https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Vương Hồng Sển

Tự vị Tiếng nói

miền nam

nHà xuất bản trẻ

https://thuviensach.vn

4 TVTNMN

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

5

Lời giới tHiệu

Trước 1995, những khi thắc mắc về những từ gốc Trung Hoa, gốc Khơ-me hay những địa danh, tôi thường đến nhà chú Vương - đó là cách tôi xưng hô với Cụ do sự cách biệt về tuổi tác và lòng kính trọng.

Nay ngồi đọc lại từng trang quyển ” Tự Vị Tiếng Nói Miền Nam”, tôi có cảm tưởng như đang nghe chú Vương nói về các từ gốc Triều Châu: lì xì, thèo lèo, mửng...; các từ gốc Quảng Đông: hẩu, xá xíu, xiếu mại...; các từ gốc Khơ-me: bưng, nóp, bò hóc, bò ót...; và gốc Pháp: xà ích, dinh tê.

Về từ “dinh tê” chẳng hạn, Cụ Vương kể rằng đó là từ nói trại động từ “rentrer” của Pháp theo lối phát âm của đồng bào miền Bắc, chỉ việc những người tản cư khi Pháp tái chiếm các đô thị sau 1945, sau thời gian sống trong vùng tự do, vì nhớ tiếc đời sống thị

thành đã trở về sống ở vùng Pháp ngụy. Rồi nhân đó, Cụ sẽ kể từ

“tụt tạt” là một từ nảy sinh trong thời kháng chiến, cũng ở miền Bắc, chỉ việc mấy người theo kháng chiến nhát gan, khi đối diện với binh lực đối phương thường tìm cách “tụt” xuống phía sau hay

“tạt” sang bên này bên kia để tránh địch.

Cách trình bày do sự liên tưởng trong lúc hứng thú khiến đôi khi Cụ không giữ đúng lối sắp xếp các mục từ thông thường trong từ điển. Sau khi kể các tư liệu về lịch sử, địa lý, dân cư... của tỉnh Bà Rịa chẳng hạn, Cụ kể luôn tất cả các tỉnh Nam Bộ, từ Bạc Liêu đến Vĩnh Long theo thứ tự a,b,c, cũng với đầy đủ các chi tiết về

mỗi tỉnh. Các địa danh về cù lao, cửa, núi, sông, giồng, gò... cũng được trình bày theo cách ấy.

Tuy có hơi mất thời giờ trong sự tra cứu, nhưng người đọc sách nhờ giọng nói hóm hỉnh của tác giả thấy hứng thú hơn sự tiếp thu các kiến thức sâu rộng của Cụ.

https://thuviensach.vn

6 TVTNMN

Và từ chỗ cảm thấy mình gần gũi với tác giả hơn, ta sẽ dễ dàng chia sẻ với Cụ những gian nan vất vả của nhà nghiên cứu đi sâu vào nhiều ngành chuyên môn (địa lý, lịch sử, ngôn ngữ, dân tộc học, phong tục học....) với một sự tận tụy không mệt mỏi vì tinh thần tôn thờ sự chính xác. Sau khi giảng giải từ “dỏ” trong địa danh “Dỏ Sa” chẳng hạn, Cụ đặt vấn đề: có phải “dỏ” đã do sự phát âm sai biến đổi thành “vỏ” trong các địa danh Vỏ Đắc, Vỏ Đắt, Vỏ

Đất? Tác giả cũng đã chia sẻ cùng người đọc nhiều nỗi băn khoăn trong việc giảng giải địa danh “Giu Gia”, tên nôm của huyện Phong Thạnh ngày trước nay thuộc tỉnh Sóc Trăng, chẳng hạn.

Đọc “Tự Vị Tiếng Nói Miền Nam” của cụ Vương Hồng Sển, chúng ta sẽ vừa tìm được nhiều chỉ dẫn quí báu về địa danh, về

tiếng nói Nam Bộ xưa và nay, vừa được thưởng thức cách kể chuyện rất duyên dáng của một cụ già vừa có hiểu biết sâu rộng về nhiều ngành chuyên môn, vừa rất từng trải trong cuộc sống.

TP.Hồ Chí Minh, 15.4.1998

bùi Đức tịnH

Giới thiệu và hiệu đính

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

7

cảm ngHĩ

Nhân đọc “Tự Vị Tiếng Nói Miền Nam” - sách tái bản trong loạt sách kỷ niệm 300 năm SG-TP.HCM.

Quyển Tự Vị Tiếng Nói Miền Nam (nguyên bản của soạn giả ghi

“Tự Vị tiếng Việt miền Nam”) đã được độc giả đón nhận với sự nồng nhiệt, mặc dầu đề tài như khô khan, của địa phương. Thật ra, ngay từ trước 1975, khi đất nước chưa thống nhất, người quê Nam Bộ đã tập kết ở miền Bắc trong thời gian dài, cưới vợ lấy chồng, sự giao lưu thông cảm khá rộng rãi. Người khó tánh có thể cho rằng những từ ngữ trong Tự Vị này là phương ngữ (tiếng lóng) của địa phương, nhưng gẫm lại, nếu nó đã được vài triệu người dùng đến thì khó gọi là tiếng lóng, thổ ngữ... vài từ ngữ trong Tự Vị này vẫn còn gây ngạc nhiên, khó hiểu - hoặc hiểu bằng trực giác - đối với chính người sống ở Nam Bộ nhưng tại địa phương khác, tỉnh khác, hoặc đã lên Sài Gòn từ thuở bé.

Hồi cuối thế kỷ thứ 19, Huỳnh Tịnh Của đã cho in tại Sài Gòn quyển Đại Nam Quốc Âm Tự Vị, rất hữu ích, nghiêng về tiếng nói ở phía Nam. Huỳnh tiên sinh là người gốc Bà Rịa, nên đã thiên về

tiếng nói ở miền Đông Nam Bộ. Lần này, non 100 năm sau, tận phía Hậu Giang, nơi có nhiều người dân tộc Khơ-me, nhiều người Hoa, ông Vương Hồng Sển ngẫu nhiên đã phản hồi lại, với thiện chí của kẻ đi sau.

Quyển Tự Vị này gẫm lại là một sự góp nhặt tư liệu, chưa sắp xếp cho ổn thỏa, khó tra cứu, nhưng làm sao sắp xếp được? Nên nhớ ông Vương chuyên chơi đồ sành sứ, ham thích giao du, ưa đọc sách in từ

xưa, siêng ghi chép, gặp cái gì lạ là ghi, qua nhiều người bạn già đã mất rồi, mất trước ông. Ông lại thích nghiên cứu sách của người Pháp https://thuviensach.vn

8 TVTNMN

viết về Nam Bộ, ba con của ông là dân Sốc Trăng rất am tường về

người Khơ-me, người Hoa. Đã là tiếng nói phổ biến của địa phương, nhất là những tên đất, dễ đặt nhiều giả thiết, chính ông Vương cũng ghi rõ các giả thiết. Tiếng Việt, tiếng Hoa là đơn âm, dễ trùng lặp nhau, cũng như tiếng Khơ-me khi nói nhanh gần như đơn âm, chính người Khơ-me khi được hỏi về địa danh xưa cũng mỉm cười, dễ dãi.

Miễn là sống hòa thuận trong thôn xóm, giúp đỡ nhau thì Bố Thảo, Cái Răng, hiểu sao cũng được.

Bạn đọc sẽ ngạc nhiên khi thấy nhiều tiếng khó giải thích lại được ông giải thích tường tận, như một nhà bác học. Ngược lại, thí dụ như

cù lao Tân Dinh ở sông Hậu Giang, ngang Sốc Trăng đã được giải thích ở Gia Định Thành Thông Chí, là dinh tạm của Nguyễn Ánh, nhưng ông đã gây phức tạp, rối rắm thêm. Hoặc hàng hóa cũ, ở nơi đấu giá thời Pháp gọi “lạc-xon” đã được Nguyễn Liên Phong chú thích từ 1909

là do chữ “l’auction”, kiểu bán có nhân viên tư pháp đứng đấu giá đồ

xưa... Ông đã đọc và ghi lại rất nhiều sách, tánh của ông là cứ mua để dành tra cứu, gần như không thích đi thư viện. Ông đã công bằng khi nhắc đến các ông bạn già là Lê Ngọc Trụ, Lê Thọ Xuân, Nguyễn Hiến Lê. Dường như quên ông Thuần Phong!

Bài hát của Trần Tiến đã có lời lẽ duyên dáng: “Thấy em nhỏ xíu, anh thương”. Nhỏ xíu là tiếng duyên dáng phía Nam, theo chủ quan của tôi, xíu là tiểu, là nhỏ, đọc theo giọng người Hoa, xíu, xỉu. Bắc Nam một nhà.

Dám mong các độc giả, nhất là các bạn trẻ sử dụng tài liệu đậm đặc này, bổ sung, giải thích thêm. Khẳng định đúng hay sai một cách sổ toẹt chẳng ích lợi gì cả. Thế hệ của ông Vương Hồng Sển chỉ biết ghi vào sổ tay chi chít, chưa quen dùng máy ghi âm cỡ nhỏ hoặc máy vi tính.

Soạn quyển Tự Vị như ông, quả là cống hiến lớn cho đất nước.

Một kiểu di chúc về “cổ ngoại” đắt giá hơn vàng. Vàng mua sắm được, nhưng tâm huyết của con người làm sao mua sắm nhanh chóng?

Sơn nam

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

9

bài tựa tHâu gọn cHo cuốn

Tự Vị Tiếng nói miền nam

Tôi vốn học lem nhem, nhưng vì thấy tiếng nói miền nam đang xa lần cái gốc tự nhiên của nó nên tôi đã soạn cuốn Tự Vị

này và nhờ hai bạn Lê Ngọc Trụ(1) và Nguyễn Hiến Lê(2) duyệt khá kỹ, rồi tôi giao những thẻ rời cho hai bạn trẻ Nguyễn Minh Hoàng, Nguyễn Q. Thắng tìm kiểm và bổ túc, nhưng cho đến hôm nay, sách vẫn chưa thành hình.

Bài tựa cũ, tôi viết quá dài(3), nay vì việc ấn loát tốn kém nhiều, nên tôi viết lại bài tựa này , và chỉ lấy một tỷ dụ nhỏ làm mẫu, tỷ

như từ “cần đóp” là một loại lá cây dừa nước dùng để lợp nhà, tức lá sắp xếp từ lá rời khâu lại nguyên tờ, và vẫn khác và nên phân biệt với lá nguyên tờ mà miền Nam gọi “lá buông” . Cả hai từ ấy “cần đóp”

và “buông” theo tôi đều do tiếng Miên của người Đàn Thổ (nay gọi Cam Bu Chia) biến ra tiếng Việt, nếu không cắt nghĩa tường tận thì lần hồi sẽ không ai biết nữa.

(1) Lê Ngọc Trụ (1909-1979) Giáo sư, tác giả nhiều công trình nghiên cứu ngôn ngữ học Việt Nam (BT)

(2) Nguyễn Hiến Lê (1912-1984) Học giả, tác giả hơn 120 bộ sách về nhiều lĩnh vực: Văn học, ngôn ngữ học (BT)

(3) Tuy vậy, chúng tôi vẫn cho in ở phụ lục vì nhận thấy bài có nhiều điều có thể minh họa cho sách (BT)

https://thuviensach.vn

10 TVTNMN

Vả lại sức học Miên Ngữ của tôi rất non nớt, tôi không dám cho là đúng, là chắc chắn, tuy vậy cũng tạm ghi lại để chờ người cao kiến dạy thêm, thì: kon đâp slék, theo một sách Pháp viết, là assembler des feuilles (sắp lá), slek mo kăn đâp là “une paillette” (một sắp lá).

Sau đó vì sống chung đụng nhau giữa người Thổ và Việt, ta đã thâu gọn vào tiếng miền Nam này, ra từ “Lá cần đóp” (lá sắp kết) và lá buông (nguyên tờ).

Đến từ “buông” cũng có chút rắc rối, trong Nam này, phân biệt: rạch Lá buôn là rạch chạy dưới chòm lá loại lá cây kè, dùng làm quạt và “rạch lá buông” (buông có g) là rạch dưới cây dừa nước, lá lấy làm lá để chép kinh Phạn (sanscrit), hoặc viết Thổ ngữ.

Tôi thêm ra đây một từ khác, cũng mượn của Cơ Me (khmer) là từ “bưng” “Bưng” là étang, ao nước sệt sệt, ta ghép với một từ Hán

“biền” hóa ra: “bưng biền” (1 nôm, 1 chữ).

Truy ra “trep bươn” là herbes flottantes sur les étangs, hóa ra

“buôn” (không g) và buông (có g) như kể trên.

Tiếng Miên tôi không biết nhiều, nhưng vẫn gạn đi gạn lại mới dám dùng, và mấy hàng này kể như lời trối.

cẩn tự

S.

(viết ngày 5.7.1993)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

11

PHàm Lệ

- Cách sắp xếp, lối viết tắt, xin theo lệ cũ, tự điển sẵn có, không cần nói lại.

- PCGBCTVK: Petit cours de géographie de la Basse Cochinchine par Trương Vĩnh Ký 1ère édition, Saigon, Imprimerie du Gouvernement, 1875.

- DĐTLTVK: Dư đồ thuyết lược, Trương Vĩnh Ký, Sài Gòn, Imprimerie de la Mission, 1887.

- L.F.C.P.: Lexique français cambodgien par A. Pannetier, Avignon H. Auzac et J. Augier, 1907.

- L.E.C. et C.D.B: Les expéditions de Chine et de Cochinchine par de Bazancourt, Amiot, Paris, 1861-1862.

- L.P.A.D.L.C.P.V: Les premières années de la Cochinchine par Paulin Vial, 1874.

- L.S.N.C.M.N: Lịch sử nội chiến miền Nam - Tạ Chí Đại Trường, Sài Gòn, 1972.

- L.R.A.D.R: Le royaume d’Annam et les Annamites par Dutreuil de Rhins, 1879.

- Launay: Histoire ancienne et moderne de l’Annam (Tong King et Cochinchine) par l’abbé Adr. Launay, Challamel, Paris, 1884.

- N.V: Nam Việt (bây giờ gọi là Nam Bộ) BV (Bắc Việt - Bắc bộ); TV

(Trung Việt)....

https://thuviensach.vn

12 TVTNMN

- C.C.B.P: La Cochinchine Contemporaine par A. Bouinais et Paulus, Challamel aimé 1884.

- H.E.C.L.P.B: Histoire de l ‘expédition de Cochinchine en 1861 par Léoppold Pallu de la Barrière, Berger Levrault Paris, 1888.

- G.D.T.C.A: Giadinh thung chi, traduction Aubaret, Imprimerie Impériale Paris 1863.

- NKLTDĐCTTT: Nam Kỳ lục tỉnh dư địa chí Thượng Tân Thị dịch, 1944.

- ĐNNTCLTNV: Đại Nam nhất thống chí Lục tỉnh Nam Việt, Nguyễn Tạo dịch, 1959 (1 và 2).

- GĐTTCNT: Gia Định Thành thông chí, Nguyễn Tạo dịch, 1972 (ba tập 1,2,3).

- Đ.N.V.T: Đồng Nai văn tập.

- S.Đ: Tập san Sử Địa.

- Baurac: Dr J.C. Baurac: La Cochinchine et ses habitants: provinces de l’Ouest, 1894; provinces de l’Est, 1899.

- Carte de la Cochinchine dressée d’après la carte de Mr. Charpentier, publiée à Saigon en 1868 et insérée dans l’ouvrage “Les premières années de la Cochinchine de Paulin Vial (1874).

- Carte de la Cochinchine dressée d’après la carte de Dutreuil de Rhins et publiée au Dépôt de la Marine en 1881 (Histoire de l’expédition de Cochinchine 1881).

- V.N.M.L. Việt Nam máu lửa, Nghiêm Kế Tổ, Hà Nội, 1954.

- V.N.S.L: Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1938.

- V.N.T.Đ: Việt Nam tự điển, Lê Văn Đức, Saigon, 1972.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

13

a

arroyo commercial: đd., tên Pháp

3) Kiểu thứ ba, vẽ y hai kiểu

của Rạch Chanh, chữ gọi Đăng trên, nhưng không đề câu nào,

Giang. Năm Mậu Tuất (1778)

(hoặc tích đã phổ biến rộng, hoặc

chúa Nguyễn Ánh lội qua sông

chén riêng cho võ biền không cần

nầy thoát khỏi bị Tây Sơn bắt.

đề chữ).

Có thuyết nói ngài nhờ trâu đưa

Rạch Chanh (Đăng giang)

qua, thuyết khác nói ngài cỡi trên

ngày xưa lẫy lừng danh tiếng,

lưng sấu cho thêm uy tín, có thần

dưới nước chứa đầy sấu dữ, ngày

nhơn phù hộ.

nay cỏ mọc loán đầy, ghe thuyền

Ngày nay còn lại ba kiểu chén

bỏ không dùng.

trà ghi lại tích nầy:

Loài sấu rất sợ tiếng động, chỗ

1) Kiểu nói xa gần, vẽ cảnh

nào có sấu, khi tàu chạy qua lại

một người cầm lọng đứng bờ

thường, sấu sợ rút đi hết.

sông bên kia, chờ thuyền bên

Lời bàn phụ - Sách sử không

nầy chống qua rước. Có đề câu

nói rõ Nguyễn Ánh lội ngang khúc

thơ: Bình kiều nhơn quán độ,

sông nào. Duy phải nhìn nhận

chuyển sức tiểu chu lai” . Ký hiệu: ngài có tài lội hay mới thoát khỏi

Ngoạn ngọc.

nạn dữ. Theo tôi ước định lội nơi

2) Kiểu thứ hai, vẽ y kiểu

đầu vàm, từ Vàm Cỏ chạy qua,

nhứt, duy thơ đề: “Ngư gia độ

Tây Sơn không dám rượt qua, vì

hoàng gia, Âm tinh ngộ đế tinh” .

thuở ấy, sông Bến Lức là ranh giới

(Ký dưới đáy hiệu Ngoạn ngọc).

bờ cõi chia hai Tây Sơn và Đông

https://thuviensach.vn

14 TVTNMN

Sơn, từ Sài Gòn xuống, mé bên

d’âne sur la limite du village de

nầy thuộc Tây Sơn, lội qua sông,

Tinh Hà (monogr. My Tho, tr. 19).

mé bên kia thuộc Đông Sơn có

Dịch. Kinh “Trạm Thơ” nối liền

binh địch trấn giữ nên Tây Sơn

hai tỉnh lỵ Tân An qua Mỹ Tho.

không dám qua và nhờ vậy nên

Dài 28 kilômét, bề ngang rộng 80

Nguyễn Ánh thoát nạn.

mét, ghe thương hồ bản xứ qua

arroyo de la Poste: đd., tên Pháp

lại náo nhiệt nhứt. Năm 1895 (1)

của Bảo Định hà.

nơi đầu vàm trổ ra sông lớn, phía

Có người dịch “Kinh Bót”

Mỹ Tho, có bắc một cây cầu sắt,

là sai, và nên cải chính là kinh

nhịp cầu xây rút được, y một kiểu

trạm. Poste (giống cái) là nhà vở như cầu đã bắc ở phía Tân An.

dây thép, chỗ gởi thơ từ. Ngày

Arroyo de la Poste có nổi một giáp

xưa trong Nam chuyển vận thơ

nước nơi ranh làng Tịnh Hà.

từ theo đường thủy, nên gọi giang

(1) Nhờ câu này ta biết cầu sắt

trạm. Và thuở nay nói đi poste gởi Chợ Cũ Mỹ Tho có từ năm 1895.

thơ chớ không nói đi bót gởi thơ.

ngao châu: đd., tên Hán của cù Poste (giống đực) là sở cẩm ngoài

lao Bãi Ngao (xem chữ ấy).

Bắc, trong Nam gọi bót phú lít

Ác giùm Sơn: đd., tên chữ của núi (poste de police) hoặc bót săn đầm

Ác Giùm (xem chữ ấy).

(gendarme).

Ách, ông ách: dt. chức adjudant của Arroyo de la Poste, tên Việt là

Pháp qua tiếng Việt, lúc còn quân

Kinh Vũng Gù (Vũng Cù giang),

đội Pháp bên nầy, trên chức đội,

Hưng Hòa giang, Bảo Định hà,

nhưng vẫn thuộc hàng hạ sĩ. Ách

v.v...

tuổi già, trở nên khó tánh, hay

arroyo de la Poste: đd., (trích phạt hay quở những lính tay trơn,

Monographie de la province de

còn nhớ nhà nhớ vợ, nên ông ách

Mỹ Tho in năm 1902, để cho

thường được tặng thêm và tâng

thấy con kinh nầy, ta gọi nhiều

lên hàng “ách xì xằng”, mới nghe

tên khác nhau, đây chỉ nhắc tên

lại còn gần ngữ Pháp “adjudant”

Bảo Định hà, dài bao dai và quan

hơn nữa.

trọng thế nào:

ải Vân: đd., tên núi, ở t. Quảng Nam, L’arroyo de la Poste, relie les

thường có mây bao phủ trên chóp,

chefs-lieux de Tân An et de Mỹ

nơi đây có xây một ải. (Viết Hải

Tho. Il a 20 kilomètres de long sur

Vân, không đúng).

80 mètres de large; c’est un des

(Nhưng nay đã quá quen

arroyos les plus fréquentés par

dùng, và nên thông cảm, tức cả

la batellerie indigène. En 1895

hai danh từ: Ải Vân, Hải Vân, on a construit sur cet arroyo, à

đều dùng được, và không nên

Mỹ Tho, près de son embouchure

“vua hơn nhà vua” (plus royaliste

dans le grand fleuve, un pont

que le roi!).

à travées mobiles semblable à

Những ai có từng đặt chơn nơi

celui qui a été construit à Tân An.

Ải Vân này, đều công nhận quả là

L’arroyo de la Poste forme un dos

một cảnh kỳ tú, “trên mây dưới

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

15

biển” , gọi “Hải Vân” nếu không an giang trấn: một trong tám

cho là được thì cũng chưa sai chút

trấn đời Minh Mạng. Bảy trấn

nào. Một tài tử màn ảnh Pháp

kia là Nam Vang, Gò Sặt (Pur-

năm xưa từng khen với tôi: “nước

sat), Vĩnh Thanh, Định Tường,

anh cảnh vật nào thua bên Thụy

Phan Yên, Biên Hòa và Hà Tiên

Sĩ, như Ải Vân là một”, tưởng (T.V.K.P.C.G.B.C)

cũng nên chép lại đây gọi dư âm

an giang danh nhơn (triều nhà

chơn tình không bịa.

nguyễn):

Xin thêm: nhớ như trên đỉnh

Cao Đức Hùng (Nha Mân)

có ba chữ Hán để lại đề: “Ải Vân

(?-1797), chưởng cơ

Quan” rõ ràng.

Đoàn Văn Trường (Cái Vừng)

an biên Phủ: đd., tên một phủ của

(?-1835), đô thống

tỉnh Hà Tiên đất Lục tỉnh Nam

Hồ Văn Trương (Sa Đéc)

Kỳ đời đàng cựu, gồm ba huyện:

(?-1803), chưởng cơ

- Hà Châu (Hà Tiên)

Huỳnh Phước Bửu (Châu Đốc)

- Long Xuyên (Cà Mau)

(?-?), chưởng cơ

- Kiêng (sic) Giang (Rạch Giá)

Nguyễn Công Trọng (Nha

(PCGBCTVK)

Mân) (?-1800), chưởng cơ

an bình giang: đd., tên Hán của con Nguyễn Văn Định (Nha Mân)

sông Cái Bè (xem sông Cái Bè).

(?-1797), chưởng cơ

an giang tỉnh: đd., tên một trong

Nguyễn Văn Kỳ (Sa Đéc)

lục tỉnh Nam Kỳ đời đàng cựu, (?-1803), chưởng dinh

gồm ba phủ tám huyện (nay là

Nguyễn Văn Nhơn (Sa Đéc)

tỉnh An Giang):

(?-1797), chưởng cơ

- Phủ:

Nguyễn Văn Nhơn (Sa Đéc)

1) Tuy Biên (Châu Đốc)

(1753-1820), chưởng quân quận

- Huyện:

công

1) Tây Xuyên (Cái Vừng, Ba

Nguyễn Văn Phụng (Sa Đéc)

Rách, Long Xuyên)

(?-1800), chưởng cơ

2) Phong Phú (Cần Thơ)

Nguyễn Văn Tuyên (Sa Đéc)

- Phủ:

(1763-1830), thống chế (theo Lê

2) Tân Thành (Sa Đéc)

Thọ Xuân)

- Huyện:

an Hòa giang: đd., xem sông hay

1) Vĩnh An (Sa Đéc)

rạch An Hòa.

2) Đông Xuyên (Cái Vừng)

an Phú giang: đd., tên Hán của 3) An Xuyên (Nha Mân)

sông Vũng Liêm (xem chữ ấy).

- Phủ:

an thông Hà: đd., tên Hán của khúc 3) Ba Xuyên (Sốc Trăng)

kinh từ rạch Ông nhỏ chảy vô Chợ

- Huyện:

Lớn (PCGBCTVK).

1) Phong Nhiêu (Bãi Xàu)

An Thông hà nầy đào năm

2) Phong Thạnh (Giu Gia)

1819, do sắc vua Minh Mạng sai

3) Vĩnh Định (Ba Xuyên)

Huỳnh Công Lý (là cha vợ) đốc

(PCGBCTVK)

xuất dân phu đào để nối liền từ

https://thuviensach.vn

16 TVTNMN

cầu Bà Thuông (Thị Thông) đến

tr. chỗ khác: áng tóc mây, áng

kinh Ruột Ngựa (đào năm 1772),

văn, áng thơ...

vừa rộng vừa sâu, hai bên bờ để

Áng: từ dùng trong văn học,

đất trống, đưa sản phẩm từ Tiền

đặt trước một số danh từ để gợi

Giang lên Sài Gòn “dòng sông sâu

một ý đẹp hay lớn lao ( Tự điển

rộng, ghe thuyền đậu dài mười

tiếng Việt, 1967).

dặm, theo hai con nước lúc lớn

“Hai vợ chồng người nọ đi

lúc ròng, thuyền bè qua lại chèo

đường, đương lúc đói bụng thì

chống ca hát, ngày đêm tấp nập,

gặp một “áng thợ cắt” đương ăn

làm chỗ đô hội lưu thông khắp

cơm trưa” (truyện số 40 Sử Nam

ngả, thật là tiện lợi”. (Sơn Nam,

chí dị sách chữ nôm của Thư viện

Lịch sử khẩn hoang miền Nam, tr

khoa học xã hội, tác phẩm đầu đời

54. trích lại Gia Định thông chí,

Nguyễn).

Thượng, 42).

“Dân làng Hát Môn rước

an thới giang: đd., tên Hán của tượng hai bà Trưng ra giữa

Vàm ray NV. (xem chữ ấy) (TVK).

sông để tắm rồi rước nước về

an Vĩnh giang: đd., tên Hán của vào áng” (truyện số 44 Sử Nam

sông Cái Mơng Lớn (xem chữ ấy).

chí dị như trên). Áng thợ cắt là

an tức Hương: dt., loại mủ thơm, vị

đám thợ cắt.

thuốc hay thông khí (H.T.C.) ( An

Rước nước về vào áng, tức rước

Tức là Ba Tư (Perse, persan). Xưa nước tắm tượng về đền rồi vào

Trung Hoa chưa có hương nầy và

đám. Ở Quảng Nam có tục sau khi

gốc từ Ba Tư đưa sang).

tế thần thì dân làng “nhập áng”,

an xuyên Huyện (nha mân):

tức vào đám (theo Đào Duy Anh,

đd., tên một huyện của phủ Tân

Nhớ nghĩ chiều hôm).

Thành tỉnh An Giang đời đàng

Như vậy, từ “áng” có hai

cựu (PCGBCTVK).

nghĩa:

ao trúc Phương: đd., ở đông bắc

1) Áng tức là đám;

huyện Phước An 3 dặm, tục gọi

2) Áng, tác phẩm văn học có

Ao Vuông, ở phía nam lũy Phước

giá trị.

Tứ, ao rộng 15 thước, nước trong

Áng là một từ xưa khó hiểu.

ngọt trào ra bốn phía dùng uống

Không phải mượn của Trung

được. Khi triều Nguyễn mới

Quốc, vì chữ Hán áng có nghĩa trung hưng, có đồn trú nơi đây

khác. Nhưng chưa khẳng định

để ngăn quân Tây Sơn, và có đắp

là thuộc vốn từ gốc của người

bờ đê, nay vẫn còn. Phía bắc có

Lạc Việt.

ao cho voi tắm. (ĐNNTC N.T.,

Riêng từ kép “việc đồng áng”

1, tr.23).

lại là một từ khác nữa. (Đ.D.A.

Áng:

d.t)

Trong Kiều: áng mây vàng

Áo bá nạp: chữ trong ĐNQATV, ông

(lòng còn gởi áng mây vàng)

Huỳnh Tịnh Của cắt nghĩa áo

áng can qua (giấn mình trong

rách, áo thầy chùa vá làm trăm

áng can qua)

miếng “bá nạp”, trăm miếng trăm

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

17

cặp. (Trong truyện Đại Minh

Ăn

Hồng Võ, tr. 137, c.3, in năm

Về “ăn” , phân ra các thứ mục

1909, dịch giả Trần Phong Sắc

sau:

viết áo phá nạp. Không biết danh

- Cắn, gậm, nuốt: ăn cơm.

từ nào đúng?)

- Nói chung về sự ăn uống,

archipel des Pirates: đd., tên quần

sự tiêu dùng: nhà đủ ăn đủ tiêu.

đảo ở ngang vọng đăng (đèn rọi)

- Nói chung cuộc ăn uống

Hà Tiên, giữa Phú Quốc và Hà trong sự vui: ăn cưới, ăn giỗ.

Tiên, thuộc NV.

- Hưởng thụ cái của lợi lộc gì:

ấp rẫy: đd., tên một ấp ở Vàm Trà

ăn lương, ăn bổng.

Cú, làng Lưu Nghiệp An, tổng

- Thu nhận một cách không

Ngãi Hòa Thượng, t. Trà Vinh cũ.

chánh đáng: ăn đút.

ẩu tả, thổ tả: b.h., bịnh ỉa mửa,

- Lấy, tìm cách mà lấy làm của

thường do chứng thiên thời: bị

mình: ăn cắp.

ẩu tả.

- Vừa vặn bằng nhau: đàn

ẩu: b.t, chứng nôn ọe, quen gọi là ăn nhịp.

mửa; ẩu: thường đi đôi với tả:

- Được hơn trong cuộc đố,

thượng ẩu hạ tả.

trong cuộc cờ bạc: ăn một độ gà

B) càn, bừa, không suy nghĩ:

chọi.

nói ẩu, làm ẩu: t.d. mầy ẩu vừa

- Ưng thuận, nhận chịu: ăn

vừa, ẩu quá ai mà chịu nổi.

giá, ăn lời.

ẩu xị: tt. vụt chạt, bừa bãi, tánh

- Đi kiếm ăn: vạc đi ăn đêm.

người không chừng đỗi, không

- Xâm vào, bén vào: da ăn

suy nghĩ lo liệu trước: ẩu xị quá,

nắng.

có ngày bỏ mạng.

- Mua hàng, tiêu thụ đồ hàng:

Làm ẩu làm tả: làm quấy quá,

tàu Tây ăn gạo.

cấp tốc, cho mau xong, không cần

Ăn mặc, ăn nói, ăn ở, ăn tiêu,

tốt hay xấu, miễn cho rồi là được.

ăn uống, ăn xin.

(Khi duyệt thẻ này, ông bạn

bổng là roi: ăn bổng còn có

quá cố, học giả Lê Ngọc Trụ

nghĩa mỉa mai là chịu một hình

khuyên tôi nên xem lại, vì ông cho

phạt.

rằng “ẩu” do “cẩu thả” biến “cẩu”

Ý riêng xin trình bày: Trong

thành ẩu. Nhưng ông Nguyễn

khi sưu tập các tiếng về “ăn”,

Hiến Lê đồng ý với tôi rằng còn

tôi bỗng nghĩ ra một phát kiến,

có dt. “ẩu xị” và chữ “xị” viết ra không biết gọi như vậy có lớn lối

Hán tự ra làm sao? Vậy tôi xin

gì chăng, nhưng giá thử gẫm xem

giữ thẻ này làm kỷ niệm công

mấy tiếng “vừa vặn, tròn trặn,

dày hai người bạn tốt và chừa sau

vuông vắn, vân vân, vặn: lấy V

này giải quyết và cầu xin ý kiến

của vừa ghép với “ăn”: văn, rồi bốn phương. Theo Nguyễn Hiến

theo luật hỏi ngã mà thêm dấu

Lê, chữ cẩu không bao giờ đứng

(như đây vừa: dấu huyền, thì đổi

một mình, và luôn luôn đi với chữ

làm (dấu nặng). Rốt cuộc ta có:

khác: cẩu an, cẩu diên, v.v...)

vừa vặn.

https://thuviensach.vn

18 TVTNMN

Tròn trặn, vuông vắn, cũng

được hơn). Nước da ăn phấn ăn

vậy...

đèn (VNTĐKTĐ).

Nay nếu xem mấy tỷ dụ trên

(Khi biết nghĩa chính của

đáng coi là một luật (formation)

“ăn”, nay thử ghép vào các hình

về những tiếng kép của mình

dung từ tỷ dụ như vừa, tròn,

được (đây chỉ là manh nha, tôi

vuông, thì thành ra vừa vặn, tròn chưa đủ sức qui luật hiện nay

trặn, vuông vắn, v.v... để tăng sự

được), thì tôi xin các độc giả giúp

vừa, vẻ tròn, hình vuông:

tôi tìm thêm, dẫu tôi không còn

- Anh bận áo này vừa quá,

để chung vui thì cũng đà toại

nếu nói vừa vặn, tức là vừa hết

nguyện.

chỗ nói.

Ier-4-1982 S.

- Chị xoe cái bánh rán này thiệt

Ăn: (động từ): nhai nuốt, hưởng dùng.

tròn trặn (tròn không chỗ chê);

Hành động để nuôi sống, làm thỏa

- Bà xã gói những chiếc bánh

mãn sự đói, bằng cách đưa đồ ăn

trưng vuông vắn quá (vuông hết

vào miệng, nhai nhuyễn và nuốt:

sức vuông). Ba tỷ dụ dưới đây

tỷ dụ: ăn cơm, ăn quà bánh, ăn

mượn của Ô. Bùi Nhung trong

lót lòng... Ăn, tức là nuốt một vật

tập Thối nát, X.B.N 1965, tr 150).

gì qua miệng.

Ăn ba hột: ăn sơ, ít ít chừa

- Ăn trong 4 việc quan, hôn,

bụng còn ăn nữa.

tang, tế: ăn giỗ, ăn tiệc.

Ăn bánh tét, ăn ba tê nguội,

- Nhận hưởng, tìm hưởng tiền

ăn roi mây

bạc, lợi lộc: ăn lương, ăn công, ăn

Tiếng pha lửng để gọi bị đòn,

lận ăn gian, ăn trộm, ăn hối lộ;

ăn đòn. Tết là tiết (tế) trùng âm

- Thích hợp, cắn khít vừa

với tét là rách; ba tê (pâté) là một vặn, rập khuôn nhau: ăn nhịp,

loại bánh Tây, phải ăn nóng mới

ăn răng;

ngon, nay nguội nhớ đến nóng đốt

- Xâm nhập, dẫn tới, thấm

và rát rúa của lằn roi.

vào, chết, lan ra: ăn lan, ăn luồn,

Ăn bòn: tiếng trong Nam, xin từ

ăn hiếp, ăn về;

chút, tham từ chút. Mình đã có

- Chia thành nhiều phần,

mà chưa thấy đủ, lại còn tham

chấp, trị giá: một đồng ăn tám,

còn lấy của người: quân ăn bòn,

ăn giấy, ăn năm, ăn sáu;

đồ ăn bòn mà không biết xấu

(xem tiếng đôi nhiều nghĩa)

(tiếng nhiếc).

Ăn răng là ăn rập, ăn nhịp,

Ăn bánh vẽ: ăn cái không có, ăn cái

nói về bộ máy, các răng ăn khớp

tưởng tượng: bị cho ăn bánh vẽ đã

với nhau. Các tiếng “ăn” như sau

mấy lần mà chưa tởn.

đều thành tiếng chuyên môn:

Ăn bây: tiếng Bắc, ít dùng trong mấy cái áo này dóng nhau ăn

Nam: vơ lấy tiền của người đánh

chằn chặn. Hai cánh cửa này ăn

bạc một cách không hợp lệ.

nhau như in. Đàn ăn nhịp. Sắc

Ăn bẻo: tiếng Bắc, bớt tiền của người này ăn với sắc kia. Người này

khác, một cách nhỏ nhen, trong

mặc đồ trắng ăn hơn đồ đen (coi

Nam thường nói: ăn chận.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

19

Ăn bĩnh: không chịu dam tiền

ngày trở nên tiếng lóng có nghĩa

khi thua bạc (tiếng Bắc ít dùng

là tư thông, hẹn hò trai gái. Phong trong Nam).

trào “ăn chè” chỉ thạnh hành

Ăn boóng: đi theo người khác để ăn

những năm 1950-1970, nay tự

nhờ (tiếng Bắc).

nhiên bớt vì tiền vẫn không dồi

(Trong Nam, ăn bón là đánh

dào như xưa mà chớ, thêm nay

bạc, nhờ vào tụ của người khác,

nghiêm cấm sự đồi phong bại

nghĩa như “ăn ké” , tức bón vào,

tục nên dẫu có ăn cũng ăn lén

ké vào, không đặt ngay một tụ

mà thôi.

riêng).

Ăn ké: trong Nam, ngoài Bắc nói Ăn chẹt: bắt người ta phải nộp tiền

“ăn kẹ” .

của cho mình nhân lúc người

Ăn cám sú: lời mắng người ngu độn:

ta bối rối hoặc gặp nguy nan

đồ ăn cám sú. Hiểu theo tục xưa,

(tiếng Bắc).

cho rằng hồn trước khi lên đầu

(Dt. này có lẽ mượn trong

thai, bị ép ăn cám sú để quên hết

cuộc chơi cờ gánh, khi hai quân

việc kiếp trước.

của mình ví một quân của địch

(nghĩa như ăn cháo lú)

ở giữa thì mình ăn con quân ấy

Ăn cầm hơi: cũng như ăn cầm

trong thế bắt chẹt).

chừng, nhưng đã hết biết ngon:

Ăn chõm: như ăn ghẹ, ăn vào phần

- Người bịnh ăn cầm hơi; mẹ

của người khác (tiếng Bắc).

trông con, ăn cầm hơi đợi ngày

Ăn cố: ăn tham. Như ăn bám. Nói

về đoàn tụ.

xuôi là cố ăn.

Ăn cẫm địa: ăn phần kiếng biếu, vì

Ăn cơm: nói về các bữa ăn trong mình đã có dâng cúng đất đai mà

ngày: kiểng báo hiệu giờ ăn cơm.

làm đình miễu, ở kế tiền hiền.

ng.b.: việc làm dễ dàng: việc ấy,

(Tiếng “cẫm” ở đây tôi chưa

tôi làm dễ như ăn cơm.

hiểu nghĩa cho đủ, và muốn kéo

qua “cấm địa”, nhưng “cẫm địa”

Ăn cơm bữa: mạnh hơn t-ng “ăn

nghe đã quen tai rồi. Xin hỏi

cơm”: bị đòn như ăn cơm bữa.

người thức giả).

Ăn cơm hớt: tật cướp lời nói, nói hớt, Ăn cân ký: ăn hoa hồng; ăn tiền đem

nói hướt, giành nói phần nhiều là

mối buôn bán; ở cửa giữa mà ăn

với người trên trước: không nên

phần. Một nghĩa nữa là toa rập

để cho trẻ con ăn cơm hớt mà quen

nhau trước. T.d. Đánh bài phải coi

tật, mất duyên về sau.

chừng bọn gian ăn cân ký nhau

Ăn cơm tháng, ăn cơm tuần: trong

trước, thì mình ắt thua.

Nam, ăn cơm nhà nào đó, đến

(Thường nghe dùng danh từ

tháng hay đến tuần mới trả tiền,

“ăn công ký” là nói sai).

có khi cũng ngủ đêm tại chỗ ấy

Ăn cây nào, rào cây nấy: tng.

luôn, gọi ở ăn cơm tháng.

không nên bội bạc.

Ăn cơm quán: ăn cơm tại quán, tại

Ăn chè: tục quen trai gái Sài Gòn

tiệm bán cơm, khác với ăn cơm

hò hẹn đưa nhau chở nhau xuống

nấu dọn tại nhà mình ở. Ngh.

xóm Phú Xuân để ăn chè, rồi lâu

rộng: ăn cơm tháng.

https://thuviensach.vn

20 TVTNMN

Ăn cơm nhà nước, uống nước

tâm là tiếng dân chợ: hãy ăn dằn

phong tên: th.ng này cũng

bụng ba hột đi rồi sẽ ra ruộng.

như th.ng: “ăn cơm nhà nước,

Không ăn dằn bụng trước, khi

uống nước nhà máy” , phải hiểu

làm làm không có trớn.

phong tên là mượn của Pháp tức

Ăn dầm: thường nói nguyên câu là

fontaine, nước từ trong ống sắt ăn dầm, nằm dề: ăn no rồi nằm,

và từ trong vòi chảy ra và nước

không làm gì động móng tay cũng

nhà máy cũng vậy, do máy trục

không đi đâu cả: - từ năm 1975,

từ dưới sông đặt ngầm ống dẫn

ăn dầm mà chịu.

từ suối ngọt sông trong đưa tới

Ăn dè: ăn dần từng ít một. Do dè dặt, miệng tới nhà; còn nhà nước đây

bớt đi một chữ (tiếng Bắc) đ.ngh.

đúng là “nhà tù”, là khám đường,

trong Nam: ăn nhín.

ngục thất, và hai câu thành ngữ

Ăn dỗ mồi: nói trẻ ăn đồ ăn nhiều mà trên là của trai giang hồ tứ chiếng

ăn cơm ít (tiếng Bắc). Trong Nam

thời trước, bất đắc chí với vấn đề

nói: “ăn phá mồi” : bợm nhậu ăn

quốc phá gia vong, nên dấn thân

phá mồi, chớ họ dùng cơm ít lắm.

vào nhà lao để ăn cơm của chánh

Ăn dối: cố ăn một ít hoặc ăn gượng

phủ cung cấp uống nước không

gạo khi sắp chết để cho người nhà

phải nước của mình gánh mình

yên tâm (tiếng Bắc ít dùng trong

múc lấy mình, mà vẫn là nước của

Nam). Gặp tình trạng này, Nam

thời đại văn minh dẫn trong ống

gọi ăn rán, rán ăn.

chạy vào tới chỗ lao tù ngục tối.

Ăn đàng sóng, nói đàng gió: th.ng.

Hai câu thành ngữ này đánh dấu

ăn nói không thật, đồng nghĩa với

một thời đại, không còn đòi Nai

ăn ngược nói ngạo, ăn ở không

Rịa Rí Ran, mà chỉ muốn được

thật tình.

tự do trải thân chịu cảnh vào tù

Ăn đất: nghĩa bóng là chết: chịu cực ra khám, để mong sớm phục hồi

chịu khổ cho đến ngày ăn đất

độc lập.

thì hết.

Nai Rịa Rí Ran: tiếng tắt

(khác nghĩa với “cạp đất mà

Đồng Nai, Bà Rịa, Phan Rí, Phan

ăn” , tức lời trách móc không biết

Ran (sic) (xem chữ ấy).

lo xa, rủi nghèo mà không nghề

Ăn cực: ăn kham khổ, ăn khô lạt. Ăn

nghiệp tùy thân, thì sẽ có ngày

cực đã quen, gặp bữa thịt thà lại

không có gì để ăn, phải cạp nhai

xá đũa sớm.

đến đất...)

Ăn dạo: không ăn cơm tại nhà để

Ăn đẽo: lợi dụng người ta để thu lợi ăn nơi nhà quen hoặc nơi quán

về cho mình, nay một ít mai một

xá: dân thành Paris ăn dạo là

ít, đẽo lần hồi. (tiếng Bắc, ít dùng

số đông.

trong Nam).

- ngh.b chơi bời nơi ngoài: ăn

Ăn điểm tâm, ăn đồ điểm tâm:

dạo coi chừng có ngày gặp thứ dữ.

Dùng đồ ăn lót dạ, thường nói về

Ăn dằn bụng: tiếng người dân quê

bữa ăn sáng.

gọi bữa ăn sáng thay cho điểm

(Lời nói nhã; trong Nam

thường nói “ăn sáng”, “ăn lót https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

21

lòng” , tầm thường hơn nữa thì dễ hiểu hơn, vì nếu nói “dễ như ăn

dùng tiếng Pháp: “uống cà-fé

ghém”, thì phải suy nghĩ rồi mới

chưa?”, “ăn đề-jơ-nê chưa?” , giới

hiểu, bằng nói “dễ như cho cơm”

dao búa hỏi “sáng, mì cháo gì

thì hiểu liền vì cơm thấy thường

chưa”, “ăn hủ tíu chưa, mậy?” .

bữa và giải thì tục chớ “có gì dễ

Ăn đời, ăn đời ở kiếp: nói về chồng

bằng cơm” .

vợ chúc được ăn ở với nhau lâu

Ăn gỏi: ăn cá sống với rau cùng các

bền, sống với nhau đời đời, kiếp

đồ gia vị khác: ngon như, dễ như

kiếp.

ăn gỏi.

Ăn gẫu: tán tỉnh người ta để ăn nhờ

- nghĩa bóng: ăn tiêu mất

(tiếng Bắc, ít dùng trong Nam).

nhiều và mau: tiêu xài như ăn

Ăn gọ: đồng nghĩa như trên.

gỏi tiền.

Ăn giành: giành ăn một mình.

- nghĩa rộng: lấn áp nuốt hẳn

Ăn già: chắc được nhiều lợi mới làm

đi: Mầy gặp tay nó, nó ăn gỏi mày

(tiếng Bắc, ít dùng trong Nam).

(hiểu rộng thêm: ăn ngon, ngon

Ăn giấy: phép hút thuốc ta (Gò như ăn gỏi, dễ ăn).

Vấp, thuốc trồng tại xứ), có lẽ

Ăn hỗn: ăn trước kẻ lớn.

xé hay rọc tờ giấy quyến lớn ra

Ăn hút: ăn chơi. Sang Pháp, ăn hút

nhiều đun và mỗi lần xé giấy

đã đời, không ai dám nói.

vấn xong, ngậm vào miệng lại

Ăn huyết uống thề, ăn huyết thệ:

cắn bỏ một chút chót nơi đầu,

tng. toa rập làm chuyện dữ, cắt

nên có câu hát: “Trách ai ăn giấy

đầu ngón tay mỗi người lấy chút

bỏ bìa, khi thương thương vội,

máu hòa vào chung, cùng uống,

khi lìa lìa xa” .

hoặc cắt cổ gà trống lấy huyết

- Từ ngày hút thuốc Tây, hết

uống mà thề nguyền, chết sống

biết ăn giấy là gì, nhưng từ 1975,

thề không bỏ nhau, (chuyện dựa

dân đồng quê học ăn giấy như cũ.

tích trong truyện Thuyết Đường

Ăn ghém: các thứ rau non, mềm và

của Trung Hoa), chuyện của quân

rau thơm, dùng làm thức gia vị để

trộm cướp, hội kín thường làm,

ăn với canh: Bao giờ rau diếp làm

gọi là uống máu ăn thề.

đình, Gỗ lim ăn ghém thì mình

Ăn hương ăn hoa: tiếng Bắc: ăn lấy ta (cd).

thanh cảnh. Đg nh. trong Nam

- ăn kín đáo, gói ghém không

ăn cách vật, cầu kỳ: ăn kiểng ít

cho lậu: ăn ghém rồi cũng có

dùng trong Nam).

người biết.

Ăn iếc gì: tiếng đôi, tiếng đệm nghĩa (ít dùng trong Nam, vì ghém,

vẫn là ăn: không ăn vào đâu? việc

chúng tôi gọi “rau sống” , hoặc ấy ăn iếc gì, khéo lo cho thất công.

thường dùng tiếng gỏi thay thế,

Ăn keo: ăn bám vào người khác trong

và bình dân hơn nữa, nếu dùng

khi mình có tiền mà không chịu

qua ý nghĩa bóng là dễ dàng, thì

bỏ ra (tiếng Bắc).

đã có thành ngữ “cho cơm”, “dễ

Ăn kết: đánh tam cúc, thắng bộ đôi

như cho cơm” , vừa khôi hài vừa

hay bộ ba (tiếng Bắc).

https://thuviensach.vn

22 TVTNMN

Ăn khảnh: ăn ít, chỉ theo ý thích của chằng, tuy thua tiền thật mà đã

mình (tiếng Bắc).

con ráy lắm!

Ăn khín: ăn nhờ chút đỉnh.

Ăn khín: tiếng trong Nam, ăn nhờ,

Ăn khỏa: nói về người mạnh ăn, ăn

ăn thép: học trò lớn ngày xưa ưa

được nhiều.

ăn khín học trò mới, học trò nhỏ:

Ăn yếu: ăn không được nhiều vì đã

ê! ăn khín, bồ kề? tiếng ở chợ Sốc yếu (trái với ăn khỏe).

Trăng mấy chục năm xưa, nhạo

Ăn lấn: chiếm dần phần của người

một người con nhà thế gia mà

khác: rào giậu ăn lấn sang vườn

ham ăn xin kẻ khác. Hai tiếng

hàng xóm (tiếng Bắc).

“bồ kề” là tiếng Triều Châu, có Ăn lót dạ: ăn chút đỉnh trước, cho

nghĩa là xấu lắm, lối năm 1911

qua cơn đói, rồi sẽ ăn sau cho no

trước cuộc Cách mạng cắt đuôi

(trong Nam ít dùng vì đã có th.n.

sam của người Trung Quốc hai

bình dân này: ”ăn dằn bụng”, “ăn

tiếng “bồà kề” thạnh hành nhứt,

đỡ ba hột”: có ăn lót dạ rồi mới

gần như đồng dao báo điềm xấu.

làm việc được: dằn bụng ba hột

Qua vài tháng sau là có cuộc lật

rồi mới làm việc được; không thì

đổ nhà Thanh do nhóm Tôn Dật

bụng kêu lô tô, làm việc bớt hay.

Tiên chủ trương.

(ăn ba hột là ăn ba chén,

Bồ kề: xấu và nhạo (Tiếng

cũng như hút chơi ba sợi là làm

Triều Châu).

ba điếu....)

Bồ ền: bất an.

Bụng kêu lô tô là bụng sôi

Bồ hố: bất hảo.

rột rột vì đói. Phàm chơi lô tô,

Bồ sừ phềnh an: vô sự bình

người bốc con cờ từ trong túi ra

an (tiếng lóng mượn của Triều

thì hô đó là con gì, để các tay

Châu).

con biết mà đặt lần hồi trên tấm

Ăn lót: cũng như ăn khín, thêm ngụ

bảng của mình và người nào có

ý xấu. T.d: Trong lớp nhắc bài để

đủ trước năm con đồng hàng thì

ra sân chơi ăn lót cắn một miếng

người ấy thắng, và gọi là “kinh” .

bánh. Một thứ hối lộ nhỏ: lúc nhỏ

Các tay con khi được bốn con rồi,

ăn lót một miếng bánh, lớn lên ăn

chỉ chờ ra con cờ thứ 5 là kinh,

hối lộ công khai.

khi ấy trong bụng hồi hộp sợ kẻ

Ăn lót dạ: ăn ít ít trước: Hay ăn chén khác thắng (kinh) nên trống ngực

cơm lót dạ đã.

đánh liên hồi và trống bụng đánh

Ăn lót lòng: ăn sơ qua; ăn dằn tâm.

càng gấp rút hơn nữa, gọi bụng

Thường nói về buổi ăn sớm: Hãy

kêu lô tô là vì vậy, tôi cắt nghĩa

ăn lót lòng cái gì rồi sẽ đi làm việc.

dài dòng chớ ai biết chơi lô tô

Ăn một đọi, nói một lời: ăn nói chắc khỏi cần đọc lời giải của tôi. Nghề

chắn, không sai lời nói.

đánh bài chòi Miền Trung cũng

Đọi, đúng ra là dĩa sâu lòng,

thế, và thay vì chơi lô tô, người

xưa trong Nội Phủ ở Huế, dùng

hô nói không bắt vần thì người

xơi cháo, cho mau nguội; về sau,

hô bài chòi có tâm hồn thi sĩ hơn,

ám chỉ các vật như tô, chén, đĩa

vẫn nói có ca có kệ, cu cu chằng

v.v... cũng gọi đọi được cả.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

23

Đọi rưỡi: một đọi và phân nửa

bao nhiêu công lao tu hành trước

đọi: sức ăn đọi rưỡi chưa no: người

đều bỏ - còn như đại đức, thì chí

mạnh ăn.

nguyện đã định, dẫu chết cũng

(Chuyện năm xưa, lúc còn

đành, chớ không bỏ trường trai

làm ăn lương công nhựt ở Viện

được. Tôi cũng xin ghi luôn đây

Bảo tàng Sài Gòn, tôi được phái

đãi ý kiến người thành thạo vậy.

dẫn đưa đại đức Narada, một

Ăn năn: đau đớn, cắn rứt lương tâm

nhà chơn tu Phật giáo Tích Lan

vì việc đã làm. Chữ là “tự hối” .

(Ceyland), xuống Mỹ Tho viếng

Thường nói luôn giọt: ăn năn tự

cảnh chùa Vĩnh Tràng, dọc đường

hối thì việc đã rồi!

ông giải thích cho tôi biết rằng

Ăn năn sự đã muộn rồi (K):

phàm người tu hành, theo tiểu

(Ăn này chắc không phải một

thừa, chỉ mỗi ngày được thời một

gốc với ăn uống và không tách rời

bữa ăn mà thôi và trong bữa cơm

với năn được).

ấy, người nào đi khất thực được

Anh Lê Ngọc Trụ cho ăn năn

bao nhiêu, đó là lộc của Phật cho,

do ân hận mà ra.

không chia chác cho ai, bằng như

Vậy nên đặt riêng ra.

ai dọn cho ăn, nếu ngồi một chỗ

Ăn non: bỏ dở đám bạc khi đương

(không rời chỗ ấy) và có người tiếp

thắng, để chắc ăn một số tiền

bới cơm cho mình, thì ngồi ăn như

(tiếng Bắc, đồng nghĩa trong

vậy vẫn kể một “đọi” duy nhứt (ăn

Nam: xên non).

một đọi) nhưng nếu đứng dậy đi

Ăn ngay ở thật, mọi tật mọi lành:

bới cơm lấy thì không kể một đọi

t.ng. ăn ở ngay thật thì đặng bình

được và như vậy ăn mấy chén

yên vô sự.

kể mấy đọi và sai với lời kia rồi.

Ăn ngọn: chiếm lấy trước một phần

Và như lúc ban nãy, đại đức thời

ăn (tiếng Bắc).

một mình một bàn, còn chúng

Ăn nguội: ăn khi đã nguội. Ăn đồ

tôi, tám người “phàm” vẫn ăn

nguội, thịt thà cất trong tủ lạnh.

một bàn khác, là vì phép người

Trái với ăn nguội là ăn nóng, ăn vật tu hành không được ngồi chung

còn nóng, ăn sốt dẻo. Hai danh từ

bất cứ một ai, và vì lộc Phật cho

hay thành ngữ này đều dùng được

ai thì nấy thụ hưởng, chớ không

theo nghĩa trắng và nghĩa đen.

phải Đại Đức ăn tham. Nghe

Ăn như mỏ khoét: ăn luôn (ít dùng

vậy, tôi biết vậy và xin ghi lại

trong Nam).

đây, chờ người cao kiến cho biết

Ăn nhín: Dành để, không dám ăn

ý kiến. Cũng ngày hôm ấy, tôi có

nhiều, sợ hết.

hỏi đại đức rằng tỷ dụ đại đức rủi

Ăn như mèo hửi: ăn nhỏ nhẹ, ít.

đau, vô dưỡng đường, bác sĩ dạy

Con trai gì mà ăn như mèo hửi.

phải ăn mặn mới đủ vitamin để

Ăn như tằm ăn lên: t.ng. Tằm lớn

sống thì đại đức vốn trường trai,

lên chừng nào càng ăn nhiều

sẽ xử sự thế nào? Đại Đức cười

chừng ấy. Ý nói ăn nhiều lắm.

nhã nhặn mà rằng: như ai kia sợ

Nhà đông con, đông người, ăn

chết, thì cứ việc ngả mặn, nhưng

xài nhiều.

https://thuviensach.vn

24 TVTNMN

Ăn rỗi, ăn như tằm ăn rỗi: (t-ng)

Ăn tái giá: ăn phở thêm giá đậu nghề nuôi tằm, khi tằm thức dậy

xanh, thịt vừa chín tái.

(côi lớp lớn lên) thì ăn rất khỏe,

Ăn tấm trả giặt: t.ng. Nói về cờ bạc, phải chạy lá dâu cho kịp thì tằm

khi ăn vẫn ăn vụn vằn không

mới tốt; có nghĩa là ăn mất nhiều,

khác ăn gạo gãy, đến khi trả lại

hao thức ăn, hoặc nhiều người

trả nguyên tiền như gạo giặt. Giặt

ăn (một nghĩa với t.ng. “như tằm

là gạo giã còn thóc.

ăn lên”).

- khi mượn chác thì mảnh

Ăn phải đũa: tiếng Bắc: nhiễm thói

mún, đến khi trả thì phải trả vật

xấu (ít dùng trong Nam).

còn nguyên.

Tỷ dụ: Hắn ăn phải đũa ông X,

Ăn thép: như ăn khín, ăn nhờ chút

ba hoa chích chòe như lão.

đỉnh.

Ăn quân: chặt quân của đối phương

Ăn thiệt: ăn chắc; ăn thiệt sự, thiệt trong một ván cờ (tiếng Bắc).

tình, ăn đầy bụng, ăn no.

Ngoài Bắc gọi “quân” thì trong

Ăn: ăn thông; t.d: đường nầy ăn qua

Nam nói “con”: ăn quân pháo: ăn

quốc lộ số 4 xuống Cà mau dễ

pháo, ăn con pháo.

như chơi.

Ăn tay: mưu mô với nhau để kiếm Ăn vã: chỉ ăn thức ăn không dùng lời mà chia nhau (tiếng Bắc).

đến cơm (tiếng Bắc).

Trong Nam dùng với nghĩa khác:

Ăn thuốc: Hút thuốc thường, hoặc

đừng đi nước mặn cho hà ăn

hút nha phiến.

chơn, chớ vọc thùng chàm cho

Tiếng nói: “người có ăn thuốc”,

chàm ăn tay.

thì hiểu là người có hút nha phiến

Ăn sơ: ăn ít ít. Ăn qua bữa.

(ĐNQATV HTC).

Ăn sơ sịa: id.

Ăn tráng miệng: ăn bánh trái theo

Ăn ba hột: ăn sơ, dằn bụng.

bữa ăn, ăn cơm rồi, ăn đồ ăn tráng

Ăn sống: ăn đồ sống sít. Ngày xưa,

miệng.

ăn thuốc sống, hiểu nghĩa là xỉa

Ăn la sấm la sét: tiếng mới để gọi

thuốc khi ăn trầu. Ăn sống nuốt

ăn tráng miệng, mượn tiếng Pháp

tươi (t.ng).

“dessert”, cũng gọi ăn la-sét.

Ăn sống sít hay đau: nói về ăn trái Ăn trắt: ăn hột lúa gié rớt ra.

cây chưa chín thường sanh bịnh.

Ăn trầu: nhai trầu, ăn miếng trầu

Ăn sốt: ăn khi còn nóng, còn mới.

(nghĩa đen); nghĩa bóng chỉ con

Ăn sốt dẻo.

gái đã có người dạm hỏi: cô ấy đã

Ăn tái: ăn thịt nửa sống nửa chín,

có người ăn trầu rồi.

bán sinh bán thục, thường nói

Ăn trầu gẫm: ngậm miếng trầu mà

về thịt dê, thịt bò. Thứ nhất thịt

nghĩ đến việc khác cho biết việc

bò ăn tái, thứ nhì con gái đương

phải trái thế nào. Ngẫm nghĩ cho

tơ (t.ng).

đến nơi đến chốn.

Ăn tái ăn lụi: ăn thịt nửa sống nửa Ăn trầu cách mắt: t.ng. Kẻ cho ăn, chín tái trong nước sốt pha giấm

người không cho ăn. Cũng thì ở

hoặc thịt nướng lụi.

một đàng, một ngõ mà trong sự

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

25

cho chác, thỉnh mời kẻ có, người

thương được yên toàn thì không

không, kẻ thân người thù.

phải tội) (Chữ “bảo cô” nầy, có Ăn trứng thúi: tục bên Âu, dân người đọc và hiểu lầm ra “bác cô” .

chúng tỏ sự bất bình bằng cách

Nên cải chính lại).

liệng trứng thúi cho vấy áo quần

Ăn bốc: ăn không đũa, ăn bằng tay

mang nhục, mang xấu: - ông ấy

(theo phong tục của người Miên,

lúc sang Pháp bị ăn trứng thúi.

họ gọi “xi đay” (xi là ăn, đay là

Ăn tươi nuốt sống: th.ng: Ăn thịt

bàn tay). Ăn cơm với mắm sống

còn tươi, nuốt vật còn sống; ăn

thì phải “ăn bốc” mới ngon. Người

uống thô tục. Nghĩa mượn là làm

Hồi Hồi dùng tay mặt để ăn bốc,

hung dữ, hoặc ăn cướp của chúng.

và dùng tay trái để làm việc vệ

Ăn vã: ăn đồ ăn không: bợm rượu sinh rửa ráy.

hay ăn vã.

Ăn bốc hốt: ăn thô tục.

Ăn vòi: nói trẻ con nằng nặc đòi một

- Lữ Bố ăn bốc nàng Điêu:

vật gì (tiếng Bắc).

tiếng lóng, tuồng Phụng Nghi

Ăn xam: nói trẻ sơ sanh, vừa bú mẹ

Đình tả cảnh cợt Điêu Thuyền,

vừa ăn thức khác (tiếng Bắc).

Lữ Bố lấy mắt muốn nuốt gái như

Ăn xổi: ăn cà hay dưa với muối, muối ăn xôi vò, ăn bốc mới là phải thế.

một cách gấp rút. Ăn xổi ở thì: Miệt Sốc Trăng, người Việt

sống tạm bợ (K).

và người Miên ăn chung ở chạ

- Nói chung về sự ăn uống,

cùng nhau nên thường ăn bốc

sự tiêu dùng: độ rày, nóng nực,

như nhau, và người Miên ăn bốc,

không ăn uống gì được.

gọi “xi đay” , (xi: ăn; đay: tay) nên

- Nhà nầy có bát ăn, có

người Việt, có tánh thích khôi hài,

miếng ăn.

cũng dùng tiếng “xi đay” pha vào

- Nhà kia đủ ăn đủ tiêu.

câu Việt cho thêm vui thêm lạ: tỷ

Ăn bám: nương vào người ta mà ăn.

dụ nhà anh không sẵn đũa, để tôi

Ông bám, ông ăn đứa trọc đầu

“xi đay” cũng xong.

(Tú Xương).

( Xi đay, mới nghe dường

Ăn báo: ỷ vào người khác mà ăn hại.

như tiếng Pháp, nên được hoan

Ăn báo cô: được người ta nuôi báo cô.

nghinh).

Có nghĩa là nói ăn hại người ta.

II. Ăn cầm chừng: ăn dần dà cho

(xem thêm chữ “bảo cô” , đọc

được ăn lâu bền, hoặc ăn vừa

lầm ra “bác cô” .)

vừa cho có chừng, không dám ăn

Bảo: giữ gìn. (Không dùng

no. (Ăn cơm ba chén lưng lưng,

một mình).

ăn uống cầm chừng, để bụng

Bảo cô: Nuôi trẻ bồ côi.

thương em (cd): tỷ dụ: thời buổi

Bảo cô (chữ cô viết cách khác):

khó khăn, ăn cầm chừng để sống

nuôi nấng người mà mình đã

mà coi đời. Chủ nhà ăn cầm chừng

đánh bị thương: Nuôi như nuôi

đợi khách).

bảo cô (Luật cũ: Kẻ đánh người

Ăn chay: ăn đồ lạt; chữ gọi ăn trai

trọng thương, quan bắt phải nuôi

kỳ. Nhịn bữa ăn, kiêng thịt, cữ

cơm phục thuốc, giữ cho người bị

thịt: ăn chay không hết tội. Nói

https://thuviensach.vn

26 TVTNMN

về người đi tu: ông ấy nay đã ăn

Ăn đường: ăn dùng trong khi

chay (đã dịu tánh, bớt dữ).

đi đường. Nói chung là những

Ăn chực: Xẩn bẩn theo mâm cơm, đồ

đồ dùng, tiền bạc cần đến để đi

ăn, có ý kiếm chác, xin xỏ, hoặc

đường xa: tiền ăn đường, gạo ăn

chờ mời (ĐNQATV HTC).

đường v.v...

- ăn vả, đến nhà bạn ngồi chờ

Ăn gẫu: trông vào người mà ăn ghé.

đến bữa không đợi mời cũng nhào

Ăn ghé: ăn ghé vào người.

vô cầm đũa. Ăn chực ngồi nhà

Ăn ghé: như ăn nhờ trong Nam.

ngoài (th.ng). Ăn chực quen tánh

Ăn gọ: tiếng Bắc, ăn ghé vào người.

nên không biết xấu. Ăn chực quen

Ăn gửi: (trong Nam ăn gởi)

miệng rồi.

- Đem thân nhờ vào người mà

- Ăn chực ở nhờ (t-ng)

ăn: ăn gửi nằm nhờ (t.ng)

Ăn chõm: đồng nghĩa với ăn chực.

- Thường nói về giống cây ăn

(VNTĐKTTĐ).

gửi như tầm gửi, sâu ăn gửi như

Ăn dè: ăn ít một. Trong Nam gọi ăn

con sán con lãi.

nhín. Ăn dè, có ý nhường; ăn nhín

Ăn hại: ăn tốn kém của người mà là ăn sợ hết.

không được việc gì. Quân ăn hại:

Ăn dối: tiếng ngoài Bắc, khi sắp quân vô ích, chỉ biết ăn, không

chết, cố gượng ăn một ít, chớ đã

nhờ được việc gì. Ăn hại, đái nát

hết ngon miệng và không phải

(t.ng).

thật ăn được.

Ăn hàng: hay ăn đồ hàng trái: đàn

- ăn lấy có chớ không thiết đến

bà đi chợ ăn hàng, về nhà than

sự ăn uống nữa.

không đói.

Ăn dở: đàn bà mới thụ thai hay thèm

- Bổ hàng hóa, mua hàng hóa

ăn của chua, của ngọt v.v...: Mẹ

về bán xóm hẻo lánh kiếm lời. T.d:

em ăn dở bằng hành, đẻ em toét

Ghe đi ăn hàng là đi bổ hàng. Về

mắt ba vành sơn son (cd).

sau, quân cướp sông chặn ghe ăn

- ăn lỡ bữa.

cướp cũng gọi “ăn hàng” (t.lóng Ăn đong: ăn gạo chạy hằng bữa từ

của bọn cướp (đạo tặc) lớp xưa).

lon đong (tả cảnh nghèo) thiếu

Ăn hàng lớn: cướp trúng mối to.

trước hụt sau, tiền vay bạc hỏi,

Ăn hàng vặt: nói tắt là ăn hàng.

gạo ăn gạo đong, nhưng vẫn ngồi

Ăn vặt: chốc chốc lại ăn một ít, không nhà hàng uống rượu quịt.

trọn bữa: ăn vặt quen mồm (t.ng).

Ăn đụng: ngoài Bắc, tục nhà quê 1) Cũng có thể do ăn hàng vặt

mấy nhà mổ lợn mổ bò, xẻ lấy

nói thúc lại: ăn hàng vặt, ăn vặt;

thịt chia nhau cùng ăn chung: ăn

2) Lại cũng có thể do ăn vụn

đụng lợn, ăn đụng trâu.

vặt, nói thúc: ăn vụn vặt, ăn vặt

- Trong Nam, góp tiền mua

đều khác nghĩa với ăn vụng có

con vật gì làm thịt chia nhau: ăn

nghĩa là ăn lén.

đụng đánh đụng.

Ăn hàng trên đây là tiếng trong Nam,

- tiếng lóng giới cờ bạc, ngồi

(đã ghi trong ĐNQATVHTC) và

chung một sòng nhưng không ăn

đồng nghĩa với “ăn vụng” ở Bắc:

thua nhau.

con nhỏ ăn hàng như yêu.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

27

- Mẹ thương đi chợ ăn hàng,

- Người ấy ăn mặn uống đậm:

về nhà mẹ bảo ăn quà đỡ cơm.

người thật thà ăn chắc giữ lời.

- Những người béo trục béo

Ăn mót: nhặt những thóc lúa khoai

tròn, ăn vụng như chớp đánh con

đậu sau khi gặt hái xong còn sót

cả ngày (t.ng) ăn hàng: ăn quà:

lại mà ăn. Trong Nam gọi “đi

ăn vụng.

mót lúa” .

Ăn hoang: nói về sự ăn uống xa phí.

- Ăn đồ thừa rơi rớt: thứ quân

Giàu cách mấy, ăn hoang cũng

ăn mót không biết xấu.

phải hết.

Ăn thừa: ăn những thức còn sót, Ăn khảnh: tiếng Bắc, thường nói của người ta bỏ lại, ăn của dư của

khảnh ăn hơn là ăn khảnh).

thừa: nếu vật ấy sớt lại chưa vọc

Trong Nam lại nói ăn kiểng

là ăn thừa, nếu đã có vọc có ăn

(Cảnh): ăn ít, ăn thanh, không

còn sót lại thì là ăn mót.

sam sưa.

“Thơm thảo bà lão ăn thừa, Bà

Ăn kẹ: tiếng Bắc, ăn ghé, ăn nhờ vào ăn chẳng hết bà lừa cho tôi” (cd).

người. (VNTĐKTTĐ)

Ăn nhờ: - Trông vào người ta mà Ăn kiêng ăn khem: ăn giữ gìn,

ăn: thất nghiệp đi ăn nhờ bà con.

không dám ăn những đồ dộc,

- Ăn ở tạm bợ: trốn lính, đến

thường nói về người có bệnh,

tạm nhà cậu ăn nhờ hột cơm.

người ốm yếu: ăn kiêng ăn khem

“Ăn như sa cán” trong t.ng: Lưng

thì mau mạnh.

đòn xóc, bụng dọc dừa, làm thì lừa

Ăn khỏe: ăn được nhiều (Trong Nam

ăn như sa cán (câu về sách tướng).

nói mạnh ăn: thằng ấy còn mạnh

(VNTĐKTTĐ).

ăn lắm, dẫu voi vật cũng không

(Ngày nay, ít ai hiểu sa cán

chết: thằng ấy còn sõi lắm, nó ăn

là gì. Và nguyên câu, theo tôi

khỏe lắm).

hiểu là như sau: những người

Ăn lạt: (Bắc: ăn nhạt) - ăn thức ăn

hình dáng không mập, lưng thì

không nêm muối (Y khoa), hoặc

dài như cây đòn xóc, bụng không

nêm muối rất ít;

phệ kiểu bí rợ mà thâu gọn như

- Ăn ít đồ mặn, mắm, muối;

trái bí đao, những người ấy đừng

- Đồng nghĩa với ăn chay, cữ

lầm tưởng họ ăn không được

thịt cá, đồ mặn.

nhiều, té ra khi ngồi vào mâm

Ăn nhạt: tiếng Bắc, đồng nghĩa với “ăn họ ăn sạch mâm mà không biết

lạt” trong Nam: ăn ít đồ mắm muối.

họ cất chứa vào đâu, đến khi

2) Ăn ít đồ thịt cá sam sưa, hơi

giao công việc làm thì họ lọc

giống như ăn chay: ăn nhạt mới

lừa kiếm cái nhẹ mà làm; trở

biết thương mèo (t.ng).

lại đến khi ăn nữa, họ ăn như

Ăn mặn: ăn đồ mắm muối, thịt thà,

sa cán. Cán đây là đè ra, làm

trái hẳn với ăn chay. Tỷ dụ: thầy

cho bằng phẳng, còn sa là một

tu ăn mặn, bổn đạo ăn chay.

cơ quan trong khung dệt, với bao

- Người hay ăn mặn là người

nhiêu tài liệu tôi cung cấp như

quen ăn mắm muối (ăn mặn nói

trên, xin độc giả tìm hiểu lấy. Ý

ngay hơn ăn chay nói dối).

nguyên câu tóm tắt những người

https://thuviensach.vn

28 TVTNMN

dài lưng bụng thon, là bợm làm

- Hưởng lợi riêng một mình,

biếng tổ, chỉ giỏi tài ăn).

không chịu hưởng chung:

Ăn ở: - Cách ăn thói ở, thường hiểu

T.d ông X và Y tuy có làm

về sự làm người ở đời, cư xử ra

phép giao nhưng ăn riêng, tức

làm sao hoặc ăn ở tốt, xấu: bởi

của người nào làm ra người ấy

ăn ở không hay cho nên ngày nay

giữ mà ăn.

bị quả báo.

2) Hưởng lợi riêng một mình,

- Tiếng nói vợ chồng ăn ở cùng

không chịu cho ai (nghĩa thứ II)

nhau, có nghĩa là giao hiệp. Vợ

(làm phép giao: vợ chồng lấy nhau

chồng ăn ở con cái đùm đề mà

có hôn thú và tờ giao kết).

chưa biết ý nhau.

Ăn rỗi: Nói về tằm thức dậy mà ăn

t.d: xin cho có trước có sau, bỏ

khỏe.

công ăn ở với nhau từ ngày.

Có nghĩa là ăn mất nhiều,

- Ước ao ăn ở một nhà, ra đụng

nhiều người ăn: ăn như tằm ăn

vào chạm kẻo mà nhớ thương.

rỗi (t.ng)

Ăn ở không: ăn no rồi ở không dưng,

Ăn tạp: ăn sam sưa cả mọi thứ, chẳng làm việc gì giúp ích hoặc

không kiêng cữ, trái với ăn chay

không có công việc để làm, thất

và ăn khem: ăn tạp như heo.

nghiệp, rồi rảnh:

Ăn tham: ăn lấy một mình không

- Từ 1975, tuy ăn ở không mà

mời ai. Muốn ăn lấy nhiều, không

không thấy mập.

nhường kẻ khác: ăn tham thàm,

(Ăn ốc nói mò, ăn măng nói

tàm ăn tai (t.ng). (VNKTTĐ) - ăn

mọc, ăn cò nói bay (t.ng).

nhiều quá độ: ăn tham có ngày

Ăn phàm: trong nguyên câu: ăn

trúng thực.

phàm, nói tục: ăn tục, không được

(câu “ăn tham thàm, tàm ăn

thanh nhã.

tai” là câu nói bắt vần, tàm là con

Ăn quà: (Bắc) mua bánh trái ở đường

tằm kéo chỉ, và tôi chưa biết bịnh

ở chợ mà ăn, không ăn vào chính

tàm ăn tai ra sao, như giời ăn (giời

bữa: đi chợ thì hay ăn quà, chồng

là vi trùng làm cho da lầy lầy gọi

yêu chồng bảo về nhà đỡ cơm (cd).

giời ăn) hay gì gì nữa, thấy trong

Trong Nam gọi ăn hàng vặt: cô ký

VNTĐKTTĐ thì chép ra đây, xin

cô thông chị bồi chị bếp chận tiền

các bậc cao minh dạy thêm).

chợ để ăn quà ăn vặt, tật ăn hàng

Ăn thề: theo tục cổ, khi thề

vặt không chừa.

nguyện điều gì, đem sinh vật ra

Ăn riêng: - Ăn riêng uống riêng một

trước chùa miễu, có thần linh

mình, không cùng với cả nhà. Tỷ

chứng giám, cắt cổ lấy huyết,

dụ: vợ chồng tân thời, tuy ngủ

có khi hòa chung với máu mỗi

chung mà ăn riêng, của ai nấy

người nơi đầu ngón, nhập với

biết nấy lo giữ gìn.

rượu cùng uống, ăn thịt uống

- Có nghĩa là ra riêng, lập gia

máu với nhau, để cho lời thề

thất riêng: “Xưa nay ăn những

được linh được nể. Nghĩa chung

của chồng, kiếm được một đồng

là sự thề nguyền: Uống máu ăn

đỏng đảnh ăn riêng” (cd).

thề (t.ng).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

29

“Một là vui thú chẳng về,

và điều đình với chủ phường thì

Hai là đã trót ăn thề với ai” (cd) họ mới chịu kéo đi chỗ khác, và

(Trong câu, ăn thề này có nghĩa si

tục ấy gọi nằm vạ, ăn vạ, v.v... Sau

vì gái đến quên nhà, và thề đây là

này nhờ cò bót dẹp phường ăn xin

chuyện tình ái hơn là nghĩa vụ).

ăn mày, và khi nào có nằm vạ, thì

Ăn thết: có người đãi ăn, mời ăn: sẵn có xe cây hay xe ca-miông đến

mãi đi ăn thết, khỏi tốn cơm nhà.

xúc và phạt về tội làm rối trật tự

Ăn trui: nghĩa thường, nói về cách

trong đô thành, phe nằm vạ thấy

nướng trui cá để ăn: cá lóc ăn trui

xe cây và camion mạnh hơn, nên

là ngon tuyệt.

từ ấy đã tự dẹp).

Dùng qua chuyên môn (rèn):

Ăn vay: vì không có của, phải đi sắt, thép ăn trui là nướng vào lửa

vay kẻ khác mà ăn: ăn vay từng

cho thêm cứng rắn, thêm bén.

bữa (t.ng).

Ăn uống: nói chung về sự ăn sự Ăn vặt: chốc chốc ăn một ít, không uống: ăn uống thất thường; ăn

thành bữa. Không ăn nhiều,

uống đạm bạc.

nhưng vẫn ăn hoài hoài: ăn vặt

Ăn vạ: tục xưa, trong làng có người

quen mồm (t.ng).

nào làm trái phép thì làng xóm

Ăn vụng: ăn lén. Bộ mặt ăn vụng:

kéo đến nhà bắt vạ, buộc ngả lợn

bộ mặt lót lét.

giết gà ăn uống cho đến khi người

lấy vợ người khác một cách

ấy phải chịu nộp khoán lệ cho

thầm lén (tiếng trong Nam).

làng mới thôi.

Ăn chùng: ăn lén.

- Cũng gọi là ngả vạ, bắt vạ.

Chó ăn vụng bột: bột vấy đầy

- Con gái phú ông không

mồm, còn tang tích.

chồng mà chửa, làng hay ăn vạ

Ăn xàm: ăn xàm xạp như heo, ăn thô

tốn bảy trăm quan (t.ng).

tục. Ăn xàm, nói xàm.

- Cũng tục xưa, đánh nhau,

Ăn xôi: nghĩa đen là ăn xôi; nghĩa

kẻ bị thương, thường nằm liều tại

bóng là được miếng ăn (chỉ dùng

chỗ để gán vạ cho kẻ kia bị phạt:

nằm ăn vạ (t.ng). Thường thấy trẻ

trong tục ngữ: cố đấm ăn xôi).

con nằm la khóc vòi bánh hay đòi

Nghĩa bóng nữa là chết: lão ấy

hỏi một chuyện gì, cũng là một

đã sắp tới ngày ăn xôi!

cách ăn vạ, nằm vạ.

Câu “cố đấm ăn xôi” thật là

(Theo tôi hiểu, “vạ” là một cái

đúng với tâm lý. Tên ăn mày đang

thói xấu, có từ khi ở Trung Hoa và

đói gặp được xôi thịt, nhào vô ăn,

ở xứ ta, có phường ăn mày, chuyên

mình mải đấm đá thoi đấm, úp cứ

môn ai mướn đòi nợ hay muốn

gục đầu nuốt và thồn nhét đến khi

làm xấu nhà ai (vì thù nghịch hay

nào no mới chịu thôi ăn, cũng như

vì lý do muốn hạ nhục), thì nói với

con mèo đói, con gà gặp lúa phơi,

đầu phường, họ sẽ sai ăn mày dơ

xua đuổi cách nào cũng không

dáy đến trước nhà tựu thật đông

đợi mời. Một tỷ dụ nghe không

ăn trây nằm bày ghẻ lở lói, chủ

mấy thanh, là anh trai gặp gái

nhà ghê tởm quá phải chịu thua

đẹp và giàu, dầu biết nó đã hư,

https://thuviensach.vn

30 TVTNMN

nhưng vẫn cố đấm ăn xôi cho phỉ

(Câu “mạnh ăn yếu làm thì

chí muốn trước đã. Duy loài chim

lâu chết” là ý quở nhẹ, rủa sơ sơ,

thắng chài (martin-pêcheur), nếu

hiểu rằng dưỡng vóc như vậy ắt

bắt được nó, dụ dỗ cho cá tươi cá

sống lâu. Nhưng anh Nguyễn

ngon nó cũng nhịn không ăn thà

Hiến Lê cho rằng “không chắc

chờ chết, vì đã mất tự do, muốn nó

mạnh ăn, mạnh làm, mới là khỏe”

sống thì phải thả nó ra, chớ đừng

đó là ý nghĩ của anh Lê, tôi xin

mong lấy xôi dụ nó, mà thuở giờ

tôn kính, nhưng đủ thấy anh thật

chim thằng chài nào biết ăn xôi.

thà, còn tôi vẫn oái oăm hiểu xa

Ăn xôi chùa, ngọng miệng: t.ng. ăn

đề, tôi hư là vậy. S)

của người ám úng, muốn nói điều

Ngon ăn: biết mùi ngon, ăn

phải mà nói không đặng.

đặng nhiều. Thăm bịnh, thường

Ăn xổi: 1) đồ ăn tạm, cấp kỳ: muối

hỏi người bịnh có ngon ăn chăng,

cá ăn xổi.

nghĩa là ăn có biết mùi ngon

2) ăn ở tạm thời, không có ý

chăng, tức người bịnh gần mạnh,

lâu bền: ăn xổi ở thời (t.ng) (phải

gần lấy lại sự bình phục rồi.

điều ăn xổi ở thì) (Kiều).

Nhà có ăn: nhà có tiền khá.

Ăn xưa chừa nay: th.n. Một người

Thảo ăn: có tánh tốt hay cho

nhờ một thuở, trước đã sướng thì

người ăn, hay mời bạn ăn.

nay đến lượt phải thiếu thốn vậy.

Thiếu ăn thiếu mặc: th.n.

Ăn yếu: ăn không được nhiều, ăn túng xài, túng thiếu.

được ít. (Trong Nam, nói “yếu

Vừa ăn: vừa miệng, không mặn

ăn” ).

lạt, cũng có nghĩa là vừa chừng ăn

Đủ ăn, đủ mặc: t.ng. Sự nghiệp khá,

đặng: cam quít đã vừa ăn.

không phải đói lạnh.

- Nói chung cuộc ăn uống,

Tôi nhờ trời, đủ ăn đủ mặc: lời

trong sự vui mừng hay ngày

nói khiêm, không giàu mà cũng

giỗ tết.

không nghèo.

- ăn cưới, ăn giỗ, vân vân...

- Kẻ ăn mắm, người khát

Ăn cỗ: ăn tiệc bày từng bàn từng mâm, với một số khách dự nhất

nước: t.ng. Một người ăn, một

định, khi bát tiên (tám người),

người chịu.

khi thất hiền (bảy người), cho đến

- Không ăn có chịu: t.ng.

mười hai người vây quanh một

Không nhờ nhỏi, không dính bên

bàn tròn, ngồi ăn cỗ ăn bàn mà

sự gì mà phải mắc.

ăn bận theo cu li.

- Láu ăn: ăn lấy một mình;

Ăn cỗ ngồi áp vách, có khách

hốc ăn.

là ngụ cư (t.ng).

- ăn lua láu, sợ chúng ăn

Ăn cưới: ăn đám cưới; cũng gọi ăn

giành; ham ăn.

cỗ bàn lớn: nhà đó ăn cơm thường

Mạnh ăn: ăn được nhiều.

bằng nhà ta ăn cưới.

Mạnh ăn yếu làm thì lâu chết.

- Hẹn rằng đến sớm ngày

Người mạnh ăn vẫn khác với

mai, cùng đi ăn cưới cho dài đám

người ăn mạnh.

dâu (Tr.c)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

31

Ăn đầy tuổi, ăn đầy tháng: t.ng.

(Trong tỷ dụ “ăn tết quan một

ăn mừng cho con đầy tuổi (ăn thôi

chai rượu”, chúng tôi trong Nam

nôi), hoặc đầy tháng.

đã làm mất chữ “ăn” và chỉ dùng

Ăn giỗ: ăn đám giỗ quải. Cũng nói

chữ “tết”, người Bắc dùng đúng

ăn kị (ăn đám kị cơm).

chữ hơn khi nói “đi tết quan” , Ăn hỏi: nhận lễ vấn danh trước thay vì “đi ăn tết quan” ; trong cái khi ăn cưới, bày cỗ bàn ăn uống.

nhà quê của miền Nam có ẩn cái

Thường dùng để chỉ lễ vấn danh:

ngây thơ trẻ con nên hay bị lường

con nhỏ của tôi đã ăn hỏi rồi, còn

bị gạt, và cái giận vẫn không lâu).

chờ ngày cưới.

Câu “trảy đậu”... là chép

Ăn khao: (tiếng Bắc) nhân có sự vui

theo VNKTTĐ, khi anh Nguyễn

mừng, như lên lão, thăng quan,

Hiến Lê duyệt đến chữ này, anh

được hàm, thi đỗ v.v... đặt cỗ bàn

cẩn thận rằng không có bộ “Tục

mời cả làng cả xóm đến hỷ hạ: mổ

ngữ phong dao” của Nguyễn Văn

bò ăn khao (t.ng). Trong Nam gọi

Ngọc, nên còn ngờ chữ này. Tôi

ăn mừng.

xin lấy bộ Tục Ngữ Nguyễn Văn

Ăn mừng, ăn mầng: ăn chơi, cúng

Ngọc ra, (bản Bốn Phương) tr.

cấp nhơn có việc mừng;

201, câu ấy như vầy:

tỷ dụ: ông ấy ăn mừng ngày

“Tháng giêng ăn tết ở nhà,

sanh nhựt, nước mất không lo, ăn

Tháng hai cờ bạc, tháng ba

mừng nỗi gì?

hội hè.

Ăn yến: ăn yến tiệc.

“Tháng tư đong đậu nấu chè,

Ăn tiệc: id.

Ăn tết đoan ngọ trở về tháng

Ăn rằm: ăn mừng ngày rằm. Để ăn

năm...

rằm tháng giêng rồi sẽ hay: chờ

té ra tự điển Khai Trí thì đi

qua khỏi ngày rằm.

hái đậu, còn theo ông Nguyễn Văn

Ăn tết: ăn chơi ngày đầu năm, vào

Ngọc, thì đậu ở nhà sẵn, nay đong

tiết xuân. Năm nay dự bị ăn tết

ra cho vào nồi mà nấu, chung qui

lớn vì sắp có hòa bình.

chẳng có ai sai và thế là hòa (huề)

- đi cày ba vụ, không đủ ăn tết

cả làng, hội Khai Trí hồi đó đã làm

ba ngày (t.ng)

việc tập thể chung nhau lại, còn

- ăn tết quan trên một chai

ông N.V.N. thì đơn thân độc mã,

rượu (đây là nói trớ, dùng đỡ tiếng

nếu bắt tội là nên trách tiếng Việt

ăn tết để tránh tiếng hối lộ, tuy

độc âm, mạnh ai nấy nhớ và vá víu

dùng không đúng chỗ nhưng ý là

sao cho thành câu là được, không

cố che một việc làm xấu).

như tiếng Pháp đa âm, nói sai một

- Tháng giêng ăn tết ở nhà,

chữ là biết liền. Anh N.H.L. trí

tháng hai cờ bạc, tháng ba hội

nhớ thiệt là tài, sai một chữ cũng

hè. Tháng tư trảy đậu nấu chè,

không qua. S.

ăn tết đoạn ngũ, trở về tháng

Ăn vía; ăn mừng ngày sanh.

năm (cd chứng tỏ buổi thái bình

- Hưởng thụ cái của lợi lộc gì:

ngày xưa).

ăn lương, ăn bổng.

https://thuviensach.vn

32 TVTNMN

Ăn ba tê nguội: tiếng lóng pâté là

Ăn hột vịt, Ăn hột vịt lộn: tiếng pha món bánh, bao bột xốp nướng

lửng để gọi bài làm trong lớp hay

chín trong dồn thịt bằm, phải ăn

thi phúc khảo, bị điểm số không

lúc còn nóng mới ngon nên gọi

(zéro) tròn như hột vị. Cũng nói

pâté chaud (ba tê sô), còn pâté

theo Pháp, bị cho ăn zéro.

là thức ăn cho chó mèo thú vật

Ăn trứng ngỗng: n.t

nuôi bên Pháp, ta mượn để gọi

Ăn gánh: chịu đựng công việc (tiếng

trận đòn như ăn bánh, ăn ba tê

Bắc): ăn gánh việc làng. Trong

nguội là đòn đánh nguội, không

Nam nói: gánh vác việc làng, việc

gặp tại trận.

nước. (Trong Nam, phép chơi cờ

Ăn biếu: được phần biếu. Ăn biếu gánh, cũng dùng danh từ ăn gánh

ngồi chiếu hoa (t.ng).

này, khi gánh (ăn một con cờ của

Ăn bổng: được hưởng lợi lộc về quan

phe địch).

chức gì, như trong Nam nói nôm

Ăn gầy: (tiếng Bắc), hưởng của

na là ăn lương. Ăn bổng to: Ăn

dưỡng lão. Khi chia của giữ lại

lương lớn.

một phần để dưỡng lão gọi là

Ăn công: làm công việc gì và được

ăn gầy.

người ta trả tiền công: làm một

Ăn hoa hồng: ăn tiền thưởng về sự

cây kiềng vàng ăn công ba đồng

mình lãnh làm việc gì, làm nghề

bạc, vấn (quấn) một chiếc neo đặc,

dẫn mối thầy kiện (luật sư), ăn

ăn công đến năm đồng (5$00).

hoa hồng mười hay hai chục phần

Ăn chung: có hai nghĩa, một

trăm (10% hay 20%).

là ăn chung lộn, như ăn chung một

- Làm những việc như buôn

nồi; hai là nói về cờ bạc, ăn thì lấy,

bán mối lái, v.v... được người ta

thu thì trả; ấy gọi là ăn chung.

chia cho mấy phần lời, gọi tiền

Cũng có nghĩa là chung cọng,

hoa hồng.

thông đồng (ăn chung, ở riêng).

Ăn hoa màu: nói về người giữ vườn

- Ăn chung đủ, tiếng lóng cờ

ruộng của người khác mà được

quyền hưởng hoa màu. Có khi nói

bạc có nghĩa là ăn đủ, chung đủ,

là ăn hoa lợi.

không thiếu đồng nào. Cũng nói

Ăn hương hỏa: coi việc hương lửa;

“ăn thua đủ” .

hưởng phần gia tài của cha mẹ

- Ăn chung: cùng chia nhau

ông bà để lại và có phận sự thờ

hưởng lợi chung (nghĩa thứ IV).

cúng người đã mất.

Ăn dõi: được hưởng mãi mãi: mấy

Ăn lên: làm chức việc, công việc gì, đời ăn dõi lộc nước.

được tăng lương tăng bổng. Thăng

Ăn đòn: bị đòn, phải đòn, bị đánh

thông phán nhì hạng, ăn lên mỗi

để đền tội: bỏ học mẹ cho ăn đòn

tháng được sáu đồng bạc (6$00);

nứt da.

như Ăn lên làm ra.

- Bị đánh vô duyên cớ: vào tù,

Ăn lộc: ăn tiền lương theo phẩm các tay anh chị cho ăn đòn dằn

hàm (t.d: làm quan ăn lộc nước).

mặt, thêm các thầy chú cho ăn

Làm quan ăn lộc vua, ở chùa ăn

đòn lấy oai.

lộc Phật (t.ng).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

33

Ăn lời: cho vay ăn lời (hoặc nặng, nhẹ

- Làm nghề bán hàng nhỏ,

hay biết điều): ăn lãi (B).

nhặt từng đồng từng xu: nhờ

- Nuốt lời nói, không giữ lời đã

buôn bán ăn nhặt mà sau này

nói. Chữ là thực ngôn.

khá khủm, gởi con ăn học bên

- Dạy con con chẳng ăn lời, con

Tây, bên Pháp.

nghe ông ấy đi đời nhà con. (cd)

- Thu nhận một cách không

Ăn lương: làm chức gì được hưởng

chánh đáng: ăn đút.

thủ công nhất định. Nguyên ngày

Ăn bạc: có hai nghĩa:

xưa trả lương quan hoặc lính

- đánh cờ bạc, ăn là trúng lớn.

bằng thóc gạo, nên thành thành

- làm quấy ăn của người.

ngữ “ăn lương”.

“Phen này ắt hẳn gà ăn bạc” .

Câu của Tú Xương: “ăn lương

(Tú Xương): tiền bạc chời chỡ đến

hàm chính thất”, vừa hiểu lĩnh

gà mổ như thóc lúa.

lương do vợ cấp, lại thêm đắc thế

Ăn bạc ăn tiền: nói về quan chức

vì chơi chữ: chính thất là vợ cả, lại

nhận tiền bạc của người ta một

cũng có nghĩa là chính thất phẩm

cách không chính đáng (đồng

(Hồi xưa, làm quan có chín bậc từ

nghĩa với ăn hối lộ hay ăn của

nhất phẩm đến cửu phẩm, và mỗi

hối) (nghĩa thứ V).

bậc lại chia làm chính và tòng).

Ăn bẩn: 1) Ăn bẩn thỉu, ăn dơ, ăn

Ăn quen: quen thói cũ, hành động

không kể gì đạo lí, ăn xẩn bẩn: Gà

theo thói thường.

nhà ăn bẩn cối xay. (t.ng)

- Ăn quen chồn đèn mắc bẫy

2) Kiếm lợi một cách nhỏ

(t.ng)

nhen, không kể gì phải trái

- Ăn quen nhịn không quen.

(nghĩa thứ V).

Ăn sương: kiếm ăn vào lúc có sương

gà nhà ăn bẩn (xẩn bẩn,

(ban đêm), chỉ về nghề ăn trộm,

lẩn bẩn) cối xay, hay là “gà nhà hoặc nghề mãi dâm gái ăn sương.

ăn quẩn (quanh quẩn) cối xay: Ăn thủ chỉ: tiếng Bắc và tục ngoài

chung qui ăn gần cái cối xay,

Bắc, được hưởng lộc làm thủ chỉ

đạp mái. Túc con cũng không xa

trong làng.

cái cối, ngụ ý chê bất tài thì đã

Ăn thừa tự: hưởng phần gia tài của

đành, thêm chê người chỉ biết vơ

người trước để lại, không con

vét trong giòng bà con lối xóm,

nối, có phận sự tiếp tục việc cúng

khai thác người quen, nhưng khi

quải người ấy và tổ tiên người ấy

chưa đăng đàn phong tướng ai

(không có người ăn hương hỏa).

lại chẳng chê Hàn Tín? Đến khi

Ăn trứng ngỗng: tiếng pha lửng để

gà thắng độ, cho ăn lúa lựa, uống

gọi khi thi phúc khảo bị điểm hỏng,

nước tự tay chủ kê dâng tận mỏ,

khi làm bài bị thầy khuyên con số

nào biết đâu lúc gà được thả quẩn

không zéro, tròn như quả trứng.

sương hay sau khi tắm nghệ, gà

Ăn nhặt: (Bắc) thu nhặt những của

vẫn bon bon lại gần cối xay như

rơi vãi mà ăn: ăn cần ở kiệm, nuôi

cũ, theo tôi hãy khoan chê gà, và

con gà cho nó ăn nhặt, lớn lên bán

hãy nhớ có con gà mái hấp dẫn

có tiền xài.

gần đây. Tiếng Việt vì độc vận,

https://thuviensach.vn

34 TVTNMN

nên bẩn, quẩn, đều nói được và

Ăn bĩnh: tiếng Bắc, giống như

đều nghe thông.

“ăn bây” mà có ý liều lĩnh hơn.

Ăn đút ăn lót: nhận tiền của kẻ khác (VNTĐKTTĐ)

đút lót để chạy công việc.

Ăn bòn: mình đã có rồi mà còn kiếm

Ăn hối lộ.

chác của người khác.

- học trò cũ ăn đút ăn lót làm

- khi lượm lặt bòn mót, ví dụ

bài hộ cho học trò mới lên lớp là

bòn đậu phụng.

một tật xấu.

- dùng cách lấy dần của

Ăn léo: nhằm léo, léo là léo lắc, khéo người ta, nay một tí mai một tí

léo. Khôn một người một léo, khéo

(VNTĐKTTĐ).

một người một ý. Làm léo, làm

Ăn mót: cũng thì lượm lặt, ăn của

khôn khéo mà ăn của người cũng

người khác bỏ mà mình táy mót;

là ăn léo (ĐNQATV HTC).

tức ăn đồ dư thừa.

- tiếng mượn của người Triều

Ăn bớt: xà xẻo của người ta

Châu: ăn léo là ăn ráo nạo; xí léo (VNTĐKTTĐ).

là chết rồi.

trong Nam nói “ăn chận”, “ăn

Ăn lễ: a) nghĩa trắng: ăn mừng ngày

chận lận”. Chẩn lên.

nghỉ lễ: trong Nam thời thuộc

Ăn bữa: ăn chay, ăn có chừng

Pháp dân ăn lễ chánh chung

(ĐNQATV HTC).

(14 juillet) đúng ra nên nói ăn

Ăn bữa hôm, lo bữa mai: t.ng.

lễ chánh trung, vì là ngày giữa

Thiếu trước hụt sau.

(nửa) năm.

Ăn có bữa, lo không có bữa: Nhọc

b) nghĩa đen: nhận lễ vật của

lòng lo, lo mãi.

người có việc đến nhờ, hay đến

Ăn cơm bữa: Đến bữa thì ăn, có lo chạy; một lối ăn hối lộ; ăn lễ

chừng rồi. Thường nói với nó

cho ra mắt quan trên. Ăn lễ cho

cũng như ăn cơm bữa, chỉ nghĩa

nhập học.

là thường nói hoài.

Ăn xuýt: nhận của người mà làm của Ăn bữa: Trong câu “Cô ấy bảo: “Cho mình: tù mặt đồ ăn xuýt.

mày chết, cho đáng kiếp cái

- Lấy, tìm cách mà lấy làm của

phường thầy trò thằng ăn bữa”

mình: ăn cắp, ăn gian...

(Hề chèo, Văn hóa Hà Nội x. bản,

Ăn bẫm: a) ăn khỏe nhưng thô tục;

n. 1977, tr. 123, lời hề lối ngoại

b) tham lấy cho nhiều.

thích), trong câu này, “ăn bữa”

Ăn bẩn: theo nghĩa thứ 2 ở trên, tức (viết dấu hỏi) có nghĩa khác với

là nói chung về sự ăn uống, tiêu

“ăn bữa” của Huỳnh Tịnh Của

dùng: ăn bẩn như ăn dơ.

như trên đã dẫn.

Ăn bây: tiếng Bắc, trong giới đánh

Ăn bữa: (tiếng tục). Nợ người ta mà

bạc, lối đánh cù nhầy và làm trái

xử lường không trả (VNTĐKTTĐ).

lẽ. (VNTĐKTTĐ).

Ăn cánh: vào hùa với nhau mà kiếm

Ăn bẻo: tiếng Bắc, dùng mánh

lời (VNTĐKTTĐ).

khóe mà xà xẻo của người

Trong Nam, nói “ăn ké”, “ăn

(VNTĐKTTĐ).

có” (giới cờ bạc) (nhưng nghĩa này

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

35

có khác một tí, vì ăn cánh như

- nói chung về cách chơi bời

ăn tay là cùng mưu mô với nhau

tiêu khiển;

trong một việc gì, còn ké, có trong

- tháng giêng là tháng ăn

điệu cờ bạc có nghĩa là đặt tiền

chơi;

ké theo một bên (ăn ké), có theo

- chẳng ăn chẳng chơi rồi đời

một bên (ăn có), tức là ghé nhờ,

cũng chết;

chớ không được kể là chánh tẩy.

- ăn chơi cho đủ mọi mùi,

Cờ bạc phần nhiều tin nơi hên sui

khi buồn thuốc phiện khi vui

may rủi, cho nên khi người ăn ké

chè Tàu;

hay ăn có, vận sui để đâu thua

- giả danh hầu hạ dạy nghề

đó thì người ta không cho mình

ăn chơi (K.)

đặt ghé vào tụ của họ, âu cũng

- lúc con còn nhỏ, cầu xin trời

là dễ hiểu).

phật phù hộ cho con được “ăn

Ăn cắp: bất kỳ ngày đêm, lừa người

chơi”, đứa con lớn lên “ăn chơi”

vô ý, rút lấy của người.

thật sự, lại kêu trời, sao con cứ “ăn

Ăn cắp vặt: ăn cắp vật nhỏ. Tánh

chơi” không lo làm ăn lập nghiệp.

người ăn cắp vặt: tham lam bất

Ăn cướp: đt. và dt: đông người hành

kỳ vật chi cũng chọt.

hung bắt lấy của người.

Ăn chẹt: Phép đánh cờ gánh, chận

- ăn cướp công, ăn cướp cơm.

chẹt đàng mà bắt con cờ người

- quân ăn cướp.

ta, kêu là ăn chẹt. Thôn trưởng,

- ăn cướp cơm chim (t.ng)

công chức nhơn việc thâu thuế

Ăn chằng: không phải của mình

làm quỉ quái thâu dư bỏ túi,

mà cứ ăn cứ lấy (VNTĐKTTĐ).

hoặc ăn vặt của dân, cũng gọi

Ăn dẹo: mánh khóe mà ăn lời một

là “ăn chẹt gánh” . Tiếng Bắc: cách nhỏ nhen (VNTĐKTTĐ).

ăn chận, ăn chẹt: thừa lúc

Ăn dỗ: dỗ giành của con nít mà ăn:

người ta bối rối, hay là nguy

ăn dỗ của em, là tật xấu - dùng

nan bắt chẹt mà lấy tiền lấy của

cách khôn khéo nói ngon ngọt để

lấy của người ta (VNTĐKTTĐ).

(VNTĐKTTĐ).

Ăn đẽo: ăn kẹ nhiều lần, gạ người

Ăn gánh: n.t. (H.T.C)

ta mà ăn mãi mãi (VNTĐKTTĐ),

Ăn vặt: ăn không nên bữa, ăn không

(đẽo là dùng búa hoặc dao mà

nên miếng. Thôn trưởng hay ăn

vạt gọt bớt).

vặt chỉ nghĩa gặp mồi gặp việc thì

Ăn gian, làm gian lận: mà ăn của

ăn, chẳng luận ít nhiều.

người: ăn gian ba bàn thua mạt

Ăn chơi: ăn và chơi, không phải là ăn (lời thề độc của giới cờ bạc).

thiệt; thong thả không lo: con nhà

Ăn lận: i.d

ăn chơi, ngh. rộng: lành mạnh:

Ăn quanh: i.d

chúc cho trẻ ăn chơi.

Ăn hối lộ, ăn lót: ăn của lo lót (ăn

- ăn ngoài bữa; ăn cho vui

của đúc sáp, lấy tích tên kia vào

miệng; buồn miệng mà ăn ít

rừng ăn ong, gặp cọp chận đường

nhiều. Nhứt là nói về sự ăn bánh

chuyển về, đưa sáp cho hổ táp,

trái, là đồ ăn chơi.

nhờ vậy mà thoát thân).

https://thuviensach.vn

36 TVTNMN

Ăn hiếp: lấy thế, ỷ mạnh làm cho

Ăn ngồi: nói về ăn ngồi ngôi thứ:

người khác phải chịu thua thiệt.

- đỉnh chung chưa dễ ăn ngồi

- ỷ thế lực mà lấy của người ta

cho yên (K)

hay bắt người ta phải chịu thua

Ăn ý: ý là ý nghĩa, léo lắc; nhằm ý, kém mình: tù cũ ăn hiếp tù mới;

trúng ý nhau (H.T.Của). Cũng thì

trò lớn ăn hiếp trò con; vợ ăn hiếp

cỡi ngựa, mà cỡi hay, chạy hay, ăn

chồng.

ý là tại tay cương nhặm lẹ, con

Ăn hiếp gió: ăn hiếp nhỏ vặt, không

ngựa được người ăn ý cỡi thì ríu

nhằm chỗ: thôi mà! Ăn hiếp gió

ríu theo ý muốn người cỡi, nếu cỡi

nhau chi? - Làm phách chó, ăn

không ăn ý, thì nó cho té có ngày.

hiếp gió có ngày cũng có người

- c.n. ăn rập, ăn khuôn. Vợ

trị mầy!

chồng ăn ý (hòa thuận với nhau)

Ăn bớt: Xới bớt (ĐNQATV HTC)

thì tát biển cũng cạn.

- Hứng lấy trước phần lợi của

Được hơn trong cuộc đố, trong

người ta (VNTĐKTTĐ).

đám cờ bạc hoặc trong đám cạnh

Ăn keo: tiếng Bắc, có tiền không tranh: ăn cuộc, ăn gà, ăn cá...

muốn tiêu, chỉ chực ở người ta

Ăn bí, tiếng Bắc dùng trong

(VNTĐKTTĐ).

cuộc chơi tổ tôm.

Ăn không: lấy cái gì mà không mất

Ăn dọc,

n.t

công phu hay không mất tiền mua

Ăn khàn,

n.t

(VNKTTĐ).

Ăn lèo,

n.t

- Ăn mà không làm gì cả: ăn

Ăn tôm,

n.t

không ngồi rồi.

Ăn cạ: tiếng trong cuộc đánh chắn.

Ăn làm: nói chung về sự làm ăn: cách Ăn chằn: n.t ăn làm của nó không thương được

Ăn cạ, ăn chắn: dùng được vào đôi

(VNTĐKTTĐ) - Trong Nam nói

bằng đôi lệch, của bài mình (tiếng

“cách làm ăn”.

đánh chắn).

Ăn lận: lừa dối người ta mà lấy lời, Ăn có: tiếng giới cờ bạc, hùn vô: cho cũng như “ăn gian”.

tôi ăn có tụ này vài đồng, đánh

Ăn lường: lấy mà không trả.

ăn có chạy gạo.

Ăn nằm: khi tách riêng ra là ăn và tiếng lóng làng dao búa: ăn có

nằm, tỷ dụ ăn có mâm, nằm có vài thoi, ăn có vài cù loi.

giường; khi gộp lại làm ra thành

một cách chầu rìa, nhờ nhõi:

ngữ “ăn nằm” thì có nghĩa chung

tưởng ăn có ông X. để nhờ, té ra

chạ, nói về vợ chồng sống chung

vì ăn có mất luôn vợ.

cùng ăn ở chung nhau, tỷ như: vợ

Ăn cuộc: ăn tiền đặt đố.

chồng anh ấy ăn nằm đã có ba mặt

Ăn dải: id

con, mà còn chưa hiểu ý nhau. Nhớ

Chẳng qua làm phước cho

khi ăn nằm khi chung chạ.

chàng, nào ai ăn cuộc ăn bàn chi

Ăn ngọn: tự chiếm lấy trước một ai (L.V.T)

phần lời của người ta, cũng như

Ăn độ: thắng cuộc, được hơn trong

ăn bớt (VNTĐKTTĐ).

đám cờ bạc hay trong cuộc nào

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

37

đó: gà ăn độ là gà đã thắng cuộc,

đồng nếu thua thua đủ mười bằng

đã ăn tiền trong một độ rồi. Đồng

thắng sẽ nhận năm đồng mà thôi.

nghĩa với “ăn cá” là thắng trong

Khi phóng như vậy, sẽ tùy lúc,

một cuộc thách đố.

mời mọc: mười đồng ăn một ăn

Ăn đứt: ăn chắc không trả lại. Ăn

hai, v.v... và hiểu với nhau tiền

đứt tiền cưới.

cá cuộc tính ra phân, một là một

Một nghĩa là hơn hết, giỏi

phần mười, tức bạc chia làm mười

quyết. Không ai bì: “Nghề riêng

phân chớ không ngang bằng giá

ăn đứt hồ cầm một chương” (K)

một đồng ăn một đồng như thông

Ăn già ăn non: (nghĩa như II ở trên): lệ đã định.

trong Nam nói xên già xên non

Ăn phần: đi buôn ăn phần là cứ phần

tiếng trong giới cờ bạc.

mình mà ăn.

Ăn gọt: thường nói về cờ bạc, ăn như

Vấy máu ăn phần: lệ đi săn,

gọt, ăn sạch trơn.

xưa chia thịt bằng cách ai vấy

Ăn sách: id

máu là có công; vậy kẻ ngoại cuộc

Ăn ráo: id

cũng bôi máu giành phần. Cũng

Ăn kết: ăn phần chung cuộc. Phép

nói: trây máu ăn phần.

đánh bài, ăn trút kết, thì là ăn

- làm cho có cớ, giả mạo.

tiền chung lại, ai trúng cách thì

- ngày xưa, đánh lộn không

ăn. Đừng lầm với t.ng.

giập đầu chảy máu, nhưng cũng

Đừng lộn với: Ăng kết, hiểu

giả bịnh, khai bịnh mà nằm vạ.

theo nay và mượn của Pháp

Ăn tiền: có hai nghĩa, một là ăn tiền

“enquête” là tra xét, khám xét, công, chánh đáng; hai là nghĩa

cuộc điều tra. t.d Án chưa xử, vì

xấu, trộm phép mà ăn của người

ăng-kết chưa kết liễu, tức cuộc

một cách không chánh đáng.

điều tra chưa xong.

Ăn tiền còm: nhận tiền thù

tiếng dùng trong cuộc chơi

lao dắt mối thầy kiện: tiếng đời

tam cúc hoặc bài phu (Bắc): ăn

Pháp thuộc, dẫn mối kiện tụng

kết bộ đôi, bộ ba, ăn kết tứ tử

cho luật sư để nhận tiền thưởng

(VNTĐKTTĐ).

công đưa mối đến (commission).

Ăn mã, ăn pháo, ăn tượng, ăn

T.d Vì chút tiền còm, xúi con kiện

xe, ăn tốt, ăn sĩ v.v.: tiếng

cha, vợ thưa chồng.

trong cuộc chơi cờ tướng: đánh

Ăn thu phân: t.ng. Tính số mà ăn,

bắt được những quân cờ ấy mà

ăn chung với; ăn xớ bớt (ăn xới

chiếm lấy chỗ.

bớt). Ăn cửu ngũ, bát ngũ, v.v...

Ăn năm, ăn sáu: v.v..

(đây là theo giao kết trước trong

Quăng, phóng mười đồng ăn

giới cờ bạc, ăn thu phân là ăn theo

năm, và bắt mười đồng ăn năm

độ phân giao trước, tỷ như ăn cửu

tiếng trong giới đấu kê và bài bạc

ngũ (9/5) vì 1 phần là tiền xâu, ăn

đá gà đá cá thia thia, một bên nào

bát ngũ là 8/5 vì xâu 2 phần ngày

đó thấy bên địch gà hay cá đều

nay nói ăn tứ lục tức 10 phân, họ

suy, gần thua trận, nên mời bên

lấy 6 còn mình chỉ 4, trong khi

địch hãy nhận: đây phóng mười

https://thuviensach.vn

38 TVTNMN

tiền chi phí, vân vân đều về mình

Ăn xấp: Xấp hai, giỏi bằng hai. Việc chịu là khác nữa.

tính toán, nó ăn xấp mày.

Ăn rốc: ăn sạch. Thua rốc: thua sạch.

Ăn xâu ăn đầu: c.n. ăn tiền đầu.

Ăn thua: chung cọng, dính dấp.

T.ng ăn tiền công hao, bẻ đầu mà

Đánh cờ bạc ăn thua thì chỉ nghĩa

ăn, như mười ăn một. Tiếng mới

là ăn thì dùa, thua thì chịu; cũng

là “ăn tiền còm” (commission).

là tiếng giao với nhau. “Hai đàng

Dễ ăn: Ăn trong th.ng dễ ăn, không ăn thua”, nghĩa là không

có hai nghĩa:

dính dấp sự gì.

- Tại mình ăn được.

Ăn thua: sơ khởi, có nghĩa là được

- Tại người không biết phép,

thua: Tôi với anh có lẽ nào lại ăn

hay sợ sệt, hay đút nhét, có thế

thua với nhau hay sao? Về sau,

dễ ăn. Bởi dân dại nên hắn mới

chữa “thua” mất hẳn nghĩa đi

ních tiền dễ dàng.

còn lại chữ “ăn” có nghĩa là được:

- Coi vậy mà không dễ ăn đâu:

Muốn làm đại sự mà tay không

coi vậy mà khó.

thì ăn thua gì? (có nghĩa là phần

Thấy đó mà khó ăn: th.ng.

chắc không nắm được). Làm như

muốn mà không làm gì được.

thế ấy không ăn thua gì đâu: là

(cũng như: coi vậy mà khó nuốt

làm như vậy, không ăn không

cho trôi).

thua và vẫn hão huyền cả.

Ăn già ăn non:

1. Ăn nhiều ăn ít: ăn già ăn

Ăn thua đủ: tiếng lóng của giới cờ

non, cái mồm thỏm lẻm (t.ng).

bạc (đổ bác), quyết chiến cho đến

2. Ăn lúa má hoặc hoa màu

kỳ cùng, hoặc thu trọn sòng hoặc

cho đã già hay khi còn non.

thua trút sạch, hoặc tiền đầy túi

3. Tiếng cờ bạc, ăn già là chỉ

hoặc sạch túi mới nghe;

chực ăn vùa to, ăn non là vừa

- trong cuộc đánh lộn (ấu đả),

trúng nhỏ đã thôi không đánh

tao ăn thua đủ với mầy, là tao

nữa. Trong Nam gọi “xên già xên

không chạy mầy, liều sanh tử

non” ( xên là bãi cờ bạc, xên sòng cùng mầy, đánh chết bỏ (trái với

bài). (Nghĩa thứ VIII).

“ăn thua đủ” là “chạy mặt”).

Ăn xám phần: điệu đánh me, tay Ăn thướng: t.ng. ăn tiền đặt đàn, đặt con đánh ba cửa, chừa lại một con

cuộc, hoặc vì công việc làm hơn kẻ

đánh ba cửa, chừa lại một cửa hễ

khác. Hát ăn tiền thướng: kép và

me ra cửa mình đánh thì thắng,

đào tùy câu hát giọng hát mà được

nếu me ra cửa chừa kia thì thua,

thướng. Khác với ăn tiền thướng

khi ăn ăn ba phần, nhưng chắc

là hát ăn tiền giàn. Gọi tắt là hát

ăn lắm, và gọi đánh xám phần

thướng, hát giàn.

điệu “hồ giấy mộng mị” (không

Ăn trước trả sau: t.ng. Có ăn có hiểu nghĩa là gì) và ăn xám phần.

chịu, có vay có trả; thiếu thốn tha

Vớt ăn ba ăn tư: th.ng. tiếng

tạm của người, ăn rồi phải làm

của giới đổ bác đấu kê, phàm

mà trả lại.

trong cuộc đấu, thấy gà mình có

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

39

phần suy, nên chịu thua trước khi

(ăn lời đây là nghe lời, ăn

mãn cuộc, cho khỏi thua trót; tiền

lời nghe âu yếm hơn và thiết

kể thí dụ một trăm bạc chia làm

tha hơn).

mười phân, vớt ăn ba (là ăn ba

(đồng nghĩa với câu: “Cá

chục mỗi trăm), ăn tư (là ăn bốn

không ăn muối cá ươn,

chục mỗi trăm), v.v... Bên phe gà

Con cãi cha mẹ trăm đường

chịu thua, nói lại là thua vớt bảy

con hư).

phân, sáu phân, v.v.. (tùy giao ước

Ăn vùa thua chạy: tiếng lóng

trước trong mỗi trường gà). (Chịu

của giới cờ bạc điếm đàng, khi

thua như vậy là tiếc con gà hay,

thắng nó hốt tiền, khi thua nó

vớt nó lên, dưỡng nó lại chờ cáp

vụt chạy...

nó vào độ khác với con gà lạ mà

Đồng bạc ăn mười quan: t.ng

tin chắc nó sẽ thắng).

ăn có nghĩa ưng thuận, nhận chịu

- Ưng thuận, nhận chịu: tỷ dụ

và như vậy trồi sụt đều được.

- đặt mười đồng, có ăn không? Chỉ

Đi kiếm ăn: vạc đi ăn đêm.

ăn xắp hai mà thôi (tiếng cờ bạc).

Quen mồi lại kiếm ăn miền

Ăn chịu: ăn chịu với làng: có chịu

nguyệt hoa (K)

xâu góp thì là nhờ mọi việc trong

Ăn đêm: ăn ban đêm: có người thì

làng. Cũng có nghĩa là ăn hàng

ăn đêm khó ngủ, người khác lại

còn thiếu chịu. Một nghĩa khác

không ăn đêm không ngủ được.

nữa là ăn thiếu chịu, sau sẽ trả;

- Tánh một số loại chim chỉ ăn

cũng như “ăn trước trả sau”.

vào đêm: con vạc ăn đêm.

Trong câu: “Bọn nó, tụi nó,

Ăn kén: mua kén. Đi ăn kén.

ăn chịu với nhau đã lâu rồi”, thì

Ăn ong: bắt ong lấy sáp lấy mật.

nghĩa như trong câu “ăn chịu với

Đi ăn ong rừng Cà Mau, rừng

làng”.

Long Thành.

Ăn cụng: đồng lõa hòa nhau, không Ăn yến: dt. nghề riêng ăn đứt của ăn thua với nhau (tiếng giới cờ

đồng bào Quảng Nam, đi chung

bạc). Ngồi ăn cụng trong sòng tứ

với nghề “ngậm ngải tìm trầm” ,

sắc hay sòng cắc tê là ngồi đối

hai nghề này có lẽ của người

diện, cụng mặt nhau để không

Thượng quen với thú sơn lâm,

giúp lén nhau được.

chớ người Kinh của chúng ta

Ăn giá: đã thuận giá, nhận giá: buôn không chịu cực đi suốt tháng

bán với nhau đã quen mặt, đã

này qua tháng kia, chịu đói

thuận giá ăn với nhau thì phải

chịu lạnh rừng (nghề thứ ba là

lấy chữ tín làm đầu.

nghề đi tìm quế rừng), ba nghề

Ăn lời: khác với nghĩa “cho vay ăn

này, tưởng không nước nào hơn

lời”, đây là nhận lời, vâng lời:

chúng ta. Riêng về “ăn yến”, con

Cá không ăn muối cá ươn, người

én này đóng ổ trên cao nơi sườn

không ăn lời người hư (cd)

hóc đá cheo leo, thế mà cũng có

Dạy con con chẳng ăn lời,

người trèo gỡ cho được, lại có thứ

Con nghe ông kểnh đi đời nhà

yến huyết, họ giả cũng có làm

con (cd)

sao quên thứ yến tượng trưng

https://thuviensach.vn

40 TVTNMN

cho sự hộc máu của người trước

chim trĩ, có kỳ nam, còn mé Tây

khi lấy được yến có vết máu thổ

day qua đất Lào, trĩ không ở mà

ra lần hai lần ba của loài chim

trầm kỳ cũng không mọc? Một

mà một con chẳng thành xuân

nước quí địa như vậy mà chiến

kia. Than ôi, kim tiền đi đến

tranh mãi, không sao phát được,

đâu thì người ngậm ngải tìm

âu cũng là tại trời ách nước vậy.

trầm tìm yến tìm quế đi đến đó.

Xét lại: quế tốt và thứ thiệt,

Và thật ổ yến có bổ phổi bổ tâm

có dược tánh là làm cho máu

chăng, riêng tôi tôi đinh ninh

chạy đều và ấm thân thể người

tin như vậy, vì dầu cho ổ yến

già đau kinh niên, trầm đem lại

làm bằng rong biển kết thành,

thanh khí cho nơi nào xông nó

thì rong biển kia há chẳng phải

và đuổi uế khí ra xa, chỉ một hột

là chất vôi (calcaire) từ biển lấy

kỳ nam đeo nơi cổ áo mà người đi

lên, huống chi có nước miếng của

chầu vua không khát nước khỏi

loài chim kia pha vào, thì vôi ấy

ho hen đàm vướng vọng, còn lộc

bổ phổi bổ tim chứ gì.

nhung vốn là vôi bổ của sừng nai

Nghề ăn yến, ăn ong, lấy sáp,

còn non ngày, thêm yến huyết

nghề tìm trầm, tìm cây quế rừng

(có chút máu đo đỏ cho thêm yến

là thập phần tử, nhứt phần sanh,

Quảng đủ hay, nước ta sao lắm

có khi không chết nhưng lâu

của báu, xứ khác thêm thèm)?

ngày quên hết tiếng mẹ đẻ hóa

Ăn yến: danh từ chuyên môn: Tìm ổ

ra người rừng, không phải hóa ra

yến, bắt ổ yến, gỡ lấy ổ yến.

đười ươi giả nhơn, nhưng không

2) dt thường: tẩm bổ bằng ổ

nói đặng tiếng người nữa, vì nguy

én, hoặc nấu mặn với gà ác, bồ

hiểm như vậy cho nên ngày xưa,

câu, hoặc nấu ngọt, chưng, nấu

vua miễn thuế (thuế gọi phong

cách thủy với đường phèn.

ngạn cho người đi lấy sáp và bắt

Ă n ả n h : d ị c h ý t ừ P h á p chim lấy lông làm quạt, vân vân),

“photogénique” có nghĩa là chịu

cũng như trên Nam Vang đời xưa

với máy ảnh, lúc chụp ảnh, bóng

vua miễn thuế cho người làm nài

thâu vào máy hóa ra xinh hơn lúc

giữ chăn voi và nghề trèo cây thốt

ở ngoài: đóng phim mà không ăn

lốt lấy đường hái trái, vì con voi

ảnh thì người xinh cách mấy cũng

khi nổi xung thường vật chết

không chỗ dùng. Mặt ít ăn ảnh,

nài, còn trèo leo thì trợt chơn là

cảnh rất ăn ảnh.

rồi đời mạng sống. Lạ một điều

Ăn chân: giẫm chân không trong

là yến Quảng (Quảng Nam) vẫn

nước bẩn lâu ngày nước khoét lở

quí hơn yến lấy nơi khác (Côn

da chân:

Đảo cũng có), cũng như ốc xa cừ

- Một lần cho tởn đến già,

và đồi mồi thì ở Hà Tiên là màu

đừng đi nước mặn cho hà ăn

sắc xinh tươi hơn các nơi khác.

chân (cd).

Tỷ dụ dãy Hoành Sơn, tại sao

Ăn da: da bị lở, lột lớp ngoài, hoặc vì mé đông gió vào đất Việt thì có

dang nắng quá lâu, hoặc vì không

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

41

quen tắm biển, hoặc vì bị một chất

đạo, bịnh mạch lươn ăn luồn khó

hóa học phạm vào da thịt: nắng ăn

trị, mối ăn luồn trong cây từ cột

da, nước biển ăn da, ắc xít ăn da,

tới đòn tay qua rui nhà, cũng nói

mang bao tay cho khỏi bị ăn da.

ăn ruồng.

Ăn giũa: tiếng chuyên môn thợ bạc

Ăn màu: danh từ ăn biến ra từ

thợ rèn, món đồ làm giũa ngon

chuyên môn; có nghĩa là thích

tay, không xóc không trợt; rồi hiểu

hợp với nhau: tỷ dụ: màu đỏ ăn

rộng là ngon lành: vàng pha ăn

với màu đen, gọi ăn màu với nhau.

giũa, việc đang giũa (việc đang

Màu này với màu này không ăn

ngon trớn cũng như món đồ bằng

màu với nhau, nên bức tranh hóa

vàng, pha chế đúng phép thì làm

hỏng v.v...

dễ khéo, giũa theo ý muốn được).

Ăn mực: đt. Thấm mực. Ngày xưa

Giũa không ăn giũa: đã hết

viết bằng bút lông, giấy trơn láng

thời, làm việc gì đều thất bại.

quá, thì viết không thấy chữ, gọi

Ăn khách: ăn ở nhà bạn, nhà khách

giấy không ăn mực; nhưng khi

(tiếng trong (VNKTTĐ) nghĩa

giấy thấm nhiều quá thì hóa ra

thứ II. (trong Nam, nói “ăn cơm

giấy chặm (ngoài Bắc gọi “giấy khách” , thêm chữ cơm cho khỏi

thấm” ) (papier buvard) dùng

lầm lộn với câu “ăn khách” , dùng

chặm cho mực viết mau khô, và

theo nghĩa bóng trong giới ca

giấy chặm cũng không viết được

kịch, hiểu là tuồng ăn khách tức

vì ăn mực quá nhiều hóa ra nhòe,

tuồng được hoan nghinh có khách

chữ không đọc được.

đến xem nhiều. (xem chữ “ăn

Ăn radio

khách” khác).

Ăn với máy thâu thanh

Ăn khách của gái ăn sương là

Tiếng mới, về chuyên môn, dịch

được nhiều khách chuộng: cô nầy

ý từ Pháp ngữ “radiophonique”

mới ra đời nên còn ăn khách lắm.

khi tiếng nói được phát âm trong

Ăn khuyết: ăn khoét sâu vào: ghẻ

trẻo, hoặc hình ảnh thâu vào máy

ăn khuyết;

radio, lúc truyền ra, tiếng nhẹ

Ăn khuyết vô: - giọt mưa ăn khuyết

ấm êm và hình ảnh xinh đẹp,

đá. Một lời nói độc địa, ăn khuyết

không đổi:

vô óc, nghe nhức nhối.

- Giọng cô đào ấy rất ăn radio,

Ăn lan ra: vấy vá nhiều chỗ; để

nói cách khác, rất ăn với máy

từ chỗ chánh ăn lần loang rộng

thâu thanh, nên cô ấy ắt được

ra lớn.

hãng phim ký giao kèo rồi.

Ăn loang; đt thấm lần lần ra, cũng

- Cô ấy tuy xinh nhưng giọng

như “ăn lan ra”: ăn loang như dầu

ét, không ăn radio; cô nọ giọng thổ

như mỡ. Lang ben ăn loang.

rất ăn với máy thâu thanh, v.v...

Ăn luồn: như ăn lòn, ăn thông, chạy

Ăn sâu: ng.t ăn thấu vào trong: ghẻ

ngầm dài dưới một lớp gì, hoặc

khoét ăn sâu lâu lành.

dưới đất, da thịt hay vỏ cây, tỷ

ng.đen: thấm nhuần, hiểu

dụ: đào ngạch ăn luồn gọi địa

trọn: phải nói thế nào cho vấn

https://thuviensach.vn

42 TVTNMN

đề ăn sâu và lan rộng trong quần

Ăn gạo luộc: tiếng nói chơi, tả cảnh chúng.

nghèo, ăn cơm thường bữa không

ăn tích, khách ăn tích: tiếng về

có đồ ăn, phải ăn cơm lạt: ăn gạo

chuyên môn: khách xem hát thích

luộc còn sướng hơn ăn độn.

xem tích tuồng; hơn môn khác.

Ăn ngữ: mua chịu có kỳ hạn

ăn hát: người ưa xem hát.

rồi trả sau: Nhà thiếu gạo,

ăn giễu: người ưa xem diễn

tháng nào cũng phải ăn ngữ

tuồng khôi hài.

(VNTĐKTTĐ).

Nói về giới đi xem diễn tuồng,

Ăn khỉ khô gì: nghĩa là không

người ưa truyện tích (khách ăn

ăn gì hết, hoặc không ăn thấm

tích), người ưa giễu, người ưa

vào đâu: tỷ dụ mỗi tháng cầu 15

nghe hát v.v...

ký gạo thì ăn mới đủ một tháng

ăn khách: tỷ dụ: tuồng nầy

ấy, nay cấp phát chỉ có 5 ký thì

ăn khách, đậu giàn (mỗi lần

ăn khỉ khô gì? (tức ăn không đủ

diễn, thâu được nhiều tiền, mặc

vào đâu).

dầu tuồng cũ hát đi hát lại nhiều

Ăn sỉ: hai miền Bắc và Nam, dùng và

lần). Đừng lầm với “ăn khách”

hiểu khác hẳn nhau (về chữ sỉ).

là ăn tiệc mời nhà bạn, ăn cơm

Bắc: tiếng “ăn sỉ” nghĩa là

khách mời.

mua lẻ: tỷ dụ: ở đây xa phố xa

Trái với “ăn khách” là “chảy” : chợ, thức gì cũng phải ăn sỉ

tuồng này chảy, ví như kẹo ngọt

(VNTĐKTTĐ).

mắc mưa, hát không ai xem (động

Nam: mua sỉ bán lẻ, hiểu là

từ biến qua từ chuyên nghiệp).

mua nguyên khối về chiết ra để

- Hoa khôi ăn khách: đắt

bán lẻ, và đồng nghĩa với tiếng

khách, đi khách được nhiều đám,

Bắc “mua buôn, bán buôn” khác

đưa người cửa trước rước người

với mua lẻ bán lẻ. T.d Mua sỉ tôi

cửa sau.

bán nới cho, tức tôi sẽ hạ giá cho

Ăn về: đi tới chỗ nào: đường nầy ăn

lại một số hoa hồng. Nhắc lại,

về đâu? - Thưa ăn về Sài Gòn.

trong Nam không nói “ăn sỉ” và

- Ném về: đường nầy ăn về

nói mua sỉ bán lẻ.

phía đi Hậu Giang.

(nghĩa ăn sỉ: mua hàng, tiêu

Ăn về lâu: càng thấm thía về lâu,

thụ đồ hàng: độ này tàu vô Sài

hậu quả tốt về sau: bộ sách ăn

Gòn ăn gạo khá đông).

về lâu, nay kiếm mua không có.

- ăn thành tiếng lót, chỉ có

- Câu chuyện mới nghe thì

tiếng đi sau cho nghĩa:

tầm thường, ăn về lâu mới thấy

ăn học: học, ăn nói, nói...

rất hay.

Ăn học: vừa ăn vừa học. Dt. Ăn học

- Mua hàng, tiêu thụ đồ hàng:

thành tài. Ăn học nổi tiếng.

tàu Tây ăn gạo Sài Gòn.

Đt. Nuôi cho ăn học, lớn khôn

Ăn gạo: mua gạo. Thường nói: Ghe

trở mặt.

chài đi ăn gạo; tàu ngoại quốc ăn

Ban đầu “ăn học” có nghĩa

gạo, tức mua gạo, chở gạo.

vừa ăn vừa học như nói ở trên.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

43

Sau dồn thúc lại, chỉ còn nghĩa

Xe hiệu Hoa Kỳ ăn xăng như

quan trọng “học” , chữ ăn gần như

rồng uống nước.

lót đường, và Việt ngữ có phép

Ăn xuýt: lấy không của người

như vậy (lời anh Nguyễn Hiến Lê

bằng những thủ đoạn bất chánh

âu yếm nói với tôi như vậy), sau

(tiếng Bắc).

chỉ còn nghĩa học mà thôi, cũng

- mục ăn cần ở kiệm

như bao nhiêu tiếng kép khác tỷ

Ăn cần ở kiệm: ăn ở cần kiệm.

dụ ăn nói còn lại nói, ăn mặc còn Ăn mày: đt: xin mà ăn, xin đồ thừa.

lại mặc, v.v...

danh từ: kẻ làm nghề ấy.

- làm ăn lúc này ra sao? chỉ

Ăn xin: đồng một nghĩa.

có nghĩa công việc làm lúc này ra

- ăn mày vả chăng là xấu,

sao? Nhất là trong thẻ “ăn thua” ,

nhưng cũng là tiếng nói cho êm

chỉ nghĩa “ăn” còn lại (xem thẻ

khi cầu xin phần lộc quả phúc ở

ăn thua).

cửa Phật cửa thánh:

Trong câu mẹ trách con: Cho

t.d: - ăn mày lộc Phật, ăn mày

con đi ăn học thành tài, con trở về

lộc thánh,

báo hiếu bằng cách chửi cha mắng

- chẳng phải ăn đong chẳng

mẹ, trong câu người mẹ đau đớn

phải vay, trời cho có phúc được

không kể nuôi ăn chỉ nhớ học mà

ăn mày (th.c)

dường ấy thà đừng đi học ở nhà

Ăn xin: cũng nghĩa như ăn mày:

chăn trâu còn hơn.

đã tới nước ăn xin mà còn làm

Ăn mặc: Tiếng đôi, hiểu là cách bận

phách.

quần áo. Ăn mặc lịch sự.

- ăn xin cho đáng ăn xin, lấy

- khi ra đường phải ăn mặc

chồng cho đáng bồ nhìn giữ dưa

chỉnh tề mới ra người có khuôn

(cd)

phép;

- sống đi ăn xin, chết làm

- mùi thiền ăn mặc đã ưa nâu

triệu phú.

sồng (K)

Trai xấu không ăn mày vợ, gái

- chị là con gái nhà giàu, ăn

xinh vẫn ăn mày chồng (lời vua

mặc tốt đẹp vào chầu tòa sen, em

Quang Trung lặp lại cho Ngọc

là con gái nhà hèn, ăn mặc rách

Hân công chúa nghe, cd cũ).

rưới mon men ngoài hè (cd)

Bạ ăn bạ nói: ăn nói không

Ăn nói: tiếng đôi, cũng hiểu là nói.

lễ phép.

Ăn nói phải thế, có duyên.

Ăn trong danh từ: khó ăn khó

- một thương tóc bỏ đuôi gà,

nói, là khó dạy biểu.

hai thương ăn nói mặn mà có

Một nghĩa khác: Việc dĩ lỡ rồi,

duyên (cd).

ăn nói làm sao, thật là khó ăn khó

Ăn tiêu: nói về sự tiêu dùng: Ăn tiêu nói, tức khó lấy lời đã nói lại được.

về nhiều (VNTĐKTTĐ).

Một nghĩa nữa là có tâm sự riêng,

Ăn vận: như ăn mặc: ăn vận dị kỳ.

khó nỗi giãi bày.

Ăn xăng: tiêu thụ essence nhiều; nói Ăn banh: mượn tiếng của Pháp (en về xe hơi, tàu hơi.

panne) nói về xe không chạy, nằm

https://thuviensach.vn

44 TVTNMN

đường rồi hiểu rộng công việc

đoạn nghỉ xả hơi giữa một công

dở dang: xe ăn banh, việc đó ăn

việc gì.

banh rồi là hư hỏng nửa chừng,

- mấy phút ăn trắc cũng là

dở dang rồi.

mấy phút giải lao.

Ăn trắc: dt. do ngữ Pháp “entracte”

Ăn ten: (do antenne của Pháp),

là thời gian nghỉ giữa hai lớp hát

vòi, cây dây điện, bắt điện của

của Pháp, giữa hai hồi xi nê chớp

máy phát thanh hoặc máy

bóng; ta mượn để chỉ định giai

thâu thanh.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

45

b

ba ba: hòn Ba Ba: đd. thuộc t. Biên

ba ba: tiếng kêu, lấy tay vỗ vào Hòa, chữ gọi Thần Qui Sơn, hoặc

miệng trẻ con đang khi nó reo nó

Thọ Sơn.

phát âm thì nghe như vậy.

ba ba: loại rùa ở nước, tục truyền ăn ba: dt. mượn của Pháp, chuyển từ

thịt nó một lượt với rau dền thì

tiếng “bar” là nơi bán rượu bọt

độc. Thịt gà, cá chép, ba ba (người

(bia) chuyên uống đứng hối hả

có bịnh nên kiêng các món này).

hoặc uống nhàn rỗi ngồi trên ghế

ba ba ấp bóng: chính nghĩa thì cao cẳng “ba” bán rượu nhẹ, khác

con ba ba vốn đẻ trứng trên cạn,

với tiệm nước của Ba Tàu.

nhưng vẫn ấp ở dưới nước. Nghĩa

ba la ve: Nơi bán bia, rượu bọt: Ba

bóng ví người cứ giữ gìn chỉ một

la ve thằng Lù: quán Hải Nàm

mặt mà hỏng chỗ nào không ngờ,

của chệc tên Lù. (Người Hải

cũng như nói: đười ươi giữ ống.

Nam, người Khách Gia: Hakas),

ba ba: tiếng Bắc để gọi thứ áo cánh

thường xưng mình tên Lù. Lù

may dài đến đầu gối.

là giọng Hakas, “Lứ” là giọng

ba ba: tiếng Nam Kỳ, thường nói Triều Châu và Phúc Kiến, “Nị”

bà ba, tức Java nói trại; đàn bà

là giọng Quảng Đông, phiên âm

lai, bố khách, mẹ Mã Lai (Malai).

ra Hán Tự là “nhĩ” (mầy, tiếng ba ba: ba la, tiếng trong Nam, xưng với người khác; cũng như

một cuộc đánh tiền. Cũng gọi

“Hóa” (Phúc Kiến, “úa” (Triều

đánh thắc lắt (P. Của, tự điển

Châu), “Ngộ” (Quảng Đông là

Khai Trí).

“ngã” (tôi, ta).

https://thuviensach.vn

46 TVTNMN

- Hai đứa càng thân, đến nị

Dứa, (thuộc xã Phước Thạnh,

ngộ, hóa lứ với nhau: đến xưng hô

quận Châu Thành, Định Tường;

mầy tao mi tớ với nhau, Pháp gọi

b) giồng Cát, hay giồng Nhị Bình,

tutoyer, être à tu et à toi.

(xã Nhị Bình, quận Sầm Giang);

ba la ve: là giọng kênh kiệu, đài các.

c) giồng Thuộc Nhiêu ăn dài từ

Giọng bình dân là quán la de.

xã Dưỡng Điềm, Điềm Hy (quận

Một ca la de là un quart de

Sầm Giang) đến xã Nhị Quí

bière: một ly bia bằng 1/4 lít.

(quận Cai Lậy). Giồng Cát còn có ba cụm: đd. vùng Chợ Đệm, thuộc tên Giồng Giữa (vì nằm giữa hai

t. Chợ Lớn, NV.

giồng kia và gò Lũy. Gò Lũy này

Trong G.Đ.T.C. , ông Trịnh

có lẽ là gò Lữ (Lữ Phụ) theo lời chỉ

Hoài Đức gọi “quán Ba Cụm”

dẫn của ông Trương Ngọc Tường ở

nhưng chữ viết “Ba Dung quán” ,

Cai Lậy). (Theo L.S.N.C.V.N. của

đáng lẽ dịch quán Ba cây đa,

Tạ Chí Đại Trường, tr. 88).

nhưng dân tại vùng đã có địa

Aubaret, tr. 43 viết Ba Giồng

danh “Ngã tư Ba Cụm” từ trước,

là Mỹ Quí (nay thuộc tỉnh Tiền

đã thành danh:

Giang).

- bối Ba Cụm ngày xưa là

(xem thêm chữ Gò Lũy).

danh tiếng, chuyên môn cướp ghe

ba gác, xe ba gác: dt. loại xe ba

thương hồ chèo ngang qua đây.

bánh, dùng chở hàng, nguyên

ba giồng (ở Đồng tháp mười):

tiếng Pháp là triporteur, nhưng

đd., thuộc Đồng Tháp Mười, NV

ta không dịch chữ này, lại dùng

Trong G.Đ.T.C, tác giả là

chữ “bagages” đưa qua ngữ Việt.

Trịnh Hoài Đức viết: “Tiền trở

ba gai, quân ba gai: dt. người vũ

trường giang, hậu ỷ mãng trạch..."

phu ham ấu đả, ham đánh lộn.

C â u n à y, n ơ i t r. 1 0 6

Có lẽ do tiếng Pháp bagarre (cuộc

ĐNNTCLTNV, tập 1, dịch giả

ấu đả), bagarrer: Đánh nhau dữ

Nguyễn Tạo viết: ”... trước có Đại

dội, bagarreur, bagar reuse: người

Giang ngăn trở, sau tựa chằm

ham gây gổ đánh đấm.

mãng trạch”... (chữ mãng với M

ba Hòn: đd., ba trái núi nhỏ mọc hoa và có chua “Mãng Trạch” là

trên nước, vùng Hà Tiên, NV cách

cái chằm hoang không ai trưng

không xa bến đò Tô Châu. (Dường

khẩn”.

như nay đã ở trên đất liền rồi).

Trong Đồng Nai văn tập 14,

ba la đà: đd. gảnh Cái Mít, đd.

tr. 128, Lê Thọ Xuân viết: “Tôi,

nơi sanh của Phan Thanh Giản

nếu dịch, sẽ rán tránh chằm đi

(viết Ba la đà, nhưng trong Nam

với Trạch (bỏ một đoạn), và sẽ

quen đọc: gảnh Ba La, hay là

viết: “Trước tựa trường giang, sau

Xẻo Cái Mít).

nương mãng trạch, - chữ mãng

ba la giang: (PCGBCTVK) tên Hán

không viết M hoa”. Đó là Đồng

của rạch Cái Mít (xem chữ ấy).

Tháp Mười.

ba la đà: (theo Nguyễn Tạo)

ba giồng: đd. Ba Giồng, tên

Ba la giang, Ba la đà, đều

chữ là Tam phụ, gồm có: a) giồng

do Ba la mật là cây mít. Có cắt

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

47

nghĩa nơi chữ “Cái mít” và nơi

ở chợ, chờ đầm (dame) vợ quan

chữ “Ba la đà” . Chính Pháp văn Tây mua hàng mua thực phẩm

Aubaret cũng viết: Le Ba la, thì đưa thúng giỏ lãnh mang xách

vulgairement appelé “Cai ma"

hộ từ chỗ mua đến xe nhà hay

(sic) (xem qua chữ “Cái mít” đoạn

xe kéo của bà mà xin tiền mang

Pháp văn tiếp).

xách giùm (trong quyển Sài Gòn

ba lai bắc giang: đd. tên Hán cùng có nhắc).

sông Ba lai bắc (xem chữ ấy).

- đời có xe đò chở hàng và bộ

ba lai môn, ba lai hải môn: đd, hành từ tỉnh lên từ bến Sài Gòn

tên Hán của cửa Ba lai, NV.

đi, cũng có thứ ba nhe này, lãnh

(PCGBCTVK) (xem cửa Ba lai).

đưa va li, gói xách lên mui ăn

ba lai nam giang: đd, tên Hán của tiền còm;

sông Ba lai nam (xem chữ ấy).

- đời nay, ở xa cảng, ở sân bay,

ba lạt: đd, một trong ba cửa biển cho cũng thì một thứ ba nhe ban bù,

mua bán thông thương với ngoại

nhưng đã khác, tiền còm đã nặng

quốc do điều ước 5-6-1862.

hơn mà địa vị chúng lại lên mặt

- Hai cửa biển kia là cửa

nhiều khi khách bộ hành phải

Hàn và cửa Quản (sic) yên.

năn nỉ mới khứng ra tay giúp, vì

(PCGBCTVK).

biết ai thầy ai tớ bây giờ.

(cần điều tra lại, cho biết cửa

ba nhe, ban bù: dt, trẻ nhỏ lớp đàng Ba lạt này ở đâu, trong sách xưa

cựu chuyên bưng xách giỏ thúng

không ghi rõ. Thẻ chưa ổn).

cho người đi chợ, mà xin tiền

ba lằng châu: đd, tên chữ của cù lao thưởng tiền công (do tiếng Pháp:

Ba lăng (xem chữ ấy).

panier là giỏ, bambou là tre).

banam: đd, tên xứ trên đất Cao

- đồ ba nhe, ban bù: tiếng nhiếc, Miên (H.T.C)

khinh thị: đồ xách giỏ, hạ tiện.

(Bến đò Ba Nam, nằm trên

ba rách: đd. tên của một phần

sông Cửu Long, nửa đường Nam

đất thuộc huyện Tây Xuyên cũ,

Vang xuống Châu Đốc, thuộc địa phủ Tuy Biên, tỉnh An Giang hạt tỉnh Prey Vieng (Kằm Bù

(PCGBCTVK).

Chia): Sài Gòn ăn cá Ba nam (cá

Người mình có tánh thay

vựa từ Ba nam chở xuống).

đổi trong lời nói, như địa danh

Người dân quê miền Nam

này, khi gọi Ba Rách, khi gọi Ba thường nói lộn là “cá Bắc Nam” ,

Rạch, tôi bỏ công tra tầm, trong

sự thật và đúng ra là “cá Ba

monographie de la province de

nam” này, chớ không có xứ nào Long Xuyên, bản in năm 1905 thì

gần Nam Kỳ tiếp đưa cá cho ta

chữ Ba Rạch lại không bỏ dấu, về

ăn có tên gọi “Bắc Nam” như vậy,

sau nhờ gặp trong quyển địa dư

tưởng cũng nên đính chính tại

của T.V.K. để lại mới biết Ba Rách, đây trót thể.

Ba Rạch, Ba Lách là một, đó là ba

ba nhe: dt. do panier của Pháp, thứ

con rạch con hoặc ba cái lạch nhỏ

giỏ, thúng đan bằng nan tre, trẻ

hiệp lại về sau để trở nên kinh:

nghèo thời Tây mới qua, chực sẵn

khi gọi kinh Rạch Giá khi khác

https://thuviensach.vn

48 TVTNMN

gọi kinh Long Xuyên, tùy nơi địa

Người Miên gọi baray, một hồ

điểm khởi hành. (Đừng lầm với

chứa nước để dùng trong việc dẫn

Ba Vát là tên cũ của Vĩnh Long

thủy nhập điền, tỷ dụ các ao hồ

đàng cựu). Cơ Me gọi: Cumnik

bọc chung quanh chùa hay đền

prêk kramuon sa, rõ là kinh Rạch

Đế Thiên Đế Thích trên Kăm Bu

Giá (xứ sáp trắng).

Chia hay bọc chùa Gò ở Phú Lâm, ba rạch (kinh rạch giá): đd.,

đều là ba rai cả.

tên sông NV; Toại Hà, Thoại Hà,

Sau này ta áp dụng và đem

do Thoại Ngọc Hầu đào năm thứ

qua ngữ Việt, biến ra Ba Lai, vì

16 đời Gia Long; Ba Rạch, trong

khúc sông này nay đã nghẹt hay

PCGCB, Trương Vĩnh Ký cũng

gần nghẹt lối, không lưu thông

viết “Ba Lạch”. Cơ Me: Cumnik

được dễ dàng như xưa nữa, và

prêk kramuon sa, di cảo TVK tr.

ghe thuyền đều mượn ngả khác

Le Cisbassac (xem Thoại Hà).

mà đi, Ba Lai chỉ còn hữu ích vì

Theo Miên là kinh Rạch Giá,

vựa nước giữ nước dùng trong

nhưng ta lại nôm na gọi sông

việc ruộng nương. Ngày trước, khi

Long Xuyên, tức hai địa danh

Nam Kỳ còn ở trong tay Cơ Me, họ

dùng lẫn lộn. Aubaret, tr. 251

vẫn không đào thông tỷ dụ Rạch

viết: Le Toai Ha vulgairement

Chanh, kinh Vũng Gù, kinh Bà

appelé Ba Lach...

Bèo, vân vân là vì họ dùng những

Ông Trương Vĩnh Ký vẫn gọi

chỗ ấy làm ba rài chứa nước hơn

Toại Hà, Thoại Hà vào sông Ba

là làm sông rạch lưu thông... và

Lạch hoặc Ba Rạch (nguyên là phải đợi đến phiên ta, một lần

một sông nhỏ của Cơ Me để lại,

định phá sào huyệt Đông Sơn để

họ gọi prêk kramuon sa (sông sáp

bắt Đỗ Thanh Nhơn (nhưng sau

trắng), ta đổi là Ba Rạch, đến khi

ông chết vì tay chúa Nguyễn giết)

vua Gia Long ban chỉ sai Thoại

mới thấy binh Tây Sơn ruồng phá

Ngọc Hầu đào ra rộng thêm, mới

vùng rạch Chanh, và phải đợi một

ân tứ danh hiện nay còn gọi là

lần nữa, đánh với Thổ, đặt thang

Thoại Hà (từ năm 1817).

để “trông tình hình của địch” từ

Vàm sông Lạc Dục, trong

hướng Mỹ Tho, và từ hướng Tân

Aubaret, viết: l’embouchure du

An, mới thấy khai thông kinh Bà Lac Aiuc.

Bèo hướng Mỹ Tho, ăn thông với Sông Giang, viết song giang.

kinh Vũng Gù, hướng Tân An, ba rài: đd, tên chữ c.g. Ba Rài (thuộc biến ra một vùng sông nước có

tỉnh Vĩnh Long - PCGBCTVK

nhiều tên: Vũng Gù, Hưng Hòa

cần xem lại, Ba Rài là gì, tên Giang, Bảo Định Hà, Thang

sông rạch hay tên cù lao, trong

trông (chữ là Vọng thê) vân vân PCGBCTVK không nói rõ).

và vân vân, hoàn toàn ngày nay

Về chữ “ba rài” , nghĩa rất

là những sông rạch rất cần thiết

rộng. Phải phân biệt, khi gần chỗ

cho sự khai thông tăng giá vùng

nào cũng có thể tạm gọi là ba rài

Đồng Tháp, và cũng rất khó nhớ

được cả: cù lao, sông, rạch, v.v...

nào ruộng và rạch Châu Phê, nào

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

49

vùng Cù Ức, khi thì kinh khi thì Cisbassac thì viết “bati” tra tự

giang khi thì hà, khi lại rạch, rất điển thì không thấy, lại thấy có

là rắc rối; khi xem tới chữ “Vũng

chữ “baissey” có nghĩa là lá chuối

Gù” sẽ nói thêm rõ hơn.

lót dâng lễ vật cúng kiếng (feuil-

barey: dt. tên một loại câyvùng Cam

les de bananier dans lesquelles

bốt, người Cơ Me dùng lá vấn

on dépose des offrandes pour

thuốc hút, vì vậy, điếu thuốc vấn,

les génies). Vả chăng chữ viết có

Cơ Me gọi barey.

nhiều cách, vậy xin ghi lại đây

Sa Kê: dt (thực): Clg. Sắc Kê,

chờ hậu cứu.

Du Liên, giống cây to lớn, lá to

Cũng trong Le Cisbassac, tr.

có khía và nhám, lá bẹ rụng sớm,

34, viết “le giồng de Basei (Ba

phát hoa đực, dài cỡ ngón tay,

Si)” nay để phân biệt, vẫn có Ba trái tròn, vỏ có gai lì, nạc trắng,

Tri, Ba Se và Ba Si là địa danh nhiều bột, có chất ngọt, hột nhiều

của vùng Ba Si rồi lại Ba Se, Cầu

(Artocarpus incisus).

kè Bưng Bót Cơ Me cổ thời: câu

T r o n g E x c u r s i o n s e t

hát cũ.

Reconnaissances, tr. 257 q. IX

bassac đd. Miền NV, xem Ba Thắc.

N.22 có nói Cao Miên có cây

ba tăng: dt. do ngữ Pháp “patente”:

sangkê, phải cây này chăng?

môn bài buôn bán, hành nghề.

Cần Sa: dt. (thực): loại cỏ

Đóng ba tăng: đóng thuế

cao cỡ 1 m, lá dài, hẹp bề ngang,

môn bài.

chót nhọn, có nhựa độc, bọn du

Tiền ba tăng: tiền thuế đóng

đãng thường hút cần sa để tìm

cho nhà nước thời Pháp thuộc

khoái lạc. Trong Excursions et

trước khi mở cửa buôn bán,

Reconnaissances q.IX, 22 viết

hành nghề.

Kanchha (chanvre indien qui

Đĩ có ba tăng: đĩ có môn bài,

console des peines de coeur) là

khác với đĩ lậu (trốn thuế).

loại này và có lẽ chữ “cần sa” là

Nói có ba tăng: tiếng lóng, nói

do kanchha?

ba Si, ba Se: đd, tên cũ của Ba chuyện giữa công chúng có xin

Tri, cũng gọi Ba Tri cá, vì ở đây phép chánh quyền.

xưa có rất nhiều cá. ( Ba Tri nổi

ba thắc: đd, tên 1 vùng NV, ( Sốc danh, vì nơi đây có phần mộ Võ

Trăng cũ); tên chữ Ba Thắc Trường Toản, Phan Thanh Giản

(TVK).

và Nguyễn Đình Chiểu - theo

Cơ me: Pãm prêk bàsàk ( di

L.T.X).

cảo TVK trong Le Cisbassac).

Ba Tri, cũng là tên con rạch

Tên gọi một nặc tà miên, có

Vĩnh Đức, chảy ra Hàm Luông,

miếu thờ ở Bài Xàu cũ, nay viết

và nên phân biệt với Ba Tri cá và

Bassac: miếu ông Ba Thắc. Địa

Ba Tri rơm, hai sông này chảy ra

danh Bassac, trên Cao Miên Ba Lai (L.T.X).

cũng có.

Xét về hai chữ “Ba Tri” , theo

Ba Thắc, trong Aubaret, tr.

di cảo T.V.K, ghi trong quyển Le

16, viết Ba Tac.

https://thuviensach.vn

50 TVTNMN

Chữ viết trong Aubaret, tr.

3) tên của một trong ba cửa

255.

của Hậu Giang, ba cửa ấy là

Le Ba Tac nay viết le Bassac.

a) cửa Định An, mé Trà Vinh; Cu Lao Diung

b) cửa Bassac này;

Cù lao Giung chữ gọi Huỳnh

c) cửa Trấn Di; Trấn Dinh

Dung Châu.

là giữ người Cơ Me đối với Trấn

Tau Truong

Biên, giữ người Thượng, nên

Tàu Trường (T.T.T), Trường

thống nhứt Trấn Di và đừng gọi

Tàu (Ng. Tạo)

theo sách Pháp khi Tranh Đế,

Ngoạt Giang

khi Trần Đề là do người vẽ địa

Nguyệt Giang (tên chữ của

đồ đọc sai.

Sốc Trăng).

ba thê Sơn: đd., xem núi Ba Thê.

Ohu Dao (Bua Tao)

ba tuếch ba toác: huỵch hoạc, mở

Sông Phủ Đầu, tục danh là

trớt ra; viết chữ xiên xẹo không

sông Bố Thảo.

ngay hàng thẳng lối. Chữ ba

Ba Dinh, Tam Vu, Cai Tao,

tuếch ba toác (thơ Nghiên Hoa

Cai Diang, Cai Quang, nay là Ba

Mộng của Hư Chu, tr. 38).

Rinh, Tầm Vu, Cái Tàu (Cái Côn,

Đồng nghĩa với trong Nam “ba

Cái Cau), Cái Quanh, thuộc tỉnh

xí ba tú” (câu này của người bồi

Sốc Trăng, Ba Rinh còn gọi là Ba (boy) giúp việc cho Tây đặt ra: do

Rinh Ba Rẹt, Cái Quanh còn gọi

nguyên văn Pháp:

Giếng nước, v.v...)

- N’est-ce pas? Si!... Ce n’est

ba thắc: đd ở NV, trong sách Pháp

pas tout (Phải vậy không? Phải

viết Bassac, 3 nghĩa khác nhau:

mà! Nhưng chưa là hết trọn),

1) vùng đất liền từ mé Hậu

câu này nói giọng bồi, nghe ra

Giang, giáp Vịnh Xiêm La và từ

như vậy, và phải giữ giọng bồi

Châu Đốc xuống bờ Bạc Liêu, mới thấy hay, bằng nói sửa đúng

Cơ Me gọi srok Bassac, Pháp

giọng Pháp thì nghe cầu kỳ mất

tự nhiên.

gọi Trans-Bassac; năm 1836 đặt

ba Vát: địa danh thuộc Bến Tre, làm phủ Ba Xuyên, gồm 3 huyện:

cũ là một chỗ u tịch, nay thuộc

Phong Nhiêu, Phong Thạnh và

làng Phước Mỹ Trung tổng Minh

Vĩnh Định; từ Pháp thuộc đổi làm

Thiện, hiện nơi chùa Linh Quang

tỉnh Sốc Trăng ngày nay gần Chợ

Tự còn thờ một đầu Phật cổ của

cũ Bãi Xàu còn một cổ miếu thờ

Miên, Ba Vát này được nhắc nhở

ông Ba Thắc (Néack ta Bassac);

nhiều vì đời xưa có một vua Miên

2) tên của chi nhánh Cửu

đến trú ẩn và cũng nơi đây xưa

Long Giang, có tên sông Hậu (chữ

Tân Chánh Vương bị binh Tây là Hậu Giang) sông Sau, sông Sơn bắt.

Bassac, chảy từ biên giới Kam Bu Trong địa dư chí tỉnh Bến

Chia ra Nam Hải xuyên qua các Tre, nơi tr. 208, tác giả nói theo

tỉnh An Giang, Vĩnh Long, Phong

đại đức Mékon Vĩnh Bình cắt

Dinh, Vĩnh Bình, Ba Xuyên;

nghĩa thì Ba Vát do tiếng Miên

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

51

Préas - Watt là chùa Phật. Nhưng

- Phong Thạnh huyện ( Giu

phương pháp viết sử không được

Gia) .

nói mà không dẫn điển. Nếu cho

- Vĩnh Định huyện ( Ba

suy luận thì Ba Vát rất gần chữ

Xuyên).

Pos vêk là rắn hổ (cobra), y như

(PCGBCTVK)

Cần Đước là xứ có nhiều rùa. Srok Lời bàn phụ. - Theo Lịch sử

Pôs vêk vì nhiều rắn.

khẩn hoang miền Nam của Sơn

Một điều nên nhắc là chữ viết

Nam, tr 79, thì tỉnh An Giang,

“Ba Việt”, nhưng phải đọc Ba Vát vào năm 1835, lấy thêm đất Ba

thì dân bản xứ mới hiểu.

Thắc lập thành Ba Xuyên phủ.

ba xuyên: đd. ở NV, tên một sông ở

Một chỗ khác, tr. 81 s.d.t viết:

t. Sốc Trăng.

“năm 1835, vua Minh Mạng cho

Cơ me: srok bàsăk ( di cảo TVK

người Miên (ở phủ Ba Xuyên)

trong le Cisbassac).

hưởng chế độ tự trị rộng rãi với

Dịch từ chữ - Srok: sốc, bàsăk:

quan phủ Miên coi việc nội an,

tên vị thần của Miên gọi Bassac, mãi đến khi Pháp cai trị, quan

ta gọi ông Ba Thắc. (xem thêm phủ vẫn là người Miên (tr. 81). Tôi

Bãi Xàu).

xin thêm: “quan Phủ Miên chót

ba xí ba tú:t.ng. do tiếng Pháp: đời Pháp, là Trần U, ngoài gọi

n’est-ce pas? Si. Pas tout... có

ông Phủ U, có con là ông Trần On,

nghĩa “Không phải như vậy cả”,...:

thừa hưởng gia tài để lại gồm đất

tiếng Tây quọt quẹt, ba xí ba tú

thổ trạch rất lớn, vùng chùa Ông

mà cũng lên chưn, lên hàm này

Bổn tại Châu Thành chạy ra tới

hàm nọ, phách thấu trời!

làng Sung Đinh và Nhâm Lăng.

ba tuếch ba toác: th.ng. chữ trong

Ông Trần On phong lưu chuyên

Thơ - Nghiên-Hoa-Mộng của Hư

cỡi ngựa, đi săn, nuôi gà đá độ và

Chu, tr. 38 nghĩa huỵch hoạc, mở

đá cá thia thia, mất lối năm chục

trớt ra;

năm nay, để tiếng lại là một công

tử đàng cựu ăn xài huy hoát.

- viết chữ xiên xẹo không ngay

bà và thị:

hàng, chữ ba tuếch ba toác (tr.38).

Tôi thắc mắc một điều: các

ba xuyên đà:đd. chỗ thâu thủy lợi

quan đời đàng cựu, khi vào trấn

trên rạch Ba Xuyên thuộc vùng

trong Nam ôm chữ “hách” theo

Ba Xuyên khác với Hải đông lớn bằng cái bụng của các quan

thủy lợi Ba Xuyên là vùng biển

ấy. Phàm trong này có tên sẵn,

(PCGBCTVK). Nay thuộc tỉnh

tỷ dụ Rạch Bà Nghè, Núi Bà

Sốc Trăng.

Vãi, Xứ Bà Chiểu, núi Bà Kéc,

ba xuyên phủ: đd, tên một phủ

núi Bà Dinh, tỉnh Bà Rịa vân của tỉnh An Giang đời đàng cựu

vân, tuy chẳng nói ra (vì vậy tôi

( Sốc Trăng)

vô phương trưng bằng cớ), các

gồm ba huyện:

quan phân biệt ngầm và bắt gọi

- Phong Nhiêu huyện ( Bãi

theo ý các quan: phàm những vị

Xàu) .

nữ thần có sắc vua phong hay

https://thuviensach.vn

52 TVTNMN

có thể linh ứng vặn cổ họ được,

hỏi “Bìa Sucih có dính dấp gì với

thì cứ để y mà gọi: Bà Chiểu, Bà

danh từ “Bà Chúa Xứ” chăng.

Dinh, Bà Rịa, thậm chí núi kéc

Ở vùng Châu Đốc, thường

ở nhiều, nhưng ma thiêng nước

nói “bảy bà ba cậu”, vả lại ở Nha độc, nên kiêng sợ gọi “núi Bà

Trang cũng có miếu thờ bà chúa

Kéc”, kỳ dư những bà tuy có tên

xứ, vậy nên hiểu bà là chúa trị

sẵn làm vậy mặc dầu, nhưng vẫn

âm binh một vùng nào đó, thường

là vợ quan ( Bà Nghè), hay một bà

là vùng xưa của Chàm hoặc của

tu hành không làm hại ai, thì các

Miên.

bà ấy thảy đều bị hạ bệ xuống

bà Đinh Sơn: đd, tên Hán của Núi làm “thị”, Thị Nghè, thị Vải, núi Bà Đinh(PCGBCTVK).

nữ tăng, vân vân, - vì ta đây là

(chữ “đinh”viết thay chữ

quan lớn, không chịu gọi ai bằng

“đen”. Đúng ra là núi Bà Đen, ở

“bà” tất cả.

Tây Ninh, Cơ Me gọi Pnom Yeay

Biết chừng nào dân ta mới bỏ

Khmau (Khmau là đen). Vì bà

tánh hách xằng này.

có công nên vua Gia Long phong

bà chúa xứ (miếu bà chúa xứ):

“Linh Sơn Thánh Mẫu”.

đd. thuộc tỉnh Châu Đốc.

bà Lị: đd, Tùy Đường phiên âm ra Miếu ở dưới chân núi Sam,

Bà Lị, Bà Lợi, Phò Lì, P’ouo Li;

thần tượng bằng đá cổ Miên,

Bornéo?

tương truyền bà là một thiếu

Paul Pelliot âm Bà Lị: P’o Li:

phụ Miên đi tìm chồng, khi đến

Bali?

chân núi ngồi nghỉ mệt rồi hóa

Lê Thọ Xuân lấy cớ rằng Bà Lị

kiếp. Dân bổn thổ tôn làm thần,

dài từ Bắc chí Nam đến vài ngàn

có nhiều linh ứng, mỗi năm đến

dặm (trên 1.000 km) và như vậy

ngày vía thiên hạ tấp nập, người

ắt không phải Bali, vì Bali diện Việt kính là Cô Hiên, Cô Mười, tích chỉ có 5600 m2 (Tạp san Sử

người Hoa gọi đó là Phật Quan

Địa 14-15 năm 1969).

Âm, cầu xin chi được nấy. Từ sau

Về gốc tích hai chữ Bà Rịa,

ngày giải phóng, việc thờ phượng

thấy trong le Cisbassac tr. 124

đã thôi (sau cho thờ lại) ( Tạp san

(lược dịch: danh từ Bà Rịa, theo

Sử Địa, số 14-15 năm 1969À, bài

ông Etien ne Aymonier là do tiếng

của Lê Hương).

Cơ Me đọc Pâriya. Theo ông L.

Danh từ “Bà Chúa Xứ” nghĩa

Malleret, nhà khảo cổ thì do chữ

đúng là gì? Phải thật Việt Nam

Bà Rày, Barei và nói thêm ao

chăng? Nhơn thấy trong quyển

baray này nay còn ở Long Điền.

“La statuaire du Champa do

Còn thuyết của VN do Mal leret

trường Viễn Đông bác cổ Hà Nội

kể, thì Thị Rịa gốc người ở Bình in năm 1963, nơi tr. ảnh fig. 241,

Định đến đây tạo lập ra chỗ này

tác giả là J. Boisselier ghi dưới và được đặt theo tên của bà. Xin

hình thần tượng nữ thần chàm

chép hết ra đây không kết luận.

câu: “Po Romé, idole féminine du

bà Phê Sơn: đd. tên chữ của núi Bà pagodon, dite Po Bià Sucih”, xin

Phê (xem chữ ấy).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

53

bà rịa: đd. tên xứ ở NV; tên một thành thông chí, nói “Bà Rịa, do tỉnh của Nam Kỳ thời thuộc Pháp

một thành lũy vùng Phước Bửu

mang số thứ tự 15. Từ 1956, hợp

có tên như vậy”, v.v... các nhà ấy

với Vũng Tàu và đảo Hoàng Sa

đều nói sai, và theo ô. (Malleret)

đổi gọi tỉnh Phước Tuy.

thì: “Bà Rịa” do hai chữ bàrày, Cơ Me gọi Srok Yésay Ria.

mà theo ông ao bàrày hiện còn ở

Yéay: người già cả; Ria là tên làng Long Điền: Xin chép nguyên

tộc (không rõ sắc tộc).

văn của ông cho độc giả quyết

Theo ĐNQATV HTC, Bà Rịa

định: “Selon Etienne Aymonier,

là tên xứ ở tại Hắc Lăng, bây giờ

le nom de Bà Rịa correspondrait

là tên xứ tiếng kêu chung cả hạt

peut-être au cambodgien Pariya,

Phước Tuy.

tan-dis que les Vietnamiens

Xưa, trong vài sách nôm ưa

y trouvent le souvenir d’une

viết Bà Ly như vậy thường lẫn des étapes de leur expansion

lộn với Bà Ly là tên của quần đảo colonisatrice à laquelle se

Ấn Độ Dương.

rapporte celui d’une femme, la

Ghe ai đỏ mũi đen lườn, giống

dame Rịa, venue de Bình Định,

ghe Thị Rịa xuống vườn thăm em

qui fonda plusieurs villages dans

(câu hát địa phương, Đồng Nai

la région. Le Gia Định thung

văn tập số 3).

chi mentionne une ancienne

Về mộ của Bà Rịa - Trường

forteresse, probablement une

Viễn Đông Bác Cổ ( E.F.E.O) xây enceinte fortifiée, dans une zone

mộ cho Bà Rịa, hiện giờ mộ ở cạnh

qui fut une marche-frontière,

hương lộ Giồng Ổi, từ xã An Ngãi et qui correspond peut-être

qua chợ Bà Đập, thuộc xã Phước

aux restes de fortifications de

Hải (trích thơ Hồ Đắc Thăng, Phước Bửu que les une disent

S.Đ 14/15).

chams, les autres khmèrs.

bà rịa (di tích cổ theo Le

D’ingénieuses hypothèses ont été

cisbassac, tr. 124):

avancées pour expliquer le nom

Đ ạ i p h à m v ớ i t ậ t l ớ n

de Bà Rịa par des considérations

thiên vì chức vụ (déformation

historiques, mais la plupart

professionnelle), ai làm nghề nào

sont peu convaincantes. Il nous

rồi cũng binh vực cho nghề đó,

semble que l’origine de ce terme

thét rồi thấy không xa hơn chót

serait plutôt à rechercher dans

mũi, như ông Malleret, nghiên

l’existence d’un grand bàrày

cứu chầy năm về mỹ thuật vùng

à Long Điền, non loin du chef

Óc Eo, Núi Sập, nên ông chê

lieu, qui peut par déformation

xưa nay, tỷ dụ: a) học giả kỳ cựu

phonétique avoir donné la

Etien ne Aymonier nói địa danh

dénomination Bà Rịa appliquée

“Bà Rịa” do tiếng Cơ Me Pariya,

à une agglomération urbaine et

b) các người Việt nói “một bà tên

à une division administrative.

Rịa từ Bình Định vào; c) Trịnh Cette opinion peut trouver crédit

Hoài Đức, tác giả bộ Gia Định dans l’ancienne dénomination

https://thuviensach.vn

54 TVTNMN

cambodgienne de Bàrày ou

ở Hàng Bè là “đệ ngũ”, cả thảy

Bàrey utilisée pour désigner

mười bà, và Tân là một chức vợ

la localité et la province. C’est

vua.

une région que nous avons

Bà Khải Định, con ông Hồ Đắc

peu parcourue, constituée de

Trung, chức là Ân Phi, sau mắc

terrains sableux et d’anciennes

chứng thần kinh có vô điều trị ở

dépressions lagunaires que

Biên Hòa, rồi ra sống nghèo ở chái

traversent quelques sommets

An Định cung ở Huế.

rocheux couverts de forêt. (Le

(Hai cơ sở từ thiện, một cúng

Cisbassac, tr 124).

cho chùa (bà Thành Thái tu nơi

2) cách Bà Rịa vài cây số ngàn

đây) một cái nữa cũng gần đó,

về hướng đông, tại Long Điền, nơi

hiến cho nhà thờ lập cô nhi viện là

gọi Bàu Thành, dài độ 400 th.

của bà Khải Định, theo đạo công

ngang 200 th. hướng đông sang

giáo. Một chùa Diệu Đế, nghe

tây, có bờ đất cao bọc chung quanh

dường như lập trên phủ đệ vua

và tương truyền xưa là ao tắm

Minh Mạng lúc còn là điện hạ,

voi tắm tượng của vua ( Mare aux

nơi sanh ra vua Thiệu Trị, té ra

Eléphants. Nơi đây ngày trước 1

chỗ nào sanh vua đều lập ra cảnh

nhân viên trường Bác Cổ Hà Nội

chùa về sau, nghe vậy và xin hỏi

là Pierre Paris, có đến khai quật

có đúng vậy chăng?) (Tin nghe lối

và đem về Viện bảo tàng Sài Gòn

1967) chép ra đây cho người khác

nhiều mảnh gốm (MBB, 3033, 1

dùng làm tài liệu).

pesani và 1 rouleau gãy (MBB,

Cựu hoàng hậu Thành Thái

3033).

là con ông Nguyễn Hữu Độ, còn

3) Cũng trong vùng Bà Rịa,

mẹ của vua Duy Tân là một bà

khi Nhựt đầu hàng, có một quân

khác. Gần chùa bà Thành Thái,

sĩ Hòa Lan đem đến viện bảo tàng

có cô nhi viện Huế, nguyên là sở

hiến một đá cổ lưỡi tầm sét (MBB,

đất phong cho bà Khải Định, con

4839). (Le Cisbassac, tr. 124-125).

gái quan Hồ Đắc Trung, chị gái

bà rịa sơn: đd, tên chữ của núi Bà quan Hồ Đắc Khải. (Dường như

Rịa (xem chữ ấy).

bà Thành Thái này chức phong

bà tân: gọi bà Tân Điểm, gặp năm

là Huyền Phi (hỏi lại, chưa ắt)

trước ở đường mé sông Hàng Bè

và chính vì bà mới có câu: “Kim

ở Huế, vợ vua Khải Định, là con

Luông có gái mỹ miều, Trẫm

hay cháu của ông Nguyễn Đình

thương Trẫm nhớ Trẫm liều,

Hòe (đã mất).

Trẫm đi).

1 bà Tân (Tân Du) gặp năm

Người gái lớn của Nguyễn

1981 ở Sài Gòn là con của cụ

Hữu Độ là bà Thánh cung, tức

thượng Võ Liêm (bà đàn tranh

đích mẫu vua Khải Định, hậu lớn

rất giỏi, nghề nữ công tuyệt khéo,

vua Đồng Khánh. Còn bà Tiền

từng ra dạy ở Hà Nội, bà nói với

Cung, vợ hai vua Đồng Khánh là

tôi: “Bà là đệ nhị giai phi”, còn bà

mẹ sinh vua Khải Định.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

55

Vợ vua phân ra có: a) Tiếp Dư

tre ẩu đả nhau vì tranh ăn tranh

(gọi tắt bà tiếp), b) mỹ nhân, c)

mối, và được đền công trả bằng

cung nhân.

cắc bạc (0$10) bằng gốc tư gốc

Mệ SEN là con vua Thành

tám (0$20: g.tư; 0$10: g. tám, vì

Thái, (công chúa).

đồng bạc chặt làm tư làm tám thì

(Bà gặp năm xưa ở chùa sư

dễ, không chặt được làm năm,

nữ là bà “Mỹ nhân” đã từ trần).

làm mười).

Mai Khắc Đôn là cha vợ vua

(Đời Tây qua, còn xài tiền

Duy Tân (Vua Duy Tân lựa hậu,

kẽm, tiền điếu (5 điếu ăn 1 xu),

con phe chống).

và xu: dịch từ chữ “sou” của Pháp:

Phan Đình Bình là ông ngoại

100 xu là 1 đồng bạc (1$00).

của đức Thành Thái, cũng là cha

Lương thầy giáo độ 5 hay 6 đồng

vợ cụ Ưng Trình.

mỗi tháng, lương thông ngôn

Trương Như Cương có con

chánh ngạch độ 4$50, nhưng

gái 1 bà vợ vua Thành Thái, 1 bà

nhờ tiền hối lộ; người làm ruộng

vợ vua Khải Định. (Thuật theo

ở mướn ăn công một năm giỏi độ

lời bác sĩ Nguyễn Duy Hà, Huế,

bốn chục đồng; kẻ chăn trâu, ở

năm 1967).

không tiền, chỉ ăn cơm của chủ, vì

ban bot (ruis seau): đd, chữ trong

tiền công cha mẹ đã lãnh từ trước

bản Pháp văn của Aubaret, dịch

và đợ con trừ số bạc này. Ban bù

bộ GĐTTC, nếu viết ra quốc ngữ

mỗi ngày kiếm ra năm hào (0$50)

là “Băng bột”, theo tôi có lẽ đúng

đủ làm tiền ngày ấy.

là Thủy vọt, ngọn sông Sài Gòn,

Bành tô đánh chết xử huề,

vì Aubaret dựa theo bản do người

áo thun chạy lại đứng kề bành

Tàu khắc sai, “Thủy” đọc “bằng”

tô: câu hát thời Tây mới qua đây

và “vọt” đọc “bột”, nay nên cải

chiếm quyền cai trị trong Nam,

chính lại cho đúng là Thủy Vọt,

bọn đày tớ tay sai làm bồi bếp

chữ trong sách của Trương Vĩnh

cho quan chủ tỉnh hống hách

Ký.

lắm, và “áo thun chạy lại đứng

ban bù: dt. do bambou là tre trước,

kề bành tô” tôi xin cắt nghĩa dài

tức giỏ thúng đan bằng nan tre,

dòng như sau:

nói tắt cho gọn. Ban Bù khác

Thuở cựu trào vừa lui, tân

với ba nhe, là khi tên trẻ con vì

trào Pháp tiếp nối, nhưng cách ăn

nghèo túng, đi xin ăn bằng cách

ở còn lề lối lắm: dân không được

mang hộ, xách hộ vài món hàng

đi giày dép vào hầu quan, mỗi lần

nhẹ cho bà đầm mà ăn công vài

vào hầu thì lột khăn (sau này lột

xu vài điếu, (lúc này Tây vừa qua

nón) chắp tay lạy dài (sau đổi nhờ

đất Nam Kỳ), khi ấy bọn ban bù

Tây cho phép, chỉ xá mà thôi), còn

là bọn trai lực lưỡng, phần đông

tội nặng lắm thì phải lạy vập đầu

là quân du thủ du thực dùng cần

vập trán).

xé (giỏ tre lớn) có đòn gánh bằng

Ăn mặc tôn ti có bực: quan

tre tầm vông gánh trên vai và

ta áo dài khăn đóng, thủ phận

chúng không từ dùng đòn gánh

nhà Nho; thầy thông, xuất thân

https://thuviensach.vn

56 TVTNMN

trường Trung học, muốn để tóc

áo bành tô mà quần thì quần An

chít khăn giữ bộ áo dài, dưới

Nam ủi thẳng, chưa được mặc

đi giày ăn phón (đặt hoặc mua

trọn bộ Âu phục bao giờ, tuy vậy

bên Pháp “en France”) thì chủ

vẫn dựa hơi chủ yêu, rủi lỡ tay

là quan Tây cười là còn nhà

giết người, nhờ khéo bợ đỡ, lạy

quê, (kiểu ông Trương Vĩnh Ký,

lục (hèn thì dâng vợ dâng con

muốn tân thời hơn thì phải cắt

cho nó ngủ, có tiền thì mua đồ

tóc, đội nón các (casque) nón

cổ, đồ lạ hay dâng tiền mặt) may

phớt (feutre), vận nguyên bộ

thời quan Tây xử huề (hòa) thì

Âu phục thì phải bực “đứng bàn

hát câu “bành tô đánh chết xử

ông Chánh”, dưới mang giày

huề...”, vì vậy những bọn du thủ

Tây, hạng “Thầy ký” giữ việc

du thực, bỏ nghề chơn chánh, vô

sổ sách biên chép, người nào có

làm bồi (boy) được mặc áo thun,

bằng cấp thi đậu vào ngạch mới

khi phạm tội sát nhơn vẫn “chạy

được mặc trọn bộ âu phục, người

lại đứng kề bành tô” nhắc ơn

không bằng cấp, lương lãnh ít

đánh giày hốt phân chủ tha thì

hơn thì chỉ mặc thân trên Âu

vênh mặt vênh mày hát câu “áo

phục (áo bành tô) thân dưới còn

thun.... bành tô” đủ sướng.

mặc quần vải trắng ủi là thẳng

bangkok: Bang-cốc: đd. kinh đô

thớm, chưn mang giày hàm ếch

nước Xiêm La (Thái Lan)

thêu cườm là sang, mang giày da

tiên khởi, phiên âm ra Vọng Ca

láng da nhung là khiêm nhượng

Võng Ca,

tầm thường, nhà giàu vẫn mặc

Bàn Cốc

áo cụt ngắn, ít dám mặc lụa sô,

Vọng Các

thầy thông và thầy ký đều mặc

bassac: đd. một trong bốn tỉnh của

khi vào làm việc nơi tòa bố, theo

Cao Miên ngày trước, gồm hai

hầu quan, luôn luôn mặc chiếc

tỉnh Sốc Trăng và Bạc Liêu ngày

áo năm nút gài tận cổ và cổ may

nay lúc đó đặt dưới quyền cai trị

thẳng có hai nút gài cứng đờ,

của một chủ tỉnh, gọi snet Phubal.

quan Tây cũng mặc bành tô như

Vị quan này trực thuộc Binh Bộ

vậy, trừ quan chức to, người Việt

thượng thơ của Cao Miên. Thời

khi nào nhập Pháp tịch, gọi “vô

đó, tỉnh Bassac chia làm 5 quận:

dân Tây” thì mới được mặc bộ

mỗi quận do một quận trưởng cai

Âu phục thả ngực, đeo cà vạt

trị, tên gọi Kralapéa:

(cravate), ý xưng đồng hàng với

a) Viên thứ 1, chức là Oknha

người Pháp. Trong lúc ấy, hạng

Thuk Séna, cai trị vùng Trà Nho

tay sai đày tớ của chủ tỉnh, chia

(Chụi nhua), Bạc Liêu (Po Leo),

ra có người đầu bếp, gọi “đứng

Trà Cuôn (Prek Tra cuon), tức

nấu ăn cho ông Chánh” thì được

địa phận hai tổng Thạnh Hưng

xếp ngang hàng với thầy thông

và Thạnh Hòa (Bạc Liêu) và hai

ngôn nên được mặc áo bành tô

tổng Thạnh An và Thạnh Lợi,

khi đứng hầu dọn bàn cho quan

thuộc quận Thạnh Trị ngày nay

ăn, nhưng luôn luôn chỉ được vận

của Sốc Trăng.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

57

b) Viên quận thứ 2, chức

Năm 1827, Chauvai Lim làm

Oknha Thuk Sang Kéam, cai trị

loạn khuấy rối vùng Bưng Trop

xứ Prek Koi và Bai xau, tức tổng

ở phía bắc Bố Thảo, cách 15km,

Định Mỹ và Định Chí (Long Phú,

làng Thuận Hòa ngày nay. Tháng

Sốc Trăng).

4 năm 1840, có sự xung đột giữa

c) Viên quận thứ 3, gọi Oknha

người Việt và người Miên.

Montrey Âuchít, cai trị miền

Bên ta xây đồn Bảo (ở Bãi

Sraiume hay Swaichrume và

Xàu) và đánh với binh Miên ở

Beng Kok, bây giờ tổng Nhiêu

Mahatup (sau gọi Mã Tộc) thuộc

Phú, Nhiêu Mỹ và Nhiêu Hòa

giồng Hòa Đức, bên Miên thua to.

(quận Châu Thành - Sốc Trăng).

Tháng 9 năm 1840, binh ta

d) Quận thứ 4, gọi Oknha

thắng ở Trà Vinh, thừa thế đánh

Montrey Sncha, gồm mấy vùng

Chauvai Lim ở Sốc Trăng chạy về

Srok khléang, Ksach, Péam Senn,

Chân Lạp. Nhưng năm 1841 dịch

nay là t. Nhiêu Khánh, q. Châu

hạch nổi, làm hao dân nhiều, một

Thành và t. Định Khánh (quận

đứa nít đổi một giạ lúa.

Kế Sách).

(xem Văn Hóa nguyệt san số

e) Viên chủ quận thứ 5 là

13 tháng 7 năm 1956, bài c. Đào

Oknha Vo gsa Satroy, trấn tại

Văn Hội).

vàm Cái giầy, và sông Cà Mau.

(xem Phủ Ba Xuyên về sự tích

Trọn vùng nầy bây giờ là mấy

Sốc Trăng).

làng Châu Hưng, Châu Thới (q.

bắc Kế Yên: gác yên, bắc yên lên

Thạnh Trị, Sốc Trăng) và các

trên lưng ngựa. Gọi tắt: bắc kế

làng kế cận thuộc Bạc Liêu. Viên

nghĩa bóng: chưng dọn: con ấy

đại diện Snet Phubal kiểm soát

bắc kế xem ngon quá.

cả 5 quận: về sau, Miên triều

Đồ Bắc Kế: nói về đồ phụ tùng

phái một viên lãnh binh gọi

khi dùng ngựa để cỡi, hoặc kéo

Chauvai Srok, phụ tá vị đại diện

xe ngh.b. đồ nghề: mới ra nghề

và quyền coi về binh bị. Chauvai

nên con ấy chưa có đồ bắc kế (nữ

Srok có phận sự đánh đuổi bọn

trang) là bao nhiêu.

cướp Mã Lai và Ấn Độ, thường

Đồ phụ tùng: cũng như đồ bắc

đến quấy nhiễu duyên hải Rạch

kế: đồ phụ tùng xe đạp mà đồ bắc

Ngòi, Trà Nho, Bạc Liêu, chúng

kế xe ngựa, đồ phụ tùng ô tô và đồ

thường bắt dân chài lưới đem về

bắc kế gả con lấy chồng.

xứ. Lâu ngày, quyền Chauvai

bắc kế: dt, tiếng xưa của giới đánh

Srok lấn áp luôn quyền viên

xe ngựa: bắc là để lên trên, (như

Snet Phubah. Chauvai Srok có

bắc nồi nấu cơm), tức gác lên yên

danh lưu truyền lại là Lâm (cha

ngựa; ngh. bóng: chưng diện,

khách mẹ Miên), gọi Lim, cai

trang điểm: t.d con nhỏ nầy vừa

trị vùng Sốc Trăng và cho đào

phát mã, bữa nay bắc kế xem

nhiều kinh, như rạch Beng Cốc

bảnh lảnh bẻo lẻo quá chừng (xem

(làng Phú Mỹ) và kinh Tà Lim.

đẹp quá).

https://thuviensach.vn

58 TVTNMN

bắt ấn: dt. nói về pháp sư dùng ngón chớp tiền vô thừa nhận trong một

tay ra bộ để trị tà ma: tay bắt ấn,

sòng bài (tiền bả rơi rớt hoặc tiền

miệng niệm chơn ngôn.

tang của con bạc bỏ lại khi bị lính

bắt bài: dt. a) lính hay cò bắt con

cò rượt bắt): ngồi đây mà chờ như

bài đang đánh bài, đang ăn thua

chờ bắt bò lạc thì còn lâu.

quyết chiến tại sòng: bắt bài mà

bắt bóng: dt. a) ngh. trắng chụp cái không thâu được tiền tang thì ra

bóng y như trong câu Pháp văn:

tòa con bạc được tha bổng; b) một

lâcher la proie pour l’ombre: nhả

lối hát đối đáp của giới hát bội,

mồi bắt bóng (chuyện con chó xí

theo nhịp trống kèn điệu bộ riêng

được cục thịt to trong bếp, ngậm

biệt: hát bắt bài cho hay là một

thịt lội qua sông, bỗng thấy bóng

nghệ thuật đã gần thất truyền.

thịt dưới nước to hơn, tham vụt

c) nay dùng theo nghĩa mới: nói

nhả cục thịt, chụp bắt lấy bóng, té

vô đề hay làm một việc gì: mầy

ra thịt lặn mất, chó ngơ ngác mất

bắt bài còn dở quá, làm sao tụi

cục mồi ngon); b) ngh. rộng, làm

nó nghe cho mầy.

theo sự ước chừng không chắc; bắt

bắt bài (hát): một điệu hát của giới bóng dè chừng; c) ngh. khác: làm

hát bội.

việc không chắc có kết quả, mơ

bắt bén: trt. ngh. tr. lửa bắt đầu hồ: buông mồi bắt bóng anh ơi,...

cháy, bắt bén cháy: mới nhúm

(nghĩa như trong a) nhưng nói

than vừa bắt bén, chưa cháy kịp:

về chuyện tâm tình, nhơn ngãi).

ngh. đen: ăn quen, khởi sự một

bắt bồ: dt. lóng. Thách thức, khiêu

lần rồi quen tánh: lại một lần

khích nhau. Nay hiểu là làm quen

thấy không có sự gì rồi bắt bén lại

với nhau: con ấy bắt bồ với mầy

hoài hoài. Nó mới bắt bén với tôi.

từ hồi nào?

bắt bịp: dt. đánh lừa người thật thà.

bắt bộ: dt. a) dùng tay không (không Chơi gian lận trong trường hợp đổ

cầm binh khí), nã tróc được địch

bác. Lừa bịp bắt bịp.

thủ; b) trong giới ca xướng, ra bộ

bắt bó: dt. tiếng của người làm để vô câu hát: kép Tư Úc bắt bộ

ruộng, xóc các bó lúa, xổ nó ra

khéo; c) trong giới hò khởi đáp

và trải trở đầu lại cho trâu đạp

lại một câu của người kia xướng,

một lần nữa cho sạch hột: bắt bó

như trong câu: “Xin anh chị em

từ giờ nầy cho trâu nó đạp, đến

ai nấy đừng cười, để cho tôi bắt

khuya lại ra rơm là vừa, không

bộ với người áo đen” (câu hát cũ).

trễ đâu.

bắt bớ: dt a) cũng như bố ráp, nói

bắt bò lạc: dt. a) ban đầu có nghĩa

về việc bắt ai phạm phép: lúc

là làng hay lính đi tìm giúp người

nầy chộn nhộn, cò bót bắt bớ lung

chủ tìm con bò thất lạc quên

tung; b) nghĩa nhẹ và đồng nghĩa

chuồng không về; b) ngh. rộng lấy

với bắt: bắt bớ làm chi cho uổng

chơi, chơi qua đường, những gái

công, vì cờ bạc nhỏ đánh chơi giải

những đàn bà lạc lõng gặp ngoài

trí, giải ra tòa thì tòa cũng tha

đường như của vô chủ; c) tiếng

bổng; bắt bớ làm chi cho thêm

lóng trong nghề đổ bác, ăn ngon,

nhiều chuyện.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

59

bắt bún: danh từ chuyên môn của

nạp sang Trung Quốc cho xét xử,

nghề làm bún phân ra nhiều lối

và phải nhiều năm điên đầu với

nghĩa gần nhau mà không giống

chúng mới tẩy trừ xong.

nhau: a) khoanh bún tươi trên tàu

Trống của Trung Quốc có

lá chuối, cho thành nắm thành

trống Bắc Cấu (Bắc Cổ) (Quảng

vắt; b) xếp những nắm bún ấy

Đông và trở lên bắc, thường dùng

trên vỉ, tải ra từng giề để phơi; c)

với trống múa lân. Tùa Lào Cấu:

đếm bún lúc mua hay bán: bắt cho

Đại Lão Cổ: trống của Triều Châu

tôi năm đồng bún (bán bao nhiêu

dùng; một thứ).

vắt tùy ý định của người bán); bắt

bạc Liêu: đd, tỉnh số 20 của N.V. đời cho tôi nửa tô ăn thêm.

Pháp thuộc, nơi sản xuất nhiều

bắt cá: dt. bắt con cá dưới nước: tát lúa gạo, muối, cá biển, cá đồng,

đìa bắt cá thấy ham; tiếng lóng

tôm tép tươi và tôm khô. Có câu

của giới đổ bác: buổi sáng nơi

hát ví: Bạc Liêu nước chảy lờ đờ, trường đá gà tiếng bắt cá nghe

Dưới sông cá chốt, trên bờ

xôm (tiếng phóng bắt đánh cuộc);

Tiều Châu

- bắt cá hai tay: ôm đồm, bên nào

Tiều Châu là người Triều

cũng có đánh (lội qua lội lại để khi

Châu, vì thời Pháp, họ ở đây đông.

ăn thì ăn được nhiều, khi thua thì

Truy nguyên, Cơ Me gọi Bạc Liêu

thua ít; nghĩa đen: bắt cá hai tay

là Pô Loeu. (Pô là cây Lâm Vô,

là làm chánh trị bắt bồ cả bên phe

Phật nhập Niết bàn dưới gốc cây

thuận cũng như bên phe nghịch:

nầy, nên người Miên rất trọng

bắt cá hai tay, có ngày bị lộ).

vọng và không dám đốn. Còn loeu

bà xôi Sơn: đd, tên chữ của núi Bà là trên cao Pô Loeu là chỗ, vùng

Xôi (xem chữ ấy).

có cây Bồ Đề (Lâm Vô) cao nhứt.

bắc khấu, giặc bắc Khấu: dt. giặc

Người Tiêu đọc Po-léo, âm ra

cướp gốc Bắc, từ biển vào khuấy

tiếng ta là Bạc Liêu (bạc là mỏng,

phá Quảng Yên năm Mậu Thìn

xấu, bạc bẽo). (Không nên nói Bắc

(1808), bọn hải phỉ này, bị Trương

Liêu, vì vốn ở về Nam trên địa đồ

Tấn Bửu sai quân ra trừ dẹp.

Việt Nam).

Ngày nay, vùng Bến Tre người

Pô Loeu, cũng viết Pô Loeuh.

lớp xưa còn dùng thành ngữ: “làm

Tỉnh Bạc Liêu nay là một

như giặc Bắc Khấu” , để gọi quân

phần của tỉnh Minh Hải (gồm Cà

vô loại xưng hùng xưng bá, cướp

Mau và Bạc Liêu).

của giết người. ( L.T.X, tập kỷ yếu

bách mộc: dt. do pémou, tiếng

hội khuyến học NV, 1942), c.g.

Trung Hoa dịch ra (xem chữ Ngọc

Giặc bắc cấu: bọn cướp biển nầy

Am (gỗ).

tổ chức theo nhà binh, dùng trống

bạch đàn hương: dt, loại cây đàn,

phương Bắc làm hiệu, gọi trống

thơm, vì gỗ trắng nên gọi làm

Bắc Cấu (Bắc Cổ), buồm lớn và

vậy, người ta thường dùng làm

vuông, xưng “Tề Ngụy Hải Phỉ”,

nhang khói, hương nó thơm hơn

mỗi lần quan ta bắt được phải giải

loại Huỳnh Đàn - H.T.C

https://thuviensach.vn

60 TVTNMN

bạch mã Sơn: đd, tên Hán của Hòn bãi ngao: c.g. cồn ngao: đd.

Bạch Mã (xem chữ ấy).

tên bãi thuộc địa phận tỉnh

bạch ngưu giang: đd, tên Hán của Vĩnh Long.

Sông Trâu Trắng (xem sông Trâu Ngao Chư (PCGBCTVK)

Trắng) (PCGBCTVK).

(Xem cửa biển Ngao Châu).

bạch thạch Sơn: đd, tên núi NV; bãi ớt: đd, rặng núi ở gần Phương nôm gọi núi Đá trắng, ở Biên

Thành (Hà Tiên) NV.

Hòa (PCGBCTVK); cũng gọi hòn

tên chữ là Châu Nham Sơn

Đá trắng.

(PCGBCTVK).

Cơ Me ( phnom sa thma rolin

Núi Châu Nham, tục danh

(Di cảo TVK, trong Le Cisbassac).

là Bãi Ớt, ở cách phía đông trấn

( phnom: núi; sa: trắng; thma: 22 dặm, đỉnh núi tròn xoe, sườn

đá; rolin: trơn bóng. Sách Duy đá chênh vênh, chạy thẳng ra bờ

Minh Thị do Thượng Tân Thị dịch biển, có những gành rạn gồ ghề,

kể rằng Bạch Thạch Sơn, có đá

vũng sâu bùn cát, quanh bọc hai

quanh bọc, khe nước chảy ồ ào,

bên tả hữu, trong vũng có đá

dòm chợ Bến Cá, chữ gọi Ngư Tân tinh quang vừa trong vừa sáng,

Thị (tr. 18 NKLTĐDC).

và dưới chằm có giống hàu có lằn

bạch thạch Sơn: đd. tên Hán của chỉ đỏ rất đẹp. Tương truyền khi

Hòn Đá Trắng (xem chữ ấy).

ông Mạc Cửu còn thiếu thời có bắt

(đừng lầm với Bạch Thạch Sơn ở

được dưới nham, một con trai có

Biên Hòa).

chứa một hạt châu bề kính gần

bạch tháp Sơn: đd. tên Hán của một tấc ta, quí vô giá, ông dâng

Hòn Bạch Tháp (xem chữ ấy).

lên chúa. Ngoài ra, bên bờ nham

bạch tháp Sơn: đd. th. Hà Tiên, có vực sâu rất thuận cho cá tôm

xem núi Bạch Tháp.

làm chỗ ở, vì vậy diệc cò và le le

bãi cạnh: đd., tên bãi lớn ở cù lao tựu hội nơi đây ăn bơi lội giỡn cả

Côn Lôn.

bầy. Bài “Châu nham lạc lộ” (cò

bãi Dừa: đd. tên bãi biển ở Ô Cấp, đậu Châu Nham là một bài thơ

Pháp dịch “baie des cocotiers” nói

có giá trị vừa về lịch sử vừa về

“bãi dứa” là không đúng. Cũng gọi

văn chương).

“bãi trước” (xem chữ ấy).

(NKLTĐDC, tr 95, GĐTTC,

bãi giá: đd. tên bãi biển thuộc tập 1, tr. 106 và thêm tài liệu

tỉnh Bạc Liêu Nam Bộ. Bãi có

khác). Hà Tiên nay thuộc tỉnh

nhiều cây giá mọc. Giá là một

Kiên Giang.

loại cây tràm, bông trắng, ong

bãi ớt: Châu Nham Sơn, danh thắng rút mật làm ra sáp trắng rất

ở Hà Tiên.

quí, ngày xưa dùng nạp vua

Sao y Pháp văn của Aubaret

(đời Minh Mạng) gọi Bạch Lạp,

để cùng thưởng thức: (GĐTTC,

và sáp trắng này là một món

tr. 271).

thuế xưa của tỉnh Rạch Giá.

“La colline de Chau Nham,

Tỉnh Rạch Giá nay thuộc tỉnh

vulgairement appelée Nui Trat,

Kiên Giang.

est à 22 lis et demi dans l’est

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

61

de la citadelle et terminée par

đều đổ xuống đây. Nay thuộc tỉnh

un plateau sur lequel sont des

Bà Rịa - Vũng Tàu.

jardins. A sa base se trouvent

Bãi Sau, tên chữ là Bãi Thùy

ou anfractuosités battues sans

Vân (xem chữ ấy).

cesse par la mer, sur le rivage

bãi Sậy: đd. Tên bãi lớn thuộc t.

de laquelle est située la colline.

Hưng Yên Bắc bộ.

Cette partie du littoral est semée

bãi Sậy: đd. Chiến khu Cần Vương

d’une foule de roches formant

trong một vùng hiểm yếu đầy

brisants et environnées de sable

lau sậy thuộc Hải Dương BV, do

et de vase dans lesquels on

Nguyễn Thiện Thuật lập để chống

voit des pierres extrêmement

Pháp theo lời hiệu triệu của Phan

brillantes. Au-des-sous de ces

Đình Phùng sau cuộc chánh biến

roches on remarque également

ở Huế đêm 23 th. 5 năm Ất Dậu

en grand nombre une sorte de

(1885) (th. VNTĐLVĐ).

coquillage veiné de rouge.

bãi thùy Vân: đd, c.g. Bãi Sau, bãi On rapporte que Mạc Cửu,

biển sau núi Thùy Vân, gần châu

n’étant pas encore revêtu du

thành Vũng Tàu - Nam Bộ.

mandarinat, arriva en ce lieu

bãi trước: đd. c.g. Bãi Dừa (baie des et découvrit une perle d’une

Cocotiers); bãi biển ở Vũng Tàu valeur inestimable, qu’il offrit à

(cap Saint-Jaques), nơi nghỉ mát

l’empereur d’Annam(1). Au pied

có danh ở NV, đủ thuận tiện, gần

de cette colline sont quelques

Sài Gòn, có nhiều khách sạn lớn,

grottes dans lesquelles l’eau

nhiều quán giải khát.

atteint une grande profondeur;

bãi trường Sa: đd, Bãi cát kéo dài ở

ces grottes sont habitées par une

về t. Quảng Bình, Quảng Trị đến

grande quantité de poissons qui

Quảng Nam. Chữ Hán gọi là Vạn

y attirent beaucoup de pélicans et

Lí Trường Sa. Dải cát này gồm autres oiseaux pêcheurs.

một quần đảo dài, trước thuộc

Cette colline de Châu Nham

tỉnh Bà Rịa.

compte parmi les dix sites

bãi Vọp: đd, tên để y bên Hán tự của remarquables de la province de

cửa Bãi Vọp (xem chữ ấy).

Hà Tiên.

bãi xàu: đd, ở Sóc Trăng, thị trấn bãi Sau: đd, bãi biển ở Vũng Tàu, vì bán mua lúa gạo lớn, trên con

ở sau chặn núi nên đặt tên làm

sông gọi Mỹ Xuyên, nên làng ấy

vậy, để đối với Bãi Trước: khi tắm

gọi Mỹ Xuyên thôn.

ở Bãi Sau, phải cẩn thận đề phòng

Cơ Me: Srok bày chau (di cảo

cát lún (nguy hiểm) và sứa lửa.

tVK trong Le Cisbassac).

Tắm ở Bãi Trước ít nguy hiểm,

c) Tương truyền ngày xưa

nhưng nước không được tinh

Người Cơ Me, nhơn chạy giặc,

khiết vì miệng cống châu thành

đang nấu cơm nơi đây, bỗng nghe

1. C’est de là que la colline tire son nom de Chau Nham (colline de la Perle).

https://thuviensach.vn

62 TVTNMN

tin giặc kíp tới, nên hối hả ăn cơm

hết giận cái thương thêm nhiều

còn sống để chạy nữa và lấy tích

nhiều, khi hiểu nhau hơn.

đó làm tên gọi.

Ngày nay Bãi Xàu còn di

b) Một tích khác, xưa có người

tích: một cái bảo bằng đất, chỗ

vào rừng làm củi, đến chiều, hốt

công xi nấu rượu nếp và gần đó

trứng trong rừng đem về, bỏ

có nhà máy xay lúa quen gọi là

trứng vào nước luộc chưa chín thì

nhà máy ông hội đồng Diệp Văn

cặp rắn thần về rượt cả bọn chạy

Giáp; gần đó còn một nền đất lù

trối chết, lúc trở lại, lửa tắt queo,

lù đó là nền kho bạc cũ của trào

trứng rắn thần đã thâu, còn nồi

vua Cơ Me, khéang, cho ta danh

cơm vẫn sống nhăn nên gọi Bãi

từ srok khléang, biến ra Sốc Xàu. Nay có miếu ông Ba Thắc ở

Trăng; còn bảo kia là di tích trận

xóm Chợ Cũ Bãi Xàu xưa có hang

chiến tranh giữa Miên Việt vào

rắn hổ ngựa đồn rằng chỗ đó. Rắn

đời đàng cựu; d) một di tích nữa

nay đã đi mất duy tích còn, giả

là trên đường từ chợ Mỹ Xuyên

chơn khó biết.

đi vô chợ cũ Bãi Xàu xóm Phước

a) Trong vùng có một giống

Kiến, có một tòa miếu nhỏ, trên

chim, tiếng kêu nghe như: “Chít

cửa đề “Ba Thắc cổ miếu” , sau chọt, Chít chọt” và đặt tên là chim miếu còn thấy hang rắn và tương

Chít Chọt. Người Tiều ở đó đặt ra truyền đó là cặp rắn hổ ngựa của

câu hát “Chít chọt, chít chọt, khứ

thần và dân quê mùa sở tại vẫn

Bãi Xáu” , vừa nhớ quê hương cũ,

tin đó là rắn lưu lai của cặp rắn

vừa nên thơ. Chim ấy có người

thần đời xưa nhưng nay đã đi tu

gọi chim Chìa Vôi người khác nói

nên không thấy nữa.

chim Quyên.

bãi xàu: đd, tên Nôm của huyện Cả ba điển đều nên thơ: a)

Phong Nhiêu đời đàng cựu, nay

điển chim kêu nghe như “Bãi

thuộc tỉnh Sốc Trăng.

Xàu, chít chọt khiến người ly

(PCGBCTVK) (xem thẻ Bãi

hương thất thổ chạnh lòng nhớ

Xàu khác).

nhà;

(Bãi Xàu thuộc tỉnh Sóc

b) điển thứ hai, rắn rượt để

Trăng).

cướp trứng rắn nghe rùng rợn,

Tại Bãi Xàu, bên xóm Chợ

khiến nhớ công lao khai thác đổ

cũ, có:

mồ hôi nước mắt vật lộn với tử

- đình thờ thần, cất năm 1880;

thần, rắn độc;

- chùa Cao Miên, cất năm

c) thuyết kia, thứ ba, gây ác

1872;

cảm thêm cho dân tộc Miên và

- chùa Phật của người VN cất

Việt bấy lâu sống chung đụng mà

năm 1875;

nào có giận nhiều như giữa Cơ

- chùa Ông Lớn, do 7 bang lập,

Me - Nam Vang và dân ta ngày

cất năm 1876;

nay, tuy vậy có cái giận nào mà

- chùa Ba Thắc, trùng tu năm

không ngày nguôi ngoai, và khi

1927;

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

63

nơi Bãi Xàu (gọi Xóm Mới), có:

làm nữ trang); thợ may bắt chỉ;

- chùa Bà Mã Châu, cất năm

thợ làm cửa sắt bắt chỉ, gò từng lá

1892;

từng bông; thợ bánh bắt chỉ trước

- chùa ông Xén Cón (Tiên

khi cho cái bánh vào lò; nhà văn

công?) cất năm 1901 thờ Xén Cón

bắt chỉ (tô điểm câu văn); chị ả

và Na Tra;

ăn sương đang bắt chỉ thằng bồ.

- Miếu Hội thờ thần, do Phạm

bắt chim chim: chứng bịnh đau

Bình Cân cất năm 1884.

mê man, người bịnh mắt nhắm

Tương truyền, năm 1876 khi

lại, hai tay co vô xòe ngón ra tựa

xây chùa Ông Lớn, người Tàu cất

hồ bắt con chim tưởng tượng, sự

lại miếu Ba Thắc theo kiến trúc

thật không có chim nào (chữ trong

Trung Hoa, vì trước đó miếu xây

ĐNQATV HTC).

bằng gỗ theo kiến trúc Miên. Năm

Tỷ dụ: người bịnh đang bắt

1927, xây lại miếu bằng bê tông

chim chim, đã gần miền, sợ qua

kiến trúc bán cổ bán kim, mất dấu

không khỏi đêm nay.

tích xưa. Đồn rằng thần Ba Thắc

bắt chợt: trt. Bất thần, thình lình

thường báo mộng, bọn tổ chức xổ

đến, bất ngờ: bất chợt xảy ra

đề thua lỗ nên sai phù thủy trấn

không đoán trước được. Anh đến

áp vì vậy nay thần bớt linh thiêng

bất chợt quá, tôi không có tiền,

(V.H.N.S. số 13 th. 7 năm 1956,

làm sao trả anh. Bất chợt nó đến

bài của Đào Văn Hội).

làm óc trâu cả đám (phá đám).

bắt cái: danh từ chuyên môn trong

bắt đầu: dt. Nói về đèn khi cháy giới cờ bạc: khi ngồi vào sòng rồi,

sáng: Đèn khó bắt đầu, nửa đêm

người nào ưng “làm cái” mời một

vụt tắt, coi lại tim nghẹt vì dầu

con bạc bẻ cái để mình chia bài,

có nhiều chất dơ.

đó là bắt cái.

bắt dế: dt. Bắt con dế ngoài đồng.

bắt cặp: dt. ngh. tr. học trò hoặc lính Rước mối giành giựt khách bộ

đứng kế nhau để thành cặp thành

hành, mời đi xe mình: xe lô bắt

đôi: bắt cặp không đều, đứng bắt

dế ồn ào, níu kéo hỗn xược vô lễ.

cặp đừng nói chuyện b) kết làm

bắt gió: cũng gọi cạo gió, chà vuốt nhơn ngãi, nhơn tình: mới bao

hai màng tang và hai bên sống

nhiêu tuổi đã biết bắt cặp rồi; c)

mũi cho bớt nhức đầu hoặc cạo

giao hợp: đầu mùa mưa, ếch nhái

sau lưng và bắt đầu gân nơi cổ

lo bắt cặp mà quên bị bắt.

phía sau ót hoặc những chỗ nhức

bắt cóc: dt. Ban đầu hiểu là đi soi

mỏi, có lẽ là một trong những

ếch, bắt ếch hoặc bắt nhái; sau đó,

phương pháp trị bịnh cổ truyền

hiểu là bắt lén để cho chuộc một

còn lại, trong khi thuốc men và

người nào đó; sau rốt hiểu rộng

cách trị bịnh chưa phát triển

ra, bắt cóc để thủ tiêu hoặc giam

tiến bộ.

(về chánh trị), hoặc “lấy nhau”:

- một nghĩa nữa là lấy tay

chị ấy bắt cóc chồng tôi.

bắt, chụp trên thinh không, như

bắt chỉ: danh từ chuyên môn của nắm gió, lại mà xem xét: t.d trong

nhiều nghề: thợ đậu bắt chỉ (nghề

truyện Tây Du, Tôn Hành Giả

https://thuviensach.vn

64 TVTNMN

dùng cân đẩu vân nhảy lên mây,

bắt nọn: tiếng Bắc, như bắt bí.

che mắt ngó bốn phương, dùng

Nọn là một chét, một vốc: một

tay bắt gió, miệng niệm chơn

nọn tiền.

ngôn, xem luồng gió ấy là của

- Nói dè chừng để người ta

con yêu tinh nào, và có trốn trong

tưởng mình đã biết nên phải thú

ấy chăng.

thật;

- một nghĩa thứ ba là bắt hụt,

- trong Nam gọi bắt chẹt, vì bị

như đá gió là đá hụt trong không

hai bên ép lại, nên phải khai thật;

khí, tức không trúng đích.

chẹt tay há miệng.

bằng lăng: dt. gỗ ở Bộ Lagertroemia

bình linh (gỗ): dt. vitex pubescens

divers (Lythracées). Cũng gọi

(Verbénacées).

thao lao.

Mật độ (densité) D.I,00. Gỗ

Mật độ (densité) D.O,74

nhứt hạng, thớ mịn và nặng, dễ

Gỗ nhì hạng nhưng thông

giồi bóng, dễ tiện và dùng đóng

dụng nhứt vì giỏi chịu đựng với

thùng xe, v.v... và bánh xe bò.

sương nắng, ngâm nước lâu hư,

bời lời: (gỗ) dt. tên gỗ ở NV litsea làm mái chèo, vật dụng trong

Vang (Lauracées).

nhà bàn ghế và tủ sách không sợ

Mật độ (densité) 0,700 à 0,800.

mối mọt.

Thớ mềm, vỏ ngoài và ruột cùng

(xem thêm thẻ thao lao)

một màu vàng vàng hoặc vàng

bắt gân: Tiếng lóng của giới đổ bác, sậm, dễ chẻ, ít nhót, giỏi chịu

có môn đánh đề, chủ cái, sau khi

đựng ngoài sương nắng, sâu bọ.

ra thai đựng trong hộp nhỏ, thì

Dùng đóng thùng bộng, đồ mộc

bày các con bài đố (khi 12 con khi

rẻ tiền, và dùng làm lát mỏng để

36 con) nơi trước mặt và các tay

ghép thùng (merrain).

con đặt đề, được phép lấy tay chỉ

bô tê: dt. tiếng nghe ở Huế, chỉ

từng con và hỏi dằn từng tên con

định người đàn bà làm nghề ăn

bài và ngó trâng trâng những lằn

sương; do tiếng Pháp “beauté”

gân mặt chủ cái mà tâm lý khiến

(đẹp) mà ra, đi tìm bô tê, đi tìm

khi chỉ trúng ngay con tẩy trong

thú gái đẹp.

hộp thì khiến gân mặt giựt giựt,

bông lông: tr.t, bâng quơ.

người ra đề phải cao tay ấn lắm

nói bông lông: chửi bông lông:

mới khỏi lộ tẩy, v.v...; nay mượn

trổng, không dựa vào đâu, không

ngh. bóng để gọi sự dò xét, tìm

chỉ rõ ai.

hiểu hành động, cử chỉ của người

bị bắt bông lông: bị lính bắt mà kia; tỷ dụ ông chồng thấy bà vợ

không đủ bằng cớ, bắt oan.

đi chơi về khuya, bắt gân bà xem

ban bot, băng bột và sông thủy

có ăn chè cháo gì chăng (có ngoại

vọt:

tình trăng gió gì không). Ngh.

Ban bot (ruisseau) là chữ viết

trắng: bóp đúng gân làm cho tê

trong quyển Gia Định Thung chi,

liệt của vũ thuật, qua ngh. đen:

Histoire de la Basse Cochinchine,

xem dáng để độ ý tứ. Có lẽ do bắt

xuất bản ở Paris năm 1863, tức

gió mà ra (xem bắt gió).

bản dịch ra Pháp văn của G.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

65

Aubaret, dịch bộ Gia Định thành

Tĩnh: bàn thờ chư vị; lập tĩnh

Thông chí của Trịnh Hoài Đức

thờ mẫu (trong Nam: lập trang

viết bằng Hán văn.

thờ bà; nghĩa bóng: sợ vợ).

Băng bột lại là hai chữ của ông

bàn trám: dt. đồ nghề của thợ

Nguyễn Tạo, vì dựa theo bản khắc

chạm kim hoàn, khúc gỗ đẽo

của thợ Tàu không thạo chữ nôm

hình vuông dài, và dùng trám

nên dịch như vậy.

(khằng) gắn trên mặt: món vàng

Thủy vọt, sông Thủy vọt là

sẽ chạm (kiềng, miếng mề đay),

nguồn lạch của con sông Sài

hoặc đẽo hình giống - giống con

Gòn, và đây là chữ của Trương

rùa, có cổ thò ra, để tròng chiếc

Vĩnh Ký trong quyển Petit cours

vòng sẽ chạm, vòng này cũng gắn

de géographie de la Basse -

bằng trám cho thêm vững chắc,

Cochinchine, in năm 1875 tại

dễ chạm. Bàn trám thường có

Sài Gòn.

khoét nơi đáy làm ra chỗ nắm

Vậy xin cải chính: không phải

để lúc hơ trám gắn vàng đỡ nóng

Ban Bot, cũng không phải Băng

tay và làm ra hình con rùa cho

Bột mà vốn là sông Thủy Vọt.

thấy khéo, và gọi đó là “bàn trám

ban Lân: đd. tên một vùng thuộc t.

con rùa”.

Biên Hòa đời đàng cựu.

bần: dt. (thực): tên cây gỗ tạp, mọc banh: dt. tiếng lóng để gọi khám dựa mé nước, rễ nhiều, bám theo

nhốt tội phạm nặng. Mượn từ

đất phù sa mà làm cho đất có

ngữ Pháp “bagne” có đến ba bốn

phần vững chắc không trôi khi

nghĩa: a) Sơ khởi là nhà để tắm ở

sóng đánh. Cây bần có lá xanh

thành Constantinople thuở xưa;

rất đẹp, ban đêm đôm đốm đậu

b) khám nhốt tội phạm nơi hải

nhiều trông rất xinh, có trái, ăn

cảng; c) khám nhốt tù khổ sai;

với mắm sống rất ngon, chúa

nghĩa thứ 4 hơi lạm dụng: nơi bị

Nguyễn Ánh đang nếm và ban

nhốt bắt làm việc nhọc: ta dùng để

cho tên chữ là Thủy Liễu, rễ của

gọi khám lớn Sài Gòn thời Pháp

bần dùng làm nút ve được. Phân

thuộc: thằng ấy coi việc vô banh

ra có loại bần chua, trái lớn và (vô nằm khám) như ăn cơm bữa

bần ổi trái nhỏ hơn và tương đối

(dễ dàng) (không sợ).

ít chua hơn.

bàn chụp: dt. đồ nghề của thợ làm

Xưa nay, nghề uốn và chơi

chuỗi hột, dùng chụp ống vàng

kiểng, phàm cây kiểng lão và gốc

cho gom miệng lại, rồi mới dùng

bần quá già, khi nào gốc gie ra

búa nhỏ gõ lần hồi ống vàng trên

ngoài bờ ngoài nước thì gọi là nó

đầu con chim sắt cho ống tròn vo

chiếu thủy, ý nói bóng cây ấy làm

thành hột chuỗi.

dáng và dòm xuống nước.

bàn tĩnh: tiếng Bắc, để gọi chỗ nằm

Câu đối xưa, tuy tục mà không

hút á phiện (Thơ Nghiên Hoa

thay được chữ nào:

Mộng của Hư Chu tr. 31). Trong

“Nước chảy, cặc bần rung

Nam, gọi: bàn đèn, mâm hút.

bây bẩy,

https://thuviensach.vn

66 TVTNMN

“Gió đưa, dái mít giãy tê tê.

lẽ chuộng bánh mềm bánh cũ

bánh xà tón (xà túnh): bánh chiên

hơn là bánh mới từ trong chảo

trong cống của người Cơ Me chiên

vớt ra.

và bán tại chợ Tri Tôn (thuộc t.

bành thắng: dt., tên một thứ bánh

Châu Đốc) ăn chấm nước mắm

mặn của người Tàu bày.

ớt; nhưn đậu xanh.

bành thánh Hoàng thắng: xem

bánh xầy xại nả và chợ Sốc

chữ “Vân thôn”.

trăng: cũng là một thứ bánh như

bần Quì: đd, thường nói luôn “Miếu ở Xà tón, nhưn đậu xanh có trộn

Ông Bần Quì” .

với cơm nguội, ngon đặc biệt vì bột

Dây bần này mọc gần miếu

dẻo mềm, đậu xanh lựa kỹ, không

ông Xá lại Mai Bá Hương, thuộc

hột đậu sượng, nhứt là có con tép

Tân An cũ, vì mọc gần mé sông

trên mặt bánh chiên vàng lườm

nước siết gió mạnh đất lở, lâu

giòn rụm, cũng ăn với nước mắm

ngày gốc ngã “chiếu thủy” , nên ớt và phải húp nước mắm nghe

gọi “bần quì” (th. L.T.X.)

sùm sụp mới thú.

(trích vài câu hát nói về bần:

bánh giá: cũng thì bánh xầy như

a) Cây bần gie, cây bần ngã...

kiểu ở Sốc Trăng, và Xoài Cả Nả

cây bần quì,

(Xại Nả), nhưng nhưn lấy giá

Cám thương con khỉ đột, lấy

thay đậu xanh và chiên trong dầu

gì nó ăn?

thay cho mỡ cho đỡ tốn.

b) Tuổi thân con khỉ ăn bần,

bánh cống: lại cũng cái bánh kể trên chuyền qua chuyền lại té ùm

nhưng chiên và bán tại Sài Gòn,

xuống sông;

ăn kèm với bánh cuốn.

c) Cây bần gie, bầy đom đóm

bánh tôm khô chiên: cũng bánh kể

đậu sáng lòa, bơi qua thương em

trên, nhưng của người Tàu làm và

bậu, bởi qua nhớ em bậu, (nè

gánh bán dạo, trên mặt bánh có

bớ em bậu ơi?) bởi qua thương

một vài tôm khô chiêu hàng, lấy

qua nhớ, cho nên giữa nửa đêm

đó đặt tên để gọi.

tăm tối, giữa nửa đêm tăm tối,

Khi gánh cải lương của Thày

anh cũng thả bè mà anh lội qua

Năm Tú hát tại Mỹ Tho, lối năm

sô...ô...ng” (L.T.X. ĐNVT 15).

1918, trong một bài ca mở đầu

bao: túi lớn để đựng vật khô: bao bằng câu “Bánh tôm khô chiên,

bố; bao hàng, bao nhím, bao kim.

Bánh dầu cha quảy chiên, Nó là

bao bố: bao dệt đan bằng bố: bao đồ bên Tàu, Các Chú đem qua,

lúa, gạo,đường.

v.v... đó là bài ca do hề Ba Du

- một nghĩa khác (tiếng lóng):

ca, đã làm xao xuyến chúng tôi

người bị bắt trong buổi tao loạn

không ít, nay kẻ còn người mất,

hoặc đứa ra đầu thú, bị dẫn nhìn

bài ca cũng lui về dĩ vãng vì

mặt đồng bọn, vì muốn không

nhàm rồi...

nhìn mặt được để tránh hậu

Duy cái bánh, tên đếm hơn

hoạn, nên lấy bao bố trùm che

nửa chục, ăn hoài còn ngon hoài

mặt mày chân thân: Có bị bao bố

hoài duy răng đã rụng và có

nhìn chưa?

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

67

bao: chừng nào; ít hay nhiều: bao bát” hay “benh bat” trong “tou

chừ? bao dai, bao lăm, bao nài,

benh bat", qua tiếng Việt thành

bao nở, bao quản.

“bình bát”?

bao: bọc ở ngoài.

Dãk bat: faire l’aumône au

bao: đảm nhận; lo hết, mão việc: việc bonze (dict. J.B. Bernard): dâng

ấy tôi bao cho; bao một cỗ xe.

cơm cho sãi Miên khi họ đến trước

bảo an huyện: đd. tên cũ của một

nhà, niệm một câu kinh và chờ

huyện thuộc phủ Hoằng đạo,

dâng cúng. Nếu dịch sát: “đặt bát”

tỉnh Vĩnh Long đời đàng cựu

có được không? Dịch như thế lâu

đất Lục tỉnh, nôm gọi xứ Cái ngày sẽ lầm tưởng là hoàn toàn

Bông. Nay thuộc tỉnh Bến Tre.

tiếng Việt và quên rằng danh từ

(PCGBCTVK).

“dãk bat” là có trước? Tôi nói rồi bảo Định hà: đd. tên một khúc của

tôi tự cải chính: không nên làm

kinh Vũng Gù (xem chữ ấy) vét lại

như vậy đâu.

năm 1819 do lịnh vua Gia Long.

bát chiên giang: đd, tên chữ của Nay thuộc tỉnh Long An.

rạch Bát Chiên (xem rạch Bát bảo Hựu huyện: trước đó là Bảo Chiên).

Trị huyện (Bến Tre): đd. tên cũ

bát Đông giang: đd, tên Hán của của một huyện thuộc phủ Hoằng

rạch Bát Đông (xem rạch Bát đạo, tỉnh Vĩnh Long đời đàng cựu đông). (PCGBCTVK)

(PCGBCTVK). Nay thuộc tỉnh

bát tân giang: đd, tên Hán của vàm Bến Tre.

Bát Tân (xem vàm Bát Tân).

bát và cạy: cũng nói hoát cạy: đt.

bát tân châu: đd, xem cù lao Bích Hoát: cho ghe qua phía cột

Trân.

chèo mũi (tay mặt).

bát trấn: đd, tám trấn cũ đời Minh Cạy: cho ghe qua phía cột chèo

Mạng của đất Đồng Nai hay lái (bên tay trái).

đất gia Định, nay thuộc tỉnh

Nguyễn Cư Trinh truyền ghe

Đồng Nai.

phải khắc tự (chạm tên và chỗ ở

1) Gò Sặt (Pursat),

của chủ trên be ghe. Bát cạy cũng

2) Nam Vang (Phnom Penh),

do ông dạy (như luật đi đường

3) An Giang (Châu Đốc),

ngày nay). (LTX ĐNVT 15).

4) Vĩnh Thanh (Vĩnh Long

bat: tiếng Miên để gọi “bình bát đi

hay Long Hồ),

xin cơm Bố thí của sãi Miên đi

5) Định Tường (Mỹ Tho),

khất thực (marmite à quêter le

6) Phan Yên (Gia Định),

riz, dict. J.B. Bernard).

7) Biên Hòa (Đồng Nai),

Đi hành khất theo lối tu của

8) Hà Tiên (PCGBCTVK)

Miên: tou bent bat. Tou là đi. Bình bàu, lung bàu: dt, ao sâu mọc cỏ

bát là hai danh từ Việt: cái bình,

loạn, bèo, lác, muống, sen, lục

cái bát. Gọi chung thì dễ lầm với

bình. Bàu bèo, nói mãi hóa ra

dt. Miên tou bent bay nầy. (Nước

bà bèo.

nào có trước và dùng trước?). Cái

Lung đìa: đìa cá để cho cỏ loạn

bình cái bát hiệp lại thành “bình

mọc làm ổ cho cá đẻ.

https://thuviensach.vn

68 TVTNMN

(Tiếng Miên “lung” là đào

con sông chảy xuyên qua tỉnh lỵ

khoét lỗ trong đất, trong cây

Cà Mau), đổ ra vịnh Thái Lan, và (creuser terre, bois) lung chhoeu:

từ Nhị Nguyệt tới vịnh Thái Lan creuser un tronc d’arbre Chik oi

này, sông Bãi Háp chảy xuyên

săt thléăk: faire un fossé pour qua những nơi nổi tiếng mà tên

y faire tomber les animaux: tục

gọi cần phải điều tra lại, như: Ván

người Miên đào hầm thật sâu rồi

Ngựa, Sên Chim, Bầu Tròn, Bà

thả cỏ trên mặt làm cho thú rừng

Hinh, Cái Keo, Cái Nháp, Đồng

sa cơ bị bắt: voi cọp v.v...

Cùng, Cái Đôi, v.v... (thuật theo

Con cò ở bên bàu hói, con cói

lời ông Nguyễn Văn Đính, giáo

ở bên kia sông, có phải đạo vợ

sư gốc gác ở Cà Mau).

chồng, lại đây ta trồng chung

bãi Háp: gọi làm vậy vì bãi này một bụi (câu hát Nghệ An trích

thường bị nước mặn của biển lên,

trong V.N.T.Đ hội Khai trí (Như

hễ làm trễ, sái mùa thì lúa háp

vầy, tiếng “bàu” ta có từ lâu, lấy

là cái chắc.

Nghệ An làm gốc).

Trên địa đồ có khi ghi Bay

bàu sấu: đd, tên chữ là Ngạc đàm, Hạp (ghi sai, nên đính chính:

ở làng Đại An, phủ An Nhơn, Bãi Háp).

(Bình Định) (L.T.X. tập kỷ yếu

bảy Hiền: đd, tên một xóm đông hội khuyến học NV, 1942).

đúc vùng ngoại ô Sài Gòn: Ngã

bảy bà ba cậu: th.ng. bà chúa Tiên, Tư Bảy Hiền trước thuộc t. Gia

bà chúa Ngọc, bà chúa Xứ, bà

Định nay thuộc q. Tân Bình, TP.

chúa Động, bà Cố Hy, bà Thủy,

Hồ Chí Minh.

bà Hỏa; cậu Trày, cậu Qui, đều

bảy ngàn: đd, tên một con kinh do

là con bà chúa Ngọc, làm bạn với

xáng đào ở Cần Thơ gọi là kinh

một vị thái tử Trung Quốc mà

Xà No kinh dài 14 kilômét chỗ

sanh ra, cả thảy đều là thần quỉ

trung tâm của kinh là 7000m,

hay làm họa phước; còn có cậu Lý,

nên lấy đó mà đặt tên, khi kinh

cậu Thông, nói theo vần kể có ba

đào xong, các điền chủ đua nhau

cậu; về hai người sau không rõ sự

tiền vay bạc hỏi, thi nhau giành

tích. (ĐNQATV HTC)

khẩn đất dọc hai bờ biến thành

bảy Háp: đd, tên một con sông ở

ruộng, ban đầu đất phát chậm,

vùng mũi Cà Mau, Nam Bộ, chảy

phèn nhiều, các địa chủ thất bại

từ eo biển Cà Mau vô sâu t. An

đến sạt nghiệp, còn lại câu hát kỷ

Xuyên để chia ra nhiều rạch như

niệm mỗi lần gặp nhau:

Mương Do, Đồng Cùng và nối

“Hỏi anh còn nhớ Bảy Ngàn?

qua sông Gành Hàu bằng một

Củ co ăn với củ bàng thế cơm!”

con kinh đào.

(khuyết danh)

bãi Háp: đd, tên một con sông dài

Thương cho các điền chủ: đi

nằm vắt ngang mũi Cà Mau, từ

tìm đất mới là ước mong đóng

đông sang tây, từ Nhựt Nguyệt

góp chút công với xã hội, đem mồ

hay Nhị Nguyệt (?) (phía đầu

hôi nước mắt vợ con đổi ra chén

ngoài kinh xáng cụt, tiếp giáp với

cơm hột gạo, rốt cuộc gạo cơm đâu

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

69

thấy, phải đào moi củ co củ bàng

Cửa Bang Cung: đd, ghi trong

nuôi sống... Ngày nay khu vực hai

Aubaret.

bên bờ kinh Xà No này trở nên

bảo, cù lao bảo: đd, thuộc Bến Tre

vựa lúa miền Nam, ai xét công

cũ, Nam Bộ ở giữa sông Hàm

cho, hay chỉ mang danh địa chủ

Luông và cửa Đại, trên đầu cù lao

bóc lột, cường hào ác bá?

có sông Ba Lai, nay đã lấp nghẹt

bắc Hà: dt, tên gọi đời trước của lối. Bến Tre có hai cù lao là cù lao

những tỉnh ở phía Bắc tỉnh

Minh và cù lao Bảo.

Quảng Bình trở lên (G.Đ.T.C.

bảo Định hà: đd, tên Hán của khúc Aubaret, tr. 11).

sông Vũng Gù, nơi vua Gia Long

bắc thảo: đúng là “bắc đầu” , nói ra lịnh đào vét khai thông thêm

theo giọng Phước Kiến; đd, tên năm 1819 (xem kinh Vũng Gù).

xứ bên Trung Quốc: nay ta còn bằng lăng: dt. (thực): loại cây danh nói “đầu thảo” (hụi).

mộc, to lớn, lá lớn có lông, hoa

- hàng Bắc Thảo: hiểu là hàng

tím dợt khá đẹp trổ dài theo đọt

lụa tốt, do Trung Quốc đem qua

nhánh; vỏ chứa chất tanin, trị

NV trước đây và dệt toàn tơ tằm.

được tiêu tả, trái và lá trị được

- giò heo Bắc Thảo: dịch chữ

bệnh đái đường (lagerstrosmia

giò heo jambon, vì thời xưa hiểu

speciosa), cũng gọi cây thao lao

lầm jambon do Trung Quốc làm (do tiếng Cơ Me srâlau Việt hóa),

đem qua đây bán.

người radé gọi trueul, ngoài vỏ

- cải Bắc Thảo: cải muối mặn

trắng trắng lấm chấm những lằn

của người Tàu dùng nêm gia vị,

đều đều ăn khuyết như búa nện,

cũng gọi “Tang xại” , dịch ra Hán cây mọc cao và đứng thẳng tựa

là “đông thái” , còn “kiềm xại” là như cột thánh đường giữa rừng

cải mặn dùng nấu canh hoặc ăn

già miệt Hớn Quản, gỗ dùng đẽo

cháo trắng (kiềm: diêm?).

chèo xuống nước dẻo dai và đóng

bắc trang: đd, ở Nam Bộ; tên một

tủ bàn làm nhà không bị mối mọt

quận th.t. Trà Vinh cũ.

gậm ăn; duy cây dùng lâu năm

Cơ Me: srok cà phlớn (di cảo

vẫn còn nhót và ban đêm thường

TVK trong Le Cisbassac).

trở mình gây ra tiếng động, người

Trong tự điển J.B. Bernard,

nhát gan gọi có con mộc.

chaphlâng: smau chaphlâng là

bằng lăng bàn: dt, (thực) một

một loại cỏ mọc rất cao (nom

loại bằng lăng (dua banga

d’une espèce d’herbe qui devient

sonneratiodes).

très haute).

bằng lăng ổi: dt, (thực) vỏ giống vỏ

băng cung: đd, thuộc Bến Tre cũ, cây ổi (lagestroemia augusstifolia).

chữ Hán là Cửa Bân Côn.

Thao lao: đd. tên xứ ở về tỉnh

( L.T.X. Đồng Nai văn tập số

Phước Tuy (nay là một phần của

14).

tỉnh Đồng Nai).

Cửa Ban Cung: địa danh

Đường thao lao: dt. đường đen

trong PCGBCTVK đưa thuyền

đổ từ táng tròn tròn, sản phẩm

vào Ban Cung (sic TVK).

của nơi gọi như vậy.

https://thuviensach.vn

70 TVTNMN

bàu các: đd, tên một bàu nước ở

Một địa danh khác là Bến Súc,

làng Hiệp Hòa, tổng Vĩnh Lợi, t.

cũng đồng một thể ấy mà có.

Trà Vinh cũ, NV.

bến nghé: đd. th. NV; x. Sông Bến ( t h e o L . M a l l e r e t , L e Nghé, Vùng Bến Nghé.

Cisbassac, 1963).

Cơ Me: hai địa danh: đều tr.

bàu Ót giang: đd, tên chữ của sông di cảo TVK.

Bò Ót (xem chữ ấy) thuộc tỉnh Sông Bến Nghé: Tonlé bàn

Cần Thơ.

kón krabei (Le Cisbassac, tr. 192).

bấn trống chiến trong bụng:

bến nghé: bằn nè (kompong kón

th.ng. bấn là bấn loạn, bụng hồi

krabei) (dt. tr. 197).

hộp, ngực tim nhảy thình thịch

Phải phân biệt rõ:

lung tung như trống trận đánh

Bến Nghé, miền trung du

vô trật tự.

Bắc Việt, bến trên sông Chanh bể nghể: (dấu hỏi, chữ trong

(Quảng Yên).

ĐNQATV HTC): bộ rã rời.

bến nghé (sông): cg. Tân Bình Thường nói về sự đau mình, đau

giang, hay Đức Giang, tên nôm xương. Đau bể nghể: đau rêm

nữa là sông Sài Gòn, nguồn ở

cả thân mình. (H.T.C). T.d: hôm

Bình Long, chảy ngang Bình

qua đánh bạc chơi bài suốt đêm,

Dương, qua Gia Định, hiệp với nay còn bể nghể, không muốn

sông Đồng Nai tại Thạnh Mỹ

làm gì hết.

Lợi chảy qua Sài Gòn trổ ra cửa bễ nghễ: (dấu ngã, viết theo

Lôi Rạp.

VNTĐKTTĐ): ngấp nghé dòm

bến nghé: rạch từ sông Bến Nghé

nom (có ý muốn lấy) / Bễ nghễ

trong đô thành Sài Gòn (q. 1,2).

thần khí (trình cướp ngôi vua)

bến nghé: tên cũ của Sài Gòn (trong (VNTĐKTTĐ)

lời nói dân cố cựu miền quê).

Theo (VntĐ LVĐ): Bể nghê

Vùng Bến Nghé: (xem chữ ấy).

tt. bải oải, rêm nhức: bể nghể

bến tranh: nhiều khi “bến” , không trong mình. (viết theo H.T.C).

dịch “Tân” , “Chữ” lại dịch “giang”, VntĐ LVĐ bễ nghễ: dt.

như:

Thấy nhăn, liếc để dọ tình ý,

Bến Tre: Trúc Giang;

gấm ghé muốn kết tình (viết theo

Bến Tranh: Tranh Giang;

(VNTĐKTTĐ).

Bến Lức: Lật Giang (L.T.X).

bề hội đồng: tiếng lóng: hiếp dâm

Còn T.V.Ký trong (PCGBC)

tập thể. Do baiser của Pháp:

in năm 1875 thì dịch: Thuận An

“baises-la ensemble” nói pha chè

Giang.

ra như vậy.

R ạ c h C h a n h : Đ ă n g

bến gỗ: đd, tên của chợ làng An Giang, cũng gọi Kinh Bà Bèo Hòa, thuộc t. Biên Hòa, vì ngày (PCGBCTVK).

xưa dùng chỗ này làm bến kéo

Đăng Giang: Đăng: tả mộc

súc gỗ lên từ dưới sông theo bè

hữu đăng, thuộc loại cây, nó là

trên rừng và sông cái xuống nên

cây chanh, Rạch Chanh, Kinh

thành danh.

Bà Bèo.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

71

( Hán Việt tự điển Thiều Chưu

(Nơi Xuân Lộc còn di tích

đọc Tranh và giải là cây tranh).

thượng cổ, Pháp gọi monolithe

( Đồng Nai văn tập số 13).

de Xuan Loc: cổ thạch Xuân Lộc).

Trong Gia Định tổng trấn Tả

biên Hòa: kompăp sraké trei: không quân Lê Văn Duyệt, Ngô Tất Tố

dịch được, vì tìm không ra chữ

viết “Rạch chênh” là không đúng.

kompăp. Riêng sraké trei, theo ( Chênh chênh bóng nguyệt xế

tự điển Miên-Pháp J.B. Bernard

mành - KVK).

nghĩa là vảy cá, hoặc đánh vảy

bị đánh như dần tương: th.ng. bị

cá: écaille de poisson, écailler un

đánh nhiều, không khác mình

poisson.

mẩy bầm trầy y như hột tương bị

biên Hòa tỉnh: đd, tên một trong

dần nát để làm nước chấm.

sáu tỉnh Nam Bộ đời Thiệu Trị

bích câu châu: đd, tên Hán của cù chỉ Tự Đức gồm:

lao Ba ngang Long Hồ (xem chữ

phủ: huyện:

ấy), nay thuộc tỉnh Vĩnh Long.

1 Phước Chánh (Do Sa)

bích trân châu: đd, th. Nam Việt

1 Phước Long (Do Sa) 2 Bình

nguyên là tỉnh Trấn Biên đời

An (Thủ Dầu Một)

Gia Long.

2 phủ 3 Ngãi An (chợ Thủ

Cơ Me: kompăp sraké trei (di

Đức)

cảo TVK trong Le Cisbassac).

và 4 Phước Bình (Biên Hòa)

- năm 1832, đời Minh Mạng

7 huyện: 1 Phước An (Mô Xoài)

đổi gọi Biên Hòa.

2 Phước Tuy (Mô Xoài) 2 Long

- thời thuộc Pháp, mang số 13

Thành (Đồng Môn)

của Nam Kỳ.

3 Long Khánh (Thôn mọi

- năm 1956, tách ra một phần

bà Kí)

lớn, lập t. Long Khánh (Xuân Lộc

(PCGBCTVK)

cũ); và t. Phước Long (quận Bà

Biên Hòa trấn: đd, một trong

Rá cũ); (Bà Rá thời Pháp nhốt tội

tám trấn đời Minh Mạng.

làm chánh trị, cách mạng, chống

Bảy trấn kia là: Nam Vang,

chánh phủ).

Gò Sặt, An Giang, Vĩnh Thanh,

- năm 1959, cắt quận Tân

Định Tường, Phan Yên và Hà

Uyên hiệp với Hiếu Liêm, Phú Tiên (PCGBCTVK).

Giáo làm ra t. Phước Thành; Tỉnh Biên Hòa mất vào tay

Biên Hòa có lâm sản gồm gỗ

Pháp (Bonard) ngày 9.12.1861

danh mộc (tạo tác, bàn ghế) và

(TVK).

củi tạp, thêm có nông sản (lúa,

biên Hòa danh nhơn (triều nhà

cao su, mía, cà phê, thuốc lá, bưởi

nguyễn):

ngọt cùng nơi săn bắn thú rừng,

Cao Văn Cửu (Biên Hòa)

có phong cảnh đẹp, núi Biên Hòa

(? - ?), cai cơ

tuy nhỏ, đã cho đá đỏ gọi đá ong

Đoàn Văn Khoa (Biên Hòa)

dùng trải đường, và có nhiều hầm

(? - 1765), chưởng cơ

đá sạn dùng đúc cầu kỳ sàn gác

Hồ Văn Khoa (Long Thành)

cột bê tông).

(? - ?), cai cơ

https://thuviensach.vn

72 TVTNMN

Hồ Văn Vui (Bôi) (Thủ Đức),

Ghe bắc biên: dt. ghe ở gành

(? - 1804), chưởng cơ quốc công

bãi thuộc về tỉnh Quảng Bình

Huỳnh Tấn Cảnh (Biên Hòa)

(HTC).

(? - 1787), chưởng cơ

biên thạnh: đd, một trong bốn trạm

Lưu Tấn Hòa (Long Thành)

của t. Biên Hòa đời đàng cựu,

(? - 1801), chưởng cơ

được 20 lý.

Nguyễn Văn Dực (Bà Rịa) (?

Ba trạm kia là: Biên Long,

- 1790), chưởng cơ

Biên Phước,

Nguyễn Văn Đắc (Biên Hòa)

Biên Lễ.

(? - 1795), chưởng dinh

(PCGBC TVK)

Nguyễn Văn Hương (Biên

biên Long: đd, một trong bốn trạm

Hòa) (? - 1794), tham mưu

của t. Biên Hòa đời đàng cựu

Nguyễn Văn Lận (Biên Hòa)

được 40 lý.

(? - 1784), cai cơ

Ba trạm kia là: Biên Thạnh

Nguyễn Văn Nghĩa (Biên

Biên Phước

Hòa) (? - ?), chưởng cơ

Biên Lễ

Nguyễn Văn Phú (Biên Hòa)

(PCGBC T.V.K)

(? - ?), vệ úy

biên Phước: đd, một trong bốn trạm

Nguyễn Văn Tánh (Long

của t. Biên Hòa đời đàng cựu

được 28 lý.

Thành) (? - 1805), chưởng dinh

Ba trạm kia là: Biên Thạnh,

Nguyễn Văn Tính (Thủ Dầu

Biên Long,

Một) (? - 1822), thống chế

Biên Lễ.

Nguyễn Văn Thành (Biên

(PCGBC T.V.K)

Hòa) (? - ?), cai cơ

biên Lễ : đd, một trong bốn trạm Phạm Văn Khoan (Long

của t Biên Hòa đời đàng cựu

Thành) (? - 1800), chánh trưởng chi

được 28 lý.

Trịnh Hoài Đức (Biên Hòa)

Ba trạm kia là Biên Thạnh

(1765 - 1825), Cần chánh điện

Biên Long

đại học sĩ

Biên Phước

Trương Văn Chánh (Long

(PCGBC T.V.K. 1875)

Thành) (? - ?), chưởng cơ

biên trấn: đd, tên cũ của Biên Hòa, Võ Công Tánh (Biên Hòa)

vào đời Võ Vương Nguyễn Phúc

(? - ?), cai cơ

Khoát. Hai trấn kia là Phan Trấn (theo Lê Thọ Xuân)

và Long Hồ (PCGBCTVK).

biên Hùng: đd, tên khác của Biên VNSLTTK viết: Trấn Biên

Hòa NV.

dinh.

Thuận Biên: đd. tên trạm xưa

biên trấn: đd, một trong năm

ở giáp cõi Bình Thuận (HTC).

trấn của Đồng Nai đời Gia Long

Tịnh Biên: đd. tên phủ ở tỉnh

(1806).

An Giang (HTC).

Bốn trấn kia là:

An Biên: đd, tên phủ.

Phan Trấn (Gia Định),

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

73

Vĩnh Trấn (Vĩnh Long / An

Tài lập là “đạo binh Hòa Nghĩa”, Giang),

Aubaret, khi viết lại không bỏ

Định Trấn (Định Tường),

dấu, thành “Hoa Ngai” , đến lượt

Hà Tiên.

một soạn giả viết cóp theo lại bỏ

biển Hà tiên: đd, ở phía tây của đất dấu trật, thành “hoa ngoại” .

Gia Định; long mạch địa thế dồn

(L.T.X., ĐNVT 15). Vả lại, Hòa

ra biển này. Lần qua hướng nam

Nghĩa, viết cách khác là Hòa Ngãi có đảo Hòn Khoai đứng ngoài

cũng cùng một danh từ, nếu soạn

ngăn che sóng dữ mà bồi thêm cồn

giả kia suy nghĩ kỹ thì ắt không

bãi cùng với các hòn la liệt lẫn lộn

có sự lầm lạc như vậy.

ăn giáp biển bắc biển nam nước

bình an: đd, tên cũ một huyện của

Xiêm La. Nơi khoảng giữa thành

phủ Phước Long thuộc tỉnh Biên

vũng rộng lớn bao bọc chung

Hòa NV, đời Tự Đức (PCGBCTVK)

quanh làm thêm vững cho đất Hà

nôm gọi Thủ Dầu Một.

Tiên nào cồn cát, nào gành đá vực

bình Dương: (Sài gòn) đd, tên một

sâu hay cạn khác nhau, sản xuất

huyện của phủ Tân Bình, thuộc

nhiều thứ hải sản: cá ngon, hải

tỉnh Gia Định, NV, đời Tự Đức, vị

sâm, ba ba, đồi mồi, ngao sò, cá

trí cũ là Sài Gòn (PCGBCTVK)

cơm, hải kình và ốc tai tượng, v.v...

tỷ dụ: ông Đồ Chiểu sanh tại

Nơi đây gió nam và gió bắc đều

Bình Dương. Nay thuộc TP. Hồ

là nghịch phong. Ngư phủ đến

Chí Minh.

tháng ba mới hành nghề. Ngoài ra

bình Dương: đd. tên mới của tỉnh

thuyền buồm khách Quỳnh Châu

Thủ Dầu Một (xem Thủ Dầu

(Hải Nam), khách Quảng Đông, Một). Tên này có, sau khi truất

thường đến đậu các đảo ấy để

quận Hớn Quản từ 1956 lập ra

đánh cá, xẻ phơi khô, và bắt hải

tỉnh Bình Long. Tỉnh lỵ châu

sâm (đồn đột), sống chung đụng

thành là Phú Cường, nay đặt tại

với các ghe thuyền của dân ta trên

thị xã Thủ Dầu Một.

mặt biển Dương Trì đất Hà Tiên

Bình Dương gồm có lúa gạo

hiền lành. Cũng có bọn cướp biển

(nông nghiệp), cao su, trái cây,

Qua Oa (Chà Và) đến núp trong

mía, thuốc lá, đậu phộng, gỗ

các đảo vắng vẻ chờ dịp làm một

danh mộc để tạo tác kiến trúc,

mối thình lình, cho nên Hà Tiên

củi tre dây mây, tức lâm sản, cây

vẫn phòng bị khí giới và vẫn có

công nghiệp có đủ, nay thuộc tỉnh

ghe tuần thám của Trấn binh mỗi

Sông Bé.

khi gió nam đến thì tuần tiễu cẩn

Vì tên mới, không có tên Miên.

mật để tránh cho dân chài nạn

bình Dương giang: đd. tên Hán cướp biển cướp chén cơm này.

của Vàm Bến Nghé (xem Vàm

(GĐTTC, tập 1, tr.III và

Bến Nghé).

NKLTĐDC, tr.99).

bình Hương: dt, bình đựng hương

binh Hoa ngoại: danh từ này sai.

(H.T.C) làm bằng đồng, bạc, hay

Nguyên trong sách của Trịnh

sứ, có khi tiện trong gỗ quí như

Hoài Đức, thì đạo binh do Lý trắc, cẩm lai, mun, huyền v.v...

https://thuviensach.vn

74 TVTNMN

thì giá trị nào thua bằng kim khí.

méas: Xứ chóp vàng, chóp, ngọn

(Tôi từng thấy một bình hương

chót bằng vàng.

nhỏ tiện trong một chất đá quí,

cũng viết kompoul méas: chóp

mỗi lần để nước vào bình, trong

vàng (sommet d’or).

giây lát, bình tiết ra son, nước đỏ

bình thủy Đà: đd, chỗ thâu thủy lợi

như mực đỏ và đó là bình ngọc,

ở Bình Thủy (Cần Thơ) lối 1875

bình hương bằng ngọc thạch

(PCGBCTVK).

vậy). S

bình trị giang: đd, tên Hán của bình Long: đd. trước là quận Hớn

Rạch Bà Nghè (xem rạch Bà

Quản của t. Thủ Dầu Một, NV

Nghè).

tỉnh lỵ An Lộc; tách ra từ 1956.

bình trước: đd, làng Châu Thành

( Le Cisbassac Malleret 1963).

của tỉnh Biên Hòa, thuộc tổng

bình Long Hóc môn: đd, tên một

Phước Vĩnh Thượng, có chợ gọi

huyện của phủ Tân Bình, th. tỉnh Chợ Dinh.

Gia Định NV; nay thuộc TP. Hồ

(Hai tiếng Chợ Dinh, đâu đâu

Chí Minh đời Tự Đức, trước là cũng nghe và cũng có. Câu hát

quận Hóc Môn. (PCGBCTVK).

xưa thường nhắc đến Chợ Dinh.

bình Phụng giang: đd. tên Hán Cái chợ Dinh ở Huế là chợ gần của sông Cái Muối (xem chữ ấy)

dinh ông Trần Tiễn Thành, quan

thuộc địa phận Sài Gòn.

thượng.

bình Sơn: đd. tên Hán của núi Bình Theo ông Huỳnh Tịnh Của,

(xem chữ ấy).

chợ Dinh là chợ Thiềng Thị,

bình tuy: đd. t.l. Hàm Tân T.V.

(thành thị) trái với chợ quê là chợ

Tỉnh nối liền Trung Việt và

chốn quê mùa.

Nam Việt do sự sáp nhập một phần

bong Veng (bàu giai): đd, do

Đồng Nai Thượng (Haut Donnai)

Trapan Ven, (nay viết gọn Trapan và một phần tỉnh Bình Thuận

Ven (chánh tả t. Le Cisbassac), (Hàm Tân Tấn Linh (c.v. Tánh

tên một chùa Cơ Me ở Trà Vinh.

Linh). Nay thuộc tỉnh Bình Thuận

Bàu này ở xóm Nô Lợ (sic), làng

( Le Cisbassac Malleret - 1963).

Nhị Trường (sic), tổng Vĩnh Lợi t.

bình thủy: đd. th. NV; tên một làng

Trà Vinh (theo Le Cisbassac của thuộc t. Cần Thơ, gọi làng Long

L. Malleret).

tuyền (Luông tuyền), quê

(xem Sơn Thọ).

hương và có mộ chôn thủ khoa

bố thảo, búa thảo: đd. NV, tên Bùi Hữu Nghĩa.

chữ Phụ Đầu Giang ở Sốc Trăng

Cơ Me: kompul mas (di cảo

(PCGBCTVK), nay gọi làng

TVK trong Le Cisbassac).

Thuận Hòa (Bố Tảo).

Dịch từ chữ: kompul mas là

Cơ Me: pãm prêk tumnup (di

viết theo lối xưa, nay viết rẻ lại

cảo TVK trong Le Cisbassac).

cho ít gai gốc, thì: kompul, hay Dịch từ chữ: pãm: vàm; prêk:

là kômpòl: huppa (Dict. J.B.

sông, kinh, rạch; tumnup, trong

Bernard) mãs: méas: vàng, kim.

tự điển Miên Pháp J.B. Bernard

Như vậy Bình Thủy: kômpòl

cũng viết tămnup, tâmnôp:

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

75

barrage. Vì ở xứ tôi nên tôi biết

nguội thì là tuyệt diệu; (làm

chắc, nơi vàm kinh nầy, quả có

bằng cá lóc);

bị chận lại, và người Thổ nhà

- mắm cá trê, cũng ăn sống

quê ở đó gọi “Tà Nóp” vì không

như pra-hok ốp (mắm ốp); và

nói được đúng chữ đúng giọng

mắm tép, gọi “Bò Ót” này, chính

như sách viết, người Triều Châu

tả không rành nên xin miễn bàn

ở đó dịch “Bua Tháo” biến lần ra

nhiều. Vùng Hậu Giang (Cần

Phụ đầu (vì tháo là đầu), trong

Thơ, Sốc Trăng, Bạc Liêu, Cà

sổ bộ ngày xưa viết “Bố Thảo” ,

Mau) luôn tới Long Xuyên, tôi

sau rốt đổi lại là làng Thuận

nhớ có nhiều chỗ đều trùng tên

Hòa vậy.

Bò Ót, cũng viết Bàu Ót, khi khác bồ Đề đd, tên để y bên Hán tự của

viết Bàu Hốt (xem sông Bò Ót), Cửa Bồ Đề (xem cửa Bồ Đề).

trong Aubaret lại viết Bao Hot, bò Ót: dt. một loại mắm tép để

ngoài dân chúng còn nghe “Bù

nguyên con, như của Việt ta gọi

Húc” vân vân, bởi nhiều cách gọi

mắm tép, khi phơi đúng nắng,

nên xin chừa.

không bị giòi tửa (và mặc dầu

Từ sau ngày 30.4.1975, cá đắt

có giòi, miễn lấy ra sạch), thì

tiền quá, nên miền Nam ít thấy có

màu vàng đỏ trông rất ngon

bán Pra-hok loại ngon, con mắm

mắt, thấy bắt thèm, ăn với bún,

trắng sạch, và đã mất một món

rau sống, nhứt là củ riềng thái

ăn đặc biệt khoái khẩu là bún

mỏng, ớt thật cay, thì thơm

và sum lo và canh pra-hok-slo...

ngon và lạ miệng không chỗ

Chữ Slo (canh), biến thể hóa

nói, bữa cơm thịnh soạn nhiều

ra sum lo (canh sum lo theo Thổ),

cao lương mỹ vị cách mấy cũng

và pra-hok quen gọi mắm bò hóc, không bì.

gọi tắt là mắm bò (lại dễ lầm và

Cho đến nay, thú thật, tôi

khiến liên tưởng mắm làm bằng

chưa biết mắm tép do ta bày

thịt bò). (Người Việt có tánh kỳ

thị, gớm và chê quyết không

trước, hoặc đó là món ăn Cơ Me

nếm “bún Sumlo” , nhưng khi ở

và ta đã bắt chước làm theo.

gần người Cơ Me và quen thưởng

Nguyên Cơ Me ở xứ cá, họ chuyên

thức món này rồi thì lại bắt thèm,

ăn mắm muối nhiều hơn ăn thịt

không khác nào thèm mì Dương

thà, và mắm của họ, có nhiều thứ,

Châu của Trung Quốc, thịt bò tôi chưa biết đúng chánh tả mỗi

chiên, kiểu Chateaubriand Pháp

danh từ, nên chưa dám đi sâu vào

và phô-mát (fromage) có giòi cũng

đề, tỷ dụ:

lại là của Pháp.

- mắm làm bằng cá, họ có

bố thảo: đd, tên của làng Thuận mắm pra-hok (?), để nguyên con;

Hòa ở Sốc Trăng, người Tiều gọi

(làm bằng cá lóc).

Pâu tháo, nghĩa là đầu rạch,

- pra-hok ốp, mắm cá để

tháo là đầu. Năm 1827, Chauvai

nguyên con, khi dùng, ăn mắm

Lim là quan Miên nổi loạn, chống

sống, xé tay, ăn bốc với cơm

triều đình Nam, Lim đóng binh

https://thuviensach.vn

76 TVTNMN

tại Bưng Tróp và sai đắp một

vui lòng chấp nhận, cắt nghĩa

cái đập đê chận đường thủy của

rằng của này thừa thãi đến nỗi

quan binh trên Châu Đốc xuống

heo nhà nó chê, thì không nhận

tiếp viện binh Nam. Đập ở ngay

tức là thất lễ và chạm lòng tự

ngọn rạch nên người Triều Châu

ái của người cho, vẫn muốn ơn

đặt tên là Pâu tháo, và nơi đóng

đền nghĩa trả vậy (công dạy dỗ).

binh của Lim thì gọi “Xin Xụ” (tức

Trong thơ Nghiên Hoa Mộng, tr.

Tân Trụ), tên Tàu này nay còn gọi

34 Hư Chu viết: - Của ông cha để

(V.H.N.S số 13 th. 7 n. 1956, bài

lại, cụ lớn cũng còn toan, huống

của Đào Văn Hội).

hồ là cái bổng (đây là việc khác).

bối Diệp giang: đd, tên Hán của bồng giang: đd, tên Hán của sông sông hay rạch Lá Buôn.

hay rạch Lá buông (buông có g).

(xem s. hay r. Lá Buôn).

(xem s. hay r. Lá buông).

bồn giang: đd, tên chữ của sông bớ Sớ: (chữ trong ĐNQATV H.T.C).

Cái Vồn (xem chữ ấy) thuộc tỉnh

bứ Sứ: (chữ trong bản dịch truyện

Vĩnh Long.

Đại Minh Hồng Võ của Trần

bồn giang: đd, xem sông Bồn.

Phong Sắc).

bổng: tiếng Bắc, thường đi đôi

Bộ chưa tỉnh táo. Ngủ mới

với lương.

dậy, còn bớ sớ, tức còn mê.

Lương bổng: Lương là tiền

Còn Sặc sừ hay Sậc sừ, chưa

nhà nước cấp, bổng là lộc, lợi

định hồn. Cũng nói: còn say ke.

lộc do dân biếu, nói trắng ra là

bức: dt, một tấm, một khuôn, một

hối lộ. Sơ khởi, ông quan được

phuông (tiếng kêu kể) (ĐNQATV

nhận một số tiền do vua hay

H.T.C) bức tranh; tượng; màn;

nhà nước ban, gọi lương. Ngoài

sáo; thơ; khăn; vách; cửa; bình

ra, khi hành sự, xử án hay xem

phong: tấm che gió.

xét vụ khẩn đất, vân vân, người

bức: ngặt, làm ngặt, ép uổng

xin việc có dâng một số tiền

bức hiếp: hiếp đáp, làm hiếp;

nhẹ, hoặc dâng chút lễ vật, đó

bức tức: thổn thức, áy náy;

là lộc. Về sau, quan thường đòi

bức bối: tức tối, khó chịu;

thêm nặng, đó là hối lộ vậy. Nếu

bức ngang: tức ngang, làm tức

không đòi và tự ý dân biếu, tỷ

ngang, làm thình lình không cho

dụ dâng lễ cho người trị mình

hay biết.

lành bịnh, thì đâu phải là hối

làm bức: làm tức ngang, làm

lộ. Một tỷ dụ thầy tôi là ông B.

bướn, làm hiếp nhau;

Bourotte, một hôm nọ có tên

bươn bức: vội vã, lật đật.

học trò nhỏ đến nhà dâng ông

bức hậu: ăn ở độc ác, ở không

một thúng (hay rổ) trái lê mà

có hậu: con nhỏ chơi bức hậu, thôi

rằng: “Maman m’a dit de vous

chồng ngang xương.

apporter ces poires, parce que

cây tầm bức: tên cây.

chez nous, les cochons n’en

tim bức: lõm cỏ bấc, vật làm

veulent plus”, thầy tôi cười mà

tim đèn (H.T.C)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

77

búa thầu: búa thật to dùng đập sắt

(danh từ “bưng” là âm theo

sửa cầu. Thầu là đầu, nói theo

Việt, và trong các sách Pháp

giọng Triều Châu. cũng gọi “búa

thường âm “beng” là tiếng Cơ Me

tài xồi” , có lẽ do chữ “đại tài”, nói chỉ định những vũng nước bùn lầy

giọng Triều Châu. Gọi đại tài, vì

có cỏ mọc lúp xúp, dựa theo sông

khen búa đắc lực, cho kết quả

Cái Cửu Long trên đất Cao Miên,

tốt, mau lẹ.

những chỗ sâu của rừng ngập

Thầu (đầu).

mùa nước lớn, làm nơi trú ẩn cho

Tài xồi (đại tài).

nhiều cá tôm sinh đẻ, và khi nào

bún bò: có hai thứ rất khác nhau:

nước rút hạn khô, những beng

- Bún bò Huế là món ăn ngon

này biến thành ao cá trên cạn.

bún ăn với nước canh có thịt giò,

Dọc bờ Cửu Long Giang vẫn

xương heo và thịt bò hầm, giặm

có nhiều beng, khi viết trapéang, rau thơm, rau muống xé nhỏ và ớt

khi khác thâu gọn lại còn beng

thật cay. (đừng lầm với “bò bún”

rồi bưng, từ tiếng Miên qua tiếng

Sài Gòn là món ăn bún xào với

Việt miền Nam không mấy hồi.

thịt bò, không có nước).

Vả lại sự biến hóa của tiếng

- bún sum lo: bún nấu theo

thật mau lẹ, tỷ dụ tiếng Préa

Cơ Me, rau sống, giá tươi bún

Trapéang, sau nói gọn còn Préa

chan nước canh cá lóc nấu với

Patang, rồi thành danh luôn nếu

bò hóc (prâhok) (có bán nhiều

không khéo biên chép lại thì ngày

các chợ và xóm Miên ở Rạch Giá,

sau khó truy căn lắm.

Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh,

Xét ra Cửu Long Giang rất

vùng Sài Gòn thỉnh thoảng xóm

khác với những sông ta thường

Minh Phụng ở Thị Nghè cũng

thấy. Mùa nước lụt, Cửu Long

có bán).

có đến ba giòng nước, giòng giữa

bùng, cân bùng: dt. cân lớn dùng

là con sông chính, hai bên là hai

cân lúa, gạo, thập vật hàng xén do

giòng beng, bưng, chứa đầy cá

tiếng Triều Châu “pùn” và tiếng

tôm, và Cửu Long chảy tràn hòa

này mượn của Anh ngữ: “pound”

với đất liền, nhờ vậy khỏi đắp bờ

(mesure anglo-saxonne de masse

đê, cá và tôm tha hồ lên ruộng

valant 455,59 g.Petit Larousse,

lên bưng sinh sản và ở luôn tại

xấp xỉ đơn vị, “cân Tàu, cân ta”

chỗ cho thổ dân nhờ, chớ không

là 600g).

chạy thẳng ra biển như Nhĩ Hà

- cân ở Nam dùng cân lúa là

đất Bắc.

cân bùng, Pháp gọi bascule.

Từ lâu đời, người Cơ Me trên

bưng: dt đất thấp nổi nước tư

Nam Vang đã biết lợi dụng và

niên. Đất thấp đầy những cỏ rác

biến đổi beng, bưng thành đất

(ĐNQATV HTC).

liền để sau trở nên ruộng tốt bằng

bưng tráp: tiếng gọi chung, sau còn

cách đào thêm mương cạn cho

lại duy tiếng bưng. Bưng tráp có

beng bưng ăn vào trong sâu. Phù

lẽ do beng trop, tên một địa danh

sa nhơn đó theo lên lâu đời sình

Cơ Me Việt hóa ra.

lầy đông đặc lại thành đất nạc.

https://thuviensach.vn

78 TVTNMN

Beng, bưng chia ra có ba hạng,

beng xa mo: Bưng có đá lộn đất sét,

hạng thật sâu, thì có một loại

ở Hòa Tú (Sốc Trăng).

cây mọc dày đến voi tượng không

Tóm lại: beng, trapéang,

tuông pha trong ấy được, hạng

Prah-bang, v.v... chưa được

trung sâu độ năm sáu thước thì

thống nhứt nhưng hiểu đó là

chứa loại lác cọng rất dài, dùng

vũng sâu cấy lúa được, lội đi

dệt chiếu và hạng có nước lé đé độ

bắt cá tôm được không sợ chết

non thước Tây như đã kể.

đuối, vì nước tới bụng tới ngực

bưng: đất sình lầy lấp xấp nước, cá

là cùng.

tôm ở nhiều, cỏ lác mọc loạn xạ:

bưng trấp: đất bưng cỏ (H.T.C).

đi bưng, vô bưng, ở bưng.

bưng: vũng sình lầy lấp xấp nước, cá B ưn g , d o t i ế ng C ơ M e

tôm trú ẩn, cỏ lác mọc loạn xạ. Đi

“trapéang” đổi ra péang, bâng,

bưng, vô bưng.

bưng, nói dồn lại.

bưng: do trapéang dồn lại: bâng, bưng biền: do “bưng” (Cơ Me) ráp

bưng.

với “biên” (Hán tự) biên, bờ dọc

bưng biền: 1 ngữ Miên, 1 ngữ Hán

mé sông.

ráp lại.

Các tiếng Cơ Me biến ra tiếng

bưng samo: Bâng Thmo.

Việt miền Nam.

bâng thmo: thuộc làng Hòa Tú (Sốc Trapéang (thuộc tỉnh Rạch

Trăng): vùng ruộng điền Bà Phủ

Giá cũ): Trà Bang (Long Mỹ).

An, sản xuất một giống lúa ngon

Préach Trapéang: Trà Vinh.

cơm, gọi “lúa samo” . Nguyên

Préach là Phật, Trapéang:

ruộng có lộn đá (thmo).

vũng, bưng: Phật tìm gặp dưới

Préah trapéang: Trà Vang,

ruộng bưng. Vũng biến ra Vinh.

Trà Vinh (nguyên tìm gặp 1 Phật

Trapéang thmo: Bưng Xa Mo,

(préah) bằng đá giữa ao nước, nên

vùng ruộng ở làng Hòa Tú (Sóc

lấy đó đặt tên).

Trăng). Thmo là đá, thạch. Bưng

trà bang: ắt cũng do

Xa Mo, trước đây là điền ruộng

Trapéang = đ.d. thuộc Rạch Giá

của bà quả phụ Lê Văn An (bà

cũ. Long Mỹ Trà Bang.

Phu An).

bưng ca-âm: đd, tên một đường

beng: một danh từ thấy trong quyển

nước ở NV, chữ gọi Ca-âm-táo

monographie de la province de

(tao, táo là chở bằng đường thủy)

KomponCham, có nghĩa là ao

(HVTĐ Đào Duy Anh), còn trong

lấp xấp nước. Đây là một lối viết

(PCGBCTVK) ông Trương Vĩnh

theo giọng người Cơ Me, cái mà

Ký viết Ca-âm-tráo, tự tôi sửa ta gọi “bưng”.

chữ này ra táo.

Tỷ dụ: Beng Thom là bưng

bưng cóc: đd, tên một làng Miên ở

lớn.

Sốc Trăng, nay là làng Phú Mỹ

Beng Kok ta dịch Bưng Cót (ở

(cùng tỉnh).

tỉnh Sốc Trăng).

bâng Prọn: cũng gọi Bưng Pọn, beng trop: ta dịch Bưng Tróp, cũng

Miên gọi Trapéang Prọn, Prọn là

ở tỉnh Sốc Trăng.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

79

cây ráng, dùng làm chổi cứng, có

bưng tróp: đd, ở tỉnh Sóc Trăng, người nói đọt ráng ăn được, và đó

chỗ ngã ba An Trạch: Thổ gọi

là rau vi?

kompong-trop.

bưng snor: đd, nay là làng Viên An bửu Phong Sơn: đd, tên Hán của (Sốc Trăng) snor là cây điên điển,

núi Lò Gốm (xem chữ ấy).

hoa dùng làm bánh.

bửu Sơn: đd, tên Hán của Núi Cậu (xem chữ ấy).

https://thuviensach.vn

80 TVTNMN

c

cái tàu thượng: đd. xem sông Hội cái tre: đd, chỗ thâu thủy lợi 1875

An.

của Long Xuyên thuộc về Tiền cái tắc (sic) cầu Sơn: đd, ở vàm Giang, (không thấy tên chữ gọi kinh Thiêm Kiều (sic) cách tây

là gì và ở đâu?)

bắc tỉnh lỵ 7 dặm, từ hướng tây

cái Vồn: đd, tên một chỗ th.t. Cần bắc Bình Giang chảy đến đường

Thơ (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long).

quan Thiêm Kiều, chuyển qua

Cơ Me: srok tà von (di cảo

hướng bắc 8 dặm, chảy ra sông

TVK trong Le Cisbassac).

lớn Bình Đồng. (NKĐDC TTT,

cái Vồn: Q. của t. Cần Thơ,

tr.37).

nơi đây có chiếc bắc sang sông

cửa Kinh tất Kiều: tục

trên quốc lộ số 4 Sài Gòn/Cà Mau,

danh Cái Sắt (sic) Cầu Sơn: gọi bắc cái Vồn.

theo bản dịch N.T. (GĐTTC, tập

Sông cái Vồn: đd, tên sông

thượng, tr. 40).

ở Cái Vồn (Cần Thơ), chữ gọi Bồn tắt, lối ngắn gần hơn hết:

Giang (PCGBCTVK).

đi tắt (Lê Ngọc Trụ) (nên viết t).

Vồn: không dịch được.

Trong sách, dịch giả không ghi

cần thơ:

tỉnh lỵ nào, biết th. Bình Giang.

Tòa bố tỉnh lỵ, lối 1867, đặt

cái trầu: đd, tên một chỗ ở NV.

ở Trà Ôn, do de Serravalle trấn.

Cơ Me: srok prêk mlu (di cảo

Được một năm, dời về Cái Răng,

TVK trong Le Cisbassac).

sau rốt đặt vĩnh viễn như ngày

mlu là trầu; si mlu: “ăn” trầu.

nay tại nơi gọi Phong Phú (Cần

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

81

Thơ). Năm 1973, de Serravalle cá” vì nay còn địa danh “cầu cá còn giao binh với dân kháng chiến

lóc, cầu cá trê” , v.v...

Trà Ôn, đến 1874 (18-19 janvier)

cần thơ: tỉnh thứ 19 của Nam Kỳ

mới dẹp xong. (theo J.C. Baurac,

thời Pháp thuộc, xưng là Tây Đô;

la Cochinchine et ses habitants,

từ 1956 gọi Phong Dinh; từ 1975

tr. 348).

đổi gọi t. Hậu Giang, nay gọi là

(Về điển vì sao ta đặt tên là

Cần Thơ.

tỉnh Cần Thơ, theo tôi, xứ này cần thơ Đà: đd, nơi thâu thuế thủy

cũng như vùng Hậu Giang có

lợi trên Hậu Giang vùng vào lối

một thứ cá sặt lớn con, trong

1875.

ĐNQATV HTC viết “cá dề tho” , cần thơ: (PCGBCTVK), tên nôm

thì người Cơ Me gọi “treay kình

của Cần Thơ đà là Xép chông cần thua” (chính tả tôi không viết lung gọi theo Cơ Me chớ không đúng), theo tôi, hay là xưa ta

dịch rạch Cần Thơ.

lấy tên này mà đặt cho tỉnh

a) ( Cần Thơ, nghi là do trey

này chăng, chớ prêk rusei hay

kinh thor (sốc cá sặt lớn gọi cá dù kompong rusei, ta tránh không

tho, dừa tho cá dề tho (H.T.Của),

dùng vì lộn với Bến Tre đã gọi nhưng còn tra lại chưa ắt).

prêk rusei rồi). Và ở Sốc Trăng b) Một thuyết nữa, trong chữ

có sông Dù Tho, ta dịch sông Nhu

Xép Chông Cần Lung, chữ “Lung”

Gia chớ không dịch chữ ấy.

này thấy khá giống chữ “Thư”,

Có một lúc Cần Thơ xưng An

“Thơ” , vậy xin các học giả thâm

Hà, nhưng nay đã bỏ vì sợ lầm với

Hán tự duyệt kỹ lại và cho biết tỷ

An Giang (Châu Đốc).

dụ Xép là mảnh đất hẹp và dài,

cần thơ, kinh cần thơ: Cần Thơ

chông (Miên tự) là ngọn, đầu: Cần Giang (PCGBCTVK), đd NV.

Lung viết sai và đọc Cần Thơ, Cơ Me: srok prêk rusei (di cảo

tức Xép chông Cần Lung là xẻo

TVK trong Le Cisbassac).

đất trên ngọn Cần Lung và Cần

Chú ý: srok prêk rusei là tỉnh

Lung đây biến thể ra Cần Thơ

Cần Thơ (sông tre).

được chăng?

srok kompong rusei là tỉnh

cái Vừng: đd, tên một chỗ ở NV;

Bến Tre. (Đáng lý “srok trey” tên Cơ Me srok kompong ten (di

cũ tỉnh này, nên dịch “Bến Cá”

cảo TVK trong Le Cisbassac).

nhưng đã lầm và dịch “Bến Tre”

cù lao cái Vừng: tên một cù lao đã thành danh thiệt thọ, nên

giữa Tiền Giang, gồm hai làng

Miên gọi theo kompong rusei; Long Thuận và Phú Thuận, cũng như con gà tre (gà ở bụi tre)

tg. An Thành t. Châu Đốc cũ.

của ta vốn thật tên Miên nguồn

(VNTĐKTTĐ).

gốc là “mé ăn chè” (gà mái giống

(ĐNQATV HTC) cũng viết

nhỏ con, khác giống nòi, gà nòi là

“Cái vầng” (cù lao Cái vầng) thuộc

mé ăn kôn). Bến Tre, lấy tên chữ

tỉnh An Giang, nay gọi Tân Châu.

là Trúc Giang, lại càng khó thay

cái Vừng: đd, tên nôm của một cù

đổi. Một bằng cớ Bến Tre là “xứ

lao, đời đàng cựu gồm hai địa

https://thuviensach.vn

82 TVTNMN

danh chữ là Tây Xuyên và Đông

Dịch - An Bình Giang, tục

Xuyên (PCGBCTVK).

danh là sông Cái Bè chảy ngang

cái Vừng: đd. t/m cù lao ở giữa địa phận hai làng An Bình Đông

sông Tiền Giang, gồm hai làng

và An Bình Tây, cách 67 dặm

Long Thuận và Phú Thuận, Tiền rưỡi phía tây của thị trấn. Cách

Giang. An Thành (Châu Đốc)

vàm độ một dặm thì có một chợ

(VNTĐKTTĐ).

nhóm rất thị tứ. Có nhiều phú

cái bè: đd, ( sông Cái Bè, tên chữ là hộ ở vùng này. Chung quanh nhà

An Bình Giang). Theo tiếng Pháp

đều có trồng cau rất nhiều, trái

L’An Bình, vulgairement nommé

đem bán tận chợ Sài Gòn. Khách

Cái Bè, coule sur le territoire des buôn họ dùng một thứ thuyền đặc

deux villages d’ An Bình Đông

biệt gọi ghe giàng, vừa lớn vừa et d’ An Bình Tây; il est situé à dài hơn, loại ghe lồng, mui nó lợp

67 lis et demi dans l’ouest de la

toàn bằng tre từ mũi ra sau lái từ

citadelle. A une distance de plus

nóc và cả trước sau, che kín khắp

d’un li à partir de son amorce, se

trên dưới. Trong ghe chứa nào vải

trouve un marché très populeux

sô, vỏ cây, cá khô, tức thập vật từ

Beaucoup de gens fort riches

Cao Miên tải xuống. Họ không

habitent cet endroit.

dùng chèo và họ chỉ chống theo

Les aréquiers sont très

bờ cho thuyền đi lần lần tới trước.

nombreux autour des maisons;

Bọn con buôn này từng giao thiệp

on porte leurs fruits à Sai Gon

với người trên Cao Miên, nên họ

pour les y vendre. Les marchands

chuyên dùng thứ ghe này rất

se servent d’une sorte de barque

quen thuộc với dân xứ Thổ.

particulière que l’on nomme

(xem thêm sông An Bình).

ghe giàng: c’est une barque plus

cảng Khẩu: đd, Hà Tiên, ở NV.

grande et plus longue que le ghe

cảng Khẩu: là tên đầu, tên thứ nhứt

lồng, recouverte entièrement

của đất Hà Tiên. Bấy lâu nay, vì

de longs bambous, tant par des

phiên âm sai và sách báo cũ vẫn

sus que depuis l’avant jusqu’à

viết lầm lộn nào là Can cao, Cân

l’arrière de la barque, qui en

cao, kang kao, Cẵng khâu, v.v...

est de la sort enveloppée. On

thiệt là lộn xộn. Thêm nữa, ông

transporte dans ces barques du

Trần Văn Tấn, một đốc phủ sứ đã

coton, des écorces d’arbre, du

mất nay còn lại danh thiệt thọ là

poisson sec, toutes choses venant

thi sĩ miền Nam, không rõ lấy tài

du Cambodge. Ces barques ne

liệu ở đâu lại dịch là “Tân khẩu”

vont pas à l’aviron; on pousse du

càng thêm rắc rối.

fond sur la bord du rivage pour

Nay xin đính chính rằng Kan

les faire avancer. Ce sont les

Kao là Cang Khấu, và chữ này là marchands en relation acec la

do tiếng Cơ Me Péam (vàm, cửa

Cambodge qui usent de ce genre

biển) mà có.

de navigation, commun chez les

Hà Tiên (sông có tiên xuất

Cambodgiens. ( Aubaret. p.211).

hiện), còn có tên khác là Phương

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

83

Thành, Hương Úc, là do tiếng Cơ

mé Hậu Giang chạy tới mé vịnh

Me Kompong-Som, dịch ra nôm

Xiêm la, thì xưng quốc cũng đáng là Vũng Thơm. (Xem thêm bài

và không sai).

của Lê Thọ Xuân trong báo Văn

(Một tài liệu khác cho ta biết:

Lang ngày 1.12.1939). Hà Tiên tỉnh Hà Tiên lọt vào tay quân đội

đời ông Mạc Thiên Tứ ăn giáp

Pháp chiếm là ngày 25.6.1867.

tận Bạc Liêu.

Đây là tỉnh chót của Lục tỉnh

Nay tôi khảo ra Som là một

Nam Kỳ bị Tây đoạt. Vì lẽ này,

loại cỏ lác chớ không có nghĩa nên cụ Phan Thanh Giản nhịn

là thơm (hương) và sự phiên âm

ăn suốt mười bảy mười tám ngày

sai lạc là một bịnh cổ truyền chớ

để tuẫn tiết, và cái chết anh hùng

không phải mới có, và như vậy

khí tiết nhịn đói này, (thay vì chết

chúng ta đã bị đầu độc từ xưa

tức tốc) ít ai xét và biết cho cụ.

kia rồi. Các ông Cử Nguyễn Tạo

Phan thanh giản mất vào

và Thượng Tân Thị đều nên tha

giờ tý ngày 5 tháng bảy âm lịch,

thứ và cho siêu thăng.

chớ không phải ngày 5.7.1867, thọ

cảng khẩu quốc: đd, Hà Tiên.

72t. chớ không phải 74t ( Lê Thọ

Trong sách Hoàng Thanh

Xuân, báo đã kể).

thông khảo, soạn năm thứ 45 đời

canal nicolai: tên Pháp của con Kiền Long (1780), có tấn sĩ Ngụy kinh đào bằng xáng máy nối rạch

Nguyên cũng nói đến Cảng khẩu

Mang Thít (Mân Thít) qua rạch

quốc, mà vì nói một cách mơ hồ,

Ba Kè, đụng tới Trà Ôn trên sông

nên cụ Kỳ Xuyên Nguyễn Thông,

Bassac (dài 15km), đây là con

khi đọc đã phê câu: “Lịnh nhân

kinh có tàu máy chạy trước khi

bất giác hồ lô nhi tiếu” (khiến có xe đò và chở khách quá giang

người bất giác bụm miệng mà

từ Bạc Liêu, Sốc Trăng lên Mỹ

cười) ( yêm khẩu nhi tiếu viết hồ

Tho, nơi đây sang qua xe lửa lên

lô). (Tài liệu của Lê Thọ Xuân Sài Gòn, giá tàu từ Sốc Trăng tới

trong Văn Lang số 19 ngày

1.12.1939).

Mỹ Tho có một bữa cơm dưới tàu

Cắt nghĩa thêm: Cụ Kỳ Xuyên

là chưa tới hai đồng bạc Đông

biết Cảng khẩu là Hà Tiên, làm dương, thêm chín hào tiền xe lửa

gì lớn đến quốc, nên cười... (Câu

nữa là tới Sài Gòn, vừa ngỏa nguê

này, mới nghe thì đúng, nhưng

ăn uống, vừa biết sông rạch và

phải tùy theo lúc mà hiểu, thì hai

năm sáu tỉnh của đất Nam Kỳ.

thuyết đều không trật. Nếu hiểu

cao lãnh: c.v Câu Lãnh: đd, ở NV.

Hà Tiên theo phân ranh ngày

Trước kia, đời Pháp thuộc, là

nay thì quả “không làm gì đáng

một quận của t. Sa Đéc cũ. Năm

gọi là quốc”, nhưng nếu có địa đồ

1956, trào ông N.Đ.Diệm, rứt ra

cũ (như nhà tôi có) và thấy đất

bốn tổng Kiến Hưng, Kiến Hòa,

Hà Tiên đời ông Mạc Thiên Tứ

Phong Nẫm và Phong Thạnh

làm chúa, chạy từ ranh Cao Miên

của Sa Đéc lập nên tỉnh mới gọi

xuống tận mé Nam Hai và ăn từ

t. Kiến Phong; còn bao nhiêu đất

https://thuviensach.vn

84 TVTNMN

khác của Sa Đéc đem nhập vào t.

chà ke lục chốt: dt. thấy trong Vĩnh Long cũ, và cho giữ lại tên

(ĐNQATV HTC) nhưng không

là Cao Lãnh.

cắt nghĩa từ nguyên; hiểu nghĩa

Có người còn viết Câu Lãnh

là người hèn hạ, mạt rệp. T.d bọn

là cố ý giữ tên ông Câu tên Lãnh

chà ke lục chốt như bay mà cũng

ngày trước đứng ra tạo lập nên.

lên chân.

Câu là một chức sắc bên đạo Da

Có người đọc “cà ke lục chốt” ,

tô, nhà trùm hay Lái, coi sóc một hoặc cò ke lục chốt và cắt nghĩa:

họ đạo: t/d nay còn nhắc những

cây cò ke là thứ cây củi bọng tên như ông Câu Có hay ông

thịt mà đượm; và cây lụt là cây

Trùm Có ở Sốc Trăng, ông Câu

vỏ trày trày không khi nào mục,

Tiếng hay ông Lái Tiếng là một nay lấy cây lụt đẽo làm chốt

lái cá nổi danh một thời chuyên

thì chịu đựng thiên nhiên, cắt

khai thác nghề đánh trên Biển

nghĩa nghe thông thông, nhưng

Hồ (Tonlé Sap), đồng thời với Đơn

không dẫn điển trong sách nào,

Hùng Tín là một đầu đảng cướp

và nên dùng thành ngữ có sẵn

khét tiếng ham làm việc nghĩa

của Huỳnh Tịnh Của là ăn chắc.

hiệp cũng trên Biển Hồ.

(Huống chi, ngày nay, tự vị ông

cẩm đàm: đd, tên Hán của Vũng Của vẫn bị cho vào lửa còn lại

Gấm (xem chữ ấy).

vài bộ đều giấu kỹ ít ai tra cứu,

cây tầm gửi: (trong thơ Nghiên Hoa

ngoài ra các ông song tàn, làm

Mộng của Hư Chu, tr. 60): tiếng

tàn cắt nghĩa bừa còn đông hơn

Bắc, đồng nghĩa với dt. cây chùm

thầy bói chỉ đường chạy trốn,

gởi trong Nam.

nên tha hồ, ai muốn nói sao thì

Tỷ dụ: Lan, không nên gọi là

nói, hiểu sao thì hiểu và cũng vì

loại chùm gởi, vì cây chùm gởi là

vậy mà có cuốn sách này, tương

loại hèn ăn bám vào cây kia, vừa

lai sẽ định số phận còn hay làm

rút nhựa làm cho cây ấy mau chết

ống kèn để liệm người viết ra nó).

hoặc không lớn được và sống nhờ

Chà ke, cà ke hay cò ke, mặc

nó, sửa sai làm chi, rủi phật ý cái

vào cây ấy. Đàng nầy, lan tuy ở

người ngồi trên kia, chỉ chuốc khổ

nhờ ở dựa vào cây kia thật nhưng

vào thân.

lan rất thanh cao và làm cho cây

ca âm nao: đd, xem vàm Ca Âm

kia hữu danh chớ không ăn hại,

nao.

vì lan riêng sống bằng nhiều rễ

ca âm sơn: đd, tên Hán của núi Ca dài thâu nhựa sống trong thanh

Âm (xem chữ ấy).

khí; lan không phải loại parasite,

cà mau: đd, doi đất đầu nhọn như

nếu gọi tầm gửi hay chùm gởi là

mũi giày ở cực N. nước VN. thuộc

tội nghiệp cho lan.

làng Viên An, t.g. Quan An, q. Cà cây trắc bá: tiếng Bắc, Nam gọi trắc Mau, tỉnh An Xuyên, NV (nay bá diệp. (Thơ Nghiên Hoa Mộng

thuộc tỉnh Minh Hải).

của Hư Chu, tr. 61): bộ chén trà

Cơ Me: srok tữk khmau (di cảo

bằng trắc bá.

TVK trong Le Cisbassac).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

85

( tữk: nước; khmau: đen, do lá cà rá: dt. nhẫn đeo nơi ngón tay: dừa nước mục chảy ra: xứ nước

nhẫn cưới, cà rá hột xoàn.

đen).

Có nhiều loại theo kiểu mà

Trước thuộc địa phận Rạch

đặt tên.

Giá. Năm 1882, sáp nhập về Bạc

cà rá trơn: nhẫn cưới.

Liêu. Sau lại lấy đất tách từ tỉnh cà rá lá hẹ: trong lòng phẳng, ngoài Sốc Trăng có đất Cà Mau nhập

khum khum lá hẹ.

vô, làm ra một tỉnh mới gọi Cà cà rá liên hườn: (liên hoàn): cà rá có Mau. Vào đời trước, Cà Mau

nhiều vòng ăn khớp với nhau xếp

do các ông này cai trị: Phủ Y

lại và tháo ra nhiều vòng, khi có

(1871); Phủ Hòa (1875); Huyện chín vòng thì gọi: cà rá cửu khúc

Dư (1876); Phủ Hiếm (1877); Phủ

liên hoàn.

Vĩnh (1880); Phủ Hòa (1882); cà rá chữ ngẫu: (chữ ngũ): mặt cà

Huyện Bình (từ 1883 đến 1889);

rá khi xếp, hóa ra chữ ngũ;

Phủ Phong (1889); Huyện Chiêu

cà rá hột perle: nơi mặt có nhận

(1890); Cudenet (1891); Huyện

hột trân châu, v.v...

Huân (1893); Phủ Quảng (1893).

(Về nhẫn cưới, người Pháp

(theo Baurac, tr. 381).

vẫn dị đoan như người mình

Quận lớn cà mau: gồm ba

không khác hay là họ (thợ bạc,

quận nhỏ: Cà Mau Bắc ở Thới thợ kim hoàn) bày ra để ăn mắc

Bình; Cà Mau Nam ở Tân Hưng

tiền thêm ngon thêm sướng, là có

và Cà Mau giữa An Xuyên (thời hai thứ nhẫn cưới.

thuộc Pháp). Từ ký kết hiệp định

a) thứ rẻ, nới tiền là dùng sợi

Giơ neo, Cà Mau được chỉ định chỉ vàng cắt đo cho vừa ni ngón

làm nơi tập kết binh đội kháng

tay của vợ chồng chưa cưới rồi

chiến, trong sáu tháng trước khi

dùng vảy vàng hàn lại, cho hai

rút về Bắc; từ 1956 hiệp với vài

mối cắn dính nhau, dầu sao cũng

q. ở Bạc Liêu (trừ q. Giá Rai), làm có mối ráp nối, cho nên nới giá;

ra t. An Xuyên (xem An Xuyên).

b) thứ nhẫn cưới cao giá, xem

cà nanh: trong (ĐNQATV HTC)

như tuyệt đối trinh thục là nhẫn

viết cà nam: ganh gổ, muốn giành

đục khoét, lấy ra trong một miếng

cho mình. (H.T.C) cũng viết cành

vàng nguyên khối, tức không có

nanh là phân bì, ganh gô.

dấu vết chỗ hàn.

Cơ Me có: kenăn: ghét, ganh

cà ròn: dt. miền Nam, cũng gọi bao (tự điển Bernard).

cà ròn, do tiếng Cơ Me karông là Ông Lê Ngọc Trụ, khi duyệt

cái túi, cái bao trộng trộng dùng

đến thẻ này, có ghi: “Cờ nanh,

đựng đồ lụn vụn của người nghèo

cành nanh (cà nam): ganh gổ,

vùng Hậu Giang, đan bằng cỏ

muốn giành cho mình.

bàng. (Bao cà ròn, viết theo Cơ

Tôi thêm: Miên nói kenănh,

Me là “bay karông”.

mình nói cờ nanh? Vậy ai nói

Tỷ dụ: chắc hơn bao cà ròn thì

trước ai?

có bao bố, bao chỉ xanh.

https://thuviensach.vn

86 TVTNMN

cà ròn khị: dt. miền Nam, xem

gọi quan bố cho khỏi lầm lộn, là

Chẹt cà ròn. Chẹt cà ròn: dt.

chức quan cai trị một vùng một

tiếng miền Nam đồng nghĩa với

cõi; khi binh Pháp qua NV, họ mới

“cà ròn khị” , là tiếng nửa Miên:

đổi gọi quan bố, và chức ký lục cà ròn (là bao hàng), nửa Tàu: (người phụ tá quan bố coi về niết

“khị” (thằng ấy), ám chỉ bọn con

ty, đổi gọi quan án v.v... Đồng một buôn vốn nhỏ nhoi gốc Huê kiều

thể, chức “đội” (xưa dịch colonel),

chuyên môn đi bộ vào sốc Thô hẻo

từ ngày Pháp qua, tuột thang chỉ

lánh, vai mang một cà ròn đựng

còn dùng dịch chữ sergent (đội, hạ

thập vật (bánh kẹo, kim chỉ, trà

cấp) và cai (caporal, hạ cấp), chức

thuốc luôn cả dầu gió, thuốc cảm

cai đội mất giá từ ấy.

mạo), vừa sanh nhai (buôn bán)

Một tỷ dụ khác: ông Trần

cũng gọi “đôi sốc” vừa làm thầy trị

Văn Hạc, có công đòng đòng chúa

các bịnh dễ trở mùa trở gió, cũng

Nguyễn Ánh trong buổi bôn ba

có khi vừa cờ bạc, v.v... (xem Sơn

tẩu quốc trong Nam, đến khi luận

Nam, Lịch sử khẩn hoang miền

công phong tặng, cũng chỉ được

Nam, tr. 256).

phong “làm cai việc” (xem chữ

cà um: dt. tiếng cọp rống; Cơ Me

“Trần Văn Hạc”).

nói: khămhum (vậy ai nói trước?

cái bàn: đd. hòn đảo ngang Đồ Sơn Vẫn cùng là tiếng nhái cọp gầm)

và Kiến An (ngoài vịnh BV có mỏ

cà xốc: nghinh ngang, vô phép.

than đá (VNTĐ Lê Văn Đức).

Nói cà xốc: nói vô phép.

cái bầu: đd. t/m. cù lao ở Vịnh BV, Chuột cà xốc: chuột lớn con,

ngang th. Quảng Yên Pháp gọi

lông xù xù, có tánh hay đào hang

ile de Kébao (VNTĐ Lê Văn Đức).

vấy vá.

cái bé: đd. tên con sông bắt nguồn

cà xốc nước: cà xốc có một nước từ Kiên Giang chảy ra cửa biển

đầu, không phải hoài hoài: đồ cà

Rạch Giá ở vịnh Thái Lan (VNTĐ

xốc nước.

L.V.Đ).

các phụ: các cha; tiếng các thầy kêu cái bè: đd. tên xứ ở NV, th.t. Mỹ Tho tâng nhau trong chùa.

cũ (nay thuộc tỉnh Tiền Giang).

cai việc: dt. một chức việc, để sai cắt Cơ Me: srok pona tun (di cảo

việc, đời đàng cựu, ban đầu trong

TVK trong Le Cisbassac).

quân đội, sau đến ngoài. Sau còn

cái bè: tên một quận của t. Định chữ “cai” mà thôi.

Tường: cam Cái Bè nổi danh vì

tỷ dụ: ông Cai việc Bang, là

lớn trái và ngon thơm.

tên một thầy dạy về hát bội đời

Sông cái bè: đd, tên sông

trước, từng đào tạo các cô đào

chảy ngang Cái Bè, NV, tên Hán danh tiếng như bà Chung, bà Bôn

là An Bình Giang (PCGBCTVK)

trong Nam, đời Diệp Văn Cương.

(Xem sông An Bình).

Cai việc, cai trùm (trùm là

pona tun: không dịch được.

một chức bên công giáo).

cái bè cạn: đd, tên một con sông

(Xét ra ngày xưa, chữ “cai” rất

nhánh của Tiền Giang chảy

quan trọng, tỷ dụ Cai bố, sau đó

ngang làng Tân Đông (th. Sa https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

87

Đéc) mang tên Hán là Tân Đông sai chưởng dinh, lãnh Gia Định

Giang.

thành phó tổng trấn (L.T.X. Nam

cái cát: đd. tên chữ c.g. Cái cát, Kỳ tuần báo, số xuân 1943).

thuộc t. Vĩnh Long (PCGBCTVK)

cái Đầm: đd. tên sông chữ gọi Đầm (cần xem lại, Cái Cát là cù lao hay Giang, NV (PCGBCTVK).

sông rạch, vì PCGBCTVK ghi vào

cái Đầm Đà: đd. chỗ thủy lợi trên

hàng cửa sông cửa biển mà không

Tiền Giang (Châu Đốc) vào 1875.

nói rành).

(PCGBCTVK).

thuộc tỉnh Vĩnh Long.

cái Dầu: đd. tên một chỗ ở NV thuộc

cái cát: đd. thấy ghi trong

Hậu Giang (Châu Đốc), dịch ra

PCGBCTVK trong mục lục cửa

Hán tự là Du nhiên đà.

biển cửa sông mà không ghĩ rõ Cơ Me: srok chơ tal (di cảo

đây là cửa sông biển hay cù lao?

TVK trong Le Cisbassac).

(Cần hỏi lại).

Chơ tal: cây dầu, gỗ dầu.

cái cối: đd. tên một chỗ ở NV.

- Cái Dầu là một chỗ thâu

Cơ Me: srok prêk thbàl (di cảo

thuế thủy lợi lối năm 1875

TVK trong Le Cisbassac).

trên Sông Hậu của t. Châu Đốc

Dịch từ chữ srok: sốc prêk:

(PCGBCTVK).

sông, kinh, rạch thbàl, cũng

cái Dầu: đd. chỗ thâu thủy lợi lối

viết tâbâl: moulin à décortiquer,

1875 ở Long Xuyên, không th ấy

mortier (J.B. Bernard) vậy thì

dịch ra tên chữ (PCGBCTVK),

danh từ “cái cối” là dịch từ Cơ

(thuộc vùng Tiền Giang).

Me qua tiếng Việt không sai chạy

cái hươn (sic Malleret): đd. th . NV; nữa: sốc kinh Cái Cối.

Cơ Me: srok po thler (di cảo

cái Da: đd ngọn rạch ở làng Hương TVK trong Le Cisbassac).

Lễ, nay là Hiệp Hưng, t.g Bảo Không dịch nổi: 1) không biết

Phước t. Bến Tre Kiến Hòa,

“Cái hươn” này ở đâu.

quê hương của Long Vân Hầu

2) Vả lại, thler, không có trong

Trương Tấn Bửu, hiện có mộ ở

tự điển Miên Pháp J.B. Bernard.

đường cùng một tên, vùng Phú

Về chữ “po” có đến ba chữ khác

Nhuận, (Sài Gòn). Thân phụ của

nhau, không biết nên dùng chữ

Bửu là Trương Tấn Khương từng

nào, đành thúc thủ.

cho Nguyễn Ánh ẩn tạm nơi đây

(xem giải thích nơi Gia Gia).

năm đinh vị (1787) để lánh nạn

cái Lớn: đd. Con sông từ cửa Rạch Tây Sơn.

Giá chảy vô lòng tỉnh nầy rồi chia

cái Da trại: đd. địa danh cũ thuộc

thành nhiều rạch nhỏ chan tưới

t. Bến Tre (trước là làng Hưng khắp tỉnh.

Lễ, nay là làng Hiệp Hưng, t.g cái mít: đd. tên chữ là rạch Ba La Bảo Phước).

(Ba La Mật là mít). Rạch này ở

- quê hương của Trương Tấn

làng Hưng Lễ, nay là làng Hiệp

Bửu (quan lớn Cái Đa), tước là Hưng, t.g Bảo Phước, t. Bến Long Vân Hầu, chức Trung quân

Tre cũ, nơi đây có mộ thân sinh

kiêm tả quân Phó tướng, khâm

ra Long Vân Hầu tục còn nhắc

https://thuviensach.vn

88 TVTNMN

Quan Lớn Cái Da hay Quan

Tân Thị, tr. 64 cho rằng ngày xưa

Lớn Cái Mít. Vì chữ viết “Ba La”

Pháp định lập tòa Tham biện chủ

nên có người để ý dịch Ba La đà

tỉnh nơi đây rồi không lập.

không ai rõ đây là ở nơi nào, vì

Trong địa dư chí tỉnh Bến Tre

dân bản xứ vẫn đọc rạch hay xẻo

năm 1971, tác giả ông Nguyễn

Cái Mít.

Duy Oanh lặp lại lời sãi cả Miên

Sông hay rạch Ba La, gọi theo

ở Vĩnh Bình rằng “Mơng” do tiếng địa phương là rạch Cái Mít ở về

kmêng là nhỏ, là chưa mở rộng.

ngọn hạ lưu sông lớn Hàm Luông,

Thuyết này không ắt đúng. Xét

cách hướng đông tỉnh lỵ 128 dặm,

kỹ, Cái mơn nay thuộc làng Vĩnh ngoài vàm sông nổi lên một cù lao

Thành, tổng Minh lý, quận Mỏ

nhỏ, và từ dòng nhỏ trong cù lao

Cày, th. Bến Tre cũ.

chảy xuống hướng nam 9 dặm

Chính đây là nhau rún của

đến con sông nhỏ Sơn Đốc rồi

Trương Vĩnh Ký và ông viết

chảy xuống cửa biển Ngao Châu

prêk mon thom và srok ok mon, (NKLTĐDC, tr. 65).

tiếc thay ông không giải nghĩa

Nguyên văn Aubaret, tr.

để lại.

236, để đối chiếu: “Le Ba La, C h ỉ t h ấ y t r o n g q u y ể n

vulgairement appelé Cai mat,

Indochine Moderne, tr. 233, hai

s’amorce sur le cours inférieur et

tác giả Pháp Teston và Percheron à l’est du Ham Long il est large de thuật rằng linh mục P. Germot

26 pieds et profond de 8. Il coule

có xây dựng nơi đây từ 1868 đến

à l’est de la citadel le ( Vinh Long) 1870 mới xong tòa thánh đường

à une distance de plus de 128 lis.

đồ sộ Cái Mơn, là một pho kiến

A son embouchure ou amorce

trúc khá vĩ đại, sau ngày ông

est un ilot nommé Tiêu Châu. A

mất, xác được chôn tại nhà thờ

partir de cet ilot, et après un peu

ở đây sau năm chục năm khổ

plus de 9 lis dans le sud, le Ba La

hạnh, từng dạy dỗ con chiên trồng

parvient au petit arroyo Son Đôc

cây ăn trái và gây giống cacao,

dont les bords sont très habités

sapotier, café, măng cục và hoa

et qui se jette dans la bouche de

kiểng hơn các nơi khác.

Ngao Châu”.

Tiếng Cơ Me món thom, ok

cái mong: đd, trong Le Cisbassac, mon, rộng lắm, viết sai một nét,

kể hai điển:

nghĩa đổi khác xa, chính T.V. Ký

Tr. 193, Sông Cái Mơng lớn,

không dịch, nên tôi cũng chừa

Cơ Me gọi prêk món thom;

người sau sẽ dịch. Không nên dịch

Tr. 197, Cái Mơng: srok ok

bừa, bôi sửa lại không được.

mơn.

Vả lại, phận sự của tôi là tìm

T ạ p s a n P h á p “ R e v u e

ra và ghi lại tiếng Cơ Me là đủ.

Indochinoise năm 1913, tr. 343

Đừng cho mất dấu cũ, còn dịch là

viết “Cái Môn”, Cái Mông rồi Cái ngoài sức mọn nầy. Biết thì nói,

Mơng. Quyển NKĐDC, Thượng

không biết thì không nói là vậy.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

89

cái mơng (sic) lớn đd, tên sông Le Nam Ki (ou branche du sud)

NV, tên Hán là An Vĩnh Giang atteint, après un cours d’un li

(PCGBCTVK).

et demi, le marché de Ba Viet.

Sông An Vĩnh, (NKL TĐDC

Ce marché, placé sur la rive

tr. 64 viết ngược là Vĩnh An), tục

orientale, abonde en boutiques

danh là Cái Mơn lớn, lúc Pháp et en maisons particulières et est

mới qua có đặt tòa tham biện ở

fréquenté par un grand nombre

đây rồi dẹp, ở về bờ hướng tây

de barques. Il est situé sur le

sông Hàm Luông. Cách hướng

territoire du huyen de Tan An”.

đông tỉnh lỵ 85 dặm, hướng tây

Ông Aubaret thấy chữ thì đọc

10 dặm đến một sông nhỏ mà

nên Ba Vát, ông cũng đọc Ba Việt

Thượng Tân Thị dịch là Lang sái (ô. Ng. Tạo cũng cùng 1 thế ấy).

(?) (sic). Sông ở về bờ hướng bắc

cái môn: đd, t/m. đồn binh của đức

14 dặm đến ngã ba sông Tắt về

Cố Quản Trần Văn Thành án ngữ

hướng tây ra hướng nam sông nhỏ

Láng Linh là căn cứ quân sự ông

xuống Cổ Chiên, về ngả hướng

chống Pháp từ 1866 đến 1873.

nam một dặm đến chợ Ba Vát

(VNTĐ L.V.Đ).

(xưa có di chỉ huyện lỵ ở đó), lại

cái mới: đd, tên sông ở NV, tên chữ

15 dặm đến sông Lê Đầu tục danh

là Tân Giang (PCGBCTVK).

là Mỏ Cày, sông ở về bờ hướng tây,

cái nhum: đd, NV th. t. Vĩnh Long lại 4 dặm chảy ra hướng nam sông

cũ.

Thanh Thủy, thông ra cửa Băng

Cơ Me: srok kompong tra òn

Cung. Giữa đường Ba Vát Mỏ Cày

(di cảo TVK trong Le Cisbassac)

về bờ sông hướng tây có một cái

(đừng lầm với Trà Ôn, Miên gọi

kinh nhỏ, hướng tây chảy ra ngọn

srok pam slap traon).

hạ lưu sông Man Tra (sic) xuống

Ông Lê Ngọc Trụ, khi duyệt

Cổ Chiên (NKL TĐDC, tr. 64).

thể này, khuyên tôi hãy dịch và

Nguyên văn bản Aubaret,

cắt nghĩa cho rõ: srok kompong

tr. 235 để đối chiếu: “L’An Vinh,

tra òn và srok pam slap traon.

vulgairement nommé Cai Man

Tôi đã cố gắng mà không dịch

Lơn, s’amorce sur la rive ouest

nổi vì tự điển dưới tay không có đủ

du Ham Long; il coule à l’est de

chữ và không được phép dịch ẩu.

la citadelle, à la distance de plus

Tạm thời theo hiểu biết nông

de 86 lis... est large de 25 tams

cạn của tôi, tôi cứ kể ra đây cho

et profond de 14. Après un cours

người sau dò xét lại, thì có lẽ:

de 10 lis à l’ouest, il parvient

Pam: péam: vàm sông, cửa

au petit arroyo de Lan Sai, qui

sông;

s’amorce sur la rive nord de

Slap: cánh chim; Slap: chim.

l’An Vinh, et qui, après un cours

Traon: chưa dịch được.

de 14 lis, se partage en deux

(Về Cái Nhum, theo lời ông Đỗ

petits bras. Celui de l’ouest s’en

Hữu Phương (đừng lầm với Tổng

va dans le Tien Giang, pour se

Đốc Phương - Chợ Lớn) thuật với

jeter au sud dans le Co Khien.

tôi ngày 23.3.1980, xin thêm:

https://thuviensach.vn

90 TVTNMN

- Cái nhum thuộc vùng Mang

các trâu khác (Lê Ngọc Trụ có ghi

Thít, Chợ Lách;

trong C.T.T.V.)

- Từ Cái Mơn, cách 3 km tới

cái nước: đd. t/m q. của t. An Cái Tắt;

Xuyên, NV (nay thuộc tỉnh Minh

- 6 km tới Ba Vát;

Hải).

- 6 km tới Giồng Keo, nơi đây

Ngày xưa cá thia thia rừng

có đường xuống Hàm Luông đi

nầy có danh là giỏi chịu đựng,

ngang qua Chợ Xếp;

không sợ thia thia Xiêm, cắn dữ

- 6 km tới Mỏ Cày;

và lội hay, vì quen ở nước độc

- Từ Cái Mơn nếu đi lên Chợ

trong rừng chảy ra, gọi tắt là

Lách thì: cách 3 km là tới Cái Gà;

“Cá Nước” .

đi 3 km nữa tới Cái Nhum, đi 6

cái răng: đd. NV, chợ gần Cần Thơ

km là tới Chợ Lách.

(xem thêm Núi Bà Đinh).

- Nhà giòng Cái Nhum là nhà

Cơ Me: srok kran.

giòng đào tạo thầy giảng, Pháp

Cái Răng cũng là tên quận của

gọi couvent des catéchistes. Phép

t. Phong Dinh có 15 xã.

bên Công giáo, trước vô học nơi

Cái Răng, do chữ Miên “kran”

tiểu chủng viện (petit séminaire),

là “cà ràng ông Táo” , tức là thứ

khi đậu tú tài sẽ lên học đại chủng

lò nắn bằng đất do người Cơ Me

viện (grand séminaire), từ đây

chế tạo và đầu tiên bày bán tại

được mặc áo giòng và đầu được thí

chợ Cái Răng rồi thành danh

phát (tonsuré) nhưng vẫn chưa có

luôn, lò nầy chụm củi chớ không

chức phận, Pháp gọi étudiant en

chụm than, và người Việt vùng

philosophie et en théologie (triết

Hậu Giang vẫn năng dùng và gọi

học và thần trí học) sau đó lần hồi bằng bốn chữ đi chung “cà ràng

thăng thầy một, thầy hai, - ba, -

ông Táo” .

tư, - năm và thầy sáu (diacre) rồi

Những địa danh gốc Cơ Me

lên mục sư, linh mục, v.v...

hay gốc Chàm khi nhập Việt tịch,

R.P. Pernot là cha Bề trên Quí; rất ngộ nghĩnh, là không theo

ông Dumortier là Cha Đượm.

phương pháp hay nguyên tắc nào

cái nhút (sic Malleret): đd, th. NV, cả, và thường do bình dân đặc

vì ông Malleret không ghi địa

chế nên rất là tự do nếu không

điểm, nên tôi xin chừa người khác

nói là cẩu thả. Tỷ dụ Kompong

ghi). Vùng Hậu Giang?

Ku, ở Tân An dịch Vũng Gù, ở

Cơ Me: srok krabei khliec (di

Sốc Trăng dịch Giồng Có. Phan

cảo TVK trong Le Cisbassac).

Rang do Panduranga thun lại krabei khliec là con trâu luốc.

còn Pandurang sau rốt là Phan

(xem thêm Thủ chiến sai, về

Rang là Việt hóa 100/100 rồi đó.

phần giải thích).

Khi nào túng chữ, nói theo nay

Có lẽ cổ nhơn đã dựa theo

là nghẹt lối, thì giản tiện hơn hết

Miên ngữ krabei khliec, nhại ra

là “ban” thêm một chữ “cái” đứng

con trâu luốc. (Luốc là màu xám

đầu cho nó rặt An Nam, tỷ như:

dơ, xám trơ, không đen tuyền như

Cái Nứa, Cái Thia, Cái Cối, Cái

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

91

Lá, hoặc Cai Lậy, Cái Bè (xem để bán, năm nầy qua năm nọ,

các chữ ấy), - vả lại tập nhỏ này

chầy ngày người mình phát âm

chỉ chuyên tom góp sưu tập mà

karan biến ra Cái Răng rồi trở

thôi, đến như việc phân tách từng

nên địa danh thiệt thọ của chỗ

chữ, tầm nguồn gốc căn cội và tìm

nầy luôn. Nay Cái Răng là chỗ

hiểu nội dung cùng đặt ra phương

mua bán lúa rất thạnh hành vị

pháp ghép nối thì đã có các nhà

trí cách thị xã Cần Thơ độ 5 km,

từ ngữ học sau này sẽ giải quyết

trên con đường quốc lộ số 4 Sài

cho (xem thêm phần “phàm lệ”).

Gòn/ Cà Mau.

cái răng: một địa danh duy nhất

Trong tự điển J.B. Bernard,

dẫn đầu bằng chữ “CÁI” mà tôi

ghi:

biết chắc điển tích và do chữ “cà

- Chăngkran, choeung kran:

ràng (cà ràng ông táo) mà có:

fourneau portati khmer: cà ràng

Cà ràng, hay nói nguyên câu

Miên,

là “cà ràng ông táo” là cái lò bằng

- Choeung kran Xiêm: cà ràng

đất hầm do người Xiêm chế tạo rồi

của người Xiêm làm đem bán chợ

người Cơ Me bắt chước làm theo,

Nam Vang.

để đốt chụm nấu cơm bằng củi cây

(Các địa danh ở NV khác do

củi đòn, sau đó người mình thấy

chữ Cái đứng đầu, như Cai Lậy,

gọn mua về dùng, nhứt là người

Cái Thia, vân vân, cần điều tra

miệt Hậu Giang, ít có nhà dùng

kỹ thêm và không nên lập luận

lò chụm than, và cà ràng hình thù

ẩu rằng thuở cựu trào do cai nầy

như con số 8 để nằm, một đầu là

cai nọ làm xếp bót, v.v... vì chức

ba ông táo lú đầu lên cao để đội

xếp bót đến đời Pháp thuộc mới

nồi ơ siêu trách, còn một đầu kia

có và đều do người quân đội Pháp

nắn cái bụng chang bang dài dài

chỉ huy, còn thuở cựu trào chức

vừa vặn với cây củi chụm, bụng

cai chức đội chưa được ngồi trấn

nầy chứa được tro nhiều không

một “thủ” hay một “tấn” bao giờ.

rơi rớt ra ngoài lại ấm cúng che

( Thủ là trấn một phương, thường

kín gió mau chín mau sôi. Truy

là trên bờ, Tấn là đồn lập ở cửa

nguyên ra, trong sách Pháp, Le

biển để tra xét tàu thuyền: Thủ

Cisbassac chẳng hạn, và nhiều

Ngữ, Thủ Dầu Một, Vàm Tấn

sách khác đã có từ lâu vẫn ghi:

(nay là làng Đại Ngãi, thuộc t.

“Krêk Karan: rạch Cái Răng”,

Sóc Trăng cũ).

nay cứ lấy điển nầy làm chắc,

cái Vừng: đd, tên một chỗ ở tại Tân một đàng khác hỏi thăm người cố

Châu, thuộc hạt Châu Đốc, NV, cựu bản xứ thuật rằng ngày xưa

(ĐNQATV HTC).

không biết từ đời nào, nguyên

cáy: dt, tên một loại cua nhỏ ở vùng người Thổ (Cơ Me) ở Xà Tón (Tri nước mặn: trứng cáy, mắm cáy.

Tôn) chuyên làm nồi đất và karan

- Ăn cơm mắm cáy, ngủ ngáy

chất đầy mui ghe lớn rồi thả theo

o o, ăn cơm thịt bò thì lo ngay Sông Cái đến đậu ghe nơi chỗ nầy

ngáy (t.ng)

https://thuviensach.vn

92 TVTNMN

- Ăn nói như bồ dục chấm

Quân có quyền tiền trảm hậu tấu

nước mắm cáy (t.ng): vô duyên.

của Gia Long ban.

- Nhát như cáy sáng trăng,

can cao: đd, tên xưa đất Hà Tiên; chắc như cua tối trời (t.ng).

thường gặp trong các sách Pháp

- Đời cua cua máy, đời cáy cáy

cũ. Cửa biển này, khi người Tàu

đào (VNTĐ) chỗ khác: đời cua cua

đến định cư buôn bán, bèn đặt tên

ngáy, v.v...

là “Cảng khẩu” , đọc theo giọng (Trong VNTĐ KTTĐ có câu

Triều Châu/ Phước Kiến là Căng

t.ng/ “ăn cáy bưng tai” , tôi không Cáu, sau ta gọi “Cần Cao” , đọc hiểu nghĩa là gì; một kinh nghiệm

giọng Pháp ra Can Cao và thành

cho tôi biết, khi nào ăn ớt quá cay,

tục danh luôn.

thì tai khởi sự ù ù điếc trước, vậy

Nên nhớ đất Hà Tiên đời họ

xin hỏi câu “ăn cáy bưng tai” là

Mạc trị vì rất rộng, ăn thông đến

đúng, hay đó là “ăn cay bưng tai” ?

bãi biển Cà Mau ngày nay, nên có

cách phong tước hàm đời đàng

lúc vài sách Hán đã có địa danh

cựu: vua Gia Long hay dùng

“Hà Tiên Quốc” .

tên danh của người ấy để làm

cảnh sống thơ thới đời đàng cựu:

chữ đứng đầu của tước hàm

Trong tỉnh Vĩnh Thanh, hai chỗ

người đó.

gọi Long Hồ và Sa Đéc, phong tục

- Duyệt quận công: Lê Văn

gần giống phong tục ở Phan Yên

Duyệt,

(Gia Định). Người dân ở hai nơi

- an toàn hầu, hoặc an mỹ

này giao thiệp nhiều với người

hầu: Trịnh Hoài Đức, tự An.

trên Nam Vang (Cam Bốt). Họ

- thoại (toại) ngọc hầu:

nói được tiếng Miên, hiểu nhiều

Nguyễn Văn Thoại;

về phong tục Thổ, đất ruộng ở đây

- Long Vân hầu: Trương Tấn

rất tốt, không có mấy ai lâm cảnh

Bửu ( Long là tên vua ban);

nghèo khổ, thảy đều biết lội, họ

- Huỳnh Quan hầu: Phan

xê dịch bằng ghe xuồng mà ai ai

Tấn Huỳnh (mộ ông này ở gần

mộ của Trương Tấn Bửu, nhưng

cũng có một chiếc để làm chân,

thuộc về phía gần nhà chứa hơi

và họ không bao giờ biết đói, vì

điện, bên kia đường Mac Mahon

chỉ nội trong vài phút là có cá đầy

cũ nối dài (Mac Mahon prolongé).

xuồng, còn lúa gạo thì dư dả có

- Lý chánh hầu: Huỳnh

thừa. (Le pays est d’une fertilité

Công Lý, mộ gần góc đường

extrêmement remarquable. Il

Audouit cũ và đường Général Lizé n’est pas possible à un Annamite

cũ, nhưng mộ này đã bị phá để

d’être pauvre là où le riz vient

mở rộng đường Cao Thắng nay,

avec abondance, et quand dans

và Huỳnh Công Lý vì phạm quốc

quelques minutes il remplit sa

pháp, đã bị tổng trấn Tả Quân Lê,

barque de poisson. ( Aubaret tr.

xử trảm gởi đầu về Huế, vua Minh

99).

Mạng về sau bắt tội Tả Quân, một

cạnh Đền: đd, vùng đất mới, đất phần cũng vì việc nầy, mặc dầu Tả

khẩn, thuộc tỉnh Rạch Giá, phá

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

93

rừng khai hoang từ trào Pháp

nắng và sâu bọ, nhưng để trong

thuộc, sau trở thành ruộng rất

mát thì bền chắc hơn. Càng lâu

tốt. Về sự chọn tên, có hai thuyết:

năm càng lên nước bóng, đẹp.

1) đền đắp dựng nhà ở cho một

Dùng đóng bàn ghế hạng sang,

vị công chúa lúc chúa Nguyễn

tiện đế chưn cổ - ngoạn, v.v...

mông trần đến đây; mấy chục

cần chông: đd, ở NV.

năm trước nền nầy vẫn còn;

Cơ Me: srok kancon (di cảo

2) Cơ Me gọi con cá trê là trey

TVK trong Le Cisbassac).

kânđéng (kânđéng là nước bùn),

Theo bản Pháp văn của

và ngày trước vùng này cá trê ở

Aubaret tr. 238, sông Láng Thé

chật sông chật ruộng, có lẽ dùng

chảy 20 dặm rưỡi thì gặp Cần

tên cá mà gọi xứ này chăng? srok

Chông, chỗ này ăn thông qua

trey kânđéng.

Hậu Giang. Đời đó khúc sông

“Đi đâu cũng nhớ Cạnh Đền,

Cần Chông này chật hẹp lắm,

muỗi kêu như sáo thổi đỉa lền như

ghe thuyền đến đây khó day trở

bánh canh” . (câu hát địa phương).

lắm. Và hai bên bờ vẫn chưa có

cắc ké: dt. trong loại bò sát nhỏ con trồng trật chi.

như kỳ nhông, cắc kè, cắc ké thì

Tra trong tự điển J.B. Bernard

con này là nhỏ nhít nhứt. Cắc ké,

thì không có chữ kancon.

ngh. b. là du côn hạng bét, bộ hạ

Nhưng lại có kêng choeung:

thấp nhứt của hạng anh chị ở một

talon, gót chân, gót giày, gót

vùng nào.

chân thú.

căm xe (gỗ): dt danh mộc ở NV.

vả lại “choeung” có nghĩa

Xylia dolabriformis (légumineuse

là chót, đầu chót, mút chót ngả

mimocées).

đường, hiểu rộng: “Ở đàng kia xa,

Mật độ (densité DI, 15).

nơi mút chót kia” ( choeung, nay

Gỗ hạng nhứt, thật cứng thật

viết chong).

nặng, dẻo. Mới đốn xuống thì dễ

Choeung, đọc chong, và người

Cơ Me hiểu là nơi chót ngọn cây

làm; để lâu ngày thì khó làm.

(xem chong-rusei) biến ra làng

Không sợ mối mọt, giỏi chịu đựng

Chung sư rồi vô tình sửa lại làng

ngoài sương nắng. Dùng làm cột

Mong Thọ sau rốt đổi lại Đông gỗ nhà cây, căm xe, đà tàu hỏa, cột

Thọ (hóa ra vô nghĩa và mất gốc),

trụ dây thép, những nhánh nhóc

và người Cơ Me cũng nói choeung

cong sẵn dùng làm ghe thuyền

sroc (chong sốc), tức nơi xa mút

rất bền chắc.

của sốc ấy.

cẩm lai (gỗ): dt. danh mộc ở

Tật tôi ưa nói dài dòng là cố ý

NV Dalbengia bariensis -

làm cho sáng vấn đề.

Légumineuses papilionacées, có

Chữ Cơ Me kancon trên đây

khi gọi bois de rose.

là chánh tả viết theo trường Viễn

Mật độ (densité: I,08. Danh

Đông bác cổ, nay viết canchong

mộc thật cứng và thật nặng. Giỏi

(cần chông) là ở mút chỗ nào đó,

chịu đựng với thời gian, sương

nói theo tiếng lóng miền Nam là

https://thuviensach.vn

94 TVTNMN

ở xa mút tí tè, ở trong hóc bà Tó,

PCGBC rồi không đăng mớ di cảo

hiểu là ở chỗ sơn cùng thủy tận

về địa danh Miên, cũng vì ông

vậy thôi chớ tí tè là gì, và bà Tó

điều chỉnh chưa kịp, đến 1933,

có chăng cũng không cần biết.

L. Malleret nhơn lục thấy, bèn in

Tóm lại cần chông là chỗ xa mút,

vào sách Le Cisbassac của ông,

vậy thôi.

tuy cướp quyền tác giả nhưng

cần Đước: đd, tên một chỗ thuộc NV,

nhờ vậy nay ta còn giữ được mớ

Cơ Me: srôk prêk andòk (di

tài liệu có giá trị. Phnor (Giồng

cảo TVK trong Le Cisbassac).

Cát) ở Sốc Trăng dịch “Phú nổ” là

andok, c.v andoek là rùa. ( Cơ

giữ giọng phát âm không cần sát

Me miền Nam đọc cần đợt)

nghĩa, và chưa có phương pháp

Cần Đợt viết ra Nôm là Cần

nhứt định.

Đước.

Cửa biển Cần Giờ, chữ gọi là

VNTĐ L.V.Đ viết: Cần Đước,

Cần Giờ hải môn.

đd. (xem qua Cần Đức: nguyên

cần giộc, cũng viết Cần Giuộc: đd.

là q. Cần Đước của t. Chợ Lớn nguyên trước là một quận của

khi trước, sau đổi lại từ 7.2.1963

hạt Chợ Lớn, sau tách qua địa

là tên q. của t. Long An, rồi từ

hạt Tân An, đổi gọi quận Thành

17.11.1965 lấy lại tên cũ là Cần

Đức, và xưa hơn nữa đó là huyện

Đước. (Cần Đước là Cần đợt (rùa)

Phúc Lộc của tỉnh Gia Định xưa,

bởi đốt sử nên đổi “đước” ra “đức” ).

nơi đây có làng Thanh Ba, là nơi

cần giờ: đd, tên cửa biển NV cũng

quê hương của Nguyễn Đình

là tên quận lỵ t. Phước Tuy,

Chiểu, ông từng mở trường dạy

nơi chiến trường ngày xưa giữa

học tại đây.

Nguyễn Ánh và Tây Sơn vùng (Một điều cho đến nay, tôi vẫn

vịnh Đồng tranh; tháng giêng

thắc mắc là tôi chưa truy nguyên

năm kỷ mùi (1859), tướng Pháp

địa danh Miên của các chỗ gọi là

Rigault de Genouilly kéo binh

Cần Giuộc, Cái Nứa, Cái Thia,

theo cửa này, vào bắn phá đồn lũy

Cái Cối, Cái Lá, Ba Rài, Cai Lậy,

của ta, hạ thành Sài Gòn, mở đầu

và một chỗ gọi Cái Đầu thượng,

cuộc xâm lăng chiếm VN.

chữ gọi Thượng thầm, cũng như

Cơ Me: Quyển Le Cisbassac

một làng ở tỉnh Sốc Trăng, gọi Oi

của L Malleret chép lại di cảo lôi, người Cơ Me gọi làng gì tôi

của TVK, ghi hai chỗ: tr. 191:

tìm chưa ra, và chừa lại người

Păm prêk cơn kancơ (đọc là Péam

sau giải quyết).

prêk chơn cần chơ, cần chơ là

cần giuộc: dt, thuộc Chợ Lớn cũ.

chưn đèn và tr. 196: pấm phnàr

Cũng viết Cần Giuộc.

kancơ (phnar đọc phnor là Giồng Trong Đại Nam quốc âm tự

Cát, ở Sóc Trăng cũng có phnor

vị, Huỳnh Tịnh Của viết Cần Cần Chơ, xưa dịch là “Giồng Cần Duộc (sic).

Giờ” . Như vậy thấy là chưa nhứt

Đời đàng cựu, Cần Giuộc ở

trí. Xét ra năm 1875, Trương

huyện Phước Lộc ( Gia Định cũ), Vĩnh Ký có hứa trong quyển

đời Pháp thuộc, làm một quận

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

95

của tỉnh Chợ Lớn, sau đây đổi ra

Mũi Cần Lố này là chót mũi

làm quận Thành Đức của tỉnh

ló ra sông cái, ngày xưa là một cứ

Long An.

địa hiểm trở, Pháp đã từng có ý

Cần Giuộc đời xưa có làng

lập tòa bố nơi đây, nên đã trồng

Thanh Ba là nơi cụ Đồ Chiểu mở

mấy hàng cây sao suôn đuột cao

trường dạy học và cũng là quê

lớn, sau bỏ ý định ấy đi, và nghe

hương của cụ bà.

nói khi chúng bắt được người

Cần Giuộc nổi danh vì bài văn

nào chống với chúng thì chúng

tế trận vong tướng sĩ do cụ soạn

treo cổ nơi mấy cây sao ấy khiến

vào năm 1861, nay sưu tập được

cách mấy chục năm trước khoảng

bốn bản, tùy người sưu tập, gọi

ba bốn giờ chiều đã không ghe

tên khác nhau và trong bài vẫn

thuyền lai vãng, ghe thuyền nào

xê xích đôi chỗ.

trễ con nước đi qua đây đều chèo

1) bản trong Gia lễ 1886, tái

hối hả vì gió lộng vi vu đìu hiu

bản 1904, Paulus Của: văn tế

ghê rợn lắm.

vong hồn mộ nghĩa;

Rạch hay sông Cần Lố: tên con 2) bản trong Thi phú văn từ

rạch chảy ngang, Cần Lố trổ ra

của Võ Sâm (1912): văn tế dân Tiền Giang. Ở về hướng bắc sông mộ nghĩa;

Tiền cách hướng tây tỉnh lỵ 164

3) bản “Văn học” 1977, Bảo dặm. Và sông trở vô hướng bắc 25

Định Giang sưu tập: văn tế nghĩa dặm thì đứt. Trong đó có nhiều

sĩ Cần Giuộc;

lùm cây tràm, cỏ bàng và đìa cá

4) bản trong bộ chữ nôm “Tập

(NKL TĐDC, tr. 25).

thành” chưa in: Cần Giuộc văn

cần Lố giang: đd, tên chữ của khúc tế của tôi.

sông Cần Lố (xem sông hay rạch

Cần Giuộc, Cơ Me gọi “srôk Cần Lố).

kantuot” (di cảo TVK trong Le cần Lố: srok canlòh (di cảo TVK

Cisbassac) Kantuot không dịch

trong Le Cisbassac)

được vì không có trong tự điển

Miên Pháp J.B. Bernard.

canloh: xin chừa sau này ghi thêm,

cần Lố: đd, thuộc Tiền Giang, khúc tôi không dịch nổi. Tôi nghi

gần Sa Đéc.

canloh là chưng đèn, nhưng chưa

Cơ Me: srok canlòh (di cảo

thấy trong tự điển.

TVK trong Le Cisbassac).

Rạch Cần Lố, sông Cần Lố:

Trong tự điển Pháp - Miên

tên con đường nước chảy ra Tiền

J.B. Bernard, có chữ “kênlô”: lien, Giang.

corde qui passe dans les nasaux

Mũi Cần Lố: mũi đất, chót

des animaux: dàm xỏ mũi trâu bò.

của cù lao mọc giữa Sông Cái, Theo tôi hiểu “sông Cần Lố” , phải

trước kia Pháp chọn làm cứ

chăng khúc sông này trông giống

điểm, định lập tòa bố nơi đây để

dàm trâu dàm bò chăng? Đây tôi

trấn đường nước lên Nam Vang,

chỉ đưa ý kiến và chờ người lịch

sau không thực hành ý định, tôi

duyệt dạy.

có đến chốn này, cảnh thật âm

https://thuviensach.vn

96 TVTNMN

u rùng rợn, chiều chiều nước

Thượng Tân Thị viết Cái Ớt, chữ

reo gió hít, một sân đất trống

nào đúng?

thật lớn bao phủ ba mặt, mấy

cần thơ giang: đd. tên chữ của hàng sao cổ thụ cao vút, xưa

sông hay rạch Cần Thơ (xem

treo xác người, nay hoang vắng

chữ ấy).

tĩnh mịch, cảnh này bây giờ có

Cần Thơ sông cái ngó qua, tới

còn chăng?

vàm Từ Tải buồm ra Cái Vồn.

Nước Sông Tiền thường có

(câu hát cũ). Vàm Từ Tải, nói

sóng to, nơi gọi Cần Lố về hướng

lái ra vàm Tài Tử.

bắc, cách hướng tây 164 dặm tới

cần Vọt: đd, tên sông ở Hà

tỉnh lỵ (tỉnh Sa Đéc), vàm sông

Tiên. Bản Pháp văn của Aubaret, hướng về bắc 25 dặm thì dứt.

tr. 280 về sông Cần Vọt: “La

Trong có nhiều lùm tràm, cỏ

rivière de Can Vot est située

bàng, đìa cá (NKL TĐDC, tr. 25).

dans l’ouest de la citadelle, à la

cần thay giang: dt. tên Hán của distance de 165 lis et demi; elle

sông Cần Thay (xem chữ ấy).

est large 49 trươngs et profonde

Bản Pháp văn của Aubaret,

de 5 pieds. On y voit un poste de

tr. 234 để đối chiếu:

surveillance de douane nommé

“Le Can thai thuong sort de

Chư ba. Constamment s’écoulent

la rive orientale du Long Ho, il

v e r s s o n e m b o u c h u r e l e s coule à l’est de la citadelle (Vinh

différents ruisseaux qui viennent

Long), à une distance de 38 lis,

des montagnes. Les arbres y sont

et se jette au sud à la mer par la

verts et très beaux à voir. C’était

bouche de Co khien.

autrefois un lieu sauvage et

Cet arroyo, après avoir coulé

désert; il a été plus tard habité

pendant 2 lis à l’est, à partir

par des Annamites qui peu à peu

de son amorce, parvient au Ki-

ont fini par y fonder un village. Il

thuy et communique au nord

s’y trouve aujourd’hui beaucoup

de Chinois, de Cambodgien et de

avec le Phu Son, vulgairement

Malais. Il y a été établi par eux

nommé Cai Trach. Ce Cai Trach,

quelques boutiques, et ils y ont

après un cours de 25 lis demi,

fondé un marché.

arrive au marché de Binh Dinh,

Les Cambodgiens avaient

vulgairement appelé marché

élevé là autrefois une hôtellerie

de Can Thai, lequel est très

du gouvernement pour y recevoir

populeux; les marchant et les

les Siamois quand ils voyageaient

marchandises y abondent.

dans le “Cambodge” .

Le Phu Son, après un cours

Cửa biển Cần Vọt, cách hướng

de 4 lis, sort du Can Thai, qui se

tây tỉnh lỵ 165 dặm, rộng 49

jette à la mer par la bouche de

trượng, sâu 5 thước, có sở thủ ngự

Ngao Châu”.

Đồ Bà ở đây. Dòng suối chảy dài,

Phu Son tục danh Cai Trach?

nương cây xanh tốt; khi trước là

(Xem thẻ NKL TĐDC), bản dịch

đất của Miên Lèo bỏ trống, người

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

97

kinh lưu cư lập thành thôn lạc

đục thuyền cho lương và ông đều

Tiên hương; người Tàu, người Cao chìm, khỏi vào tay địch là giặc

Miên, người Đồ Ba hiện nay đến Nặc Ông Thâm và Nặc Ông Yêm

ở trù mật, có chợ phố nhỏ. Lại có

(đầu t.k 18) chớ không phải trong

cất một công quán ở địa đầu, làm

trận chống Tây Sơn (cuối t.k 18).

nơi tá túc cho sứ giả Xiêm Miên

(L.T.X. ĐNVT 13).

dừng chơn (NKL TĐDC, tr. 101

cầu ngang: đd, xem Tuân Ngãi.

và GĐTTC, tập 1, tr. 113).

cây da bà bầu: tên một con đường

cần Vọt: đd, tên tỉnh Kampot của cũ trong Chợ Lớn, điển tích rất

Campuchia; (có sách dịch Kampot phân vân; theo tôi không có nhân

là Cần Bột là sai, vì thuở nay dân

vật nào trong sử có tên như vậy,

bản xứ nói Cần Vọt, chớ không có lẽ do “bầu bèo” (cái bàu chứa

bao giờ nói Cần Bột).

nhiều bèo) nói trại.

Cần Vọt, động từ là cây dài

cây tầm gửi: (dt; chữ trong thơ

thường bằng tre tầm vông, tra

Nghiên Hoa mộng của Hư Chu,

một đầu vào trụ cho chắc, dùng

tr. 60). Hư Chu nói lan là cây tầm

cây ấy làm đòn cân thăng bằng,

gửi, tôi e oan cho lan, quả lan có

để mà đu cất đồ nặng, miền Nam

bám vào thân cây khác để sống,

thường dùng để cất nước giếng

nhưng lan không bao giờ ăn bám

sâu.

vào cây ấy, lan dựa hơi nương

“Chiều chiều múc nước tưới

theo cây mà sống thì có, nhưng

rau, tay đè cần vọt, ruột đau

chẳng ăn nhờ như loài tầm gửi,

như dần” .

mà trong Nam vẫn gọi cây chùm

(Câu hát xưa)

gởi là loài cây “ăn nhờ ở đậu cây

cấp lưu dũng thoái: th.ng. cấp

khác và rút hết nhựa cây ấy”....

lưu là dòng nước chảy xiết; dũng

(Người Miên truyền rằng chùm

thoái là mạnh dạn rút lui. Sớm

gởi không khi nào bám vào cây

biết lui lúc đang đắc ý là người

me, và Miên tin rằng người nào

thức thời vụ.

tìm gặp một nhánh chùm gởi trên

câu liễn miếu mai bá Hương:

cây me, thì phát tài).

“Nghĩa báo Nam thiên, cương

cây dà, cây đước, lá dừa nước để

thượng thường bồi cao tiết,

lợp nhà: theo Aubaret, tr. 221.

Khí hiềm Tây Tặc, giang tiền

Nguyên văn: “La forêt

do khởi nộ ba” .

de palétuviers de Cần Lộc,

Dịch:

vulgairement Lan Lộc, est située

Nghĩa báo trời Nam, trên

dans l’ouest du Lôi Rạp (Soi Rap)

uổng (từ xưa luống) thường bồi

et s’étend jusqu’à la petite passe

tiết cả;

de Mĩ Tho. On y trouve les deux

Nỗi oán giặc Tây, trên sông

espèces de palétuviers cây dìa et

(đến nay hãy) còn nổi sóng giận.

cây diuốc.

Câu này do Phan Thanh

Dans le Song Tra à Khổng

Giản đề, nhưng Mai Bá Hương Thước Nguyên (Gò Công), sur

(có chỗ gọi Mai Công Hương)

les bords du Diưa Diep et dans https://thuviensach.vn

98 TVTNMN

le Cua Ba Lai pousse le Cây tốt, dùng vào nhiều việc hữu ích

diưa Nươc (palmier d’eau nain et

khác nhau.

sauvage, dont les feuilles servent

(Về sau, thấy ông Nguyễn

à recouvrir les maisons).

Tạo đã dịch “Không Tâm Bồ” , tục Dans le Dăng Giang et le

danh cỏ bàng, trong GĐTTC, tập

Bat Kiên, se voit le Cây Bach Bi 1, tr. 69 rồi).

(arbre dont l’écorce est employée

cây mai: đd. NV, th. Sài Gòn cũ, pour le calfatage). On y recontre

vùng Phú Lâm, nay là Phụng Sơn

aussi le jonc Khong Tam Bo,

tự, nôm gọi Chùa Cây Mai, cũng vulgaimrement nommé Co Bang

gọi Chùa Gò (một di tích cổ Gia

(ce jonc est employée pour tresser

Định). Trong vùng có đồn Cây

les nattes).

Mai, thời cựu là Thi Đàn nhóm Sur les bords du Bạch Ngưu,

Tam Gia ( Nhữ Sơn Ngô Nhơn

du Dốc Vạn et près du poste

Tịnh, Cấn Trai Trịnh Hoài Đức,

de Hùng Ngự on remarque

và Tân Trai Lê Quang Định cũng

des bambous magnifiques.

như của Kinh Lược Phan, Khâm

Ces différentes végétation

sai Nguyễn Tri Phương, Tôn Thọ

o n t c h a c u n e l e u r u t i l i t é Tường, Sương Nguyệt Anh, v.v...;

particulière.

thời thuộc Pháp xây làm đồn bót

Dịch: Rừng dứa nước ở Cận

kiên cố gọi Đồn Cây Mai.

Lộc, tục danh là Lan Lộc, thì ở về

cơ me: Vat prei ankor (di cảo trong nam cửa Soi Rạp, ăn tuót giáp xẻo

Le Cisbassac)

nhỏ ở Mỹ Tho. có hai thứ mọc: cây

( Prei ankor ở đây nên hiểu là

dà và cây đước.

tên miền cũ của Sài Gòn tỷ như

Trên Sông Tra giồng Khổng

Prei nokor, và không nên dịch

Tước (Gò Công), dọc theo những

chùa Đế Thích).

bờ Dà Diệp đến cửa Sông Ba Lai,

cisbassac: đd. tên gọi theo Pháp thì mọc cây dừa nước, một giống

của một phần NV, gồm các tỉnh

dừa rừng đẹt thấp mọc dưới nước,

lá dùng lợp nhà.

cũ: Gia Định, Bà Rịa, Biên Hòa,

Trên Đăng Giang và sông Bát

Thủ Dầu Một, Tây Ninh, Chợ

Chiên, mọc cây bạch bì, vỏ nó Lớn, Mộc Hóa, Phong Thạnh,

dùng xảm ghe cho nước không vô

Mỹ Tho, Gò Công, Bến Tre, Vĩnh

được. Có một thứ gọi cây Khong

Long, Sa Đéc, Trà Vinh, tức là các

Tam Bo (tôi chấm dấu được và

vùng đất từ miền đông giáp tới bờ

đọc Không Tâm Bồ, nôm na gọi

bên này sông Tiền, để đối với vùng

cỏ bàng, dùng dệt chiếu như lác

bên kia, từ mé Tiền Giang khi qua

(chiếu ấy gọi “đệm” , thô hơn lác,

khỏi bến phà chạy tới bãi vịnh

rẻ tiền, cũng làm nóp ngủ cho

Xiêm La đặt tên là Transbassac

nhà nghèo).

(Hậu Giang).

Trên bờ sông Trâu Trắng, bờ

Lập lại cho nhớ:

sông Đốc Vàng, gần đồn Hồng

- Cisbassac, ta gọi miền Tiền

Ngự thì có đủ thứ tre trúc xinh

Giang;

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

99

- Transbassac, - Hậu Giang.

cổ chiên hải môn: đt, tên cửa biển

( t h e o L . M a l l e r e t , L e NV, xem cửa Cổ Chiên.

Cisbassac, 1963

cổ Loa: đd. đô của vua An Dương

co cụm: danh từ mới: vì thua trận

Vương, nay thuộc huyện Đông

nên địch co lại cụm lại, ẩn núp

Anh th. Phúc Yên, BV, nơi đây trong đồn lũy không ra nghinh

An Dương Vương nhà Thục, sau

chiến nữa.

khi đánh lấy nước Văn Lang

cô Hiên: nh.d, tên một vị nữ thần

năm 257 trước TC, bèn gồm với

vùng Thất Sơn Bảy Núi, miệt

xứ mình thành nước Âu Lạc, và

Châu Đốc, trước đây nhơn dân rất

đóng đô tại đây (L.N.T ĐNVT 8).

kiêng sợ, nhưng từ ngày khoa học

Cũng nơi đây, năm Kỷ Hợi

tiến bộ, đã lui vào dĩ vãng.

(939) nhà Tiền Lê đóng đô.

“Cố Minh trấn thủ Cao Lôi

(VNTĐ L.V.Đ)

Liêm, Dương Ngạn Địch đẳng

cổ Lôn dự: đd, xem hòn Cổ Son.

qui phụ...” , câu này ông Nguyễn com lê: dt. 1) do tiếng Pháp “au Tạo dịch: ”... trấn thủ nhà Minh complet” tức đủ rồi, không thâu

là Cao Lôi Liêm và Dương Ngạn

nhận nữa (rạp ciné, hãng to

Địch đến qui phụ.

thường dùng).

L.T.X. cắt nghĩa: “Viên trấn

2) mặc đồ com lê vía: mặc

thủ nhà Minh (sic) này không

đủ bộ đúng mức bộ y phục kẽng

phải tên Cao Lôi Liêm mà vốn là

nhứt, xinh nhứt, chữ “vía” dùng

một di thần nhà Minh, gọi là “Cố

nơi đây như không đúng chỗ

Minh” , vì lúc bấy giờ Trung Hoa và hơi gượng, vì truy ra vía

thuộc triều đại Mãn Thanh; ông

do “vieux” là giả, biến ra “via”

trấn thủ ba phủ Cao Châu (gồm 5

(ông nhạc gia, ông gia, ông già

huyện), Lôi Châu (gồm 3 huyện),

vợ, bố vợ) và hiểu là không trai

và Liêm Châu (gồm 2 huyện), tác

đẹp nữa.

ba phủ miền Nam tỉnh Quảng

Đồ Com lê: đồ lớn, y phục

Đông chung một vùng nam ngay

mặc lúc có đại lễ, thường khi

phía trên đảo Hải Nam. Viên trấn

mặc vào phải tốn tiền: tang, hôn,

thủ này là Trần Thượng Xuyên,

mừng quan, đi coi vợ...

có tên nữa là Trần Thắng Tài, Ăn bữa cơm Tây com lê: do

nên ông Trịnh Hoài Đức chỉ chép

repas complet, trong bữa dọn đủ

tước vị là Thắng Tài Hầu (hiện

thức ăn, từ đĩa xúp đến trái chuối

nay dấu vết Tr.Th.Tài còn lại ở

la-sét, với giá đặc biệt rẻ hơn nếu

đình Tân Lân (Biên Hòa) và tại

dùng từng món.

chùa Phật trên cù lao Phố) (L.T.X.

Com lê chưa? đủ chưa? nói

ĐNVT số 14).

Pháp theo tiếng bồi (boy) nhưng

cổ công dự: đd. tên chữ của hòn Cổ

nghĩa mạnh hơn là hỏi “Đủ rồi

Công (xem chữ ấy).

chưa?”

cổ cốt dự: đd, tên chữ của hòn Cổ côn nôn đảo: đd, tên Hán của cù Cốt (xem chữ ấy).

lao Côn Nôn (xem chữ ấy).

https://thuviensach.vn

100 TVTNMN

côn nôn: đd, Côn Sơn, Cù Lao, Côn chevrettes. L’aréquier donne sur

Nôn, Côn Đảo, Poulo-Condore,

cette ile un fruit plus grand que de

Côn Lôn.

coutume et dont l’écorce est rouge,

L’ýlê de Con Lon ou Con Non, son gout est doux et parfumé.

est située en pleine mer et à l’est

Lorsqu’au commencement du

de Can Gio. C’est de ce port que

printemps les aréquiers de Gia

l’on se rend dans cette ýle; on met

Định n’ont pas encore donné de

pour cela le cap sur le point où se

fruits, on en trouve déjà dans l’ile:

lève le soleil; la traversée dure

aussi se vendent-ils très cher à

deux jours et deux nuits.

cette époque. ( Aubaret, p. 196).

Cette ile a une étendue d’une

1) Cha via; Java, les Malais:

centaine de lis. El le renferme

Chà va.

des montagnes et des champs

2) Aubaret cắt nghĩa về nước

cultivés où l’on récolte un peu de

mắm: condiment fait avec du

riz, du mais et des arachides. Les

poisson, et dont les Annamites

habitants n’ayant pas assez de riz

ne peuvent pour ainsi dire pas se

pour subvenir à leur nour riture,

passer. Il a beaucoup de arpport

sont obligès de venir l’acheter à

avec la soya du Japon, mais il lui

Gia Định.

est très inférieur (sic).

On trouve dans cet te ile des

3) Cau nào và ở đâu, khi trái

chevaux et des buffles, et il n’y a

chín thì da nó đỏ, không đợi phải

pas de tigres.

cau Côn Nôn.

Ses habitants forment trois

côn nôn: đd, c.g. Côn Lôn, Côn compagnies de soldats levés

sơn. Pháp gọi Poulo Condore parmi eux, et qui sont les 1r, 2è

(Sondur, Kondur là đảo Bầu Bí

et 3è compagnies de Con Lon.

(theo VNTĐLVĐ). Tên quần đảo

Ces compagnies sont armées;

thuộc NV, gồm 14 đảo lớn nhỏ,

elles sont comme un poste

cách xa cửa sông Ba Thắc độ 84

avancé de Can Gio. Leur but est

cs, và cách mũi Vũng Tàu độ 180

surtout de garder le territoire,

km, nơi đây Pháp có đặt khám

en surveillant les incursions des

ngục đày khổ sai tù trọng phạm và

pirates de Cha Via (1).

người chống Pháp; thời lánh nạn

L e s h a b i t a n t s d e l ’ i l e Tây Sơn, chúa Nguyễn Phúc Ánh

recueillent des nids d’hirondelles,

đã từng đưa gia quyến ra tạm trú

des écaille de tortue, des tortues

nơi này nay còn di tích nơi hòn Bà.

de mer, du nuoc mam (2) aus si

Gặp mùa gió thuận, nhưng

parfumé que de la cannelle et de

người thả bè từ Côn Sơn đều tấp

larges coquillages nommés oreil

vào Ba Thắc, Cà Mau.

les d’éléphants; ces différentes côn nôn: đd, tên hòn lớn nhứt trong

choses sont par eur offertes à

quần đảo Côn Nôn, được chọn làm

l’empereur.

tỉnh lỵ cho th. Côn Sơn.

Leur nourriture habituelle

côn nôn: (cù lao) có một làng duy

se compose de pois sons et de

nhứt là làng Tân Hải.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

101

Dân số năm 1939: 2.735

(thẻ chừa cho người sau

người, gồm:

nghiên cứu).

dân bản xứ:

2.411

1) Trong tiếng nói cũ trong

Hoa kiều:

56

Nam, nhứt là về địa danh như

Chà bengali:

1

Cái Vừng, Cái Rô, Cái Tàu, Cái

Pháp: 277 (trong số có 105

Bè, v.v... không nên nói do Cai quân nhân)

(chef de poste) nói trại, tỷ dụ chợ

(theo Thời sự cẩm nang 1939).

Cai Lậy, biến ra Chợ Cái Lậy. Một cồn con (thơ hài hước, nên so với

địa danh tôi biết chắc chắn là Cái

bài Hòn Vay Hòn Trả):

Răng gần Cần Thơ, do Kran, tiếng

Tạo hóa sanh ra vốn chẳng

Cơ Me: lò bằng đất hầm chụm củi

không,

của họ chế ra đem bán ở đây lâu

Cồn Con nho nhỏ dựa bên

đời hóa ra danh gọi luôn. Nay

sông.

còn danh từ chung: cà ràng ông

Sương phơi tóc yếu mây che

táo: bếp lò.

đậy,

Ông bà ta, xưa tuy phiên

Đá lú da non sóng ẩm bồng.

âm bằng nôm nhưng giữ đúng

Thạch Bính tinh cha ngàn

phương pháp Hán, tỷ dụ “Ác giùm

thuở đúc,

sơn”, đặt chữ “sơn” đứng sau.

Nhũ sơn vú mẹ mấy năm

2) cái, Hán tự, to lớn không

công.

thể ví: cái nắp, đậy nắp, che,

Gần xa muốn hỏi ra ông Tổ

hơn hết, bởi vì, đúng là, cái lọng,

Có Bãi Bà kia, có thác Ông.

cái dù, xin, xin ăn, cấp cho. Cái

(Tú Quì, tr. 287 Việt Văn qui

nhương, cái nhiên, cái quan luận

tắc của Jh Lương Ngọc Long tự

định, anh hùng cái thế, Bố Cái

Luông)

đại vương.

Hòn Vay Hòn Trả (thơ xưa):

3) Chuyển qua Nôm, cái, hóa

Hỏi thăm giàu có mấy lâu nay,

ra thông thường đến coi nhàm:

Qua lại người đồn Trả với Vay.

tiếng kêu mọi vật trừ đực rựa,

Hòn đá vốn kia cao chất mãi,

giống không phải đực, lớn hơn, cả

Cỏ cây lời nọ nhảy ra hoài.

thể: cái xác; vật đặc đối với nước,

Hẹn hò ngày tháng chim

ngảnh đi, đi đàng khác.

năn nỉ,

- Một cái, hai cái: một chiếc,

Tờ khế năm mùa lá đổi thay.

hai chiếc, một lần một sự, v.v...

Gánh nợ tang bồng mong

- Việc đại cái: việc cả thể;

trả được,

- Thúng cái: thúng lớn; cái

Dầu quên cũng có đất trời hay.

thúng: thúng;

cái: chữ này rộng quá, cho đến

- Đàng cái: đàng quan lộ,

nay, chưa nhà ngữ học nào

đường lớn;

nghiên cứu cho thấu đáo, nên

- Cột cái: cột giữa nhà;

chi tôi xin nêu ra đây cho mai

- Sổ cái: sổ chánh;

sau bổ túc.

- Sông cái: sông lớn;

https://thuviensach.vn

102 TVTNMN

- Con cái: tiếng đôi, nghĩa

kràn: cà ràng (cà ràng ông táo)

là con;

Địa danh này người Miên đặt

- Trâu cái: trâu thuộc giống

tên sốc lỗ tai cà ràng, trong Le cái;

Cisbassac tr. 197 chưa tìm ra nơi

- Lại cái: đàn ông mà có bộ

nào. Ngày nay, ở cách Bạc Liêu

phận giống của đàn bà;

độ 5 kilomét, trên đường đi Sốc

- Bắt cái: tiếng hò xướng trước

Trăng, có một nơi tên gọi là Xẻo cho kẻ khác hò theo, trong khi

Rô, hay là chỗ này?

làm việc;

cái Sắn: đd.tm địa điểm dinh điền

- Làm cái: tiếng giới cờ bạc,

trên đường Long Xuyên đi Kiên

người làm đầu trong khi đánh

Giang, ngày trước quen sạ lúa

bạc;

chớ không cấy, gọi ruộng sạ,

- Hốt cái: cầm chén hoặc hố

lúa sạ.

me hoặc đánh kiêm tắc;

cái tàu: đd. con sông có tên như vậy,

- Thi cái, chấm cái, bắt cái:

nối với sông gọi sông Ông Đốc để

thử cho biết ai được làm cái trước;

biến vùng ở giữa hai sông và Vịnh

- Đi cái, giằn cái: giằn tiền thử

Thái Lan thành vùng U Minh Hạ

cho biết ai làm cái (đánh chẵn lẻ);

hình tam giác ( An Xuyên).

- Nhà cái: nhà chứa, kẻ làm

cái tàu Hạ: đd. một thị trấn nhỏ, th.

chủ trong cuộc chơi bài bạc;

làng Phú Hữu, t. Sa Đéc cũ NV.

- Ra cái: thôi làm cái, để cho

Sông Cái Tàu H. : đd. tên con

kẻ khác coi việc xóc bài chia cái;

sông chảy ngang địa phương này

- Chừa cái: chừa cái xác cái

(thuộc Sa Đéc), tên Hán là Tân đặc; về chơi bài, chừa phần đầu

Hội Giang. (xem sông Nha Mân).

cho người làm đầu chia bài; chính

Theo Aubaret, tr. 240 sông

là thọ bái;

Tân Hội tục danh là Cái Tàu

- Cữ cái húp nước: cữ ăn thịt

Hạ, ở về bờ nam của Tiền Giang, mà lại húp nước thịt; không thật

rộng 20 tầm sâu 3 tầm, chảy vào

lòng;

hướng tây thành Vĩnh Long, cách

- Cái dừa: cơm dừa, cơm trong

đó 30 dặm. Sông Tân Hội chảy

trái dừa;

vào sông Cái Ngan hướng đông

- Cái đi: ngảnh đi, không theo

nam, sông Cái Ngan này lại tách

một đàng, không theo một ý;

ra làm hai nhánh và nhánh lớn

- Cái tắt: khúc sông dùng đi

chảy về hướng bắc để nhập với

tắt cho mau: Tắt ông Thụt.

sông Long Hồ.

(Chữ Cái, vì quá rộng, nên xin

Sông Cái Ngan chảy được

chừa lại sau nghiên cứu thêm).

60 dặm về nam gặp sông Kiên

cái rô: đd. th. NV

Thắng, và sông này lại phân ra

Cơ Me: srok tracviek kràn (di

làm hai nhánh: nhánh hữu chảy

cảo TVK trong Le Cisbassac) nếu

về đông qua rạch An Phu Lan Dê

dịch từ chữ một ra:

để chảy vào Tiền Giang. Nhánh

srok: sốc

tả chảy về sông Trà Ôn rồi nhập

tarcviek: lỗ tai

với Hậu Giang.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

103

Các con sông này đều thông

vè cũng xong, cự nự thì có môn

thương với nhau tốt.

xuống xe cuốc bộ.

(An Phu Lan Dê: chữ trong

cá mè: đồng nghĩa như cá kèo. Xem

Aubaret để y nguyên văn).

chớp bóng hạng cá kèo, cá mè.

cái tàu Hạ: đd. tên một vùng ở Sa cuốc: dt. tiếng mới nghĩa là đi, cuốc Đéc, từ bắc Mỹ Thuận lên, đi tới

bộ là đi bộ, do course mượn của

đây rồi mới tới tỉnh lỵ Sa Đéc.

Pháp ngữ.

Cũng gọi Nha mân.

Ta có thành ngữ “chật như

cá: danh từ mới thuộc loại lóng, nêm: là chật lắm. Pháp có câu nảy sanh từ sau vụ di cư ở Bắc

“serré comme sardines en boite” ,

sau năm 1945, do chữ “công an”

chật chội như cá mòi đóng trong

viết tắt.

hộp thiếc, và nói tắt còn ép cá

“cá chậu chim lồng" vơ vẩn thế, mòi (đi xe buýt giấc sáng, thân

Áng công danh thôi vất lối

như cá mòi ép, như cá mòi nằm

tầm thường.

trong hộp, chen nhau như cá hộp,

“Rồng mây cọp gió lạ lùng chi,

muốn lựa th.ng nào cũng xuống

Miền thanh khí thử hô người

xe bẹp nhẹp, giẹp hay xẹp như cá

trung ngoại”.

mực phơi khô).

(trích câu văn tế nói trong

cá linh: dt (động): tên một giống Nhớ nghĩ chiều hôm Đ.D.A) cũng

cá nhỏ con, mùa nước đổ, từ trên

như câu:

Nam Vang xuống, nhiều không

“Ba tấc lưỡi mà gươm mà

biết cơ man nào mà nói, theo

súng, nhà cường quyền trông gió

Ex-cursions et Reconnaissances,

cũng gai ghê;

q. X, Mai - tháng 6.1885, tr. 178,

“Một ngòi lông mà trống mà

Nguyễn Ánh từ Vàm Nao định

chiêng, cửa dân chủ khêu đèn

ra biển, nhưng vì thấy cá này

sáng chói”. (như trên).

nhảy vào thuyền người sanh

cá kèo: dt, phải nói cá bóng kèo mới nghi nên không đi, sau rõ lại

đủ chữ đủ tiếng và đó là thứ cá

nếu đi thì khốn vì có binh phục

nhỏ, tánh quen ở dưới bùn, đặc

của Tây Sơn tại Thủ Chiến Sai,

biệt là mật nó đắng ngọt, người

vì vậy người đặt tên “cá linh” để

lịch duyệt biết ăn, thường chọn

tri ân: nguyên văn: “d’après une

ăn khúc đầu luôn và mật, mới là

tradition, le roi Gia Long étant

thích thú.

en fuite arriva certain soir au

Nghĩa bóng: “hạng cá kèo là

Vam Nao, province de Chau Doc,

hạng thấp nhứt: đi coi đá banh,

et vit sauter dans son bateau

ngồi hạng cá kèo, sự thật nào

quantité de petits poissons.

có chỗ ngồi tử tế, chen nhau mà

Ce fait lui parut un présage

đứng đã là may, thấy toàn đầu

annoncant quelque obstacle sur

người trông gì thấy trái banh,

son chemin, et il s’arrêta. Au

cầu thủ.

jour, on vint lui apprendre que

Ngồi xe đò hạng cá kèo là nó

s’il avait continué à descendre

sắp đâu thì ngồi đó, trên mui, đeo

vers le marché de Thu Chien

https://thuviensach.vn

104 TVTNMN

Sai, il serait tombé entre les

Cua Loi Rap Lôi Rạp

mains des Tay Son, ses mortels

Cua Dai Đại

ennemis. En reconnaissance, le

Cua Tieu Tiểu

roi donna au poisson le nom de

Cua Ba Lai Ba Lai

“linh” qui indique son caractère

Cua Bang Cung Băng Côn

surnaturel).

Cua Ngao Chau Ngao Châu,

Cá linh thuộc loại Dangila, Bãi Ngao

tên chữ là linh ngư, tên Cơ Me là Cua Co Khien Cổ Chiên

trêy lênh hoặc trêy rial.

Cua Ba Tac Ba Thắc

cà da, đánh cà da: dt. nay ít dùng,

Cua Mi Tanh Mỹ Thanh

vì nghề nuôi ngựa đã giảm. Phép

Cua Hao Bang Hàu Bạng

dưỡng ngựa, muốn cho lông nó

Cua Long Xuyen Long Xuyên

tốt mượt mướt, thì thường phải

(Cà Mau)

chải lông nó bằng bàn chải sắt,

Cua Kieng Giang Kiên Giang

răng sắt chải rụng những lông

(Rạch Giá)

hư lông cũ, và bàn chải sắt ấy,

Cua Ha Tien Hà Tiên

Pháp gọi carde, ta biến ra cà đa; (theo Aubaret, tr. 133)

vì phép đánh lông ngựa Pháp ngữ

Theo NKL TĐDC, tr. 104, xứ

là carder, đẻ ra ngữ “đánh cà đa” : Nam kỳ, từ cửa biển Xích Ram t.d học nghề nuôi ngựa đua, trước

đến cửa biển.

học đánh cà đa cho thuần phục,

(dưới mắt ông Aubaret).

rồi mới tập qua môn khác: tắm

c.g quan Kinh Lược.

ngựa, quần ngựa, cho ngựa ăn,

Đất Nam kỳ lục tỉnh (Xứ Gia

hốt cứt ngựa mòn tay mới nên

Định) thuở cựu trào, quan Tổng

thằng nài, thằng cỡi.

trấn ngồi ở Gia Định, có dưới cà đuối: (gỗ): dt. Cyanodaphne

quyền, ba ông Tổng đốc ngồi ở

(Lauracées).

Sài Gòn, Vĩnh Long, An Giang là

Mật độ (densité) D. plus de

ba tỉnh lớn, và ba ông tuần phủ

1.000). Gỗ sắp về nhì hạng, vì dác

coi sóc ba tỉnh nhỏ kia là Biên

có màu xám dơ và lõi màu chanh

Hòa, Định Tường và Hà Tiên.

vàng, càng để lâu càng lầm lộn

Đại phàm tổng đốc có quyền kiểm

với gỗ bình linh, nhưng giỏi chịu

soát việc làm của tuần phủ, tuy

đựng, không sợ mối mọt, nếu biết

mỗi quan có nhiệm vụ riêng biệt

dùng sẽ hơ lửa thì màu trở nên

và tôn ty lớn nhỏ phân biệt lắm,

xinh bóng và đẹp. Dùng làm sườn

ngoài ra còn quan bổ coi về thuế

nhà, đóng xe, làm đà đường sắt xe

vụ, sổ bộ dân đinh, tuyển mộ

lửa, đóng ghe thuyền.

lính tráng, coi sóc mùa màng, v.v,

17 cửa biển quan trọng

quan án coi về án vụ, lại cũng coi

nhứt của nam Kỳ là:

về trạm thơ, quan lãnh binh, cũng

Cua Xich Ram Cửa Xích Ram

gọi ông thủ bị, binh bị, ông huấn Tac Khai Tắc Khai

đạo coi về giáo huấn, (cũng gọi Can Gio Cần Giờ

ông giáo thọ) và dưới quyền tuần Don Tranh Đồng Tranh

phủ còn có tri phủ, tri huyện, do https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

105

khoa bảng xuất thân, rồi còn cai

Xét về khía cạnh ấy, thì ưa nói

tổng, phó tổng và hương chức tiếng Tây không phải là mất gốc:

hội tề trong thôn xã. (Nghe như

nghề làm báo, viết chữ quốc ngữ

chức đốc phủ sứ là do ông Tôn thì bài bị kiểm duyệt, viết ngay

Thọ Tường đặt ra, quyền ngang

Pháp văn, bài không bị kiểm phối

một tổng đốc (lấy chữ đốc một tri mà nói ngay vào mặt họ, muốn

phủ (lấy chữ phủ) một án sát sứ

cách nào? Ngoài ra, để tiết kiệm

(lấy chữ sứ).

tài chánh lại nữa chính bản thân

Khi Pháp qua đây, họ đặt

quan cũng ưa thích tiếng, tỷ dụ

trong Nam, quan Chánh Bố (sau

có chức “Tấn Bình phủ kiêm lý

gọi tắt là ông Chánh, Chánh

Bình Dương huyện”, tức ông

Tham Biện (administrateur) có

phủ Tấn Bình quản lý luôn công

quyền xử án luôn, ngồi tại Tòa

việc huyện Bình Dương, nếu đó

bố (In-spection, vì trước đó quan

là quan thanh liêm thì nhờ, rủi

cai trị gọi Inspecteur des Affaires

gặp thứ “bắt cá hai tay” thì trăm

Indigènes, Thanh tra xử lý bổn

đường thằng dân chịu khổ. Thuở

quốc sự vụ), và một thời gian sau

nay chánh phủ phải tiên liệu,

khi bình định yên, mới tách ra

sanh ra đầu đen máu đỏ, nếu

có tòa án do quan án, hay quan đồng lương quá ít tánh tham lại

chánh tòa coi về xử án. Từ đó lòi, quan lại, công chức đều là

phân ra bên bố và bên niết (hình phàm phu đâu phải hết thảy đều

án) phân biệt, v.v...

là Phật ăn chay;

Đó là kể sơ lược theo Aubaret

(dưới mắt ông Aubaret).

tr. 346. Nay bàn rộng thêm: Lúc

Quan lại, bổ nhậm và thăng

đầu, quan chánh chủ tỉnh cầm

thưởng theo cựu trào:

quyền sanh sát trong một tỉnh,

Aubaret tr. 348, đã tham khảo

áp dụng luật bản xứ (régime de

vấn đề này và viết:

l’indigénat) có quyền bỏ tù năm

Khi thi đậu xong từ cử nhân

ngày và phạt năm quan (franc)

đến tấn sĩ, thì được bổ nhiệm:

tiền vạ, tùy lúc quan vui hay

ban đầu chức tạm quyền huyện

buồn và không cần giải tòa kêu

(Aubaret viết kuyen huyen), nếu

án có giấy có xử phân minh. Và

làm được ba năm không lỗi lầm

muốn tránh sự chuyên quyền

thì được bổ “chánh huyện” (chanh

hống hách ấy, một mặt chánh

huyen). Chánh huyện trong chức

phủ Pháp phân tách quyền lực

ba năm không phạm lỗi sẽ thăng

bên bố bên niết, một mặt trong

quan phủ tạm, gọi theo Aubaret

dân chúng tranh nhau cho con

là kuyen phu, để ba năm nữa leo

học theo Pháp, nói tiếng Pháp,

lên chánh phủ. Ở đây ông Tây

và nhập Pháp tịch, gọi vô dân

nhảy mất chữ “tri” , lẽ đáng phải

Tây, để ngang hàng với họ và

gọi quyền tri huyện, chánh tri

để khỏi bị đặt dưới quyền luật

phủ mới là minh bạch. Trong khi

bổn xứ (régime de l’indigénat)

ấy, phủ cũng như huyện, phải đổi

quá lộng.

chỗ và không được ngồi lâu một

https://thuviensach.vn

106 TVTNMN

chỗ (sợ kết bè kết lũ với thân hào

cai tổng lên đến tri huyện coi trong xứ), và nếu làm việc đắc

chừng, nên cho rằng đây là một

lực quan trên sẽ đề nghị về coi

cách cai trị khéo, người dân vốn

sóc việc hành chánh tại tỉnh lỵ,

biết tuân lịnh trên, biết tuân luật

hoặc giữ chức “đốc học” , hoặc về

lệ, nên vẫn hưởng nhiều tự do hơn

triều giữ một chức trong lục bộ.

các nước khác.

Về hàng quan cao cấp của tỉnh,

(dưới mắt ông Aubaret).

thì không có giới hạn nào, và hoàn

Việc cai trị trong tổng: Trên

toàn tùy nơi trào đình, đúng ra

làng một bực là cai tổng, có phó tùy nơi ý vua sau khi nghe lời các

tổng phụ tá, và thường được

quan tấu bẩm.

tuyển trong hàng xã trưởng có uy

(dưới mắt ông Aubaret).

tín, có địa vị, có kinh nghiệm và

Việc cai trị trong làng xã:

người tuổi tác có máu mặt trong

(Aubaret, tr. 349)

những làng trong tổng.

Đây phải nhìn nhận là một sự

cai tổng có phận sự coi chừng và cai trị minh bạch và hợp lý nhứt:

điều khiển các làng dưới quyền

tôi muốn nói sự cai trị trong làng

của mình, một tổng chầu xưa có từ

xã, phát từ dân chúng để lên lần

tám đến mười lăm làng dưới tay

tới chức cai tổng. Phàm huyện

và nhiều khi con số nầy còn cao

chia thành nhiều tổng, và tổng

hơn nữa. Cai tổng xử việc trong

chia làm nhiều làng. Làng là đơn

tổng xảy ra trong dân chúng và

vị chính trong nước, làng do một

xử miệng: đây là khuyên giải, lấy

thôn trưởng, nôm na gọi “ông xã”

lời phải trái hơn thiệt dạy nhau,

coi sóc. Ông xã do dân lựa và chọn

cai tổng không xử theo đơn thưa

trong hàng những người từng trải

và không ra án quyết có bút tích,

việc chung trong làng tiếp nối

nói đúng ra, làm việc mà ngày

từ vua xuống quan chỉ đến dân

nay ta gọi việc làm của tòa hòa

chúng trong làng hay nói cách

giải. Nếu việc có vẻ quan trọng,

khác làm trung gian từ dân lên

liên quan đến sự an ninh trật tự

quan ở trên. Những ông hương,

trong tổng, thì cai tổng có phận

là những hương chức trong làng

sự phúc trình lên huyện lên phủ,

giúp tay với thôn trưởng mà coi

v.v... Cai tổng phần nhiều không

chung việc trong xã. Dưới quyền

phải đa văn hữu học, vốn là nhà

xã trưởng là lý trưởng và phó lý.

giàu có chút thế lực, nên quyền

Phép vua thua lệ làng, và quyền

giao có hạn như vầy cũng hay.

xã trưởng rất lớn: thu thuế, tuyển

Khi làm cai tổng được sáu năm

lính, thừa hành lịnh quan bố, giải

không lỗi lầm thì được “tòng cửu

thuế lên kho ở tỉnh, lính trốn thì

phẩm ấm”, rồi sáu năm sau lên

làng chịu trách nhiệm, bắt xâu

“bá hộ” rồi “thiên hộ” là những nạp phu cũng do làng... Quyền

chức mà dân chúng trong Nam

trong tay ông xã khá trọng, nếu

rất ưa thích tuy nó là hư vị, gọi là

gặp người gian tham thì hư việc

“hàm”. (Aubaret tr. 350).

chung cả một làng, nhưng đã có

(dưới mắt ông Aubaret)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

107

Đề lại: dt, phụ tá đắc lực của

Cẩn, sai tìm cho được hài cốt,

quan phủ quan huyện, có phận

nhờ vậy gặp xác ô. Phạm Quỳnh,

sự giúp đỡ tay chân cho phủ

giao trả về thân nhơn, nay có mộ

huyện, như ngày nay gọi “chánh

chôn nơi chùa Sư nữ gần mộ của

văn phòng” và tuy không sắp vào

mẹ, trên bia đề làm ba hàng như

hàng quan viên, nhưng có quyền

dưới đây, (còn tin về xác Ngô Đình

coi sóc những thư lại, thơ ký, gọi

Khôi thì không chắc lắm, và cần

chung là tổng lại. Đề lại gọi tắt là điều tra lại).

thầy Đề, thế cho quan, “dọn dẹp”

Nam Nam Ất

trước các việc xử tụng kiện thưa,

Phạm Phong Mùi

nếu quan ở trên nhu nhược tham

Bích chủ niên

lam thì dưới là thầy Đề mặc tình

tịnh bút thập

làm mưa làm gió.

đệ Phạm nhị

“Họ Chung có kẻ lại già”

tử Quỳnh niên

(trong Kiều đã sẵn). Tiện đây nói

Phạm Thượng nhị

luôn về hai chữ quan viên. Quan

(1 chữ chi bát không di nhựt

là quan tại triều, tỷ dụ phò Lê đọc thể được) đồng bái lập

Hiển tông. Viên là quan theo phò (chùa sư nữ ở Huế tên gọi

bên phủ chúa (chúa Trịnh). Và

chùa Vạn Phước, gần đó có chùa

viên trơ trẽn là tiếng gọi tắt có Phương Truyền pháp môn (sic,

chút khinh khinh, trước kia viên

chép chưa đúng) có Phật đồng

là tiếng xưng hô các kẻ có phẩm

cao 3 mét).

hàm, tỷ dụ viên ngoại. Viên chức,

(tra ra Ất Mùi là 1955)

là hàng có chức tước, có danh

(dưới mắt ông Aubaret)

phận tuy vào bực nhỏ (ĐNQATV

Đốc học, Giáo thọ, Huấn đạo:

HTC), nhưng vì viên mảng lo theo

Mỗi phủ có một giáo thọ, mỗi

nịnh bợ bên phủ chúa quên phận

huyện có một huấn đạo. Thường

sự đối với người đáng phò tá là

huyện quan được tuyển chọn

vua Lê, nên nay viên bị coi rẻ.

trong hạng người này.

Tỷ dụ: “Ngày xưa chết với Phạm

Chức đốc học không được coi

Quỳnh đêm ấy có ba người: một

thi cho chỗ của mình nhậm và

người đàn bà Bắc, ông Quỳnh và

thường được phái đi coi thi cho

một viên (bí mật, không nói rõ

một chỗ khác. Tuy vậy cũng khó

ông nào).

tránh sự lạm dụng thế lực hoặc

Về người đàn bà Bắc, tôi có hỏi

sự gian lận trong cuộc thi.

thăm, nhưng người thuật cho tôi

Ban khảo thí do triều đình

nghe chuyện nầy vẫn không biết

Huế phái đến hoặc do vua chỉ

tên họ, chỉ biết hài cốt đàn bà, ăn

định: có quan chánh chủ khảo và

vận theo Bắc, còn xác người đàn

quan phó chủ khảo đều do vua chỉ

ông kia, định là của ông Ngô Đình

định, lựa tuyển trong hàng đại

Khôi (chết trong một đêm với

thần được vua tín nhiệm, hoặc

Phạm Quỳnh) là bào huynh hai

chọn trong hàng quan cao cấp

ông Ngô Đình Diệm, Ngô Đình

trong tỉnh, nhưng phải dự khảo

https://thuviensach.vn

108 TVTNMN

không phải chỗ của mình hành

ở Đồng Nai và được buôn bán nơi

sự. Có các quan chức nhỏ hơn coi

đó sau khi nạp thuế.

việc thu góp bài thi và chấm bài

Kể người Nam đặt chân vào

thi và không có khẩu thí tức là

đất Đồng Nai từ buổi nầy. ( ĐNVT

hạch miệng.

9, L.N.T

Cũng gọi như Trung Quốc

La reine Ngoc Van, dont le

nhưng sĩ tử học lực kém hơn:

commandant annamite de Nam

- tú tài Pháp gọi bachelier:

Vang fit tout simplement sa

tú tài.

maitresse, servit très biên les

- khư nhơn - licencié: cử nhơn.

projets de l’ambitieux Minh

- tin tri (sic) - docteur: tấn sĩ,

Mang...) (Aubaret, GĐTC, p. 132.

tiến sĩ (Aubaret, tr. 349).

Các bà công chúa Miên Ngoc

công nghiệp đời nguyễn:

Bien, Ngoc Tu, Ngoc Nguyen,

- năm 1611, Nguyễn Hoàng

đều là con vua Neac ong chan

lập phủ Phú Yên;

(Aubaret, tr. 130).

- năm 1633, chúa Hiền

- Năm Mậu Tuất (1658), Ang

Nguyễn Phúc Tần, lấy thêm

Chan II con Chei Chetta II với đất đến sông Phan Rang lập

người vợ Lào, bội giáo theo đạo thành phủ Thái Ninh (Khánh

Hồi của người Chiêm và cưới vợ

Hòa ngày nay);

Mã Lai, rồi cho người của hai sắc

- năm Quí Dậu (1693) chúa

dân này đến ở trong nước (theo

Nguyễn Phúc Chu cho quân đi

L.N.T. ĐNVT 9. (Nhưng theo

đánh bắt vua quan Chiêm Thành

Le Cambodge c.l. Chéminai Ang

đem về Phú Xuân, đặt phủ Bình

Chang II trị vì tại Oudong từ 1796

Thuận (1697).

đến 1834, vậy vua nào có vợ Lào?)

- năm 1697 thôn tính nước

ĐnVt 9 viết tiếp: Hai người

Chiêm Thành.

cháu gọi Chei Chetta II bằng chú,

chei chettha ii (1619-1626) đóng

nổi lên chống lại nhà vua, song

sức yếu bị thua, phải sang cầu

đô ở Oudong (theo Le Cambodge cứu chúa Nguyễn, chúa Hiền sai

của Louis Cheminais x.b. 1960).

3.000 quân sang giúp, bắt được

Theo ĐNVT 9, bài c. Lê Ngọc Tru, Ang Chan đem về Quảng Bình, thì năm Canh Thân (1620) vua

sau lại tha, cho về nước và bắt

nầy cưới công chúa Ngọc Vạn, con

phải triều cống và phải binh vực

của chúa Sãi về làm hậu. ( Ngọc

người Nam sang làm ăn bên ấy

Vạn cũng là tên của một công

(nơi vùng Mô Xoài).

chúa khác).

Những năm mở mang bờ cõi

Năm 1623, quân Xiêm xâm

đời Trần:

phạm nước Chân lạp, chúa

- trần thái tông (trần

Nguyễn sai binh sang đánh giúp

cảnh), năm Nhâm Tí (1252) đem

đuổi được Xiêm binh, nhân thể

binh chinh phạt Chiêm Thành,

Sãi vương xin vua Chân lạp cho bắt vương phi và quân dân nước

người Nam vào cày cấy đất hoang

ấy rất nhiều (VNSL T.T.K).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

109

- Năm Bính Ngọ (1306), vua

Lê Thánh Tông cử đại binh đánh

Chiêm là Chế Mân xin dâng Ô

lấy cửa Thị Nại, phá thành Đồ

Rí (tức Thuận Hóa, Thừa Thiên

Bàn, bắt được vua Chiêm là Trà

ngày nay) cho Trần Anh Tông để

Toàn, rồi cắt đất Chiêm ra làm ba

cưới Huyền Trân công chúa. Từ

nước nhỏ, phong ba vua:

khi Chế Mân chết, con là Chế Chí 1) Chiêm Thành (từ Phan

muốn đòi đất lại, Trần Anh Tông

Lung trở vào);

cử ba đạo quân đánh dẹp, bắt Chế

2) Hóa Anh (từ Phan Lung ra Chí về nước và bắt Chiêm Thành

đến Thạch Bi Sơn, ở biên giới Phú phải thần phục.

Yên Khánh Hòa);

- Nhà Trần suy, Chế Bồng

3) Nam Phan (từ Thạch Bi

Nga phục thù, năm 1368 (Mậu

Sơn đến Đồ Bàn (Bình Định).

Thân) sai sứ đòi đất Hóa Châu,

Từ đây nước Chiêm Thành

trá hàng đánh bại Trần Duệ

suy lần.

Tông (Đinh Tị 1377), Duệ Tông

Mở mang miền Nam - Nhà

chết tại trận Đồ Bàn, và ba lần

Minh bên Trung Quốc bị nhà

từ 1378 đến 1383, thành Thăng

Thanh chiếm. Tướng Minh là

Long bị Chiêm Thành xâm phá,

Dương Ngạn Địch (tổng binh ở

song Chế Bồng Nga tử trận (Canh

Quảng Tây (Long Môn), cùng

Ngọ 1390) ( Trần Khát Chân nhờ

phó tướng Huỳnh Tấn (Hoàng

tên Chiêm gian chỉ thuyền bắn

Tiến) hiệp với Trần Thượng

trúng Chế Bồng Nga (thuật tắt

Xuyên là tổng binh coi ba châu

theo L.N.T. ĐNVT 9).

Cao, Lôi và Liêm Châu, cùng đi Những năm rủi ro mất mát:

với phó tướng là Trần An Bình

- Năm 1371, nước ta bị Chiêm

kéo ba ngàn quân không chịu

Thành xâm lược và tàn phá.

cắt tóc gióc bím theo Thanh và

- Năm 1400-1407, Trương

sang xin làm dân An Nam vì

Phụ cướp đoạt văn khố nhà Hồ

cùng để tóc dài, chúa Hiền cho

đem về Bắc Kinh.

xuống Nam khai hoang, Trần

- Năm 1516 Trần Cao tiêu hủy

Thượng Xuyên ở Biên Hòa, sử liệu quốc gia vì Trịnh Duy Sản

còn Dương Ngạn Địch về khai

bỏ thành chạy, sử kể rằng sử sách

khẩn đất Mỹ Tho, nhưng phó

bị tản mất rớt rơi đầy đường.

tướng Huỳnh Tấn làm loạn giết

- Năm 1522, trận hỏa hoạn

Dương Ngạn Địch, rồi làm tàu

khủng khiếp thiêu rụi văn thư,

đúc súng chống với người Chân

văn kiện.

Lạp. Vua Chân Lạp cũng thừa

(theo Nguyễn Công Thiện,

dịp đánh lại bọn Tàu và thôi

ĐNVT 12).

thần phục chúa Nguyễn. Vì vậy

Việc năm Canh Thân (1470).

chúa Nguyễn sai quân đánh dẹp,

- Đời Hậu Lê, năm Canh Thân

giết được Huỳnh Tấn và bắt vua

(1470), vua Chiêm là Trà Toàn

Chân Lạp giữ lệ triều cống như

cho quân sang đánh Hóa Châu,

trước ( L.N.T. ĐNVT).

https://thuviensach.vn

110 TVTNMN

- Từ 1834, Chân Lạp đổi làm

- Viên trung úy Rieuner, ký

Trấn Tây của nước Đại Nam (đời biệt hiệu H. Abel soạn sách yêu

Minh Mạng), nhưng đến năm

cầu giữ y hiệp ước 5-6-1862.

1847, vua Thiệu Trị cho trả lại

- Một duyên cớ thúc giục Pháp

Cơ Me, vì quan lại không đủ tài

bãi bỏ việc cho chuộc ba tỉnh Miền

cai trị.

Đông Nam Kỳ là lúc ấy Pháp được Tháng 2 năm Đinh Mùi

Xiêm ưng thuận cho bảo hộ Cao

(1847) vua Ang Duông (1845-

Miên (5-6-1864).

1859) dâng biểu tạ tội, Thiệu Trị

- Hiệp ước Pháp Xiêm ngày

phong làm Cao Miên quốc vương

15-7-1867, chánh thức nhìn nhận

và giao trả năm phủ Hương Úc,

sự bảo hộ của Pháp ở Cao Miên, Cần Vọt, Sài Mạt, Chưng Rum

và nhìn nhận chủ quyền của

và Linh Quỳnh.

Xiêm trên hai tỉnh Battambang

Nước Chân Lạp bắt đầu gọi

và Siemréap.

Cao Miên Quốc từ đây.

Ba tỉnh Miền Tây đất Nam

- Năm 1850, Ang Duông

Kỳ lục tỉnh: Vĩnh Long, An Giang

sai phái đoàn qua Tân Gia Ba

và Hà Tiên bị de Lagrandière

(Singapore) nhờ lãnh sự Pháp

đánh lấy, nên mất nốt theo điều

che chở.

ước cắt nhượng ký ngày 15-3-

- Năm 1856, Hoàng đế Pháp

1874 giữa Amiral Dupré đại

Napoléon III, nhân đặc sứ de diện cho Pháp quốc và Lê Tuấn

Montigny đi công cán ở Xiêm và với Nguyễn Văn Tường đại diện

Huế, bèn sai ghé thương lượng với

cho An Nam.

vua Miên. Cuộc bảo hộ của Pháp

(P.C.G.B.C. T.V.K.)

bỏ vòi (L.N.T. ĐNVT 9).

Ranh giới Việt Miên:

Ba tỉnh miền Đông đất Nam

1) Ủy ban phân ranh giới

Kỳ lục tỉnh: Gia Định, Định

Miên Việt (ngày 3-1870) gồm

Tường, Biên Hòa bị cắt làm

ba ông Rheinart, Labussière, de

Bastard thay mặt thống đốc Pháp

nhượng địa cho Pháp theo điều

ở Nam Kỳ - (không có đại diện

ước ký kết ngày 5-6-1862, sứ bộ

chánh phủ Việt Nam tham dự), ba

bên An Nam là Phan Thanh Giản

ông Pháp cùng các quan Miên do

và Lâm Duy Hiệp.

vua Norodom đề cử, làm việc 34

(P.C.G.B.C. T.V.K.)

ngày ròng rã, đi hơn 125 km. Từ

- Ngày 7-11-1863, sứ bộ Phan

Tây Ninh đến Hà Tiên, cắm tất

Thanh Giản yết kiến Napoléon III cả 124 trụ đá: trụ số 1 ở mé rạch

để xin chuộc ba tỉnh Miền Đông

Tonlytru (Tây Ninh), trụ số 124

của Nam Kỳ.

dứt tại làng Hòa Thạnh (Châu

- Hòa ước 15-7-1864 bị

Đốc) ngoài ra dựa theo sông rạch

thượng thơ bộ Hải quân của triều

gò nỗng thiên nhiên và từ kinh

Napoléon III, tên Chasseloup Vĩnh Tế thẳng ra Hà Tiên tới

Laubat ngăn cản không cho đế

vịnh Xiêm La thì dọc theo đường

Napoléon III ký.

sứ có sẵn.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

111

Đó là ranh giới Miên Việt (Lê

Hai vua phải nạp cống và

Ngọc Trụ. ĐNVT 9).

chịu dưới quyền quan tổng trấn

Lạ lùng là ngày ký kết định

ở Khánh Hòa thuộc Bình Tuân ranh giới này, ký ngày 15-7-1873

(sic) (G.Đ.T.C. Aubaret, tr.3 và 4).

giữa Dupré thay mặt nhà nước

- Năm Mậu Dần (1698), chúa

Pháp và vua Norodom, mặc dù

Minh Vương đặt chức kinh lược

đến ngày 15-3-1874 nơi toàn xứ

ở Thủy Chân Lạp, chia đất Đông

Nam Kỳ thuộc về Pháp (L.N.T.

Phố (Gia Định, Phan Trấn Dinh)

ĐNVT 9).

và Đồng Nai (Biên Hòa, Trấn

Năm 1674 (Giáp Dần), tên

Biên Dinh) ra làm dinh làm

Cơ Me Neac Tai đuổi vua Neac huyện và đặt quan cai trị thêm,

Ong Nôn để cướp ngôi. Quan trấn

chiêu mộ những lưu dân từ

thủ ở Khánh Hòa là Duong (sic)

Quảng Bình trở vào để lập ra thôn

quyền kinh lược khâm sai, hiệp

xã và khai khẩn ruộng đất.

với tướng Dien (sic), bèn cử binh

Những người Tàu ở Biên Hòa

cự lại và đoạt thâu thành Sài Gòn,

thì lập xã Thanh Hà, còn người

luôn Go Bich (sic) và Nam Vang.

Tàu ở Gia Định thì lập xã Minh Tên giặc Neac Tai bị giết, còn

Hương, nhưng thảy đều thuộc

Neac Thu xin đầu hàng.

vào sổ bộ nước ta. (Lê Ngọc Trụ.

Nên biết, Cao Man Quốc có

ĐNVT 9).

cả ba vua trị vì: gọi vua Nhứt,

- Năm Tân Hợi (1731), một

vua Nhì, vua Ba, họ đang tranh

người Lào điên rồ xui dân Chân

giành ngôi vị. Neac So (vua 1, bị

Lạp sát hại người Việt, chúa Ninh con là Neac Sa Phu thí. Neac Tan Vương giận, ra lịnh chiếm đất

(vua II) và Neac Nôn (vua III) Định Tường (Mỹ Tho) và Long Hồ

đồng chạy qua nương náu trên

(Vĩnh Long) và đặt sở điều khiển

đất An Nam. Neac Sa Phu lại bị

để thông nhiếp việc binh ở miền

vợ giết để lập con là Neac Chi lên

này. (ĐNVT 9).

thay thế.

- Năm Quí Dậu (1753) vua

Đạo binh An Nam kéo vào đất

Chân Lạp là Nặc Nguyên thông Cơ Me, giết Neac Chi, đưa Neac

sứ với chúa Trịnh ngoài Bắc để

Nôn và Neac Tan về xứ, nhưng lập mưu hiệp đánh chúa Nguyễn.

Neac Tan từ trần. Còn lại hai Võ Vương biết được tin, bèn

vua do An Nam cắt đặt là Neac

sai Đạm Am Nguyễn Cư Trinh

Thu (con út Neac So) làm vua I cất binh đánh trước. Nặc Nguyên

và Neac Nôn làm vua II.

thua chạy, sang cầu cứu với Mạc

Neac Thu định đô ở Vuong

Thiên Tứ ở Hà Tiên, và dâng hai Luôn (sic), sau gọi Oudon (khi phủ Tầm Bôn (vùng Châu Đốc) và viết như vầy khi khác viết có g,

Lôi Lạp (vùng Soi Rạp tới Đồng Ou Dong, xin giữ y, sau sẽ thống

Tháp Mười) để chuộc tội (1756).

nhất lại).

- Năm 1757, Nặc Nguyên từ

Vua II, Neac Nôn, định đô ở

trần, Nặc Nhuận lên làm giám

Sài Gòn.

đốc, xin hiến đất Trà Vang (Trà

https://thuviensach.vn

112 TVTNMN

Vinh và Bến Tre) luôn và Ba sự chánh thức hoạch định giữa

Thắc (Sốc Trăng và Bạc Liêu) để

Pháp và Trung Hoa, bằng Hiệp cầu được chúa Nguyễn ban cho

ước Thiên Tân 1885, chấp thuận

chức vương.

tại Paris, và chánh thức nhìn

Song Nặc Nhuận bị rể là Nặc

nhận từ tháng 6 dl. 1897. (Hiệp

Hinh sát hại để cướp ngôi (1758).

ước Thiên Tân ký ng. 19-6-1885)

(L.N.T. ĐNVT 9).

(L.N.T. ĐNVT 9).

(Sự liên lạc giao hảo giữa

Kể lại vài năm lịch sử về ranh

Nam Việt và Cao Man Quốc theo

giới Việt Hoa:

Aubaret):

- năm 264 sau công nguyên

Người Cơ Me, lấy gốc theo mẹ

(Tam Quốc, nhà Ngô) ranh giới

(mẫu hệ) nên không có họ theo

cha. Thông thường, họ gọi nhau

gần như ngày nay.

Danh So, Danh Sốc. Muốn gọi

- năm 1084 (Giáp Tý) được

người có địa vị thì chêm lót thêm

nhìn nhận giữa Lý Nhân Tông

Neac Ong, (tương đương với Ngài,

(Nam) và Tống Thần Tông (TQ)

Đức Ông của ta), tỷ dụ Neac Ong

và năm Mậu Thân (1728) giữa

Chan, là vua xứ Cơ Me vào năm

Lê Dụ Tông và Thanh Thế Tông.

1658 (Mậu Tuất).

- từ tháng 6 dl. 1897, sau 12

Năm 1658 ấy, Neac Ông Chan

năm, ngày ký hiệp ước Thiên Tân

xâm phạm bờ cõi đất Nam. Quan

(1885), giữa Pháp (không có Việt

trấn thủ Trấn Biên Dinh, tên

Nam tham dự) và Trung Hoa (Lý

gọi Yên, hiệp với tướng Minh và Hồng Chương) chính thức hoạch

phó tướng Xuân, kéo 2.000 quân

định ranh giới như hiện nay.

chống lại và ngót 24 ngày đưa

(L.N.T. ĐNVT 9).

quân đến nơi gọi Môi Xui, thuộc

Ngày qui hoàn Nam Kỳ lại

lãnh thổ Cao Man, bắt sống Neac cho Việt Nam: đạo luật số 49733

Ông Chan, nhốt vào tù xa đưa

ký ngày 4-6-1949 của Tổng thống

về Quảng Bình. Nhưng có chỉ

Pháp. (L.N.T. ĐNVT 9).

vua nước An Nam xá tội Neac Nay nhắc lại nghe chơi: về

Ông Chan, phong làm vua đất

ranh giới Hoa Việt, biết đến thuở

Cơ Me như cũ, duy phải tuần tự

nào mới cho rằng vừa, và phàm

nạp cống.

ở gần người to béo, phần chắc là

Hai nơi Môi Xui và Đon Nai

phải chịu hẹp và nên nhớ câu

(sic) nhập làm tỉnh Bien Hoa

(sic), sẽ để cho người Nam, gồm

“nhịn voi không xấu mặt”.

dân tứ chiếng, đến ở và khai thác

Lúc ký hòa ước với Lý Hồng

làm ruộng.

Chương và để ông béo không xen

Sự cắm giùi của ta kể từ đây

vào nội tình và cuộc “làm ăn” của

(G.Đ.T.C. Aubaret, tr.2,3)

mình ở Y-nam, ông Tây trắng đã

Ranh giới Hoa Việt:

quà cáp ngon lành mỏ đồng Tụ

Định đoạt không do chánh

Long, việc muốn rành, xin tìm

phủ Việt Nam tham dự, lại do

xem lại bài của Lê Ngọc Trụ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

113

trong Đ.C.V.T số 8 năm 1966:

lục bát không ra lục bát, nhưng

Ranh giới VN.

nhờ có vần êm tai, đọc thét rồi nhớ

Đất Nam Kỳ bị Tây chia làm

mà ghi số khỏi lầm, tỉ dụ:

20 tỉnh để cai trị, kể đến năm

1875, đó là:

Gia Châu Hà

(số thứ tự)

Rạch Trà Sa

Bến Long Tân Sốc

(Biên Hòa) số 13

Thủ Tây Biên Mỹ Bà

3 tỉnh đông (Bà Rịa)

15

Chợ Vĩnh Gò

Cần Bạc

(Thủ Dầu Một) 11

(Tây Ninh)

12

Gia là Gia Định số 1; Châu là

(Sài Gòn)

Châu Đốc số 2, v.v... (trong bảng

(Chợ Lớn)

16

không có Vũng Tàu, vì lúc ấy Cap 6 tỉnh giữa

(Gò Công)

18

St Jacques còn nhập với Bà Rịa).

(Tân An)

9

Quan cai trị ở Nam Kỳ vào

(Mỹ Tho)

14

thời Pháp: khi sắp đặt cuộc cai

(Bến Tre)

7

trị ở Nam Kỳ, cho đến năm 1874,

3 tỉnh Nam (sic) (Trà Vinh)

5

quan thanh tra chánh trị (in-

(Sốc Trăng)

10

specteurs des affaires Indigènes)

(Vĩnh Long)

17

và quan cai trị gọi chánh tham

(Sa Đéc)

6

biện chủ tỉnh (administrateurs

(Long Xuyên) 8

des Affaires Indigènes) đều chọn

(Trà Ôn)

trong hàng võ quan thủy binh.

8 tỉnh Tây (sic) (Châu Đốc)

2

Từ chỉ dụ đề ngày 10-2-1873,

(Hà Tiên)

3

ra lịnh bọn tham biện tập sự

(Rạch Giá)

4

(administrateurs stagiaires) được

tuyển trong hàng thanh niên từ

Đây là bảng sắp năm 1875

28 tuổi sắp lên có bằng cao học

theo PCGBCTVK, ông còn ghi

Phú Quốc theo chỉ dụ Phó Soái

đại học (diplômes universitaires).

Nam Kỳ ngày 16-6-1875 bị dẹp đi

(theo PCGB TVK).

và trở về nhập với Hà Tiên, nhưng

(Quan lại Pháp, những quan

ông không nói ngày nào dẹp Trà

đầu tiên đều thông thạo chữ Hán

Ôn và tôi ghi thêm tỉnh Cần Thơ

và từng soạn sách nghiên cứu

số 19, và sau đó tách Vũng Tàu

như Aubaret, Luro, Landes, v.v...

làm tỉnh thứ 21.

quyền rất rộng kiêm bên cai trị

20 tỉnh của Nam Kỳ thời Pháp

và xử đoán (gọi coi về sự vụ bản

thuộc:

xứ Affaires Indigènes) sau đó

không hiểu ngày trước dựa

mới tách ra phân chia quan cai

theo nguyên tắc nào mà sắp thứ

trị gọi tham biện chánh chủ tỉnh

tự như vậy, - có lẽ là sau một cuộc

và quan tòa xử án, nhưng cũng

bắt thăm rút số, và được kể ra

từ ấy học lực kém, việc tu soạn

trong một bài thơ không ra thơ,

giảm nhiều).

https://thuviensach.vn

114 TVTNMN

Quan cai trị Pháp lúc Pháp

b) Ở Bắc Ky họ kiêm quyền

còn tại đây: nhd. tóm tắt đại ý:

kinh lược nên xưng Thống

1) Về Nam Kỳ, vì là đất bị

sứ, dinh Thống sứ, (Résident

chiếm (thuộc địa), nên ban đầu

supérieur au Tonkin, Résidence

quan cai trị nơi mỗi tỉnh hạt, có

supérieure);

quyền rất rộng, kiêm nhiệm vừa

- Dưới quyền hai ông ở mỗi

hành chánh, gọi bên phan (phan

tỉnh, có quan xưng công sứ

ti, ti bố chánh), chức xưng In-

(résident) và danh từ quan cai

specteur des Affaires Indiegènes

trị (administrateur) thay vì tham (Thanh tra sự vụ bổn quốc);

biện như ở Nam Kỳ.

vừa bên niết (niết ti, ti án sát),

Từ ngày đặt ra chức Toàn

có quyền bỏ tù dân tội vi phạm

quyền đại thần (Gouverneur

nhẹ như trễ nải đóng thuế phạt

Général) coi toàn Đông Dương

năm ngày tù không cần tuyên

gồm luôn Cao Miên và Lào (Bảo án cũng không cần thỉnh lịnh

hộ), thì chức đầu xứ ở Nam Kỳ,

thượng cấp. Khi bình định xong,

có lúc xưng Nguyên Soái Gia (chữ

thấy quyền quá lớn, bèn bớt lại

trong Miscellanées T.V.K số 5 th.

nên chức vụ chủ tỉnh phân ra

septembre 1889, để tâng Thủy

hai: a) phần cai trị thì giao cho

sư đề đốc La Grandière), sau đó

quan hành chánh, gọi tắt nôm

Nam Kỳ giao cho một Lieutenant

na là quan bố (bố chánh), gọi đủ

- Gouverneur điều khiển nên

chữ là tham biện chánh chủ tỉnh,

dịch Phó Soái (dinh Phó Soái

dịch chữ Administrateur, chef de

người dân quê còn nói); và thay

province; phụ tá xử lý thường vụ

thế Lieutenant - Gouverneur,

có quan gọi quan pho (phó tham

cầm đầu xứ Nam Kỳ đổi gọi

biện), dịch chữ Administrateur -

Gouverneur de la Cochinchine,

adjoint; chỗ hai ông làm việc gọi

dịch là Thống đốc Nam Kỳ.

Tòa bố bởi vẫn giữ tên cũ Pháp là

Cái dinh Phó Soái, trào Diệm

Hôtel de l’Inspection; b) phần xử

và Thiệu, gọi dinh hay điện Gia án, thì giao một quan khác biệt,

Long nay là Viện bảo tàng của tên tắt quan án quan tòa, gọi đủ

thành phố Hồ Chí Minh, từ ngày

chữ quan chánh tòa, nơi xét xử gọi

giải phóng (30-4-1975).

tòa án để đối tòa bố kể nơi trên.

(Về chữ “gia” trong danh từ

2) Về Trung và Bắc Kỳ, vì

“nguyên soái gia” viết bằng chữ

vua Nam còn tại vị, họ chỉ là bảo

Nho ra sao tôi chưa thấy mà dầu

hộ, nên:

thấy cũng không đọc được vì dốt.

a) Họ đại diện vua coi sóc

Duy hiểu có lẽ người tôn trưởng,

miền Trung thì xưng Khâm sứ,

hát bội nguyên soái thường xưng

Tòa Khâm (Résident supérieur

bổn soái, soái gia, ấy mà).

en Annam (quan), và Résidence

Bố: dt, bủa, bãi (ban bố).

Supérieure (tòa Khâm);

phân phát: bố đơm (trét

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

115

thêm, bôi thêm, đơm thêm, cơi lên

Affaires Indigènes, dịch là Thanh vải (bạch bố; vải trắng);

tra sự vụ bổn quốc, sau đó đổi lại

cha (tiếng gọi cha theo ngoài

gọi quan chánh chủ tỉnh, nhưng

Bắc)

giữ lại danh từ Pháp để gọi nơi

Tên (Lữ Bố).

làm việc là Inspecteur, dịch ra Quan bố chánh: chức quan

Tòa Bố.

thời cựu gồm hay việc cai trị.

Cho đến ngày sụp đổ tháng

Chánh nghĩa là truyền dạy việc

3 năm 1945 và tái lập sau khi

chánh, gồm cả binh dân. Tỉ dụ:

quân đội viễn chinh Pháp trở lại

chánh bố Lục Na là quan bố

đến ngày giao quyền cho chánh

chánh tên Lucinard (đời Tr. Bá

phủ Ngô Đình Diệm, tòa bố vẫn

Lộc).

là chỗ làm việc của tham biện

Tòa Bố: nơi làm việc của quan

chủ tỉnh, coi sóc các quận phủ

bố chánh Pháp trước đây, dịch

huyện, tổng và thôn xã và các sở

chữ Inspection vì sơ khởi quan thâu, nạp thuế vụ gồm sở thuế

Pháp đặt chức là In-specteur

thân, sở sanh ý, sở điền địa, sở

des Affaires Indigènes (Thanh

ghe thuyền, sở trước bạ, v.v....

tra sự vụ bổn quốc) sau đổi gọi

Sau năm 1945, Tòa Bố đổi lại gọi

Tham biện chánh chủ tỉnh (Ad-

Tòa Hành chánh.

mininstrateur, chef de province)

Gọi theo xưa, Tòa Bố là Phan

thường gọi tắt là ông chánh, (coi

Ty, Ty Bố Chánh, để đối với niết việc chánh trị) để phân biệt với

ty là ty án sát; bên phan bên niết

viên chức Pháp phụ tá coi việc

(xem các chữ ấy).

vặt hành chánh, gọi phó chủ tỉnh

Bố: dt. (lóng) tiếng mới do

hay ông phó (administrateur -

khủng bố nói tắt, tra xét, bắt bớ,

adjoint).

đánh đập, cướp bóc, khuân dọn,

(xem thêm chữ : quan cai trị

hôi của cải thập vật của nhà bị

Pháp, lúc Pháp còn tại đây N.V.)

nạn;

Tòa bố là danh từ giữ lại của

đi bố: nói về lính đời Pháp rồi

cái gọi quan Bố, quan Bố chánh là sau này nói về bọn có súng cầm

chức quan to của thời binh Lang

tay đi làm việc kể trên;

sa kéo qua chiếm cứ đất Nam Kỳ

- (nhẹ hơn) có nghĩa rầy mắng;

và sắp đặt mớ quan đầu tiên coi

về lẹ đi, coi chừng bị bố;

việc trấn an và cai trị trong xứ,

Bố ráp: dt, (lóng): cuộc vây

quyền rất rộng, có thể xử tử người

bắt lớn và thình lình nguyên cả

bị bắt và quyền thông thường là

xóm, cả khu ở, hai đầu đường

bỏ tù trong năm ngày không cần

có lính chận xét (do bố và rafle

tuyên án và không cần đãi lịnh

nhập lại, rafle tiếng Pháp: vơ vét,

thượng cấp, những ai trễ nải việc

cuỗm hết).

đóng thuế cho quan hoặc tỏ ra

Bố: bao bố dùng trùm lên đầu

ương ngạnh đối với quan, chức

tên điềm chỉ, chỉ khoét lỗ chừa

gọi theo Pháp là Inspecteur des

cặp mắt cho nó nhìn người bị tình

https://thuviensach.vn

116

TVTNMN

nghi. Vì lính thời Pháp dùng cách

Công sứ: nhd. viên chức Pháp cai trị

nhìn mặt ghê rợn này mà thanh

một tỉnh ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ thời

niên ra bưng biền, có cuộc giải

Pháp thuộc (xem thêm chữ: quan

phóng như nay, và có danh từ

cai trị Pháp lúc Pháp còn tại đây).

bố, bố ráp.

Địa bộ hay bộ điền: dt, cuốn

Cai Bố: dt. chức quan thời

sách lớn ghi chép về ruộng đất

Pháp mới qua Nam Việt, sau đổi

trong một tỉnh ở miền Nam, luân

gọi quan bố, và ký lục đổi gọi quan chuyển từ chủ này qua chủ khác

án (theo G.Đ.T.C Aubaret tr.9)

về mặt cầm cố hoặc bán đứt. Nam

(xem các chữ ấy).

Kỳ, trong thời Pháp thuộc có ba

Cơ: dt tên gọi (theo G. Aubaret, đời địa bộ:

G.Đ.T.C. tr.9) của đạo binh VN đời

- địa bộ đời Pháp mới qua, mỗi

đàng cựu, gồm 10 đội (mỗi đội 50

tỉnh lập sau ngày bị chiếm đóng

người) và điều khiển bởi 1 chánh

và không lập cùng một lúc, tỉ dụ

quản cơ, 1 phó quản cơ, 2 hay 3

các tỉnh miền đông có địa bộ trước

hiệp quản cơ.

các tỉnh miền tây, vì Sốc Trăng,

Mỗi đội binh thì đặt dưới

Bạc Liêu, Rạch Giá, Hà Tiên, Trà

quyền điều khiển của 1 chánh

Vinh, ban sơ còn giao cho chức quản đội và nhiều phó đội cũng

quan người Cơ Me quản trị (địa

gọi là ông đội, và mỗi đội lại có thơ

bộ này tôi chỉ nghe nói mà không

lại theo để giữ về bộ sách.

thấy mặt vì lâu ngày đã mục nát,

Aubaret phiên dịch ra Pháp

phế thải).

văn:

- địa bộ năm 1900, 1901 tùy

cơ: régiment

tỉnh hạt, ghi chép bằng chữ quốc

đội: compagnie

ngữ, các tòa án và tòa bố đều dựa

chánh quản cơ: colonel

theo bộ điền này làm chắc, và giao

phó quản cơ: lieutenant

cho một sở gọi sở địa bộ đặt dưới

colonel

quyền chủ tỉnh coi sóc;

hiệp quản cơ: chef de bataillon

- địa bộ năm 1921, gọi theo

chán quản đội: capitaine en

Pháp là registre de la propriété

premier par compagnie

foncière, đặt dưới quyền một

phó đội (ông đội): assistant du

quan Pháp gọi quản thủ địa bộ,

capitaine

những bộ đất điền này ghi chép

thơ lại: écrivain chargé de

một phần trước 1920 thì bằng

tenir les registres des compagnies

quốc ngữ và từ sau 1920 thì bằng

Từ ngày có Pháp sang, chức

Pháp văn và lấy đó làm bằng vĩnh

sergent (thuộc hạ cấp sous officier

viễn cho đến ngày giải phóng 30-

dịch là ông cai, còn chức caporal

4-1975.

dịch là ông bếp (bếp vì ngày xưa

Đứng bàn ông chánh, đứng

lo về ăn uống của quân đội).

bàn giấy ông chánh: dt, tên gọi Cô thông thím ký: xem chữ “thầy

do dân chúng vì ngán quyền hành

thông thầy ký”.

thế lực của viên thông ngôn tín

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

117

cẩn đứng làm thông dịch viên

vào đầu óc cô dâu còn đau hơn

cho quan chánh thời Pháp thuộc,

trận đòn.

tương đương với chức sau này gọi

Kí, ký: (chữ) có nghĩa là nhớ,

bí thư, và chánh đây là chánh chủ

biên, ghi.

tỉnh bên tòa bố (về hành chánh), Biên ký: biên ra; chép ra cho

hoặc chánh tòa, chánh án bên

nhớ; td nhà văn, nhờ biên ký kỹ,

niết, tòa án, thuở chưa có luật sư

nên văn viết thêm rành mạch.

(thầy kiện) và thông ngôn “tiếng

Biên chú:

nt.

mất tiếng còn”, vẫn cầm sanh

Biên chép:

mạng dân trong tay, muốn sống

nt.

và được tha bổng hoặc bị án chết

Thủ ký: tự tay mình đề tên

không kịp chống án cũng trong

vào giấy, ghi dấu chứng minh.

tay va. Vả lại người có biệt tài và

Bút ký: viết, ghi.

hạnh kiểm thì ít, mà bọn ham của

Tự ký: mình viết tên mình, ghi

hối và không đủ sức giải tỏ lòng

lấy tên mình (ý nói không ai ép).

dân oan thì nhiều, nên danh từ

Ký tên: đề tên mình theo dấu

“đứng bàn ông chánh” , từ làng xã

hiệu của mình, không ai được

đến dân quê sợ còn hơn cọp dữ.

ký thế.

Ký: dt, (chữ) ngựa hay.

Ký danh: ghi tên, biên tên.

Dung vó ký: cỡi ngựa chạy

Ký chỉ: ghi tên, điểm chỉ, tiếng

mau.

đôi hiểu là ký tên hoặc điểm chỉ.

Ký: (chữ) gởi, ủy thác, giao

Sử ký: sách biên chép các

cho.

việc lớn trong nước, truyện của

Ký tại: gởi tại đâu, để tại chỗ

một nước.

nào.

Lễ ký: sách biên dạy các việc

Ký chú: id.

lễ phép, tên một sách cổ.

Ký cho: gởi cho, giao cho.

Sấm ký: sách biên chuyện

Ký thác: id.

tiên tri báo điềm, sách thánh,

Tang ký sinh: chành gởi đóng

sách đạo.

cây dâu (Đ.N.Q.A.T.V. HTC).

Ký sự: biên kể chuyện gì.

Sinh ký tử qui: sống gởi thác

Tịch ký: tịch phong, biên

về, sống như gởi, thác như về

phong gia tài.

(H.T.C)

Kềm ký: con dấu nhỏ, con dấu

Ký neo: ăn neo, bắt neo, neo

đóng kềm.

găm xuống đất (H.T.C)

Đồ ký: cg. đồ chương, con dấu Ký cốc: tiếng kêu giòn như

thường dùng theo việc buôn bán.

tiếng gõ cây, gõ mõ. Thầy giáo

Cường ký: hay nhớ dai (H.T.C)

chầu xưa ưa ký cốc trên đầu học

Bà Ký: đd, tên một núi ở

trò, đau thấy mẹ thấy cha mà

Phước Tuy (Biên Hòa): núi Bà Kí,

thầy cười.

Bà Kí Sơn.

Ký vào: ăn vào, khắn vào:

Thơ ký: kẻ lãnh việc biên

tiếng nhiếc móc của mẹ chồng ký

chép, làm thơ thủ, thường hiểu là

https://thuviensach.vn

118

TVTNMN

chức việc làm việc giấy trào Pháp

hoan nghinh, nhưng được vừa đỡ

thuộc, gọi nôm là thầy ký.

tốn, vừa khỏi lo nấm mồ xây bạc

Trào Pháp, khi Tây qua chiếm

triệu sẽ nếm lưỡi cuốc người lấy

cho đến ngày sụp đổ (1945), phân

đất trồng lúa).

biệt có:

Ký lục: dt. chức quan thời

- thơ ký chánh ngạch ăn

Pháp mới qua Nam Việt, sau

lương quản hạt trả, khi thi đậu,

đổi gọi quan án (theo G.Đ.T.C

bổ huyện;

Aubaret, tr.9) (xem chữ ấy).

- thơ ký địa hạt, do tiền của

Kinh lược: dt, chức quan ở Việt

tỉnh đài thọ;

Nam ngày trước, quyền vừa xem

- thơ ký làng, tuyển trong hạt

việc binh vừa xem việc dân trong

và lương do làng trả, cg biện làng.

một vùng lớn, tỉ dụ:

Thầy thông, thầy ký: (xem

- Nam Kỳ kinh lược sứ là ông

chữ ấy).

Phan Thanh Giản, tử tiết với độc

Cô thông, thím ký: (xem chữ

dược mất năm Đinh Mão (1867),

ấy).

(xem về ngày tử nơi chữ Cang

Ký lục: chức quan hay việc

khâu quốc).

hình danh đời đàng cựu (H.T.C).

- Bắc Kỳ kinh lược sứ có:

Qua trào Pháp, ký lục là quan thứ

Nguyễn Hữu Độ, mất ở Hà

ba trong tỉnh coi việc bạc tiền: ký

Nội ngày 18-12-1868, thọ 56 t.

lục phát lương: comptable faisant

(sau đó 41 ngày thì vua Đồng

fonction d’agent de paiement.

Khánh (rể) băng;

Ký thất: kẻ lãnh việc biên

Hoàng Cao Khải, nối chức

chép riêng cho ai: lục sự ký thất,

này, đến 1897, mất và chức kinh

dịch greffier notaire.

lược mất luôn vì quyền sang về

Ký (chữ) đã.

tay quan cai trị Pháp.

Ký vãng: đã qua, việc đã qua.

Dẫn thêm - Trong đoạn tôi

Bất truy ký vãng: chẳng nhắc

viết về ông Phan Thanh Giản

việc đã qua (thường nói về chuyện

(nay đã quên không ắt trong

lầm lỗi) (Đ.N.Q.A.T.V. HTC).

tập nào), tôi có nói ông là quan

Ký qui tam xích thổ, nan

văn, làm gì có gươm đeo, và

bảo bá niên phần: đã về ba

như vậy cây gươm của người

tấc đất, khó giữ mồ trăm năm

còn ở nhà một nhà sưu tập ở

(Đ.N.Q.A.T.V. HTC). “Vị qui tam

Vĩnh Long, không chắc là thật,

xích thổ, nan bảo bách niên thân”

nay tôi tự xin đính chính và

Chui về ba thước đất, khó giữ

trích nơi đây làm bằng là đoạn

thân trăm năm, dịch sát chữ Hán.

Pháp văn như sau, đọc trong

Kiếp chết, kiếp hết: nghĩa

Chrestomathie Annamite của

như trên (H.T.C)

Edmond Nordemann, nhà IDEO

(Từ sau tháng 4-1975, hai

Hà Nội xuất bản n. 1914, tr. 214.

câu này cũng mất ý nghĩa, và tục

Kinh lược quan - (Inspecteur

hỏa táng tuy không phải hết thảy

chargé de pouvoirs), Vice-roi,

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

119

missus dominicus. Ce haut

bãi đi và trao lại cho quan Thống

fonctionnaire reçoit du roi, comme

sứ Bắc Kỳ.

insignes de commandement,

(Về chức kinh lược trong Nam,

un sabre épointé à poignée d’or

và theo bản Pháp G.Đ.T.C của

enrichie de diamants, et cinq

Aubaret, tr.8, thì chức này có từ

petits fanions bleu, rouge, jaune,

năm 1699, và ông kinh lược chót

blanc, noir.... portant sur l’étoffe

là Nguyễn Tri Phương, nơi trận

le caractère lệnh ‘délégué).

chiến Kỳ Hòa năm 1861. Aubaret

L’époitement du sabre signifie

quên còn Phan Thanh Giản kinh

que le Kinh Lược, s’il a le droit

lược 3 tỉnh miền Tây).

de vie et de mort dans la province

Kinh Lịch: dt. 1) từng trải,

qu’il inspecte, n’a pas toutefois

trải qua;

celui d’en abuser. Les cinq fanions

2) Chức quan phụ tá giúp việc

représentent les couleurs des

cho quan bố về cai trị bên phan 5 corps d’armée annamites qui

ti, hoặc cho quan án bên niết ti, doivent en principe obéissance

lúc người Pháp chiếm đóng ở

au kinh lược. Dans les grandes

Nam Kỳ, gồm những người làu

occasion le délégué arbore ces

thông chữ Hán và chữ Nôm, và

fanions fixés à son dos et flotant

biết rành chữ quốc ngữ, có phận

derrière là tête. Le dernier Kinh

sự phiên dịch các văn khế thời

Lược du Tonkin a été S.E. Hoàng

đó để chép vào địa bộ, cũng gọi

Cao Khải, qui a succédé à S.E

bộ điền là sách ghi lại và dùng Nguyễn Hữu Độ. Ces hautes

làm bằng về ruộng đất tại miền

fonctions ont été suprimées en

Nam. Cũng là một chức về hàng

1897 par une Ordonnance royale

lại miền ngoài.

qui a transféré les pouvoirs de

Xin đừng lầm với

Kinh Lược au Résident supérieur

Kinh Lý: dt. 1) sửa sang, đo

du Tonkin.

đắn; đi xem xét việc quan, td quan

Dịch thoát: K.L: quan khâm

địa phương đi kinh lý;

sai đại diện đức vua VN có quyền

2) sửa sang, đo đạc ruộng đất

đeo bảo kiếm cán vàng nạm kim

trong Nam thời Pháp, sau đổi gọi

cương, nhưng mũi gươm mài nhụt

cán sự chuyên môn ty khám đạc

hết bén, tỏ rằng quyền được “tiền

nôm na gọi đốc công sở điền địa.

trảm hậu tấu” nhưng không được

(Mấy ông kinh lịch còn tồn tại,

vi hành quá hạn. Lưng đeo năm

sau này bên tòa án chỉ dùng duyệt

cờ lịnh thanh, hồng, huỳnh, bạch,

chữ Hán nôm trên hộ tịch: khai

hắc, chứng rằng 5 đạo binh trong

sinh, hôn thú, khai tử).

xứ đều đặt dưới quyền quan sai

(Chữ kinh lịch, dịch ra Pháp

cắt... Ông kinh lược sau rốt xứ

văn là lettré, còn chữ quan kinh lý Bắc là ngài Hoàng Cao Khải.

trước đây trong Nam dùng để gọi

Chức kinh lược ở Bắc năm 1897

quan coi về đo đạc ruộng đất có

do sắc chỉ Hoàng đế Việt Nam

bằng cao cấp, Pháp gọi Ingénieur

https://thuviensach.vn

120

TVTNMN

géomètre; cũng như ngày trước

đề đốc (đô đốc) de La Grandière,

chưa chọn được chữ “kỹ sư” để

xưng “Nguyên soái Gia” (sic) (chữ

gọi cấp ingénieur, nên đã gọi ông

trong Miscellanées T.V.K báo số 5

bác vật, td bác vật Lưu Văn Lang,

tháng septembre 1889).

lâu ngày quen tai cũng không lấy

Khi quyền cai trị Nam Ky

làm lạ).

trực thuộc chức Lieutenant-

Niết ti: dt, ti án sát (tiếng cũ

Gouverneur thì xưng Phó Soái, gọi bên xử án, để phân biệt với

danh từ này còn tồn tại nơi miệng

bên phan là bên gọi về cai trị, người dân cố cựu Sài gòn, tỉ dụ tòa và hành chánh thời Pháp thuộc)

nhà đồ sộ đường Lý Tự Trọng lấy

(xem thêm chữ: quan cai trị Pháp

làm viện bảo tàng thành phố Hồ

lúc Pháp còn tại đây, N.V)

Chí Minh ngày nay, họ vẫn gọi Phan ti: dt, ti bố chánh (tiếng

Dinh Phó Soái cũ.

cũ lúc Pháp mới qua Nam Việt để

(xem thêm chữ: quan cai trị

phân biệt với niết ti là ti án sát.

Pháp lúc Pháp còn tại đây).

Bên Niết: bên án. Đối với bên

Tham Biện: chức tước mới

phan.

đặt ra từ ngày Nam Kỳ bị

Phan Niết hai ti: ti bố chánh,

Pháp chiếm, để gọi quan cai ti án sát.

trị ở mỗi tỉnh hạt, hiểu nghĩa: (xem thêm chữ: quan cai trị

tham là tham chánh, lãnh việc

Pháp lúc Pháp còn tại đây, NV).

hành chánh trong khi ấy, còn

Phó Soái: nhd. (xem chữ:

biện là kiêm biện sự, biện việc quan cai trị Pháp lúc Pháp còn

cũng tỉnh ấy. Sau viết thêm

tại đây, NV)

“tham biện chủ tỉnh” và dịch là

(và cũng nên xem thêm chữ

administrateur, chef de province.

Soái).

(Viết tắt khi gởi điện tín là adteur,

Soái: nhd. chúa tướng, đốc

tỉ dụ adteur Soctrang à Goucoch

tướng. ( Súy: nói theo Bắc).

là administrateur de la province

Nguyên Soái:

id

de Sốc Trăng à Gouverneur de la

Tướng Soái:

id

Cochinchine).

Chủ Soái:

id

Trong khi ấy, không dùng chữ

Khốn Soái: quan tướng

tham biện, hai miền Trung và có quyền cai trị một phương

Bắc Kỳ vẫn chọn danh từ riêng

(Đ.N.Q.A.T.V. HTC).

biệt Khâm sứ, Thống sứ và công Bổn Soái: tiếng quan nguyên

sứ (xem chữ ấy).

soái xưng mình (Đ.N.Q.A.T.V.

(Ngoài Bắc dùng chữ tham

HTC).

biện, tham tá, thừa biện để dịch

Soái: tiếng gọi tắt, khi binh

chữ commis của Pháp, chức này

Pháp qua chiếm đất Nam Kỳ, chỉ

có một lúc rất là kêu, và đã làm

định viên võ quan cầm đầu đạo

lé mắt xiết bao cô kén chồng, suy

binh Pháp lãnh việc cai trị lúc ấy,

rộng ra vốn không hơn thơ ký...

do họ lựa rồi đặt lấy tỉ dụ Thủy sư

quèn, không hơn không kém có

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

121

phận sự chen vào, giúp vặt và

Thông Sự: dt. chức thông dịch

vẫn thừa dư).

đời trước, trào Pháp thuộc.

(xem thêm chữ: quan cai trị

Thông Ngôn: dt. chức thông

Pháp lúc Pháp còn tại đây).

dịch trào Pháp, sau này gọi thông

Thanh tra sự vụ bổn quốc: dt.

dịch viên.

chức của Pháp lựa để gọi quan

Thông Ngôn Hậu Bổ: dt,

cai trị lúc mới qua chiếm Nam

chức thông ngôn trong thời kỳ

Kỳ, quan này quyền rất to, có thể

tập sự hoặc chờ sai cắt chỗ nào

cho dân vi phép nhẹ như trễ việc

chưa định.

nạp thuế ngồi tù năm ngày không

Thông Ngôn Hữu Thệ: chức

cần kêu án cũng không đãi lịnh

thông ngôn đã có thề trước tòa,

thượng cấp. Sau vì thấy quyền

lời nói được nhà cầm quyền xem

lớn quá, mới chia ra bên phan bên

là đúng và tin được.

niết (xem thêm chữ: quan cai trị

Thông Phán: chức làm đầu

Pháp lúc Pháp còn tại đây, VN).

nhà tơ, làm đầu trong một ti,

Thầy Thông Thầy Ký: dt,

quản việc tự hàn; tá nhị tĩnh

chức thời Pháp thuộc của viên

viên (Đ.N.Q.A.T.V. HTC). Chức

làm nghề phiên dịch, thông dịch,

này sau gọi chánh văn phòng gọi nôm là làm thông ngôn, và (chef de bureau) và dành chữ

chức viên chuyên việc biên chép

thông phán để gọi viên thông, trên giấy tờ, vả lại thuở ấy, thầy

ký già lên ngạch trên gần về hưu

thông (thông ngôn) học lực tài

(secrétaire principal).

năng lấn hơn thầy ký, vả lại

Thông lại: kẻ lãnh việc biên ký

trình độ chung còn trâu trắng

ở các phủ huyện, thơ thủ (H.T.C)

ghét trâu đen, nên họ tự phân

T h ô n g n g ô n h ữ u t h ệ : biệt ra thầy thông sang hơn thầy Interprète assermente (như đã

ký, nhứt là cô thông (trong trí nói nơi trên, những bản dịch của

họ, có vẻ quí) hơn thím ky ù tuy

viên chức này ký trước mặt quan

chồng họ cũng đều phường làm

tòa, đều được nhìn nhận và tin

làm bằng).

tôi mọi cho Tây.

Thông: (chữ), chung, khắp,

Thông: (chữ): hành

thấu đáo, không có cái chi cách

Thông Đầu: củ hành

trở (H.T.C)

Thông Bạch: id

Thông Biết, - hay, - tri, - suốt,

Thông Lãnh: tên núi (H.T.C)

- hiểu, - đạt: hay biết, hiểu biết

Thông: (chữ) cây tòng, tùng;

rõ ràng.

thứ cây gỗ trắng, dẻo dai, nhẹ

Thông Thái: thông minh.

mình cùng có nhựa thơm của xứ

Thông Thuộc: thuộc biết,

lạnh, càng có tuyết càng tươi.

thuộc về, chung cọng.

Ván Thông: ván cây thông,

Làu Thông: thông biết rõ

người Trung Hoa hay dụng

ràng, thuộc làu.

đóng tàu thuyền và làm bàn

Tinh Thông: id; - đạo lý tinh

ghế rẻ tiền.

thông, võ nghệ tinh thông.

https://thuviensach.vn

122

TVTNMN

Thông Thấu: hiểu thấu, thấu

Đi Thông thương: nói về đi

đến.

buôn bán, đi khắp chỗ.

Quan Thông: đem tin tức,

Tư Thông: có tình ý riêng.

không thấu cùng nhau.

Giao Thông: thông đồng, lai

Bất Thông: chẳng biết đều;

vãng với nhau; kết làm bằng hữu.

không thấu đến.

Thông Thần: linh dị, thấu đến

Học Thông: học khá, học giỏi.

linh thần.

Nói Thông: nói có lý sự, nói

Mở Thông, Khai Thông: mở

giỏi.

cho rộng rãi.

Ăn nói bất thông: ăn nói phi

Thông sướng: thơ thới, rỗng

lý, không biết đều.

thông.

Bất Thông sự lý: không hiểu

Thông Đàm, Thông trong cổ:

sự lý.

đàm trơ, dễ khạc, không vướng

Thông Sức: sức ra, truyền ra

trong cổ.

khắp chỗ.

Đại tiểu biền bất thông: đàn

Thông Tin: gởi tin cho nhau;

đại đàng tiểu không xuôi xả.

cho nhau biết.

Quán Thông: suốt thông.

Thông Báo: truyền báo khắp

Thông Đồng (với giặc): lòng

chỗ.

theo với giặc, tin qua tin lại với

Thông cho nhau: đem tin tức

giặc.

cho nhau biết (H.T.C)

Ám Thông: lén lút thông đồng.

Thông Nghĩa: hiểu được nghĩa

Thủy Tiết bất thông: nước

sách.

chảy không lọt (nói về sự vây giữ).

Thông Công: chung cọng.

Thông Chánh sứ ti: ti chủ việc

Thông Lưu: thấu đến nhiều

thâu lãnh sổ sách văn thơ.

chỗ (đàng nước); tên rạch ở tại

Thông Bình: dt, tên một con

Sa Đéc.

rạch thuộc về tỉnh Châu Đốc.

Thông Hành: a) đi thong thả,

Vĩnh Thông: đd, tên một con

giấy thông hành (để đi đường); b)

kinh nối kinh Vĩnh Tế thuộc An mái ngoài mái hiên.

Giang.

Thông Hơi: hơi ra thong thả

Thống đốc Nam Kỳ: nhd, chức không bí lại; làm cho hơi thông.

quan cai trị thời Pháp thuộc, cầm

Thông Khí: khí thông thấu,

đầu xứ Nam Kỳ.

không nghẹt lại.

Cần phân biệt từng giai đoạn

Thông Gió: có gió thổi, mát

để gọi:

mẻ.

1) Ban sơ, lúc qua chiếm đóng,

Thông Dụng: dùng nhiều loại.

dẫn đầu là võ quan cấp soái, tức

Một nghĩa nữa là được nhiều

thủy sư đô đốc de La Grandière,

người dùng.

trong báo Miscellanées số 5 th.

Ngọn Thông lưu: ngọn rạch ra

septembre 1889 xưng là “Nguyên

thấu nhiều chỗ (xưa đường nước

soái gia”, (lúc này dinh thự chưa

rất cần).

xây, còn ở nhà gỗ).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

123

2) Đoạn giữa, từ khi có

(xem thêm chữ: quan cai trị

chức Gouverneur Général de

Pháp lúc Pháp còn tại đây).

l’Indochine, dịch Toàn quyền đại Khâm Sứ: nhd, viên chức

thần coi toàn Đông Dương gồm

Pháp, cầm đầu xứ Trung Kỳ

luôn Cao Miên và Lào (bảo hộ), thời Pháp thuộc dịch résident

để khỏi lầm lộn, đầu xứ Nam Kỳ

supérieur de l’An nam; viết tắt

xưng Lieutenant - Gouverneur,

résuper An Nam, tỉ dụ khi đánh

dịch Phó Soái (dinh thự người

điện tín.

dân quê nay còn gọi dinh Phó

Tòa khâm sứ, gọi tắt tòa

Soái, vẫn còn tồn tại là tòa nhà

khâm: chỗ làm việc của ông này;

to lớn ở đường La Grandière cũ,

dịch résidence supérieure.

mang tên dinh hay điện Gia (xem thêm chữ: quan cai trị

Long trào Diệm và Thiệu, nay

Pháp lúc Pháp còn tại đây).

là Viện bảo tàng thành phố Hồ

Tòa án: dt. công sở, công thự

Chí Minh từ sau ngày giải phóng

dùng làm chỗ xử án của quan tòa

(30-4-1975).

thời Pháp thuộc, gọi của bên niết

3) Khi đặt Khâm Sứ cho Miền

để đối với bên phan và đối với tòa Trung và Thống Sứ cho Miền bố của quan đầu tỉnh gọi quan bố.

Bắc, thì cầm đầu Miền Nam xưng To à n q u y ề n đ ạ i t h ầ n : Gouverneur de la Cochinchine,

G o u v e r n e u r G é n é r a l d e

dịch là Thống đốc Nam Kỳ.

l’Indochine.

Chữ Gouver neur de la

Cao ủy đặc sứ Pháp tại Đông

Cochinchine, khi gởi điện tín,

Dương: Haut Commissaire de

viết tắt đi và thâu gọn lại còn,

France en Indochine (đời Decoux).

tỉ dụ “Goucoch à Gougal” là

Thống sứ Bắc Kỳ: Résident

Gouverneur de la Cochinchine

Supérieur au Tonkin.

à Gouver neur Général de

Khâm sứ Trung Kỳ: Résident

l’Indochine; và khi gởi điện tín

Supérieur en An Nam.

mật, tỉ dụ gởi ra hoàng đảo

Công sứ ở Bắc và Trung:

Trường Sa, lại dùng ám ngữ viết

Résident de France (Tonkin et

Phuoc à Itu hoặc Itu à Phuoc, thì An Nam).

Sở Điện tín phải hiểu là: Phuoc,

T h ố n g đ ố c N a m K ỳ :

ám hiệu thống đốc Nam Kỳ, còn

Gouverneur de la Cochinchine.

Itu là tên tắt, nguyên chữ là Itu Nguyên soái gia: De La

Aba, tên đặt cho hải đảo hoàng

Grandière xưng (Miscellanées

sa, Pháp gọi le groupe des iles T.V.K 1889).

Paracels.

P h ó s o á i ở N a m K ỳ : (xem thêm chữ: quan cai trị

Lieutenant-Gouverneur de la

Pháp lúc Pháp còn tại đây).

Cochin chine.

Thống Sứ: nhd, chức quan

T h a m b i ệ n , c h ủ t ỉ n h : Pháp cầm đầu xứ Bắc Kỳ thời

Administrateur, chef de province

Pháp thuộc.

en Cochinchine.

https://thuviensach.vn

124

TVTNMN

Thanh tra sự vụ bổn quốc:

Phan ti: chủ việc bên bố, có bộ

Inspecteur des Affaires Indigènes.

thuộc riêng (Đ.N.Q.A.T.V. HTC).

(xem chữ ấy, xem thêm: quan

Niết ti: chủ việc bên án, có bộ

cai trị Pháp lúc Pháp còn tại đây).

thuộc riêng (Đ.N.Q.A.T.V. HTC).

Toàn quyền Đông Dương hay

Trong ti: ở trong ti thuộc nào, Đông Pháp: nhd. chức gọi viên

thuộc về chức nào (Đ.N.Q.A.T.V.

quan đại diện nước Pháp qua

HTC).

đây coi sóc việc cai trị toàn cõi

Một ti: một bọn, một lớp Đông Pháp gồm năm lãnh thổ

(H.T.C)

Cao Miên, Lào, Bắc Kỳ, Trung Kỳ

Thượng ti : Quan lớn trong

(bảo hộ) và Nam Kỳ (thuộc địa), có

tỉ, trong nhà bua việc, quan trên

hai dinh để ở quen gọi phủ toàn

(H.T.C)

quyền (một ở Hà Nội, gần như

Trạm thơ: dt, đời đàng cựu, thường ngự), một ở Sài Gòn, vào

công văn nhà nước ở Nam Kỳ lục

đây mùa tránh nóng).

tỉnh do 17 trạm đặt dưới quyền

Trải qua nhiều trào nối tiếp

kiểm soát của quan bố chánh đảm

buổi đầu vẫn xưng Gouverneur

nhiệm và được chở đi hoặc bằng

Général de l’Indochine, viết

đường thủy (đời Pháp thuộc con

tắt Gougal, dịch là toàn quyền

kinh Vũng Gù nối liền Tân An Đông Dương, sau đó từ có binh qua Mỹ Tho vẫn gọi theo Pháp

Nhựt chiếm lấn, xưng Haut

là Arroyo de la poste, hoặc theo

Commissaire de France en

đường bộ - người đi thơ chạy ngựa

Indochine (trào Catroux và

hay đi bộ trên đường quan lộ và

Decoux), viết tắt Haussaire, 17 trạm ấy là:

dịch (đời Decoux) là Thủy sư đô 17 trạm của Nam Kỳ lục

đốc cao ủy Pháp tại Đông Pháp,

tỉnh: (theo PCGBC TVK)

v.v... dịch luôn chữ amiral là chức

1) Hà Tiên

đô đốc thủy sư.

110 lý

(xem thêm chữ: quan cai trị

2) An Giang 4 trạm

Pháp lúc Pháp còn tại đây).

(1) Giang Định... 45 -

Tơ (ti): (chữ) coi, giữ.

(2) Giang Hòa... 65 -

Nhà tơ: dt, các kẻ làm việc

(3) Giang Lộc...

54 -

từ hàn, trong các phòng việc bên

(4) Giang Mĩ...

53 -

phan, bên niết (Đ.N.Q.A.T.V.

217 lý

HTC).

3) Vĩnh Long 2 tr.

Ở nhà tơ: lãnh chức từ hàn,

(1) Vĩnh Phước... 40 lý

ở các nhà bua việc (Đ.N.Q.A.T.V.

(2) Vĩnh Dai...

41 -

HTC).

81 lý

Ti (chữ): tư. Hay, giữ, chủ việc;

4) Định Tường 3 tr.

bộ thuộc làm việc quan (H.T.C)

(1) Định Hòa...

29 lý

Ti thuộc: bộ thuộc, ngạch số

(2) Định Tân...

36 -

(người làm việc quan).

(3) Định An...

36 -

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

125

101 lý

et Cambodgiens qui habitent

5) Gia Định 4 tr.

les montagnes. (Aubaret, p.155).

(1) Gia cẩm...

29 lý

(Tôi đề nghị với các học giả

(2) Gia Nhơn...

29 -

rành về sử cổ, nên dò xét lại kỹ,

(3) Gia Tân...

29 -

xem trạm Sa Tân này có dính dấp

(4) Gia Lộc...

27 -

gì với địa danh Bến Cát chăng?

114 lý

Cũng như chữ Võ Đất, viết Võ có 6) Biên Hòa 4 tr.

đúng chăng, chớ tôi nghi đó là “Dỏ

(1) Biên Thạnh... 20 lý

Sa” (bót canh xưa gọi Dỏ). Dỏ Đất (2) Biên Long... 40 -

đúng hơn.

(3) Biên Phước... 28 -

Trạm thơ, nay là sở bưu điện -

(4) Biên Lễ...

28 -

Lối 1875, đời Pháp thuộc tổ chức

116 lý

việc thâu phát tin tức bằng trạm

1 lý = 370 tầm

thơ và xứ Nam Kỳ luôn cả Cam

Trạm Thuận Biên, giữa Bình

Bốt xuất phát từ trạm chánh ở Sài

Thuận và Biên Hòa:

Gòn, trạm cuối ở Phnom Pênh; có

(Trong GĐTC Aubaret tr.139,

26 trạm:

viết Tuan bien (tram).

Sài Gòn

Trạm Sa Tân: đd, ở trên sông

Thủ Dầu Một

Đồng Nai, nơi chỗ ngày xưa có

Biên Hòa

lập trạm thâu thuế đôi sốc, gọi

Long Thành

thuế trường.

Bà Rịa

La rivière Phước Long ou

Cap St. Jacques

Dong Nai, une fois formée,

Trảng Bàng

coule à l’ouest. Elle est appelée

Tây Ninh

petite Rivière et vulgairement

Chợ Lớn

Song Be jusqu’au tram de Sa Bến Lức

Tam. En ce lieu se trouvent

Gò Công

des rapides formés par des

Tân An

Mỹ Tho

roches élevées et à travers

Cái Bè

lesquels l’eau boullonne et

Vĩnh Long

bondit en présentant beaucoup

Bến Tre

de dangers; il n’est pas possible

Sốc Trăng

à un bambou de franchir ces

Sa Đéc

rapides qui marquent la limite

Trà Vinh

de l’influence de la marée.

Long Xuyên

Les barques qui se livrent au

Rạch Giá

commerce mouillent donc en

Châu Đốc

cet endroit et les marchandises

Hà Tiên

continuent leur route par terre

Phnom Pênh

jusqu’au lieu dit Thue Truong, Ou Đông

où elles sont vendues aux Moi

Kampot

https://thuviensach.vn

126

TVTNMN

Những mối trạm này đều

Tuy, Thạnh Mỹ, Xuân Khai và

đưa tin về Sài Gòn, và lúc đó tòa

Xuyên Mộc); 5) tổng Phước Hưng

bố Cần Thơ chưa có đặt trạm.

Trung (làng Gia Thạnh, Long

(PCGBC TVK). Sài Gòn liên

Hòa, Phước Hiệp, Phước Lợi và

lạc với Pháp bằng tàu hải vận

Thới Hòa); 6) tổng Phước Hưng

(Messageries Maritimes) và bằng

Thượng (làng Lộc An, Long Mỹ,

dây thép dưới biển.

Hội Mỹ, Phước Hải, Tam Phước);

Gia Cẩm: đd, ở NV. Một trong

7) tổng Cổ Trạch (làng Bình Ba,

bốn trạm của tỉnh Gia Định đời

Bình Giã, Cụ Bị, Cù Khanh, Cù

đàng cựu, có 29 lý.

Mi, Điền Dã, Hịch Dịch (sic), La

Ba trạm kia là: Gia Nhơn.

Sơn, Lâm Xuân, La Văn, Phước

Gia Tân

Chí, Ngãi Giao, Quảng Giao,

Gia Lộc

Xuân Sơn và Bằng La); 8) tổng

(PCGBC TVK)

Nhơn Xương (làng Hưng Nhơn,

Chai ( gỗ): dt, cây ở NV. Shorea Thanh Toa (sic), Nhu Lãm, Thừa

vulgaris (Dipterocarpées). Mật độ

Tích và Trịnh Ba).

(densité): 0,90

An Phú Hạ: đd, trang 7 tổng

Gỗ hạng nhì, dùng đóng ghe

của tỉnh Bà Rịa, năm 1897 gồm

thuyền.

13 làng:

Bà Rịa: năm 1897, có 7 tổng và 60

Long Hiệp

làng, đó là tổng:

Long Hương

An Phú Hạ gồm

13 làng

Long Kiên

An Phú Thượng,

7 làng

Long Lập

Phước Hưng Hạ,

12 làng

Long Nhung

Phước Hưng Thượng,

8 làng

Long Xuyên

An Trạch,

7 làng

Mỹ Xuân

Long Cơ,

6 làng

Núi Nứa

Long Xương,

7 làng

Phước Hòa

Bà Rịa, theo thời sự cẩm nang

Phước Hữu

năm 1939, thì năm 1939 ấy, có:

Phước Lễ

1 quận Long Điền kiêm tổng:

Phú Thạnh

1) An Phú Hạ (làng Long Phước,

Thạnh An

Long Kiển, Long Tân, Long

An Phú Thượng: đd, 1 trong 7

Xuyên, Phước Lễ; 2) tổng An

tổng của tỉnh Bà Rịa, năm 1897

Phú Tân (làng Hội Bái, Long

gồm 7 làng:

Hương, Phú Mỹ, Núi Nứa, Phước

An Ngãi

Hòa và Thuận An); 3) tổng An

An Nhứt

Phú Thượng (làng An Ngãi, An

Hát Lăng

Nhứt, Hát Lăng, Long Thạnh,

Long Điền

Long Điền và Phước Tĩnh);

Long Thạnh

4) tổng Phước Hưng Hạ (làng

Long Hải

Phước Bửu, Phước Thọ, Phước

Phước Tĩnh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

127

Phước Hưng Hạ: đd, 1 trong 7

Long Xương: đd, 1 trong 7

tổng của tỉnh Bà Rịa, năm 1897

tổng c.t. Bà Rịa, năm 1897 gồm gồm 12 làng:

7 làng:

Gia Thạnh

Anh Mao

Hiệp Hòa

Cù Mỹ

Hưng Hòa

Hương Sa

Long Hưng

Lâm Xuân

Long Thới

Thanh Hóa

Phước Hữu

Xuân Khai

Phước Hạp

Xuân Sơn

Phước Lợi

Bà Rịa, năm 1897 có:

Phước Thọ

a) trường học: 1 trường địa

Phước Tuy

hạt và 4 trường tổng tại các làng:

Thạnh Mỹ

An Phú Thượng

Xuyên Mộc

An Phú Hạ

Phước Hưng Thượng: đd, 1

Phước Hưng Thượng

trong 7 tổng c.t Bà Rịa, n. 1897

Phước Hưng Hạ

gồm 8 làng:

b) 1 nhà thơ dây thép (Bưu

An Thới

điện) tại tỉnh, thuộc làng Phước

Hội Mỹ

Lễ).

Lộc An

c) 8 chợ:

Long Mỹ

- Chợ Dinh, làng Phước Lễ,

Phước Hải

tổng An Phú Hạ,

Phước Liễu

- Đá bàn, làng Long Lập, tổng

Phước Trinh

An Phú Hạ,

Phước Hưng

- Thành, làng Long Điền, tổng

An Trạch: đd, 1 trong 7 tổng

An Phú Thượng,

c.t. Bà Rịa, năm 1897 gồm 7 làng:

- Bến, làng Long Thạnh, tổng

Bằng La

An Phú Thượng,

Cù Bi

- Vũng Tàu, làng Thắng Tam, Cụ Khánh

tổng An Phú Thượng,

Hích Dịch

- Gò, làng Phước Thọ, tổng

La Vân

Phước Hưng Hạ,

Phước Chí

- Lưỡi rê, làng Phước Hải, La Sơn

tổng Phước Hưng Thượng,

Long Cơ: đd, 1 trong 7 tổng

- Ngã tư, làng Phước Thọ, c.t. Bà Rịa, năm 1897 gồm 6 làng:

tổng Phước Hưng Hạ.

Bình Ba

Bình Giã

d) theo quyển Thời sự cẩm

Điền Giả

nang năm 1939, thì năm 1939,

Ngãi giao

Bà Rịa có 15 chợ.

Quản Giao

- chợ Long Xuyên... ở làng

Trịnh Ba

Long Xuyên

https://thuviensach.vn

128

TVTNMN

- Châu Thành/Chợ Dinh/

Tân Lộc, Tân Bình, Tân Phú và

Phước Lễ

An Xuyên); 2) tổng Quản An (làng

- Long Điền/Chợ Thành/ Long

Tân An, Tân Duyệt, Tân Thuận

Điền

và Viên An).

- An Ngãi/An Ngãi

3) quận Quảng Xuyên có 1

- Đất Đỏ/Chợ Mới/Phước Thọ

tổng Quảng Xuyên (làng Hưng

- Long Thạnh/Chợ Bến/Long

Mỹ, Phú Mỹ, Tân Hưng, Tân

Thạnh

Hưng Tây, Tân Hưng Đông,

- Long Mỹ/Chợ Bờ Đập/Long

Khánh An, Khánh Bình, Khánh

Mỹ

Lâm và Thạnh Phú).

- Hát Lăng (sic)/Chợ Dốc/

4) quận Gia Rai có 2 tổng: 1)

Hát Lăng

tổng Quản Long (làng An Trạch,

- Phước Hải/Chợ Lưới Rê/

Định Thành, Hòa Thành và Tân

Phước Hải

Thành); 2) tổng Long Thủy (làng

- Long Lập/Chợ Đá Bàn/Long

Phong Thạnh, Phong Thạnh Tây,

Phước

Long Điền và Vĩnh Mỹ).

- Long Kiển/Chợ Đồn/Long

Dân số năm 1939

Kiển

Pháp

203 người

- Long Nhung/Chợ Thôm/

Việt Nam

186.803 người

Long Tân

Cơ Me

32.498 người

- Phước Lợi/Chợ Gò Tre/Phước

Hoa kiều

8.665 người

Lợi

Minh Hương17.661 người

- Phú Mỹ/Phú Mỹ

Ấn Độ

41 người

- An Nhứt/Chợ Gò Dầu/An

Mã Lai

87 người

Nhứt

Bạc Liêu năm 1897 có 5 tổng và 52

e) Bìa Rịa, năm 1939 dân số

làng: (nay thuộc tỉnh Minh Hải)

là,... 62.977 ng.

t. Thạnh Hòa

6 làng

trong số ấy, phần lớn là Việt

Thạnh Hưng

5 làng

Nam, có... 3.867 ng. Thượng

Long Thủy

18 làng

9 ng. Pháp, 12 ng. Ấn và...:

Quản Long

9 làng

494 Hoa kiều

Quản Xuyên

14 làng

Bạc Liêu, theo Thời sự cẩm Bạc Liêu, năm 1897 có:

nang 1939, thì năm 1939 ấy, gồm:

a) trường học: 1 trường địa hạt

1) quận Vĩnh Lợi có 2 tổng:

và 2 trường tổng tại làng:

tổng Thanh Hoa (làng Vĩnh Lợi

Vĩnh Châu

(dinh quận), Long Thạnh, Hòa

Tân Xuyên

Bình, Vĩnh Trạch và Hưng Hội);

b) 2 nhà thơ dây thép (bưu

2) tổng Thạnh Hưng (làng Vĩnh

điện)

Châu, Vĩnh Phước, Lai Hòa, Lạc

1 sở tại Bạc Liêu làng Vĩnh

Hóa và Khánh Hòa).

Lợi,

2) quận Cà Mau có 2 tổng: 1)

1 sở tại Cà Mau, làng Tân tổng Long Thới (làng Tân Lợi,

Xuyên

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

129

c) 2 chợ:

Quảng Long: đd, 1 trong 5 tổng

1 chợ Bạc Liêu, làng Vĩnh

c.t. Bạc Liêu năm 1897 gồm 9 làng: Hương,

An Thành

1 chợ Cà Mau, tổng Long Thủy.

Bình Định

Thạnh Hòa: đd, 1 trong 5

Bình Thành

tổng c.t Bạc Liêu, năm 1897 gồm Bình Thành Tây

6 làng:

Mỹ Thới

Hòa Bình

Tân Định

Hưng Hội

Tân Đức

Long Thạnh

Tân Thành

Vĩnh Lợi

Tân Trạch

Vĩnh Mỹ

Quản (sic) Xuyên: đd, 1 trong Vĩnh Trạch

5 tổng c.t. Bạc Liêu, năm 1897

Thạnh Hưng: đd, 1 trong 5

gồm 14 làng:

tổng c.t. Bạc Liêu, năm 1897 gồm An Lạc

5 làng:

An Phong

Khánh Hòa

Hưng Phú

Lạc Hòa

Khánh Thuận

Lai Hòa

Lâm An

Vĩnh Châu

Phú Mỹ

Vĩnh Phước

Phú Hữu

Long Thủy: đd, 1 trong 5

Phú Thạnh

tổng c.t. Bạc Liêu, năm 1897

Tân Ân

gồm 18 làng:

Tân Duyệt

Cửu An

Tân Hưng

Hữu Lợi

Tân Khánh

Hữu Ngãi

Tân Thuận

Kiết An

Viên An

Long Điền

Bến Tre, năm 1897 có:

Phong Thạnh

a) Trường học: 1 trường địa Tân An

hạt và 19 trường tổng tại các

Tân Bình

làng: An Bình Đông, Tiên Thủy,

Tân Hóa

Phong Nẫm, Bình Hòa, Sơn Hòa,

Tân Mỹ

Tân Hòa, Lương Mỹ, Đồng Xuân,

Tân Nghĩa

Bảo Hòa, Tân Nhuận, Hội An,

Tân Phong

Tân Thông, An Thới, Tân Thành,

Tân Quí

Trường Thạnh, Đại Điền, An

Tân Thới

Định, Giao Thạnh, Phước Thạnh.

Tân Thuộc

b) 3 nhà thơ dây thép:

Tân Xuyên

1 sở tại Bến Tre, An Hội

Thạnh Hòa

1 sở tại Ba Tri, An Bình Đông

Thạnh Trị

1 sở tại Cái Mong, tỉnh Thành

https://thuviensach.vn

130

TVTNMN

c) 15 chợ:

2) Chợ Giồng Chuối, id, id

Chợ Bến Tre, làng An Hội, t.

3) Chợ Ông Đô, An Bình

Bảo Hựu

Tây, id

Chợ Ba Tri, l. An Bình Đông,

4) Chợ Giồng Gạch, An Hiệp,

t. Bảo An

id

Chợ Mỏ Cày, l. Đa Phước, t.

5) Chợ Giồng Tre (Cái Bông),

Minh Đạt

An Ngãi Trung, id

Chợ Hương Điểm, l. Tân Hào,

6) Chợ Giồng Trôm, Bình Hòa,

t. Bảo Phước

Bảo Lộc

Chợ Bang Tra, l. Tân Nhuận,

7) Chợ Bình Chánh, id, id

t. Minh Đạo

8) Chợ Bến Miễu, id, id

Chợ Giồng Keo, l. Tân Thành,

9) Chợ Giồng Rượu, Bình

t. Minh Thuận

Thành, id

Chợ Ba Vát, l. Phước Hạnh, t.

10) Chợ Châu Bình, Châu

Minh Thiện

Bình, id

Mỹ Lồng, l. Lương Mỹ, t. Bảo

11) Chợ Ba Châu, Châu Hòa,

Thành

id

Giồng Luông, l. Đại Điền, t.

12) Chợ Kim Trâm, id, id

Minh Phú

13) Chợ Tổng Hay, Tân

Cái Quao, l. An Định, t. Minh

Thành, id

Quới

14) Chợ Giồng Quéo, An Ngãi

Cái Nứa, l. Sơn Hòa, t. Bảo

Tây, Bảo Phước

Ngãi

15) Chợ Sơn Đốc, Hiệp Hưng,

Sốc Sãi, l. Tiên Thủy, t. Bảo

id

Đức

16) Chợ Ngã Ba, id, id

Thom, l. An Thạnh, t. Minh

17) Chợ Cái Mít, Hưng Thạnh,

Đạo

id

Giồng Trôm, l. Bình Hòa, t.

18) Chợ Hương Điểm, Tân

Bảo Lộc

Hào, id

Giồng Trơn, l. Đồng Xuân, t.

19) Chợ Ba Mỹ, Mỹ Chánh

Bảo Thuận

Hòa, Bảo Thuận

(Nhờ câu: Nhà dây thép đặt

20) Chợ Ông Du, Phú Ngãi, id

năm 1897 tại Cái Mơn (Tỉnh

21) Chợ Giồng Tron, Tân

Thành) ta biết được năm đó Tây

Xuân, Bảo Thuận

đặt tòa bố tỉnh lỵ Cái Mong, sau

22) Chợ Xã Diêu, An Hòa Tây,

mới dời về Bến Tre, vì khi có an

Bảo Trị

ninh trong tỉnh thì vị trí Bến Tre

23) Chợ Bà Hiền, Tân Thủy, id

thuận lợi hơn).

24) Chợ Bến Dừa, Vĩnh Hòa, id

Bến Tre, năm 1939, theo q. Thời sự

25) Chợ Bến Tre, An Hội,

cẩm nang, có 60 chợ là:

Bảo Hựu

1) Chợ Ba Tri (Châu Thành),

26) Chợ Bến Tranh, Phước

làng An Đức, tổng Bảo Trị

Long, id

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

131

27) Chợ Phước Mỹ, id, id

49) Chợ Cái Cấm, Thanh

28) Chợ Sốc Sãi, Tiên Thủy,

Ngãi, id

Bảo Đức

50) Chợ Cái Quao, An Định,

29) Chợ Cái Nứa, Sơn Hòa,

Minh Quới

Bảo Ngãi

51) Chợ Cầu Mông, Hương

30) Chợ Cái Trâu, Thành

Mỹ, id

Triệu, id

52) Chợ Tân Hương, Minh

31) Chợ Cái Gâm, Tường

Đức, id

Đa, id

53) Chợ Ba Vát, Phước Mỹ

32) Chợ Mỹ Lồng, Mỹ Thanh,

Trung, t. Minh Thiện

Bảo Thành

54) Chợ Hòa Thuận, Vĩnh

33) Chợ Bàu Sâu, Lương

Hòa, id

Quới, id

55) Chợ Giồng Keo, Tân Bình,

34) Chợ Chợ Mới, Nhơn

Minh Thuận

Thanh, id

56) Chợ Giồng Luông, Đại

35) Chợ Lương Hòa, Lương

Điền, Minh Phú

Hòa, id

57) Chợ Bến Đình, An Thành,

36) Chợ Chợ Giữa, Phú Hưng,

Minh Trị

id

58) Chợ Câu Vang, Giao

37) Chợ Chợ Thom, An Thành,

Thanh, id

Minh Đạo

59) Chợ Giồng Miễu, Thạnh

38) Chợ Bàng Tra, Nhuận

Phú, id

Phú Tân, id

60) Chợ Bến Sung, id, id

39) Chợ Mỏ Cày, Đa Phước

Bến Tre, năm 1939 có:

Hội, Minh Đạt

1) Quận Ba Tri có 5 tổng: 1)

40) Chợ Vàm Nước trong,

tổng Bảo An (làng An Bình Tây,

Định Thủy, id

An Đức, An Hiệp và An Ngãi

41) Chợ Chợ Xép, Tân Thành

Trung); 2) tổng Bảo Lộc (làng

Bình, id

Bình Hòa, Bình Thành, Châu

42) Chợ Giao Khẩu, Hòa

Bình, Châu Hòa, Tân Hòa Đông

Lộc, id

và Tân Thanh); 3) tổng Bảo

43) Chợ Cái Bè, Phước Hiệp,

Phước (làng An Ngãi Tây, Hiệp

id

Hưng, Hưng Phong, Tân Hào,

44) Chợ Giồng Văn, An Thới,

Tân Hưng, Thạnh Phú Đông); 4)

Minh Huệ

tổng Bảo Thuận (làng Mỹ Chánh

45) Chợ Giồng Thôm, Ngãi

Hòa, Mỹ Nhơn, Mỹ Thanh, Phú

Đăng, id

Ngãi, Phước Tuy và Tân Xuân);

46) Chợ Thạnh Thới, Thạnh

5) tổng Bảo trị (làng An Hòa Tây,

Thới, id

Bảo Thanh, Phú Lễ, Tân Thủy và

47) Chợ Xóm Quan, id, id

Vĩnh Hòa).

48) Chợ Cái Mơn, Vĩnh Thanh,

2) Quận Châu Thành có 5 tổng:

Minh Lý

1) tổng Bảo Đức (làng Phú Long,

https://thuviensach.vn

132

TVTNMN

Quới Thạnh, Tân Lợi, Tiêng Long

Hoa Kiều

3.835

(sic), Tiêng Thủy (sic); 2) tổng Bảo

Ấn Độ

112

Hựu (làng An Hội, Phú Nhuận,

Bến Tre năm 1897, có 21 tổng và Phước Long, Sơn Phú); 3) tổng Bảo

182 làng:

Khánh (làng Hữu Định, Phong Mỹ,

t. Bảo An

7 làng

Phong Nẫm, Tam Phước); 4) tổng

Bảo Đức

6 làng

Bảo Ngãi (làng An Hiệp, Mỹ Thanh

Bảo Hòa

8 làng

Sơn Hóa, Sơn Đông, Thành Triệu,

Bảo Hựu

10 làng

Tương Da); 5) tổng Bảo Thạnh

Bảo Khánh

7 làng

(làng Long Mỹ, Lương Hòa, Lương

Bảo Lộc

11 làng

Phú, Lương Quới, Mỹ Thanh, Nhơn

Bảo Ngãi

6 làng

Thanh, Phú Hưng và Thuận Điền).

Bảo Phước

9 làng

3) Quận Mỏ Cày có 7 tổng: 1)

Bảo Thành

15 làng

tổng Minh Đạo (làng An Thạnh,

Bảo Thuận

11 làng

Nhuận Phú Tân, Khánh Thanh

Bảo Trị

8 làng

Tân); 2) tổng Minh Đạt (làng Đa

Minh Đạo

10 làng

Phước Hội, Dinh Thủy, Hóa Lộc,

Minh Đạt

11 làng

Phước Hiệp, Tanh Thanh Binh

Minh Hóa

8 làng

(sic); 3) tổng Minh Huệ (làng

Minh Huệ

6 làng

An Thới, Cẩm Sơn, Ngãi Đằng,

Minh Lý

9 làng

Thạnh Thới); 4) tổng Minh Lý

Minh Phú

5 làng

(làng Phú Sơn, Thanh Ngãi,

Minh Quới

9 làng

Thanh Tân và Vĩnh Thành); 5)

Minh Thiện

7 làng

tổng Minh Quới (làng An Định,

Minh Trị

7 làng

Bình Khánh, Hương Mỹ, Minh

Minh Thuận

12 làng

Đức, Tân Trung); 6) tổng Minh

Bảo An: đd, 1 trong 21 tổng c.t.

Thiện (làng Phú Mỹ, Phước Mỹ

(Theo lịch 1897)

Trung, Tân Phú Tây và Vĩnh

An Bình Đông

Hòa); 7) tổng Minh Thuận (làng

An Bình Tây

Hưng Khánh Trung, Tân Bình,

An Điền

Tân Thành Tây, Thành An);

An Lái

4) Quận Thạnh Phú có 2 tổng: An Ngãi Trung

1) tổng Minh Phú (làng Đại Điền,

An Thạnh

Phú Khánh, Quới Điền, Thới

Vĩnh Đức Tây

thạnh); 2) tổng Minh Trị (làng

Bến Tre, năm 1897 gồm có 7 làng:

An Nhơn, An Thạnh, Giao Thạnh,

((Monographie năm 1903))

Song An, Thanh Phong và Thanh

An Bình Đông, 1.876 dân

Phú). (Thời sự cẩm nang 1939).

năm 1901

Dân số năm 1939 có... 303.636

An Bình Tây, 1.927 dân năm

ng. gồm:

1901

Pháp

126

An Điền, 2.735 dân năm 1901

Việt và Minh Hương 299.563

An Lái, 1.939 dân năm 1901

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

133

An Ngãi Trung, 2.945 dân

Phú Quới, 710 dân năm 1901

năm 1901

Phú Thành, 636 dân năm 1901

An Thạnh, 1.986 dân năm

Phước Đa, 711 dân năm 1901

1901

Phước Triệu, 622 dân năm

Vĩnh Đức Tây, 1.936 dân năm

1901

1901

Phước Tường, 433 dân năm

Bảo Đức: đd, 1 trong 21 tổng

1901

c.t. (Theo lịch 1897)

Tân Thủy, 473 dân năm 1901

Hàm Luông

Bảo Hựu: đd, 1 trong 21 tổng

Long Hóa

c.t. (theo lịch 1897)

Mỹ Phú

An Hội

Tân Quí

Bình Nguyên

Tiên Thủy

Long Hưng

Tiên Thủy Tây

Long Phú

Bến Tre, năm 1897 gồm 6 làng:

Long Sơn

(Monographie Pháp 1903)

Long Thành

Hàm Luông, 691 dân năm

Mỹ An

1901

Phú Lợi

Long Hóa, 750 dân năm 1901

Phú Nhuận

Mỹ Phú, 633 dân năm 1901

Phước Mỹ

Tân Qui, 624 dân năm 1901

Bến Tre, năm 1897 có 10 làng:

Tiên Thủy, 742 dân năm 1901

(Monographie Pháp 1903)

Tiên Thủy Tây, 531 dân

An Hội, 5232 dân năm 1901

năm 1901

Bình Nguyên, 1215 dân năm

(Monographie Bến Tre in

1901

1903, nhà in Ménard, có thêm

Long Hưng, 1243 dân năm

làng Phú Lượng nữa là 7 làng

1901

năm 1903) (làng Phú Lượng có

Long Phú, 545 dân năm 1901

525 dân năm 1903).

Long Thành, 684 dân năm

Bảo Hòa: đd, 1 trong 21 tổng

1901

c.t. (theo lịch 1897)

Mỹ An, 1415 dân năm 1901

Bình Lợi

Phú Lợi, 1220 dân năm 1901

Phú Quới

Phú Nhuận, 131 dân năm

Phú Thành

1901

Phước Đa

Phước Mỹ, 504 dân năm 1901

Phước Thành

Bảo Khánh: đd, 1 trong 21

Phước Triệu

tổng c.t (theo lịch 1897)

Phước Tường

Đại Định

Tân Thủy

Phong Mỹ

Bến Tre, năm 1897 có 8 làng:

Phong Nẩm

(Monographie Pháp 1903)

Phú Hữu

Bình Lợi, 700 dân năm 1901

Phước Hậu

https://thuviensach.vn

134

TVTNMN

Phước Hựu

Tân Hòa Đông, 732 dân năm

Phước Thạnh

1901

Bến Tre, năm 1897 có 7 làng:

Tân Thạnh Đông, 1635 dân

(Monographie Pháp 1903)

năm 1901

Đại Định, 610 dân năm 1901

Tân Thanh Trung, 2313 dân

Phong Nẩm, 704 dân năm

năm 1901

1901

Bảo Ngãi: đd, 1 trong 21 tổng

Phú Hữu, 911 dân năm 1901

cai trị. (theo lịch 1897)

Phước Hậu, 830 dân năm

Mỹ Thành

1901

Quảng Điền

Phước Hữu, 612 dân năm

Sơn An

1901

Sơn Hòa

Phước Thạnh, 670 dân năm

Sơn Thuận

1901

Tân Thành Đông

Bảo Lộc: đd, 1 trong 21 tổng c.t.

Bến Tre, năm 1897 có 6 làng:

(theo lịch 1897)

(Monographie Pháp 1903)

Bình Chánh

Mỹ Thành, 601 dân năm 1901

Bình Hòa

An Hiệp, 850 dân năm 1901

Bình Thành

Sơn An, 718 dân năm 1901

Bình Tiên

Sơn Hòa, 825 dân năm 1901

Châu Bình

Sơn Thuận, 723 dân năm

Châu Phú Châu Thới

1901

Tân Hòa Đông

Tân Thành, 715 dân năm

Tân Thạnh Đông

1901

Tân Thạnh Trung

(Monographie Bến Tre năm

Bến Tre, năm 1897 có 11 làng:

1903 kể 6 làng là Mỹ Thành,

(Monographie Pháp 1903)

An Hiệp, Sơn An, Sơn Hòa, Sơn

Bình Chánh, 1758 dân năm

Thuận, Tân Thành).

1901

Bảo Phước: đd, 1 trong 21 tổng

Bình Hòa, 1706 dân năm 1901

cai trị. (theo lịch năm 1897)

Bình Khương, 782 dân năm

An Ngãi Tây

1901

Hưng Lễ

Bình Thành, 619 dân năm

Hưng Nhơn

1901

Hưng Nhượng

Bình Tiên, 1628 dân năm

Hưng Phong

Hưng Phú

1901

Hưng Thạnh

Châu Bình, 1520 dân năm

Tân Hòa

1901

Tân Khai

Châu Phú, 1614 dân năm

Bến Tre, năm 1897 có 9 làng:

1901

(Monographie Pháp 1903)

Châu Thới, 1412 dân năm

An Ngãi Tây, 1221 dân năm

1901

1901

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

135

Hưng Lễ, 915 dân năm 1901

Lương Quới, 889 dân năm

Tân Hưng, 835 dân năm 1901

1901

Hưng Nhường, 1112 dân năm

Lương Thạnh, 1201 dân năm

1901

1901

Hưng Phong, 935 dân năm

Lương Thạnh Tây, 1002 dân

1901

năm 1901

Thạnh Phú Đông, 1200 dân

Mỹ Điền, 897 dân năm 1901

năm 1901

Nhơn Sơn, 104 dân năm 1901

Hưng Thạnh, 1350 dân năm

Phong Điền, 1200 dân năm

1901

1901

Tân Hào (nouveau riche),

Phú Điền, 978 dân năm 1901

1745 dân năm 1901

Phú Hưng, 1242 dân năm

Tân Khai, 1315 dân năm 1901

1901

(Monographie Bến Tre 1903

Phú Long, 1106 dân năm 1901

kể 9 làng là: An Ngãi Tây, Hưng

Phú Thuận, 750 dân năm

Lễ, Tân Hưng, Hưng Nhượng,

1901

Hưng Phong, Thạnh Phú Đông,

Phú Tự, 1500 dân năm 1901

Hưng Thạch, Tân Hào (thay vì

Tú Điển, 1033 dân năm 1901

Hòa) và Tân Khai).

Bảo Thuận: đd, 1 trong 21

Bảo Thành: đd, 1 trong 21

tổng c.t (theo lịch năm 1897)

tổng c.t (theo lịch 1897)

Đồng Xuân

Lương Hòa

Hòa Bình

Lương Mỹ

Mỹ Chánh

Lương Phú

Mỹ Hòa

Lương Quới

Mỹ Nhơn

Lương Thạnh

Mỹ Thạnh

Lương Thạnh Tây

Phú Ngãi

Mỹ Điền

Phước Tuy

Nhơn Sơn

Tân Điền

Phong Điền

Tân Thạnh

Phú Điền

Tân Trang

Phú Hưng

Bến Tre, năm 1897 có 11 làng;

Phú Long

(Monographie Pháp 1903)

Phú Thuận

Đồng Xuân, 1242 dân năm

Phú Tự (Tự: tự thân)

1901

Tú Điền

Hòa Bình, 989 dân năm 1901

Bến Tre, năm 1897 có 15 làng: Mỹ Chánh, 874 dân năm 1901

(Monographie Pháp 1903)

Mỹ Hòa, 1425 dân năm 1901

Lương Hòa, 1022 dân năm 1901

(Nhân: lòng tốt) Mỹ Nhơn,

Lương Mỹ, 991 dân năm 1901

1302 dân năm 1901

Lương Phú, 1112 dân năm

Mỹ Thạnh, 134 dân năm 1901

1901

Phú Ngãi, 1404 dân năm 1901

https://thuviensach.vn

136

TVTNMN

Phước Tuy, 976 dân năm 1901

Tích Khánh

Tân Điền, 1250 dân năm 1901

Vĩnh Khánh

Tân Thạnh, 782 dân năm

(Monographie Pháp 1903)

1901

An Thạnh, 1201 dân năm

Tân Trang, 1262 dân năm

1901

1901

Khánh Thạnh, 610 dân năm

Bảo Trị: đd, 1 trong 21 tổng

1901

c.t. (theo lịch 1897)

Phú Hựu, 920 dân năm 1901

An Hòa Tây

Quới Hưng, 1211 dân năm

An Thủy

1901

Bảo Hòa

Tân Hưng, 1812 dân năm

Bảo Thạnh

1901

Phú Lễ

Tân Nhuận, 1300 dân năm

Tân Hòa

1901

Vĩnh Đức Đông

Tân Quới, 1302 dân năm 1901

Vĩnh Đức Trung

Tân Thạnh, 1410 dân năm

Bến Tre, năm 1897 có 8 làng:

1901

(Monographie Pháp 1903)

Tích Khánh 1400 dân năm

An Hòa Tây, 2123 dân năm

1901

1901

Vĩnh Khánh, 1300 dân năm

An Thủy, 1927 dân năm 1901

1901

Bảo Hòa, 1782 dân năm 1901

Minh Đạt: đd, 1 trong 21 tổng

Bảo Thạnh, 1855 dân năm

c.t. Bến Tre, năm 1897 có 11 làng: 1901

(theo lịch năm 1897)

Phú Lễ, 1699 dân năm 1901

An Phước

Tân Hòa, 1542 dân năm 1901

Đa Phước

Vĩnh Đức Đông, 1425 dân

Định Phước

năm 1901

Hiệp Phước

Vĩnh Đức Trung, 1431 dân

Hội An

năm 1901

Hội Phước

Minh Đạo: đd, 1 trong 21

Tân Bình

tổng c.t. Bến Tre, năm 1897, có Tân Hội

10 làng:

Thanh Bình

(theo lịch năm 1897)

Thành Hóa

An Thạnh

Thanh Thủy

Khánh Thạnh

(Monographie Pháp 1903)

Phú Hựu

An Phước, 1191 dân năm 1901

Quới Hưng

Đa Phước, 3612 dân năm 1901

Tân Hưng

Định Phước, 916 dân năm

Tân Nhuận

1901

Tân Quới

Hiệp Phước, 1187 dân năm

Tân Thạnh

1901

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

137

Hội An, 165 dân năm 1901

An Thới, 215 dân năm 1901

Hội Phước, 496 dân năm 1901

Ngãi Đăng, 2196 dân năm

Tân Bình, 513 dân năm 1901

1901

Tân Hội, 1491 dân năm 1901

Phú Trạch, 2613 dân năm

Thanh Bình, 618 dân năm

1901

1901

Thới Trạch, 1672 dân năm

Thành Hóa, 2116 dân năm

1901

1901

Thành Thiện, 917 dân năm

Thanh Thủy, 1510 dân năm

1901

1901

Tú Sơn, 572 dân năm 1901

Minh Hóa: đd, 1 trong 21 tổng

Minh Lý: đd, 1 trong 21 tổng

c.t. Bến Tre, năm 1897 có 8 làng c.t Bến Tre, năm 1897 có 9 làng (theo lịch năm 1897)

(theo lịch năm 1897)

Hòa Bình

Gia Thạnh

Tân Đức

Khánh Hội

Tân Lộc

Mỹ Sơn

Tân Thiện

Phú Hiệp

Tân Thông

Tân Huy

Thanh Long

Tân Ngãi

Thanh Sơn

Trường Thành

Thanh Xuân

Vĩnh Thành

(Monographie Pháp 1903)

Vĩnh Phú

Hòa Bình, 1102 dân năm 1901

(Monographie Pháp 1903)

Tân Đức, 995 dân năm 1901

Gia Thạnh, 916 dân năm 1901

Tân Lộc, 1034 dân năm 1901

Phú Hội, 612 dân năm 1901

Tân Thiện, 340 dân năm 1901

Mỹ Sơn, 118 dân năm 1901

Tân Thông, 789 dân năm 1901

Phú Hiệp, 916 dân năm 1901

Thanh Long, 221 dân năm 1901

Tân Ngãi, 984 dân năm 1901

Thanh Sơn, 859 dân năm

Trường Thành, 1118 dân năm

1901

1901

Thanh Xuân, 772 dân năm

Vĩnh Thành, 2615 dân năm

1901

1901

Minh Huệ: đd, 1 trong 21 tổng

Vĩnh Phú, 755 dân năm 1901

c.t Bến Tre, năm 1897 có 6 làng

(Như vậy năm 1903, làng

(theo lịch năm 1897)

Khánh Hội trở thành Phú Hội,

An Thới

còn Tân Huy không thấy nói).

Ngãi Đăng

Minh Phú: đd, 1 trong 21 tổng

Phú Trạch

c.t Bến Tre, năm 1897 có 5 làng

Thới Trạch

(theo lịch năm 1897)

Thành Thiện

Đại Điền

Tú Sơn

Đông Phú

(Monographie Pháp 1903)

Quới Điền

https://thuviensach.vn

138

TVTNMN

Tân Khánh

Phú Mỹ

Thới Thạnh

Phước Hạnh

(Monographie Pháp 1903)

Tân Phú Tây

Đại Điền, 3286 dân năm 1901

Trung Mỹ

Đông Phú, 1515 dân năm

Vĩnh Hòa

1901

Vĩnh Thuận

Quới Điền, 675 dân năm 1901

(Monographie Pháp 1903)

Tân Khánh, 1516 dân năm

Ngươn Khánh 1101 dân năm

1901

1901

Thới Thạnh, 1594 dân năm

Phú Mỹ 821 dân năm 1901

1901

Phước Hạnh 701 dân năm

Minh Quới: đd, 1 trong 21

1901

tổng c.t. Bến Tre, năm 1897 có 9

Tân Phú Tây 1200 dân năm

làng (theo lịch năm 1897)

1901

An Bình

Trung Mỹ 322 dân năm 1901

An Định

Vĩnh Hòa 1001 dân năm 1901

Hương Mỹ

Vĩnh Thuận 320 dân năm

Phước Khánh

1901

Tân Hòa

Minh Trị: đd, 1 trong 21 tổng

Tân Hương

c.t. Bến Tre, năm 1897 có 7 làng

Tân Tập

(theo lịch năm 1897)

Tân Trung

An Nhơn

Tập Khánh

An Qui (qui:về)

(Monographie Pháp 1903)

An Thạnh

An Bình, 1630 dân năm 1901

An Thuận

An Định, 1650 dân năm 1901

Giao Thạnh

Hương Mỹ, 2420 dân năm

Thạnh Phong

1901

Thạnh Phú

Phước Khánh, 765 dân năm

(Monographie Pháp 1903)

1901

An Nhơn 1523 dân năm 1901

Tân Hòa, 1530 dân năm 1901

An Qui 2402 dân năm 1901

Tân Hương, 1934 dân năm

An Thạnh 2040 dân năm 1901

1901

An Thuận 1110 dân năm 1901

Tân Tập, 1455 dân năm 1901

Giao Thạnh 2421 dân năm

Tân Trung, 1652 dân năm

1901

1901

Thạnh Phong 3010 dân năm

Tập Khánh, 1431 dân năm

1901

1901

Thạnh Phú 1612 dân năm

Minh Thiện: đd, 1 trong 21

1901

tổng c.t. Bến Tre năm 1897 có 7

Minh Thuận: đd, 1 trong 21

làng: (theo lịch năm 1897)

tổng c.t. Bến Tre, năm 1897 có 12

Ngươn Khánh

làng (theo lịch năm 1897)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

139

Bình Thành

- prêk rusei (sông tre) để gọi

Đông An

Cần Thơ,

Đông Thành

- prêk kompong rusei (sông Gia Khánh

vũng tre) để gọi Bến Tre.

Gia Phước

Hội nghiên cứu cổ học Đông

Hưng Nhơn

Dương (Société des Etudes

Phú Long

Indochinoises) có cho nhà in L.

Phú Thạnh

Ménard (Sài Gòn) ấn hành năm

Sùng Tân

1903 một quyển khảo cứu đặc

Tân Thành

biệt (monographie) về tỉnh Bến

Tân Thành Tây

Tre, vô câu đầu tập khảo cứu này

Thanh trung

như vầy: “Bến Tre était autrefois

(Monographie Pháp 1903)

occupé par les Cambodgiens qui

(Monographie năm 1903) tỉnh

l’appelèrent Sốc Tre (pays des

Bến Tre tổng Minh Thuận còn lại

bambous), à cause de nombreux

8 làng là:

giồng couverts de bambous dont

Bình Thạnh (không phải

le pas était parsemé. Plus tard,

thành) 1350 dân

les Annamites fondèrent un

Đông An 1250 -

marché qu’ils appelèrent Bến

Đông Thành 1320 -

Tre (débarcadère en bambous):

Gia Khánh 1165 -

Le rạch qui passe devant le

Hưng Nhơn 1200 -

marché et va se perde dans le

Tân Thạnh (không phải

Hàm Luông, porte le même nom.

thành) 1234 -

Dịch - Bến Tre ngày xưa người

Tân Thanh Tây (thanh: trong)

Cơ Me chiếm trước và gọi “sốc

1255 -

tre”... vì trong xứ trên các giồng

Thanh Trung 1252 -

có tre mọc đầy. Sau đó người An

Bến Tre đd, tỉnh số 7 của Nam Kỳ

Nam lập chợ buôn bán và gọi chợ

cũ, thời Pháp. Năm 1956 đổi tên

Bến Tre, tức bờ sông hay bến bằng

là tỉnh Kiến Hòa. Từ năm 1975,

tre. Con rạch chảy ngang chợ này

được trở lại tên Bến Tre như

trổ nước xuống cửa Hàm Luông

trước, vì nghĩ công kháng chiến

cũng mang tên rạch Bến Tre y

chống Pháp - Mỹ.

như vậy”.

Điển tích - Vốn là xứ sanh

Theo tôi, đây là dịch sai hai

sản và sản xuất cá tôm, cho nên

chữ “Bến Tre”. Tre đây là treay từ xưa, Cơ Me đã gọi Srok treay của Cơ Me, phải dịch là cá. Một

(đọc sốc tre), nhưng sau này Cơ

bằng chứng còn lại là trong vùng

Me gọi theo ta là “bến có nhiều

còn nhiều địa danh như “cầu cá

tre”, và để phân biệt với tỉnh Cần

lóc”, “cầu cá trê”, “Cá Bông” (loại

Thơ cũng có nhiều tre, mà Cơ Me

cá lóc lớn con hơn và mình có hoa),

gọi tre là rusei, nên có hai địa

v.v.... Xét ra không phải ông bà ta

danh rành rẽ:

đã lầm nội chữ Bến Tre này. Con

https://thuviensach.vn

140

TVTNMN

gà mà ta gọi gà tre, và cắt nghĩa gà

sông Ba Lai rồi đổ nước xuống

thích sống trong bụi tre, cũng lầm

Ba Lai.

nữa. Đó là méan che (gà che) của

Trên cù lao Mỏ Cày, thì có các

Cơ Me, ta đọc “che” ra “tre” và lầm

rạch này:

luôn cho đến nay, và thành danh

- rạch Cái Mơng chảy quanh

luôn, không phương sửa đổi lại

co tưới khắp các vườn tược một

được. Cơ Me thường gọi con gà đá

họ đạo lớn;

độ là “méan côn” (gà nòi) và con gà

- rạch Mỏ Cày, ngày xưa nơi

nuôi lấy thịt là méan che (gà chạ).

đây Pháp có lập một tòa bố sống

Lẽ đáng nên gọi Bến Tre là

ngắn ngủi có bốn năm rồi dẹp,

Ngư Tân, hoặc Bến Cá: srok nhưng nay còn lại một chợ khá

kompong treay nhưng nay đã trễ.

sung túc;

(Một điều phải lấy làm lạ là xứ

- rạch Cái Quao;

của nhà thông thái Trương Vĩnh

- rạch Tân Hương ở về đầu

Ký và của học giả uyên thâm

vàm, ngày xưa cũng dự định xây

Nguyễn Khắc Huề mà không

nơi đây một tòa bố, nhưng sau

ông nào cải chính, dù hiểu đời đó

không thực hành ý định ấy;

người Pháp muốn nói hay viết

- rạch Giồng Luông;

làm sao cũng trối mặc, không vụ

- rạch Bang Cung.

tất làm gì, trối họ. V.H.S.

Sáu con rạch này đều trút

( Vùng Chợ Đệm, Ba Cụm, có

xuống Hàm Luông và rạch Bang

một rạch gọi rạch Tre, không nên

Cung chạy dài theo sông này.

lầm với Bến Tre. Lê Thọ Xuân

Về vàm Cổ chiên, có rạch Cái

L.T.X, ĐNVT số 13).

Chát, một khúc bọc dài theo sông

Bến Tre (về sông, rạch) - Tỉnh Cổ Chiên trước khi trổ ra vàm

Bến Tre có ba con sông lớn chảy

(Monographie năm 1903)

ngang, đó là Cổ Chiên, Hàm

Bến Tre (kể về kinh đào) - Bến

Luông và Ba Lai.

Tre có những con kinh sau đây:

Kể về rạch thì có:

- trên cù lao Bến Tre thì có:

- rạch Sốc Sải;

- kinh Turc, do tên người đứng

- rạch Bến Tre, chảy ngang

coi đào (thanh tra chủ tỉnh), đào

tỉnh lỵ ngọn cuối ở Hương Điểm

năm 1873, xưa nhứt, nối rạch Cái

giữa cù lao;

Sơn qua Ba Lai và rạch Sơn Mã

- rạch Sơn Đốc;

qua Hàm Luông, giúp ghe thuyền

- rạch Cái Bông, chảy qua một

qua Mỹ Tho khỏi đi vòng cù lao

xóm đạo;

xa xôi, nhưng từ khi có kinh Chẹt

- rạch Ba Tri, chảy ngang một

Sậy thì canal Turc mất phần quan

chợ quan trọng về phía Nam.

trọng. Có vét lại năm 1898.

Cả năm rạch này đều trút

- kinh Chẹt Sậy, đào năm

nước xuống Hàm Luông.

1878, nối Bến Tre qua Mỹ Tho,

Rạch Ba Tri cá chạy dài theo

trổ ra Ba Lai, dưới cù lao Dài,

sông cái, tưới các làng bên hữu

ngang cù lao Phú Túc, theo kinh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

141

Giao Hòa tắt ngang làng An Hòa,

giúp đi từ Bến Tre đi Trà Vinh

tàu chạy 2 giờ, ghe 4 hay 5 giờ từ

thẳng đường vì rạch Bưng Cát

Bến Tre tới Mỹ Tho.

trước quanh co lắm;

- kinh Sơn Đốc, đào năm 1885,

5) kinh Vĩnh Thành, đào năm

nối rạch Sơn Đốc qua rạch Bến

1876, dài 1km nối rạch Cái Tắc

Tre và nối Hương Điểm với làng

qua Cái Mơng;

Sơn Đốc;

Những con kinh và rạch nhỏ

- kinh Cái Bông qua Mỹ

này vừa rút nước phèn vừa giúp sự

Chánh, do họ đạo Cái Bông xin

lưu thông ghe thuyền nhỏ không

đào cũng lối năm 1885, bề ngang

ít (Monographie Bến Tre 1903).

độ 5 hay 6 mét, giúp rút nước

Bến Tre (kể về đường lộ) - Tỉnh

phèn Bảo Thuận, Ba Mỹ.

Bến Tre gồm hai cù lao, mỗi cù

- kinh Ba Tri đi Đồng Xuân,

lao có một đường cái chạy dài và

đào năm 1895-1896. Dài 12 km,

các đường nhánh tủa ra hai bên

rộng 10 mét, sâu 2 mét rưỡi, vừa

như sau:

giúp đất các làng Phước Mỹ, Phú

- Lộ quản hạt số 3 Mỹ Tho đi

Ngãi, Bảo Thạnh, Đông Xuân

Trà Vinh, chạy ngang Phước Hựu,

sạch phèn và trồng trọt được, vừa

Bến Tre, Mỏ Cày, Chợ Thơm, dài

giúp ghe chài từ Ba Lai qua Hàm

30km, rộng 10 mét;

Luông khỏi đánh một vòng xa, và

- Lộ địa hạt số 1, dài 23km500,

giúp vùng Ba Tri lòi lúa bán ra

rộng 6 mét, chạy từ Bến Tre qua

ngoài xứ.

Vĩnh Long đi ngang qua Tân

Trên cù lao Mỏ Cày, các kinh

Thành, Sơn Thuận, Sơn An, Tiên

khác là:

Thủy, Phú Quới, Bình Lợi, Tân

1) kinh Giồng Sấy, đào năm

Thủy;

1874, dài 4 km 600, phân hai hai

- Lộ địa hạt số 2, dài 42km

tỉnh Bến Tre và Vĩnh Long, nối

700, rộng 10 mét, từ Bến Tre chạy

Hàm Luông qua Cổ Chiên, từ

ra bãi biển đi ngang Chợ Giữa,

rạch Cái Mơng qua Cái Sơn;

Lương Mỹ, chợ Mỹ Lồng, Lương

2) kinh Mỏ Cày qua Cái Quao,

Quới, chợ Giồng Trôm, Sơn Đức,

đào năm 1876, dài 7km, bề ngang

Cái Bông, chợ Ba Tri, Vĩnh Đức

10 mét;

Đông và Tân Hòa;

3) kinh Tân Hương, rộng 10

- Lộ địa hạt số 3, từ Cái Mơng

mét, từ đàng cựu để lại, năm

ra biển ngang qua Vĩnh Thạnh,

1872 xáng múc rộng ra 20 mét

chợ Ba Vát, chợ Giồng Keo, Bưng

bề ngang mà cũng không hết cái

Cát, Mỏ Cày, chợ Cái Quao, Tân

sống trâu (dos d’âne) kinh này

Hương, Đại Điền, Thạnh Phú, An

nối liền rạch Tân Hương qua vàm

Qui, Giao Thạnh. Dài 67km600,

thơm, giúp lưu thông từ Hàm

rộng 8 mét;

Luông qua Cổ Chiên mau hơn;

Trên cù lao Bến Tre, có các lộ:

4) kinh Bưng Cát, đào năm

- Lộ địa hạt số 4, 12km dài 10

1898, dài 2km300, rộng 10 mét,

mét rộng là lộ vòng đai của tỉnh;

https://thuviensach.vn

142

TVTNMN

- Lộ địa hạt số 5, dài 6km,

- Số 5, Bàng Tra qua rạch Cái

rộng 8 mét, đi từ Chợ Giữa qua

Tắc, dài 4km800, rộng 6 mét;

Chẹt Sậy;

- Số 6, từ sông Sốc Ải qua rạch

- Lộ địa hạt số 6, dài 6km,

Tông Dương, dài 5km, rộng 6 mét.

rộng 6 mét, từ Giồng Trôm qua

Năm 1898, trong tỉnh Bến

Châu Bình;

Tre, trên hai cù lao có cả thảy

- Lộ địa hạt số 7, dài 17km,

289km đường lộ (Monographie

rộng 6 mét, Giồng Trôm qua

Bến Tre 1903).

Đồng Xuân;

Bến Tre (chuyện vặt) - Năm Kỷ

- Lộ địa hạt số 8, dài 5km, rộng

Dậu (1849), trong tỉnh xảy ra một

6 mét, Đồng Xuân qua Bảo Thạnh;

trận dịch tả, dân trong tỉnh hao

- Lộ địa hạt số 9, dài 15km,

chết đến 4/10, thêm bịnh trái trời

rộng 6 mét, từ vàm Ba Tri qua

tai hại không nhỏ. Sau nhờ biết

Đồng Xuân;

giữ vệ sinh, không ăn trái cây

- Lộ địa hạt số 10, dài 22km,

chua sống, không uống nước sông

rộng 8 mét, Bến Tre ra Sơn Đốc,

mà không khử độc trước, v.v... mà

ngang Hương Điểm;

các bịnh dữ cũng bớt đi.

- Lộ địa hạt số 11, dài 6km,

Năm 1898, trong một trận

rộng 6 mét, Hương Điểm đi Giồng

bão, gió đưa một chiếc thuyền có

Trôm. Trên cù lao Mỏ Cày thì có:

chở 12 người từ cửa Hàm Luông

- Lộ địa hạt số 12, dài 12km,

thuyền trôi giạt qua tới kinh đô

rộng 6 mét, Mỏ Cày đi Bàng Tra;

Phi Luật Tân là thành Ma-Ní

- Lộ địa hạt 13 dài 8km, rộng

(Manille).

6 mét, Ba Vát đi Bàng Tra;

Ngày xưa, đi săn còn gặp cọp,

- Lộ địa hạt 14 dài 9km, rộng

heo rừng, khỉ, nai, mễn, chồn,

6 mét, Ba Vát đi Trường Thạnh;

rái, chuột đồng (campagnol), về

- Lộ địa hạt 15 dài 9km, rộng

chim có đủ thằng bè, vịt nước, le

6 mét, Khánh Thạnh đi An Thới.

le, v.v... về cá biển có cá đuối, cá

Kể về đường làng thì có 6 con

mập, còn cá đồng thì vẫn nhiều

đường này:

hơn các tỉnh khác.

- Số 1 nối kinh Tân Hương qua

Về cổ tích, tương truyền mé

Đại Điền, ngang Tân Khánh, dài

sông Bến Tre thường lở sụp vì có

18km, rộng 6 mét:

con cá bóng thần làm hang ở dưới,

- Số 2, Chợ Thơm qua Mỏ Cày,

tuy chuyện huyền hoặc, nhưng tỏ

ngang Vĩnh Khánh, Hội An: dài

ra Bến Tre là xứ cá.

6km, rộng 6 mét;

Kể về tinh thần bất khuất thì

- Số 3, Bàng Tra qua Chợ

Bến Tre đứng đầu. Các con cháu

Thơm, ngang Tích Khánh, dài

quan Phan, sau khi người tuẫn

5km800, rộng 6 mét;

tiết, vẫn chống Pháp cho đến

- Số 4, Ba Vát đi Giồng Giai,

cùng: tháng 11 năm 1867, dậy ở

ngang Tân Thành Tây, dài

Bến Tre lan rộng qua Trà Vinh,

4km200, rộng 6 mét;

Kiến Hòa (Mỹ Tho), Duy Minh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

143

(Mỏ Cày), dữ dội nhứt là ở Bảo An

được trả về Bến Tre trừ tổng Minh

(cù lao Bến Tre), rồi kéo dài tới Ba

Nghị còn ở lại Vĩnh Long không về.

Tri, Hương Điểm, quân Pháp lập

Tháng 2 năm 1872 cố đạo Gernot

tòa bố ở Bến Tre và ở Mỏ Cày mà

lập sở đạo họ Cái Mơng, nhưng

cũng chống trả tảo thanh không

nhóm Vĩnh Long dậy, qua đánh

xiết. (Năm 1871 nhập tòa bố Mỏ

hai bộ Cái Nhum và Cái Mơng,

Cày với Bến Tre).

người cầm đầu là bá hộ Huân,

Ngày 5-2-1868, đồn Pháp ở

sau bị Tây bắt ở Long Xuyên, và

Hương Điểm bị đánh; tháng 8

ông bị Pháp hành hình tháng 10

năm 1868, tháng 5 năm 1869,

năm 1875.

khi dậy ở Phú Ngãi, Tân Điền,

Bến Tre, (chuyện vặt tiếp theo)

khi kéo cả trăm người đánh phá

- Cuộc nổi dậy này tiếp tràn qua

Đồng Xuân, giết cai tổng tên Trị,

tổng Minh Trị ở cù lao Mỏ Cày

và viên xã trưởng, em của Trị.

và qua tổng Bảo Đức, cù lao Bến

Tháng 7 năm 1869, cuộc nổi dậy

Tre, cùng một lúc với việc dẹp tòa

của tán lý Kế, thậm chí cuối năm

bố Mỏ Cày. Sau đó nhóm này dời

1869, làng Quới Điền bỏ hoang

căn cứ qua Trà Vinh rồi tan lần

không người dám ở; tháng 10 và

mất tích.

11 đến lượt làng An Thới bị bỏ

Tháng 10 năm 1875 lại có cuộc

trống. Năm 1870, bên Pháp bị

nổi dậy ở ranh giới các tỉnh Vĩnh

binh Đức đánh thua, nhưng bên

Long, Trà Vinh và Bến Tre. Cầm

ta bỏ mất cơ hội tốt.

đầu là Diệu và Trần Than, tùy

Tháng 6 năm 1871, từ 25 tòa

thuộc là Của và Trị. Tháng 12

bố, dẹp bớt còn lại 18, tòa bố Bến

năm 1875, có tin đồn sẽ có dậy ở

Tre bị sáp nhập với tòa bố Mỏ

Mỏ Cày, do hai người tên Đồng

Cày, Bến Tre mất luôn cả tổng

và Đất loan tin, nhưng việc bất

Minh Nghị, Minh Ngãi và Minh

thành.

Chánh nhập về tòa bố Vĩnh Long,

Tháng 4 năm 1873, một người

tại Bến Tre, còn giao phó cho một

tên là Hưng, vượt khỏi Côn Nôn,

quan huyện và 100 lính tráng.

trở về đất liền, kéo theo độ 10 đồ

Viên tham biện Pháp tên Eymard

đảng, đến tụ tập ở cù lao Mỏ Cày,

Rapine, khéo giãi bày, rằng Bến

có ý định đánh đồn Bang Trà đóng

Tre có sẵn nhà ở kiên cố còn Mỏ

ở Cổ Chiên, Pháp dẹp mà không

Cày, quan viên Pháp vẫn ở nhà lá

bắt được ai cả.

ọp ẹp không đủ an ninh, nên lại bỏ

Từ đó Bến Tre êm lần, các tỉnh

Mỏ Cày, dời tòa bố lại Bến Tre cho

lân cận còn có bạo động, nhưng

đến mãi sau này. Cũng có lúc định

từ năm 1874 đến năm 1880,

dời tòa bố về Tân Hương, nhưng

các tham biện chủ tỉnh Bến Tre

vì ngán vấn đề tạo tác dinh cơ tốn

không có chạy tờ kể thêm chuyện

kém nên bãi lịnh ngày 2-9-1871

nào (Monographie Bến Tre 1903).

này, qua nghị định ngày 16-3-

Tr. 39 - Nhà thờ Cái Mơng và

1872, thì các tổng nhập Vĩnh Long

Cái Bông làm bằng gạch ngói bền

https://thuviensach.vn

144

TVTNMN

chắc, kiểu thức trông giống các

4è mois annamite jusqu’au 11è.

nhà thờ bên Pháp của các đồng

Quand il descend dans l ‘eau,

quê, còn ở Phước Hựu, Mỹ Hòa,

c’est toujours à marée basse; il

Thanh Sơn, Cái Quao, Thạnh

a le corps tout noir, et bien qu’il

Phú, Thanh Phong, nhà thờ vẫn

ne soit pas plus gros qu’une

còn bằng lá.

loutre, il est assez puissant

Tại làng Bảo Thạnh, tổng Bảo

pour refouler le courant; les

Trị, có hai ngôi mộ cổ được dân

eaux s’agitent, un énorme ilot se

sùng bái, một mộ của ông Phan

soulève à 2 mètres de haut sur

Thanh Giản, còn mộ kia là của

20 de large et remonte jusqu’à

ông Võ Trường Toản.

Ba Kè, au bord de l’ile de Phu

Trong monographie Bến Tre

Tuc où il disparait. Malheur aux

1903 này, có bài văn bia, chữ

petits bateaux qui ne peuvent se

Hán của quan Phan soạn và

garer à temps à son passage, ils

ông Nguyễn Khắc Huề dịch ra

sont souvent brisés, renversés ou

Pháp văn, nhan là “Inscription

projetés sur la berge. Ce génie,

du tombeau du grand lettré

disent les Annamites, ne protège

Võ Trường Toản, du village de

personne, mais il ne fait aucun

Bảo Thạnh, canton de Bảo Trị,

mal aux gens qui voyagent sur

province de Bến Tre.

le Ba Lai, pourvu qu’ils aient

Bến Tre (chuyện lạ) - Về sóng

soin de se tenir au large et de

thần ở cửa Ba Lai - Nguyên

ne pas côtoyer la berge qu’il s’est

văn đoạn trong monographie năm

réservée. Ce phénomène comme

1903, trương 12, như vầy: “Le seul

tous les mascarets observés

phénomène curieux à signaler

à l’embouchure de certains

est une sorte de mascaret qui se

fleuves, se produit toujours à

produit sur le Ba Lai, en mousson

marée basse et aux syzygies,

Sud Ouest. Les Annamites ont

mais il offre ceci de particulier,

crée une légende à ce sujet. Le

qu’il cesse en mousson Nord-Est

sóng thần (vagues prodigieuses)

et qu’il ne barre que le cinquième

du Ba Lai est, prétendent-ils, un

partie du fleuve environ du côté

génie qui habitait autrefois la

de la berge. Il va ainsi contre le

pagode de Rạch Xép, village de

vent et le courant. Dịch tóm - Lạ

Đại Định. En 1866, il changea

hơn cả là chuyện sóng thần cửa

sa demeure et vint résider à la

Ba Lai, khi mùa gió tây nam thổi.

pointe de Phước Thiện, dans la

Trong xứ thuật rằng: ngày xưa

pagode Phước Thạnh, canton

sóng thần đóng đô ở chùa Rạch

de Hòa Quới, province de Mỹ

Xép, làng Đại Định. Năm 1866,

Tho. Il fait son apparition dans

thần di đô về đầu voi Phước Thiện

les trois premiers jours de la

và về ngự chùa Phước Thạnh,

1re et de la 2è quinzaine de

tổng Hòa Quới (Mỹ Tho). Cứ vào

chaque mois lunaire à partir du

sóc (ba ngày đầu âm lịch) và ba

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

145

ngày giữa tháng (ngày vọng), từ

sổ mục lục MBB từ số 2940 đến số

tháng tư ta tới tháng mười một,

2944. Phật Civa 6 đầu 8 tay (cao

nước ròng đến là thần xuất hiện.

0,13 mét), phật Uma 4 tay (cao

Thấy thần sắc đen tựa bằng rái

0,15 mét), phật Laksmi, có 2 tay,

cá nhưng thần thông vô biên, sức

cao 0,16 mét; phật Lokecvara 4

có thể di chuyển nước dưới sông

tay cao 0,105 mét; và một phật

bắt dựng đứng lên như tấm vách

gãy cao 0,13 (sưu tập phẩm trước

cao hai thước bề ngang 20 thước,

của dr. Dufossé bán lại viện bảo

rồi cuồn cuộn chảy dội, ngược về

tàng) (theo Le Cisbassac).

hướng Ba Kè, khi tới đầu cù lao

Bến Tre (cổ tích)

Phú Túc thì lặn mất. Ghe nhỏ,

- Mộ Phan Thanh Giản, tại

thuyền con nào, rủi gặp, nếu

làng Bảo Thành, tổng Bảo Trị,

không gãy nát tan tành thì cũng

cách Bến Tre 44 km (mộ có tu

chìm lỉm hoặc bị ném lên bờ gãy

bổ lại).

lọi. Theo người sở tại, thần này

- Mộ Võ Trường Toản, có công

không phù hộ ai mà cũng chẳng

đào tạo nhiều nhơn tài giúp nhà

làm hại ai, miễn biết ý thần,

Nguyễn được Phan Thanh Giản

tránh đường cho thần đi, hoặc

dời mộ về làng Bảo Thạnh từ

đi ngoài khơi và miễn đừng ôm

năm 1865.

sát mé thì không gặp thần, tức

- Mộ Nguyễn Đình Chiểu

vô hại. Sóng thần, phàm sông

(1822-1888) tại làng Ba Tri.

lớn, thường có, và thường hiện

Biên Hòa, năm 1897 có 16 tổng và

vào cơn nước ròng những ngày

183 làng, đó là tổng:

sóc ngày vọng khi thủy triều

Bình Lâm Thượng, 10 làng

lên. Đặc biệt là sóng thần Ba Lai

Chánh Mỹ Hạ

15 -

hiện mùa Đông Bắc và chỉ choán

Chánh Mỹ Thượng 10 -

1/5 gần bờ.

Chánh Mỹ Trung 18 -

Bến Tre (cổ thạch) - Cách 600

Long Vĩnh Thượng 10 -

thước thì tới, nhà làng Hương

Phước Vĩnh Hạ

17 -

Điểm, về hướng bắc, xóm Tân

Phước Vĩnh Thượng

Hào, làng Tân Thành, tổng Bảo

8 -

Lộc, tỉnh Bến Tre, nơi nhà ông

Phước Vĩnh Trung 13 -

Nguyễn Văn Ất, ông này khai

Thành Tuy Hạ

19 -

rằng năm 1944 ông có đào gặp

Thành Tuy Thượng 11 -

một cổ Phật đá Miên, ông đã hiến

An Viễn

6 -

cho viện bảo tàng Sài Gòn và ghi

(đồng bào thượng)

vào sổ mục lục số MBB, 3667

Bình Tuy

7 - id

(theo Le Cisbassac).

Phước Thành

10 - id

Viện bảo tàng Sài Gòn cũng

Tập Phước

7 - id

nhận được năm hình bằng đồng

Thuận Lợi

6 - id

của tỉnh Bến Tre gởi nạp rằng tìm

Bình Cách

7 - (Cao

gặp năm 1923 trong ruộng, và vô

miên)

https://thuviensach.vn

146

TVTNMN

Biên Hòa, năm 1939, theo q. Thời

Chợ đường, làng Phước Kiến,

sự cẩm nang, có:

tổng Thành Tuy Hạ

Dân số 170.606 ng.

Chợ mới, làng Phước Long,

gồm có Việt 123.932

tổng Thành Tuy Hạ

Minh Hương 891

Theo Thời sự cẩm nang năm

Thổ 1.233

1939, thì năm ấy ngoài các chợ kể

Thượng 40.978

trên, có thêm chợ Tân Vạn, làng

Lào 24

Tân Vạn.

Hoa kiều 2.990

Chợ Thủ làng Uyên Hưng

Ng. nước khác 76

(có lẽ thay tên chợ Thủ Đồng Sứ

Pháp ?

(Tân Uyên).

Biên Hòa, năm 1897 có:

Chợ Lò Gạch, làng Bửu Long

a) Trường học: 1 trường địa

Chợ Long Thành, làng Long

hạt và 4 trường tổng tại làng:

Thành.

Bình Trước, Bình Mỹ, An Hòa và

Chợ Võ Sa làng Bình Long

Tân Uyên.

Chợ Phước Lý làng Phước Lý.

b) 3 nhà thơ dây thép: 1 sở tại

Chợ Cây Đào làng Bình Thành

tỉnh lỵ, 1 sở tại Long Thành, 1 sở

Chợ Phước An làng Phước An.

tại Tân Uyên.

Kể về di vật cổ, Biên Hòa có:

c) 12 chợ: Gọi Chợ Thủ

1) Một Phật đá lớn thếp vàng,

c. Làng Uyên Hưng?

tại chùa Bửu Sơn, làng Bình

Chợ Thủ Đồng Sứ, làng Tân

Trước (cách tỉnh lỵ 1km). Tượng

Uyên, tổng Chánh Mỹ Trung.

Phật này rất cổ, do dân gặp trong

Đồng váng, làng Tân Bạ,

một bọng cây. Ông Aymonier có

tổng id

dịch và nói đó là chữ Chàm.

- Bến Gỗ, làng An Hòa, tổng

2) Một cốt Phật bằng đá

Long Vĩnh Thượng

mình người đầu voi, tại chùa

Chợ Đồn, làng Bình Long,

Phước Hội, làng Tân Triều tây,

tổng Chánh Mỹ Thượng

đó là chúa thổ công, gọi Ganeca,

- Bà Ký, làng Tuy Long, tổng

của thần thoại Ấn, có khắc chữ

Thành Tuy Thượng

Miên cổ (Monographie năm 1901,

Gọi Chợ Quan (1939)

tr.51)

Đồng Môn, làng Phước Thiền

3) Chùa Đại Giác, làng Nhị

(sic), t. Thành Tuy Hạ

Hòa, có từ đời Lê Hiển Tông

- Cây Gia, làng Tân Tịch, tổng

(1740-1786) có một biển mạ vàng,

Chánh Mỹ Hạ

hai chữ Đại Giác do một bà công

Chợ Dinh, làng Bình Trước,

chúa con vua Minh Mạng cúng

tổng Phước Vĩnh Thượng

(tr. 54 monogr).

Chợ Bến Cá, làng Bình Thảo,

Hội đua ngựa gọi Société des

tổng Phước Thành Hạ

Courses du Đồng Nai, sáng lập

Chợ Cây Me, làng Tân Lương,

năm 1896, có 400 hội viên vừa

tổng Chánh Mỹ Trung

Pháp lẫn Việt, nền trường đua

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

147

ở trên nổng cao tại Châu Thành

Mỹ Lộc

(tr. 55).

Phước Hòa

Bình Lâm Thượng: đd, 1 trong

Phước Vinh

16 tổng c.t. Biên Hòa

Tân Lợi

Năm 1897 có 10 làng (theo

Tân Lập

lịch 1897)

có lẽ 2 làng này nhập làm

An Lộc

Tân Hòa

Bình Lộc

Tân Nhuận

Hưng Lộc

Thanh Hòa

Phong Lộc

Thương Lang

Phú Lộc

Mỹ Đức

Quới Lộc

Tân Tịch

Tân Lộc

Năm 1901 còn lại 14 làng,

Thuận Lộc

theo monographie 1901:

Xuân Lộc

An Linh

Chánh Lộc

Bình Cơ

(Năm 1901 còn lại 9 làng, theo

Chánh Hòa

monographie 1901):

Chánh Hưng

An Lộc

Lạc An

Bình Lộc

Mỹ Lộc

Hưng Lộc

Phước Hòa

Phong Lộc

Phước Vĩnh (chợ Bố Mua có

Phú Lộc

từ n. 1899)

Quới Lộc

Tân Hòa

Tân Lộc

Tân Nhuận

Thuận Lộc

Thanh Hòa

Xuân Lộc

Thương Lang

?

Mỹ Đức

Tổng Bình Lâm Thượng sản

Tân Tịch (chợ Cây Da)

xuất cây gỗ rừng: căm xe, cẩm lai,

Trừ Mỹ Đức và Tân Tịch, các

vắp, sao, gõ, sến, trắc, bình linh,

làng kia của tổng sản xuất gỗ

bời lời, làu táu, huỷnh, bằng lăng,

rừng: cam liên, gõ, sao, cẩm lai,

gối, gáo, xoay (monogr. tr. 26).

trắc, làu táu, trường, da đá, giáng

Chánh Mỹ Hạ: đd, 1 trong 16

hương, vấp, bình linh, mít nài

tổng c/t Biên Hòa

(monogr. tr 26).

Năm 1897 có 15 làng theo

Chánh Mỹ Thượng: đd, 1

lịch 1897

trong 16 tổng c.t. Biên Hòa

An Linh

năm 1897 có 10 làng (theo

Bình Cơ

lịch 1897)

Chánh Hòa

Bình Long

Chánh Hưng

Bình Trị

Lạc An

Mỹ Khánh

https://thuviensach.vn

148

TVTNMN

Tân Bản

Vĩnh Phước

Tân Hạnh

(Monographie năm 1901)

Tân Phước Đông

An Chữ

Tân Thiều

Bình Chánh Đông

Tân Vạn

Bình Chữ

Tân An

Bình Hóa

Tân Hóa

Bình Hưng

(Monographie năm 1901, còn

Điều Hòa

lại 9 làng):

Dư Khánh

Bình Long (chợ Đồn, có từ đời

Hiệp Hưng

Tây Sơn)

Nhựt Thạnh

Bình Trị

Phước Hải Đông

Mỹ Khánh

Tân Ba (chợ Đông Vạn)

Tân Bản

Tân Hội

Tân Hạnh

Tân Long

Tân Phước Đông

Tân Lương

Tân Thiều (thiều: đẹp)

Tân Trạch

Tân Vạn

Tân Uyên (chợ Thủ Đồng Sứ)

?

Thiện Khánh

Hóa An (phải đổi Tân Hóa ra

Vĩnh Phước

Hóa An chăng? hay là làng khác?)

Long Vĩnh Thượng: đd, 1

Chánh Mỹ Trung đd, 1 trong

trong 16 tổng c.t Biên Hòa

16 tổng c.t. Biên Hòa

(theo lịch 1897 có 19 làng)

(theo lịch năm 1897), có 18

An Định

làng:

An Hòa

An Chữ

An Hưng

Bình Chánh Đông

An Lợi

Bình Chữ

An Phước

Bình Hóa

An Xuân

Bình Hưng

Bình Dương

Điều Hòa

Phước Cang

Dư Khánh

Phước Hội

Hiệp Hưng

Phước Hưng

Nhựt Thạnh

Long Khánh

Phước Hải Đông

Phước Mỹ

Tân Ba

Long Điền

Tân Hội

Long Trường

Tân Long

Tân Xuân

Tân Lương

Thiết Tượng

Tân Trạch

Vĩnh Hòa

Tân Uyên

Vĩnh Thọ

Thiện Khánh

(Monographie năm 1901 còn 81)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

149

An Hòa (chợ Bến Gỗ)

quan: ông quan)

Phước Tân

Tân Định

Thiết Tượng

Đại An

Theo monographie năm

Long Lộc

1901, vì có làng mất có làng đổi

Tân Hiền

tên nên ghi lại mà không dám

Tân Phú

cho ý kiến:

Xuân Lộc

Tên làng tr. monographie kể

Làng có từ 1897:

dưới đây không có trong lịch 1897:

Phú Trạch

Long Bình

Tân Huệ Đông

Long Hưng

Đa Lộc

Tam An

Hiền Quan

Tam Phước

Tân Khai

Trường Thọ

Trị An

Năm làng Long Bình, Phước

Xuân Hòa

Tân, Tam An, Tam Phước và

Làng có năm 1901

Trường Thọ đều có rừng sản xuất

(những tên làng này không

cây gỗ danh mộc hay củi (monogr.

thấy ghi lại trong monographie

tr. 26)

1901, vì sợ lầm lạc nên không cho

Phước Vĩnh Hạ: đd, 1 trong 16

ý kiến, có lẽ đổi tên và cũng không

tổng của tỉnh Biên Hòa

dám chỉ định).

(Năm 1897 có 17 làng theo

Ba làng Đại An, Tân Định và

lịch 1897)

Thiện An, sản xuất rất nhiều cây

Bình Lợi

gỗ quí: gõ, cam xe, sến, bình linh,

Bình Ninh

làu táu, giáng hương, trai, huỳnh

Bình Phú

đường, chay, chò, cẩm liên, cẩm

Bình Thạnh

lai, sơn, vắp, xoay, trắc, tràm,

Bình Thảo

ram, bằng lăng, bời lời, thông,

Thiên Quan

tre, gáo, vên vên, dầu, mít nài

Tân Định

(monogr. tr.26).

Bình An Chánh

Phước Vĩnh Thượng: đd, 1

Bình Lục

trong 16 tổng c.t. Biên Hòa

Long Chánh

(Năm 1897 có 8 làng):

Long Phú

Bình An

Năm 1901 còn 12 làng (theo

Bình Trước

monographie năm 1901)

Nhị Hòa

Bình Lợi (có chợ gọi chợ Do Sa)

Nhứt Hòa

Bình Ninh

Tam Hòa

Bình Phú

Tân Lại

Bình Thạnh (chợ Cây Đào)

Tân Mai

Bình Thảo (chợ Bến Cá)

Vĩnh Cửu

Thiên Quan (thiên: dời, đổi;

Bình An

https://thuviensach.vn

150

TVTNMN

Bình Trước, có chợ gọi chợ

Hai làng Bình Ý và Tân

Dinh

Phong, tổng Phước Vĩnh Trung

Nhị Hòa, chợ gọi chợ Mới

sản xuất lâm sản như gõ, sao, da

Nhứt Hòa

đá, bằng lăng, huỷnh, làu táu,

Tam Hòa

viết, trắc, cẩm lai, bời lời, trường.

Tân Lai (Lai, không phải Lại)

Thành Tuy Hạ: đd, 1 trong 16

Tân Mai

tổng c.t. Biên Hòa

Vĩnh Cửu

Năm 1897 có 19 làng theo

Những làng Bình An, Bình

lịch 1897:

Trước, Tân Mai và Vĩnh Cửu của

An Phú

tổng Phước Vĩnh Thượng sản

Bình Quới

xuất gõ, trắc, cẩm lai, sao, bằng

Long Điền

lăng, công, chay, bời lời, vắp, làu

Long Hiệu

táu, dầu, gáo, và huỷnh.

Lương Thiện

Phước Vĩnh Trung: đd, 1 trong

Mỹ Hội

16 tổng c.t. Biên Hòa

Mỹ Khoan

Năm 1897 có 13 làng (theo

Phú Mỹ

lịch 1897)

Phước An

Bạch Khôi

Phước Khánh

Bình Diện

Phước Kiến

Bình Hậu

Phước Lai

Bình Mỹ

Phước Long

Bình Thạnh

Phương Lương

Bình Thới

Phước Lý

Bình Ý

Phước Thạnh

Hàm Hòa

Phước Thiền

Tân Phong

Phước Thọ

Tân Thạnh Đông

Tân Tường

Tân Triều Đông

Năm 1901, theo monographie

Tân Triều Tây

còn đủ số:

Năm 1901, còn 8 làng (theo

An Phú

monographie năm 1901)

Bình Quới

Bình Thạch

Long Điền

Bình Ý

Long Hiệu

Tân Phong

Lương Thiện

Tân Triều Đông

Mỹ Hội

Tân Triều Tây (chợ Cẩm Vinh)

Mỹ Khoan

Bửu Long (chợ Lò Gạch)

Phú Mỹ

Thạnh Phước

Phước An

Thới Sơn

Phước Khánh

(các làng kia monographie

Phước Kiến

1901 không nhắc)

Phước Lai

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

151

Phước Long (chợ gọi chợ Mới)

Tuy Long

Phước Lương

Phước Nguyên

Phước Lý (chợ Rạch Giồng)

Tám làng An Lâm, Khánh

Phước Thạnh

Lâm, Long Thuận, Phước Lộc,

Phước Thiền (chợ Đồng Môn)

Phước Nguyên, Phước Thái, Tam

Phước Thọ

Thiện và Tập Phước sản xuất cam

Tân Lương (không phải tường)

xe, cam liên, trai, vắp, bình linh,

Mười ba làng An Phú, Long

làu táu, trắc, chiêu liêu, cá đuối,

Điền, Long Hiệu, Mỹ Khoan,

huỳnh đường, huỷnh, gối, công,

Phước An, Phước Kiến, Phước

bời lời, xoay.

Lai, Bình Quới, Phước Lý, Phước

An Viễn: đd, 1 trong 16 tổng

Thạnh, Phước Thiên, Phước Thọ

c.t. Biên Hòa

và Tân Trường của tổng Thành

Năm 1897 có 6 làng (theo lịch

Tuy Hạ sản xuất trắc, làu táu,

1897)

sao, công, bằng lăng, vên vên,

Cam Ngôn

săng ma, cám, mít nài.

La Minh

Thành Tuy Thượng: đd, 1

Cam Đường

trong 16 tổng c.t Biên Hòa

Cam Mỹ

Năm 1897 có 11 làng (theo

Thoại Hương

lịch 1897):

Cam Tim

An Lâm

(Theo monographie năm 1901

Khánh Lâm

còn đủ)

Long Thuận

Cam Ngôn

Phước Đức

La Minh

Phú Lạc

Cam Đường

Phước Lộc

Cam Mỹ

Phước Thái

Thoại Hương

Tam Thiện

Cam Tim

Thanh Nguyên

Bình Tuy: đd, 1 trong 16 tổng

Tập Phước

c.t. Biên Hòa

Tuy Long

Năm 1897 có 7 làng (theo lịch

Năm 1901 còn 9 làng (theo

1897)

monographie năm 1901)

Cao Can (sic)

An Lâm

Định Quán

Khánh Lâm

Gia Canh

Long Thuận

Lý Lịch

?

Thuận Tùng

?

Túc Trưng

Phước Lộc

Vĩnh An (đồng bào thượng ở

Phước Thái

nhiều)

Tam Thiện

(theo monographie năm 1901)

Tập Phước

Cao Cang

https://thuviensach.vn

152

TVTNMN

Định Quán

Năm 1897 có 7 làng (theo lịch

Gia Canh

1897)

Lý Lịch

Bảo Chánh

Thuận Tùng

Bảo Định

Túc Trưng

Bảo Liệt

Vĩnh Ân

Bảo Mỹ

Phước Thành: đd, 1 trong 16

Long Tại

tổng c.t. Biên Hòa, năm 1897 có

Thời Giao

10 làng có đồng bào thượng ở:

Tích Thiện

Bao Hàm

Monographie 1901 còn đủ:

Đông Thành

Bảo Chánh

Gia An

Bảo Định

Gia Cấp

Bảo Liệt

Trà Tân

Bảo Mỹ

Thọ Vức

Long Tài (tài: của cải)

Võ Đắt

Thời Giao

Võ Định

Tích Thiện

Võ Đông

Thuận Lợi: đd, 1 trong 16 tổng

Võ Quan

c.t Biên Hòa

Monographie 1901 còn đủ:

Năm 1897 có 6 làng:

Bao Hàm

Can Vàng

Đông Thành

Chôn Lâm

Gia An

Đặt Trụ

Gia Cấp

Phú Quan

Trà Tân

Phú Tron

Thọ Vực

Phú Xuân

Võ Đắt (Dỏ: điếm canh?)

Monographie 1901 còn y:

Võ Định (Dỏ?)

Rang Vang

Võ Dõng (Dỏ?)

Trung Lâm

Võ Quảng (Dỏ?)

Gia Trụ (thay vì Đặt trụ)

(Thời này chính tả chưa thống

Phú Quan

nhất, và các chữ “võ” này đều

Phú Tròn

viết như vậy, xin chất vấn và hỏi

Phú Xuân

có nên viết “dỏ”, tức điếm canh

Bình Cách: đd, 1 trong 16 tổng

chăng? Trong PCGB in năm

c.t. Biên Hòa

1875, ông T.V.K viết Dỏ Sa (Phước

Năm 1897 có 7 làng của người

Long).

Cao Miên ở:

(Monographie năm 1901 của

An Bình

tỉnh Biên Hòa không có ghi tổng

An Trung

này trong địa hạt của tỉnh nữa).

Chơn Thành

Tập Phước: đd, 1 trong 16 tổng

Diêm Quan

c.t Biên Hòa

Hương Mát

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

153

Thành Công

Chánh Hưng, Lạc An, Mỹ Lộc,

Từ Tôn

Phước Hòa, Phước Sang, Phước

Monographie 1901 thêm làng

Vinh, Tân Hòa, Thân Nhuận,

Cẩm Sô nữa là 8 làng:

Tân Tịch, Thanh Hòa, Thương

An Bình

Lang); 3) t. Phước Vĩnh Hạ (1.

An Trang

Bình Long, Bình Phước, Lợi Hòa,

Chơn Thành

Bình Thạnh, Đại An, Tân Định,

Diêm Quan

Tân Phú và Thiên Tân).

Hương Mạt

4) quận Xuân Lộc, 4 tổng: 1) t.

Thành Công

Bình Lâm Thượng (1. Bình Lộc,

Tự Tôn

Gia Rai, Hưng Lộc, Tân Lập, Tân

Cẩm Sô

Phong, Xuân Lộc); 2) t. mọi An

Biên Hòa, theo Thời sự cẩm nang

Viêng (sic); (l. Cam Tiêm, Cam

1939 có:

My, Cam Ngôn, Cam Dương, Tích

1) quận Châu Thành có 3

Thiện, Bao Ny, Thới Giao); 3) t.

tổng: 1) t. Chánh Mỹ Thượng (1.

mọi Phước Thành, (1. Vo Dong,

Bửu Hòa, Bình Trị, Hòa An, Tân

Vo Quan, Gia Cấp, Vo Dinh, Đông

Hạnh, Tân Vạn, Tân Hiệp); 2) t.

Thành, Bao Hâm, Túc Trưng,

Phước Vĩnh Trung (1. Bình Hòa,

Vĩnh An) 4) t. mọi Tập Phước (1.

Bình Ý, Bửu Long, Tân Phong,

Bao Chánh, Bao Dinh, Bao Liệt,

Tân Triều); 3) t. Phước Vĩnh

Lang Tái, La Minh, Thoại Hương,

Thượng (1. Bình Trước, Hiệp Hòa,

Trà Tân, Võ Dắt, Thọ Vựt (sic),

Tân Hiệp, Tân Thành).

Gia An).

2) quận Long Thành 3 tổng: 1)

5) quận Núi Bà Rá, 9 tổng: 1) t.

t. Long Vĩnh Thượng (1. An Hòa,

Bình Cách (l. Âu Trang, An Bình,

Long Bình, Long Hưng, Phước

Thành Công, Thanh Sơn, Chơn

Tân, Tam Phước, Tân Hưng,

Thành, Cam Sô, Diêm Quan); 2)

Tân An, An Lợi); 2) t. Thành Tuy

t. Thuận Lợi (1. Giát Tru, Dông

Thượng (1. Long An, Long Phước,

Bua, Tà Bai, Ta Mòn, Tà Bung, Tà

Phước Hiệp, Phước Lai, Phước

Cô, Bu Trít, Bu Marr, Bu-N d’ot,

Lộc Xã, Phước Mỹ, Phước Thiện,

Tam Glei, Bu K’koou); 3) t. Bu

Thái Thiện); 3) t. Thành Tuy Hạ

Yum (làng Phú Riềng, Bu Dinh,

(láng Phú Hội, Phú Hữu, Phú

Bu Bô, Bu Karr, Bu Rat, Bu Ray,

Thạnh, Phước An, Phước Khánh,

Bugrô, Bu Then, Bu Mum, Bu

Phước Lý, Long Tân).

Yum, Bu K’muôn); 4) tổng Tân

3) quận Tân Uyên, 3 tổng: 1)

Thuận (1. Bu K’teik, Tat Rach,

t. Chánh Mỹ Trung (1. An Thành

Bu Dah, Bu Katt, Bu Plong); 5)

Xã, Bình Chánh Đông, Bình

tổng Khum Narr (làng Tat-ri, Bu

Hòa, Mỹ Hòa, Mỹ Quới, Phước

Compeil, Bu K’nayt, Bu Cô Dôp,

Thành, Tân Ba, Thái Hòa, Uyên

Bu Cô lia, Bu K’dâng, Bu Thôl,

Hưng); 2) t. Chánh Mỹ Hạ (1. An

Bu Glei, Bu Klang, Bu Treit, Bu

Linh, Bình Mỹ, Chánh Mỹ Hòa,

Drudet, Bu Dru Trên, Bu Briêng,

https://thuviensach.vn

154

TVTNMN

Bu Kroat, Bu Biet, Bu Porrdak,

dynastie chinoise des Minh, ayant

B.L’Tân); 6) tổng Khun Klênh (1.

été battu par les Tartares s’enfuit

Bu Karr, Giat Té, Bu Xach, Bu

sur des barques et aborda avec

Yâm, Bu nghiên, Châu Mai, Bu

3.000 guerriers dans le royaume

Rang, Bu Yhann Krao, Bu Gnao);

d’Annam. Le roi de ce pays,

7) tổng Xor Nouk (làng Bu Ton,

informé par des mandarins de

Bu Thôn, Bu Harr, Bu Nul, Bu

cette arrivée, ordonna d’accueillir

Marteil, Bu N’harr, Bu Korla, Bu

amicalement les Célestes, de

L’nga, Bu Xarr, Bu Bria, Bu Klun,

recevoir leur soumission mais

Bu Teil); 8) tổng R’Lâp (1. Bu Nu,

de les envoyer en Cochinchine

Bu Blênh, Bu Rayt, Bu J’rin, Bu

coloniser de nouveaux terrains.

D’riêt, Bu Gout, Bu K’toh, Bu

Les Chinois se rembarquèrent

Borr, Bu K’dei, Bu Sriêt, Bu D’rin,

et se dirigèrent vers le territoire

Bu R’lâp, Bu Rang, Bu Nhao, Bu

qui leur était assigné: les uns avec

Ch’rap, Bu Kett, B. R’xon, Bu

Dương Ngạn Địch s’établirent à

K’kaun, Bu Tok, Bu N’dia, Bu

Mỹ Tho, les autres avec Trần, 2è

Coh, Bu Tâp Tat); 9) tổng Bunard.

chef de l’expédition, allèrent se

Biên Hòa cố sự - Hội cổ học Ấn fixer dans l'ýle de Cù Lao Phố

Trung (Société des Etudes

et sur les rives du Đồng Nai,

Indochinoises có công biên soạn

notamment à Ban Lân (Bến Gỗ

một bộ monographies, về các

actuel).

tỉnh Nam Kỳ. Tôi chỉ góp được:

Ces étrangers s’al lièrent

ler fascicule về monographie tỉnh

avec les Annamites établis

Biên Hòa, in năm 1901 4è fasc.

précédemment dans ces régions

Về tỉnh Mỹ Tho, in năm 1902; 7è

et se mirent à défricher et à

fasc. Về Bến Tre in năm 1903 9è

cultiver le pays.

fasc. Về Trà Vinh, in năm 1903;

Des fonderies furent crées

và 12è fasc. Về Long Xuyên in

des pagodes construites, des

n. 1905.

rues tracées. En peu de temps,

Các tỉnh kia tìm mãi không

le village de Ban Lân devint

gặp. Nay chép lại mà không

un centre commercial très

dịch về B. Hòa: “Histoire de

important activement fréquenté

Biên Hòa - Biên Hòa autrefois

par les navires de commerce

province cambodgienne, fut

de nationalités différentes qui

conquise sous le roi Giao Chỉ

remontaient le Đồng Nai pour

Lê Thần Tôn (1648-1663), par

venir trafiquer et y échanger

le seigneur de Huế (An Nam),

leurs marchandises.

Nguyễn Hiếu Vương, et colonisée

Le nombre de colons résidant

par les habitants du Quảng Nam,

dans l’ancien territoire conquis

du Quảng Ngãi et de Bình Định.

a u x C a m b o d g i e n s a y a n t

Vers 1705, Dương Ngạn

considérablement augmenté,

Địch, général d’une armée de la

le huyện de Phước Long (sous-

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

155

préfecture) fut d’abord fondé puis

de kilomètres de Saigon, sur la

tranformé en un Phủ (préfecture)

rive gauche du Đồng Nai et à

qui comprenait quatre huyện:

cheval sur la route d’Annam, la

Phước Chánh, Bình An, Long

petite citadelle de Biên Hòa avait

Thành et Phước Bình. Le roi Minh

servi de point de ralliement à

Mạng changea cette organisation

Nguyễn Tri Phương et à un grand

administrative il l’agrandit et en

nombre de fuyards de l’armée de

fit une province du nom de Biên

Chí Hòa. Elle était donc, à ces

Hòa tỉnh qui eut comme limites:

divers titres, particulièrement

au nord la province de Bình

inquiétante. Ses abords, du côté

Thuận; au sud, la province de Gia

de Saigon, étaient d’ailleurs

Định; à l’Est la mer; à l’ouest, le

puissamment défendus par de

royaume du Cambodge.

nombreux ouvrages et obstacles,

Biên Hòa tỉnh a formé sous

et notamment par un camp

la domination française trois

retranché de 3.000 hommes

provinces: Bà Rịa, Biên Hòa, Thủ

établi à moins de deux lieues

Dầu Một. La province de Biên Hòa

des positions francaises, sur le

actuelle a été constituée par les

plateau de Mỹ Hòa. Le Đồng Nai,

huyện de Phước Chánh et Long

en avant de la place, était lui-

Thành. Cette province appartint

même obstrué par neuf solides

aux Annamites jusqu’en 1861

barrages en bois et par une

(xem tiếp thẻ: Biên Hòa cố sự).

estacade en pierres. Tous ces

Biên Hòa cố sự (tiếp): - Cette travaux étaient dominés, sur

province appartint aux Annamites

les deux berges, par des fortins

jusqu’e 1861, date de l’arrivée en

garnis de pièces d’artillerie.

Cochinchine du contre-amiral

Ce puissant système de

Bonnard, nommé commandant

défense fut reconnu en détail par

en chef de l’expédition française

l’amiral Bonnard lui-même, qui

en remplacement du vice-amiral

décida, pour éviter tous retards,

Charner, arrivé au terme de son

de l’aborder de front. Un dernier

commandement.

ultimatum fut alors adressé par

L’amiral Bonnard s’occupa

lui à l’ambassadeur de la cour de

immédiatement, suivant les

Huế qui se trouvait dans la place;

ins truc tions du Ministre de la

et cette démarche étant restée

marine, de porter les frontières

sans réponse, les deux colonnes

de notre colonie naissante à l’Est

désignées pour l’expédition

de Saigon déjà en notre pouvoir.

recurent, dans la matinée du 14

C’est dans ce but que fut

décembre, l’ordre de se mettre

entreprise l’expédition de Biên

simultanément en marche. La

Hòa.

première d’entre elles, composée

Histoire de la conquête de

d’infanterie franco-espagnole, de

Biên Hòa - Située à une vingtaine

quelques cavaliers et de quatre

https://thuviensach.vn

156

TVTNMN

obusiers, et placée sous les ordres

Le moment était venu de

du chef de bataillon Comte, était

marcher sur la place elle-même.

allée, dès la veille, bivouaquer sur

L’amiral, se rendant compte des

les hauteurs de Hưng Lộc: elle se

réelles difficultés que pouvait

porta aussitôt sur le village de

présenter ce dernier effort, prit

Gò Công de la province de Biên

en personne la direction des

Hòa, clé de la position avancée

opérations et s’avanca contre

de Mỹ Hòa; elle fut remplacée

la citadelle sur l’aviso à vapeur

dans ses cantonnements par la

l’Ondine, battant son pavillon il

deuxième colonne, commandée

était suivi d’une seule canonnière,

par le colonel espagnol Domenech

commandée par le lieutenant de

Diégo, placée en réserve, et

vaisseau Jonnard. Un feu nourri

destinée à soutenir, au besoin,

fut aussitôt ouvert contre les

les opérations de l’avant-garde.

ouvrages qui abritaient l’ennemi;

En même temps, le capitaine

à la troisième salve, la résistance

de vaisseau Le Bris remontait,

cessa et Biên Hòa, livré aux

à la tête de deux compagnies de

flammes, fut abandonné par ses

débarquement, l’arroyo de Gò

défenseurs. Les troupes alliées y

Công, tandis que le commandant

firent leur entrée le lendemain

de la Renommée, suivi de ses

16 décembre. Deux jours à peine

embarcations, se portait sur le

avaient suffi à nous assurer

même point par la voie du Rạch

cet important succès, dont les

Tiết. Cette triple attaque, fort

principales conséquences ont

heureusement combinée, fut

été résumées ainsi qu’il suit par

couronné d’un plein succès, et

l’amiral Bonnard lui-même, dans

le village de Gò Công fur enlevé

son rapport au ministre:

après un court engagement.

“Destruction complète et

Biên Hòa cố sự (tiếp) - Ce

dispersion du camp le Mỹ Hòa,

premier point occupé, on se

situé à trois lieues de Saigon;

porta sans tarder sur les forts

prise de trois forts et explosion

qui s’échelonnaient sur la

d’un quatrième; évacuation totale

rive droite du Đồng Nai: une

de la province de Biên Hòa par

savante manoeuvre tournante

l’armée de Tự Đức qui, craignant

les fit tomber en notre possession

d’être coupée sur la route de Huế,

malgré leur résistance opiniatre.

ce qui est en voie d’exécution,

Le camp de Mỹ Hòa, ainsi dégarni

s’est enfuie en désordre à travers

put être attaqué le lendemain, au

les montagnes, en abandonnant

petit jour, par toutes les colonnes

tous les uns sur les autres et

réunies, qui l’enlevèrent d’un

brulant les magasins; - prise de

magnifique élan: les troupes qui

quarante-huit pièces de canon,

le défendaient se dispersèrent

d’un approvisionnement de bon

en désordre du côté de Biên Hòa.

bois de construction et de quinze

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

157

jonques royales, dont dix de près

Mais en proie à la fièvre des

de deux cents tonneaux; enfin,

bois, au pied du núi Chứa Chan,

possession d’une citadelle où,

nos soldats étaient décimés. Le

malgré les dégâts que l’ennemi

poste de Bảo Chánh fut supprimé

a cherché à commettre, les alliés

en 1865 et celui de Long Thành

ont pu installer immédiatement

quelques années après.

une garnison respectable avec un

On remplaca ce dernier par

hôpital de cent lits, dans un pays

une escouade de miliciens et plus

magnifique, où l’on ne rencontre

tard de tirailleurs.

pas de marécage”.

Depuis 1867, aucune garnison

Après la prise de Vĩnh Long,

n’existe plus à Long Thành où

le roi Tự Đức demanda à traiter.

ne se trouve actuellement qu’un

La paix fut conclue le 5 juin

poste forestier.

1862; le roi d’Annam cédait à

La route de Long Thành à An

la France les province de Biên

Lộc coupe l’emplacement de cet

Hòa, de Saigon et de Mỹ Tho.

ancien fort.

Longtemps après la conquête,

A gauche de cette route, on

les Francais eurent à réprimer

aperçoit quelques tumulus que

les incursions des Annamites qui

les vieux Annamites déclarent

s’étaient retirés chez les Mois et

être des tombes de soldats

dans les forêts de la province.

français.

Pour maintenir les rebelles et

On reconnait encore le

particulièrement pour empêcher

tombeau d’un capitaine. M. Buffy,

des incursions d’Annamites de

qui serait mort chez les Mois de

l’Annam, des camps retranchés

Cam Ngôn, vers 1862, dans des

furent construits à Biên Hòa,

circonstances restées inconnues.

puis en 1862 à Long Thành, et

(monographie Biên Hòa, année

une compagnie... composée de

1901, p.47 à 51).

soldats d’infanterie de marine

(chép làm tài liệu cho mai sau

et de spahis tagals, commandés

và không dịch vì chỉ tuyên dương

par un officier français y tint

công của người đắc thắng).

garnison; l’on voit encore dans ce

Biên Hòa (kể về kinh rạch) - Có

village les remblais et les fossés

3 kinh lớn và 1 kinh nhỏ dẫn

qui entouraient le fort.

phèn: 1

Un poste avancé, alimenté

1) Kinh Bà Ký, dài 4km, rộng

par la compagnie de Long Thành,

9 mét, sâu 2 mét rưỡi khi nước

fut même crée à Bảo Chánh, à 40

lớn, nối rạch Đồng Môn là nhánh

kilomètres environ sur le route

sông Đồng Nai qua rạch Bà Ký là

de Tấn Linh et Phan Thiết; il

nhánh sông Thị Vải, bắt từ chợ

fut commandé par le capitaine

Phước Thiền chảy gần sông Phước

Bousigon qui devint plus tard

Long trổ ra chợ Bà Ký, tức là nối

inspecteur des affaires indigènes.

liền Biên Hòa qua Bà Rịa, làm cho

https://thuviensach.vn

158

TVTNMN

tàu và ghe chài, chở lúa từ Phước

Có những đường trải đá rồi:

Thiền ra biển khỏi đi ngả Nhà Bè.

- Biên Hòa đi Bến Gỗ, đi

Đào năm 1898.

ngang cù lao Phố, dài 8 km 900.

Kinh này có ích vì rút nước

- Tân Bản đi Tân Ba 9,330.

phèn làm cho ruộng thêm tốt.

- Bửu Long đi Bình Ninh

2) Kinh gọi kinh rạch Giồng

(ngang qua Bến Cá) 11,970

Ông Kèo;

- đường Lò Gạch (tẻ qua Thủ

3) Kinh Bousigon từ Long

Dầu Một, Tân Uyên) 3,700

Thành qua rạch Đồng Môn, dùng

- Long Thành đi Bà Ký 9,970

chở củi;

- đường Bến Gỗ đi Phước Cang

4) Kinh Xuân Hòa đi Tân

(giáp đường Sài Gòn đi Bà Rịa)

Huê, bắt từ Đồng Nai chảy lên

2 km 900

Bàu Sấu, con kinh này cũng do

- đường Tân An đi Tân Thiền

ông Bousigon, thanh tra sự vụ An

6,300

Nam, coi đào (theo monographie

- đường Bình Ý đi Tân Triều

Tây 5,000

Biên Hòa năm 1901).

lộ đất chưa trải đá:

Biên Hòa (kể về đường lộ) - Năm

- Tân Uyên đi Phước Hòa 26

1901, tỉnh Biên Hòa đã có 1.832

km 400

mét cầu bắc qua sông và 98 km

- Tân Uyên đi rạch Vũng Gấm

600 lộ, quản hạt và địa hạt có trải

18,500

đá và 53 km 800 lộ đất chưa trải

- Tân Uyên đi Bến Sắng 4,800

đá, kể sơ như: (kể chung có đến

- Biên Hòa đi núi Chứa Chan

399 km 170):

75,000

- từ ranh Gia Định tới Biên

- Phước Thiền đi bắc Cát Lái

Hòa 5 km 400.

(thuộc Gia Định) 21,000

- từ Biên Hòa tới ranh Bà Rịa

- Rạch Giồng đi Phước Lý

47 km 000.

9,500

- từ Biên Hòa đi Thủ Dầu

- Bến Gỗ qua vàm Cái sức

Một 8 km.

9,000

- từ Biên Hòa đi Tân Uyên

Các đường nhỏ có trải đá khác:

14 km.

- Bà Ký ra lộ quản hạt Sài Gòn

- từ Long Thành đi An Lộc

đi Bà Rịa 2 km 800

3 km.

- đường ra trường đua ngựa

- từ Đồng Ván đi Tân Uyên

1,800

12 km.

- đường Bình Thành đi Tân

- từ Phú Trạch đi Rạch Đông

Huệ 3,000

9 km 200.

- đường Nhị Hòa đi Bình Đa

hai lộ chưa trải đá:

3,000

- Rạch Đông đi Võ Dõng

- đường Phước Tân đi rạch Lá

ngang qua Trị An, dài 1 km 800.

Buông 1,300

- An Lộc đi Bàu Tre 12 km

đường chưa trải đá:

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

159

- đường Bình Hưng đi An Chữ

par le canton de Bình Tuy (Biên

8 km 000

Hòa) pénètre en Cochinchine,

- đường Tân Trạch đi Thới

après avoir formé plusieurs

Sơn 3,600

rapides infranchissables (tr. 5

Đồng Nai: đd, (sách Pháp viết

monographie). (lược bớt đoạn sau

Donnai):

nhưng dịch lại đủ).

1) c.g Lộc Dã, đọc theo giọng

Dịch - Con sông quan trọng

Trung Quốc là Nồng Nại. Thủy nhất là sông Đồng Nai, bắt nguồn

thổ cũ của nước Chân Lạp, năm

từ Langbiang là cao nguyên xứ

1658, vua Cơ Me Neac Ong Chân

An Nam, có hai ngọn là Đá Đựng

đem dâng lên Chúa Hiền. Ngày

và Đá Nhín, chảy ngang địa phận

nay lấy theo nghĩa rộng là đất

người Moi (sơn nhơn) bất trị, vô

Nam Kỳ lục tỉnh, nghĩa hẹp là ba sâu rừng già chưa ai khám phá

tỉnh miền Đông Nam Kỳ, tức Bà

và chảy ngang tổng Bình Tuy

Rịa, Biên Hòa và Gia Định (Sài

(Biên Hòa) để nhập vào địa phận

Gòn). Thường hiểu chung đất đất Nam Kỳ, chảy ngang nhiều

Đồng Nai là đất Gia Định: “ai về

thác nước chưa có tàu thuyền

Gia Định, Đồng Nai thì về” (câu

nào vượt qua được. Sông Đồng

hát xưa).

Nai chảy qua Bến Nom, Cây Gáo

2) Tên con sông lớn bắt nguồn

và Đại An. Giữa hai làng này,

từ cao nguyên Trung Việt, chảy

lòng sông có nhiều vách đá chận

qua Bình Tuy, Biên Hòa, vàm trổ

nước lại và đá này là loại đá lửa

ra cửa Soi Rạp.

(diệp thạch, phiến nham: pierres

Tên chữ là Phước Long Giang,

schisteuses).

gọi tắt Phước Giang, sông Phước

Khúc sông này dài 12 km,

Long, sông Đồng Nai: “uống nước

không một thuyền con nào thoát

Đồng Nai, ăn gạo Ba Thắc” (câu ví

qua được, mùa nước kém thì còn

xưa, tả hai lối phong lưu cổ thời).

gọi cascade (dốc nước), mùa nước

Sông Đồng Nai: đd, tên con

rông có mưa già thì đó là rapides

sông chảy ngang Biên Hòa, cũng

de Trị An (thác Trị An). Đá dựng

gọi là Phước Long Giang, Cam Lộ

chỗ nguy hiểm nhất thì gọi hàn

và Hòa Quí, gọi tắt sông Phước.

ông Sâm, Pháp viết “barrage de

Nguồn sông này thuộc cao nguyên

Monsieur Sâm” .

Trung Việt, vàm ở Soi Rạp.

Thác Trị An, lại là một kỳ

Monographie năm 1901 viết

quan để cho khách viễn phương

- Le principal fleuve est le Đồng

đến chiêm ngoạn.

Nai (Plaine des cerfs). Il prend sa

Qua khỏi thác này, sông Đồng

source par deux branches, le Đá

Nai lại chảy bình thường, bên hữu

Dựng et le Đá Nhím, au nord du

là vùng Tân Uyên, bọc suốt các cù

plateau du Langbiang (Annam),

lao Bình Thành, Tân Triều, và

se répand sur les territoires des

Cù Lao Rùa cắt đứt con lộ đá đi

forêts impénétrables et enfin,

Thủ Dầu Một, chảy ngang tỉnh lỵ

https://thuviensach.vn

160

TVTNMN

Biên Hòa là làng Bình Trước, rồi

địa phương đặt tên riêng để gọi

chia ra hai nhánh, ôm trùm Cù

là Rạch Tre, sông Bến Cá, sông

Lao Phố và Cù Lao Ông Còn, tới

Đồng Ván, rạch Cát, sông Sau.

làng Phước Long nhập với sông

Sông Sau này có một nhánh con,

Sài Gòn, chạy dài cả 9 km, xưng

tên gọi rạch Giồng.

là Nhà Bè, rồi trổ ra biển xưng

Ngoài ra tỉnh Biên Hòa còn có

là Soi Rạp.

sông gọi sông Thị Vải, sông này

Chung qui sông Đồng Nai

tiếp nhận nước các sông rạch khác

chỉ thông thương cho ghe tàu

là rạch Bà Ký, suối Cá, và rạch

đến thác Trị An trở xuống mà

Nước Lớn.

thôi (monographie năm 1901,

Rạch Xóm Quán và sông Đồng

tr.5 và 6).

Tranh, là hai con sông phân đôi

(xem tiếp chi nhánh sông

hai tỉnh Biên Hòa và Gia Định,

Đồng Nai).

đều là chi nhánh của Đồng Nai

Sông Đồng Nai (kể về các chi

và sông Sài Gòn.

nhánh) - Những chi nhánh c.s.

Sông hay rạch Đồng Tranh

Đồng Nai là:

có chi nhánh là rạch ông Kè và

- Bên hữu ngạn - Sông Bé,

rạch Lá.

nguồn phát nguyên từ núi Tak

Vùng thung lũng giữa rạch

Ra (Cao Miên), tưới khắp vùng

Lá và sông Thị vải (làng Phước

bắc của tỉnh Biên Hòa và trổ vào

An) là một vùng sình lầy có nhiều

Đồng Nai tại làng Chánh Hưng.

bần và dừa nước. Đây là vùng

Sông Bé cũng có nhiều thác nước.

cung cấp củi chụm cho thành Sài

Sông Bé khá quan trọng và có

Gòn (monographie Biên Hòa tr.7,

những nhánh nhỏ sau đây: rạch

năm 1901).

Nước trong, rạch Rác, suối Linh

Biên Hòa (kể về hầm mỏ) - Các

và Cây Sung.

hầm khai thác đá đều lộ thiên:

Những chi nhánh bên hữu của

1) Lấy đá xanh (granit), năm

Đồng Nai khác nữa là: rạch Tông

1901 có 98 chỗ tại các làng Bình

Nhân, Vũng Gầm, Bà Kiên, Ông

Khôi, Bình Điện, Tân Lai, Bình

Thiếp Bals (sic), có lẽ Ông Thiếp

Trị, và Bình Thạch. Đều trong tay

Bạch chăng?

thợ đá Hoa kiều, độ 400 người,

Sông Bé chỉ dùng được vào

dùng thuốc súng bắn đá ra rồi

mùa mưa, độ bốn tháng mỗi năm.

đục chế làm cối xay bột, giã gạo,

- Bên tả ngạn - của Đồng

đâm thuốc, cột nhà, táng kê cột,

Nai - Suối Sâu, rạch Đông, sông

mồ mả đá, v.v... Đá vụn bán trải

Bến Cá, rạch Bến Gỗ, sông Lá

đường, làm nền nhà, đá sạn dùng

Buông, rạch Nước Trong, và sông

đúc bê tông làm nhà, năm 1901,

Đồng Môn. Có nhiều chi nhánh

bán đá trải đường 1 đồng bạc một

chảy bọc cù lao Bình Chánh, Cù

khối thước vuông, đá cục to, và 1

lao Tân Triều, Cù Lao Rùa, Cù

đồng năm cắc (1$50) một khối đá

Lao Phố, Cù Lao Ông Còn, thì

vụn trải đường.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

161

2) Đá ong, cũng gọi là Biên Hòa

- khu số 6, làng Đông Thành

- Đây là loài đá màu đỏ bầm do

và Bao Hàm (t. Phước Thành) và

đất sét có nhiều chất sắt cựu Hỏa

cây khô (t. Tập Phước) thuộc Long

Diệm Sơn tắt biến thành, lúc đầu

Thành: 3.800 ha.

mềm lên khỏi mặt đất và bị nắng

- khu số 7, làng Bao Hàm và

hay chầy ngày thì khô rắn lại.

Đông Thành (t. Phước Thành),

Có cả thảy 150 chỗ khai thác,

thuộc q. Châu Thành: 4.950 ha.

rải rác các làng Bình Đa, Nhật

- khu số 8, làng Bình Trước

Thanh, Tân An, Tân Bản, Bình

(t. Phước Vĩnh Thượng) và làng

Dương, Long Điền, Phước Tân,

Bửu Long (t. Phước Vĩnh Trung),

An Lợi, Bình Ý, Tân Mai, Vĩnh

thuộc Châu Thành: 42 ha 55.

Cửu, Tân Phong, Bình Thành,

- khu số 9, làng Cam Đường

Long Thuận, Phước Long và

(t. An Viễn), thuộc Kiểm Lâm Gò

Phước Kiểng.

Dầu: 2.500 ha.

Phần nhiều đều do thợ An

Tre trúc - Có tre gai đá, lang

Nam khai thác, làm công nhật

nga, nứa, tầm vông và trúc, nhiều

cho mái chính Pháp hay Hoa

nhất ở tổng Bình Lâm Thượng và

kiều. Đá ong dùng lót đường

Thành Tuy Hạ, giá bán năm 1901:

trước khi trải đá xanh, nền nhà,

từ 5 đồng bạc tới 15 đồng mỗi 100

vách tường rào, mả mồ, mỗi thước

cây. Tầm vông thì 3 đồng và trúc

vuông 1 đồng bạc (monographie

thì 1 đồng 100 cây. Kết thành bè,

năm 1901, tr.43)

thì dùng chở gỗ súc, đan đát, quết

Biên Hòa (về khu rừng cấm):

thành bột thì dùng làm giấy, và

réserves forestières) - Năm 1901

măng tre non là một thực phẩm

đã có 9 khu rừng cấm để dưỡng

hằng niên của người Á Đông.

cây danh mộc ngày sau có việc

Dây mây - Gọi rotang, rotin

dùng:

(calamus rotangs) ta gọi dây mây,

- khu số 1, ở làng Phước Cang

có nhiều trên các tổng thượng:

(Long Vĩnh Thượng) và làng

Chánh Mỹ Hạ, Phước Vĩnh Hạ,

Đông Thành (tổng Phước Thành):

Bình Lâm Thượng. Có bán tại chợ

8.500 ha.

Tân Uyên, Tân Hạ và Đồng Môn

- khu số 2, làng Chánh Hưng

(monographie năm 1901, tr.33).

(t. Chánh Mỹ Hạ), thuộc Trị An:

Dùng đan đát, làm gậy, bàn ghế

680 ha.

thanh nhã và có nhiều tên, ghi lại

- khu số 3, làng Lý Lịch (t.

kẻo không còn biết: mây chà vong,

Bình Tuy), thuộc Trị An: 5.200 ha.

mây tào, mây cát, mây nước, mây

- khu số 4, làng Đại An (t.

rút (trắng và đỏ), mây rát, mây

Phước Vĩnh Hạ), thuộc Trị An:

rá, mây giốc, mây chà phung, mây

300 ha.

nước moi, mây song mật.

- khu số 5, làng An Linh (t.

Biên Hòa (kể về kỹ nghệ khác)

Chánh Mỹ Hạ), thuộc Tân Uyên:

- Năm 1901 đã có một lò chế

1.800 ha.

sơn dầu và dầu sơn ở Tân Lai,

https://thuviensach.vn

162

TVTNMN

do một Pháp kiều tên Pelleau

- Lò nấu rượu trắng do Hoa

làm chủ, đều lấy dầu và chai bản

kiều làm chủ, ở Châu Thành, sản

tỉnh chế ra.

xuất độ 500 lít rượu mỗi ngày.

- Về lò làm gạch, ngói thì

- Trại cưa súc gỗ có 80 trại

có 17 lò ở làng Tân Hòa, Tân

vừa Việt vừa Hoa kiều rải rác các

Thiền, Tân Vạn (tổng Chánh Mỹ

làng Tân Tịch, Tân Vạn, An Chữ,

Thượng) và lò ở Bửu Long (tổng

Tân Hội, Tân Uyên, Long Bình,

Phước Vĩnh Trung).

Tam An, Bình Phú, Xuân Hòa,

Lúc đầu thấy thạnh vượng

Bình Trước, Bình Hòa, Tân Triều

nhưng lần hồi những lò này suy

Đông, Thới Sơn, Phú Mỹ, Phước

sụp lần lần. Lò Biên Hòa chế đồ

Thiền, Phước Lộc, Tuy Long.

gốm gọi đồ gốm Cây Mai, về sau

- Trại tiện gỗ có hai trại tiện

nhượng độc quyền chế tạo cho

đế lộc bình, chưn lư đồng bằng

lò Cây Mai trong Chợ Lớn một

gỗ cẩm lai, gỗ trắc tại làng Hiệp

mình sản xuất. Rồi ở Biên Hòa

Hưng và An Lộc.

lò Hoa kiều chỉ sản xuất gạch

- Trại đóng ghe, có 4 trại ở

xây, ngói lợp và gạch lát nhà gọi

làng Tân Triều Tây, Tân Ba và

gạch Tàu (mỏng hơn gạch lát

Phước Thiền.

Bát Tràng).

- Nghề đương đát, nhiều nhất

Đất sét trắng (kaolin) dùng

ở làng Vĩnh Phước, thúng rổ tre

đều lấy ở làng Tân Thiền, Vĩnh

giá hai cắc (0$20) tới ba cắc (0$30)

Cửu, Tân Ba và Tân Vạn.

tùy theo món.

Những giá bán năm 1901 là:

- Nghề làm nón lá, nghề này

- Chén ăn cơm mỗi 10.000

thạnh hành nhất ở Long Thành

giá 100$

và Phước Tân (tổng Long Vĩnh

- Ngói Tàu, khum khum lợp

Thượng) và làng Vĩnh Phước

kiểu Tàu 10.000 30$

(tổng Chánh Mỹ Trung). Nón có

- Ngói móc (tuiles plates) lợp

từ giá hai cắc (0$20) đến năm cắc

kiểu Tây, 10.000 55$

(0$50) mỗi cái.

- Gạch thẻ để xây tường

(monographie năm 1901, tr.

10.000 55$

45 Biên Hòa).

- Gạch Tàu để lót nền 1.000

Biên Hòa (kể về thú cầm)

35$

- Săn bắn: Biên Hòa là xứ có

- Lò làm đường, dùng mía ép,

nhiều thú lớn: voi, tây ngưu, cọp,

trục đứng do trâu kéo trục. Đường

beo, beo gấm, gấu (gấu mật, gấu

làm ra không thua đường nhập

heo), trâu rừng, bò rừng; lại có

cảng, và đường phèn Tân Triều

thú cho thịt: nai, cà tong, hươu,

Đông tốt nào thua đường bán nơi

mang, heo rừng, trút, thỏ; loài có

các dược phòng Pháp.

cánh: công, trĩ, gà rừng, nhím, le

- Lò nấu sắt làm lưỡi cày, nồi

le, vịt nước, cu đất, v.v...

đồng, chuông, dao, mác trong

Rừng đi săn thuở ấy là rừng

tỉnh 21 lò.

làng Phước Lộc (Long Thành)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

163

cách Biên Hòa 28 km, hoặc vùng

mây tào và cây lùng làm ra chiếu

thác nước Trị An.

bền, đẹp.

Lại có những thú nhỏ như khỉ,

- Dầu chai, dầu rái, dầu lông,

chó rừng, mèo rừng, rái, chồn cáo,

chai cục dùng xảm trét ghe, sơn

chồn hương, chồn mướp, chồn

gỗ, than chụm: cáy, cò ke, dé, cơm

đèn; loài chim rừng: kên kên,

nguội (năm 1901), (cho lâu mục)

chim ụt, chim heo, chim mèo,

một tạ (60 kg) than giá 0,50 (năm

diệc, cò, nhang sen, thằng bè, già

cắc), hai làng Tân Phong, Bình

đãy, quạ, ó biển...

Trước và hai tổng Phước Vĩnh

Loài sấu còn trên Đồng Nai,

Thượng và Phước Vĩnh Trung

Sông Bé, loài kỳ đà; loài rắn độc,

là nơi có lò sản xuất than bán

loài rùa, qui, loài ếch, nhái, cóc,

xuống Sài Gòn nhưng thua than

v.v...

vùng Cà Mau, gọi than đước, than

Cá có cá gộc, cá chét, cá vượt,

Cà Mau.

cá chẻm, cá bẹ, cá hanh, cá thu,

- C â y n h u ộ m ( b o i s d e

cá cháy, cá đường, cá mòi, cá lẹp,

teinture): râm, cây sang, ca chi,

cá chìa vôi, cá tra, cá mao ết (sic),

vỏ vang lang.

cá mao lửa, cá lóc, cá bông, cá trê,

- Cây có chất độc: (bois

cá rô, v.v...

vénéneux): vang nhe sơn, củ chi

Thêm có những sâu có cánh:

(noix vomique).

bù rầy, gián hôi, gián đất, ong,

- Cây thuốc: đỗ trọng, hậu

kiến, muỗi; nhiều loài nhện, bù

phát, cùi đèn.

cạp, rết độc, dế, bù cào và nhiều

- Cây làm nút chai, nút ve:

đỉa, vắt trong rừng (monographie

ngó bần (trong Nam quen gọi cặc

năm 1901, tr. 42)

bần), cây điên điển (bông làm dưa

Biên Hòa (kể về các lâm sản

chua, làm bánh ngon), cây mớp

khác) - Ngoài gỗ danh mộc trong

(làm nón).

rừng, Biên Hòa còn sản xuất:

- Ngoài ra rừng Biên Hòa cho

- Lá cây dừa nước, mọc nơi

sáp và mật ong (tổng Bình Lâm

biên chéo, vùng nước ngập không

Thượng và Phước Vĩnh Hạ). Năm

trồng lúa được;

1901, sáp bán mỗi kí lô: 1 đồng

- Lá buôn (đã nói trong một

rưỡi và mật ong 0$20 (hai cắc bạc)

thẻ khác);

một chai lít (monographie năm

- Lá kè (latania), dùng làm

1901, tr.39)

quạt, có thứ rẻ tiền, gọi quạt lá

Biên Hòa (kể về suối và bàu)

dùng trong bếp núc, hoặc viền

Suối: 1) suối ở làng Bình

bọc vải hay gấm trở nên mỹ thuật

Thành, cách tỉnh lỵ 6 km. Trước

phẩm của nhà hiếu lạ, lại có thứ

khi đào giếng lấy nước, thì dân ở

mắc tiền của sư sãi Cao Miên.

chợ và quan viên Pháp dùng nước

- Lác, bàng, dến, cám nhỏ,

lấy ở suối Bình Thành này;

cây lùng, dùng đan chiếu, đệm,

2) Suối Phước Lai, cách tỉnh

nóp. Người thượng biết dùng

lỵ 36 km. Suối này nước đã trong,

https://thuviensach.vn

164

TVTNMN

thêm có hơi và vị chua chua

récolte comme qualité est toujours

(gazeuse et acidulée).

supérieure à la seconde. Les

3) Suối Xuân Lộc cách tỉnh

Annamites n’apportent aucun

lỵ 60 km, trong vùng đồng bào

soin à leur récolte; ils taillent et

thượng ở.

émondent les branches, puis les

4) Suối Túc Trưng, cũng cách

passent légèrement au mortier

chợ Biên Hòa 60 km vùng của

pilon, et les exposent ensuite au

người thượng.

soleil pendant quelques jours

Bàu: Bàu cá trê, bàu bà Đông,

De cette facon, ils obtiennent un

bàu Bưng Hòa (tổng Thành Mỹ

thé excessivement grossier qui,

Hạ); bàu Mật Cật, bàu Sấu (tổng

infusé, donne une boisson assez

Phước Vĩnh Hạ); bàu Nước trong

agréable et très rafraichissante.

(tổng Long Vĩnh thượng), bàu

A Mỹ Hội, ils n’opèrent pas

Bàng và bàu Cờ (tổng Thành Tuy

ainsi; ils cultivent le trà Huế

Thượng).

pour le compte des Chinois qui

Trà Huế trồng ở Biên Hòa:

achètent les récoltes sur pied

Nguyên văn tr. 22 monographie

et font faire par des coolies

năm 1901: “Thé Annamites ou trà

à leur solde la cueillette des

Huế (15 hectares). Cette culture

jeunes pousses qui... sont ensuite

très intéressante se fait surtout

expédiées avec beaucoup de soin

au village de Mỹ Hội. Ce thé

à Cholon pour être converties et

ne se plante pas directement, il

vendues ensuite comme produit

faut d’abord le semer et ensuite

de Chine.

le repiquer. Le repiquage se fait

Trước khi biết trồng các thứ

généralement au mois d’octobre

cây hoa lợi lớn như cao su, cà phê,

et novembre. Le terrain qui

tiêu, v.v... thì Biên Hòa đã trồng

lui est destiné, doit être un sol

trà bản xứ, tục danh là trà Huế.

humide mais non marécageux.

Đất ẩm mà không trầm thủy,

Il faut le retourner, le fumer

phải cấy trước rồi mới trồng sau,

abondamment, le diviser en

ba năm trà mới cho hoa lợi, mỗi

bandes parallèles et faire de

năm hai mùa, vào tháng 6 Tây

petits talus sur lesquels seront

và tháng mười, trà kỳ nhứt ngon

mis en terre les jeunes plants

hơn kỳ nhì. Người của ta hái trà,

de thé. Les jardins d’aréquier

giã sơ bằng chày cây phơi sơ vài

sont souvent choisis pour cette

nắng, nước thơm ngon đặc biệt.

culture, les indigènes pouvant

Làng Mỹ Hội trồng trà, mão đứng

ainsi utiliser tout le terrain.

trên cây cho Hoa kiều họ mướn

Le thé ne commence à

phu hái và gởi kỹ lưỡng qua Chợ

rapporter qu’au bout de 3 ans et

Lớn, nơi đây người Hoa kiều bào

dès lors la cueillette des feuilles

chế lại theo phương pháp của họ

se fait deux fois l’an, au mois de

giấu và bán ra dưới danh hiệu

juin et d’octobre. La première

“trà bên Trung Quốc” đem qua.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

165

Biên Hòa (cổ tích)

Rịa) lối 60m, phía trái đường vô

- Mộ Trịnh Hoài Đức, công

nhà chủ sở cao su Xuân Lộc . (theo

thần nhà Nguyễn, mộ tại làng

Thời sự cẩm nang năm 1939).

Bình Trước, cách đường quản

Cần Thơ, năm 1897 có 9 tổng và 90

hạt Biên Hòa đi Phan Thiết độ

làng, đó là tổng:

100 thước.

An Trường,

11 làng

- Mộ xưa ở làng Tân Phong,

Bình Lễ,

10 -

một mộ gọi của Trần Thống Chế,

Định An,

6 -

cách đường làng Tân Phong 150

Định Bảo,

11 -

thước, một mộ gọi của ông Tiên

Định Thới,

10 -

Chỉ, không biết tên, cách 1.050

Thành Trị,

9 -

thước.

Thới Bảo Thổ,

8 -

- Lăng một vị đại thần tại

Tuân Giáo,

15 -

làng Tân Nhuận cách xa đường

Định Hòa,

10 -

rừng qua làng Tân Lợi độ 1.000

Cần Thơ (theo Thời sự cẩm nang thước, trên mộ bia ghi: “Binh bộ

1939), năm 1939 này chia ra có:

hữu tham tri hiệu mục Lê Hầu

1) quận Châu Thành, có 2

chi mộ”.

tổng: 1) Định Bảo (làng Mỹ

- Chùa Bửu Phong Tự, tại

Khánh, Nhơn Ái, Nhơn Nghĩa,

làng Bửu Long, cách 200 th.

Phú Lợi, Tân An, Tân Hòa Tây,

đường làng số 8 gọi đường đi Lò

Tân Thạnh Đông, Thạnh An,

Gạch; bên hông chùa trên nổng có

Thới Bình, Thành Mỹ, Thường

hai cái động gọi Long Sơn Thạch

Thạnh, Thường Thạnh Đông); 2)

Động và Từ Bi Thạch Động;

tổng Định An (làng Đông Phú,

- 1 cốt Phật 4 tay tại chùa làng

Hậu Thành Hưng, Phú Mỹ Đông,

Tân Thành, cách 300m. Đường

Phú Thứ).

Địa Hạt số 11 Biên Hòa đi Thủ

2) quận Cầu Kè: 2 tổng: 1)

Dầu Một qua đò Tân Ba;

tổng Thạnh Trị (làng Hựu Thành,

- 1 cốt Phật bằng đá tại chùa

Thuận Thới, Tích Thiện, Trà Côn,

lang Tân Triều, cách đường làng

Vĩnh Xuân); 2) tổng Tuân Giáo

số 9 (Tân Triều đi Bình Y) độ 150

(làng An Phú Tân, Hòa An, Thông

th. - 1 cái gò gọi Gò Rùa, tại làng

Hòa, Châu Điền, Phong Thạnh,

Thanh Hội, năm 1905 đào gặp tại

Phong Phú, Tam Ngãi và Thạnh

đây những đồ bằng đá (dao, vòng

Phú) nay thuộc tỉnh Vĩnh Long.

sắt, búa nhỏ, lục lạc) gởi viện bảo

3) quận Ô Môn, 2 tổng: 1) t.

tàng Sài Gòn lưu trữ; gò này cách

Định Thới (làng Long Tuyền, Tân

1.000m. Đường quản hạt Biên

Thới, Tân An, Giai Xuân, Thới An

Hòa đi Phước An, núi Bà Rá, tại

Đông, Thới Long, Phú Thới); 2)

cây số 11 + 200, đường số 16;

tổng Thới Bảo (làng Định Môn, Ô

- Ngôi mộ tại Xuân Lộc, gọi monolithe

Môn, Thới Đông, Thới Lai, Thới

de Xuân Lộc, nằm cách xa đường

Thạnh, Trường Lạc, Trường Long,

quản hạt số 2 (Xuân Lộc đi Bà

Trường Thành).

https://thuviensach.vn

166

TVTNMN

4) quận Phụng Hiệp: có 2

Chợ Cái Răng, làng Thường

tổng: 1) t. Định Hòa (l. Hòa

Thạnh, tổng Định Bảo

Mỹ, Mỹ Phước, Tân Bình, Tân

Chợ Trà Niền, làng Nhơn Ái,

Hưng, Tân Lập, Thạnh Hưng,

tổng Định Bảo

Thanh Xuân, Trung Hưng); 2)

Chợ Bình Thủy, làng Long

tổng Định Phước (l. Đông Sơn,

Tuyền, tổng Định Thới

Như Long, Phụng Hiệp, Song

Chợ Ô Môn, làng Thới Thạnh,

Mỹ, Thường Phước, Trường

tổng Thới Bảo Thổ

Thạnh Sơn).

Chợ Cái Vồn, làng Mỹ Thuận,

5) quận Trà Ôn có 2 tổng: 1)

tổng An Trường

tổng Bình Lễ (làng Bình Ninh,

Chợ Trà Luộc, làng Hanh

Đông Hậu, Loan Tân, Ngãi Tứ,

Thông, tổng Bình Lễ

Hanh Tân, Thiện Mỹ, Mỹ Trung);

Chợ Trà Ôn, làng Thiện Mỹ,

2) tổng An Trường (làng Đông

tổng Bình Lễ

Thành, Mỹ Hòa, Mỹ Thuận,

Chợ Cầu Kè, làng An Phụ,

Phong Hòa, Phù Ly, Tân Lược,

tổng Tuân Giáo

Tân Quới, Thành Lợi), nay thuộc

Chợ Vĩnh Xuân, tổng Thành

tỉnh Vĩnh Long.

Trị

Cần Thơ, năm 1939 dân số có:

An Trường: đd, 1 trong 9 tổng

Pháp

285 ng

c.t Cần Thơ, năm 1897 có 11 làng:

Việt

332.492 -

An Hòa

Thổ

23.422 -

Định Hòa

Hoa kiều

9.958 -

Đông Lợi

Minh Hương

6.423 -

Đông Thành

Ng. nước khác 90 -

Đông Thành Trung

Cần Thơ năm 1897 có:

Mỹ Chánh

a) trường học: 1 trường địa hạt

Mỹ Thuận

và 9 trường tổng ở tại các làng:

Phù Ly

Tân Lược

Tân An (Cần Thơ)

Tân Phong

Thường Thạnh (Cái Răng)

Tân Quới

Nhơn Ái (Trà Niền)

Bình Lễ: đd, 1 trong 9 tổng

Long Tuyền (Bình Thủy)

c.t. Cần Thơ, năm 1897 có 10 làng

Thới Hưng

An Ninh

Thiện Mỹ (Trà Ôn)

Bình An

Thới Thạnh (Ô Môn)

Đông Hậu

Thanh Xuân

Hanh Thông

Mỹ Thuận (Cái Vồn)

Loan Tân

b) 2 nhà thơ dây thép: 1 sở tại

Mỹ An

Cần Thơ, làng Tân An

Ngãi Tứ

1 sở tại Trà Ôn làng Thiện Mỹ.

Tân Thiết

c) 10 chợ: chợ Cần Thơ, làng

Trung Gia

Tân An, tổng Định Bảo

Thiện Mỹ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

167

Định An: đd, 1 trong 9 tổng

Trà Sơn

c.t. Cần Thơ, năm 1897 có 6 làng:

Vĩnh Xuân

Đông Phú

Thới Bảo Thổ: đd, 1 trong 9

Hậu Thạnh

tổng c.t. Cần Thơ, năm 1897 có

Long Hưng

8 làng:

Phú Hữu

Định Môn

Phú Mỹ Đông

Trường Long

Phú Thứ

Ô Môn

Định Bảo: đd, 1 trong 9 tổng

Thới Lai

c.t. Cần Thơ, năm 1897 có 11 làng:

Thới Thạnh

Mỹ Khánh

Thới Thạnh Hạ

Nhơn Ái

Trường Lạc

Nhơn Nghĩa

Trường Thành

Phú Lợi

Tuân Giáo: đd, 1 trong 9 tổng

Tân An

c.t. Cần Thơ năm 1897 có 15 làng:

Tân Thạnh Đông

An Phụ

Thạnh An

An Thổ

Thạnh Mỹ

Châu Hưng

Thới Bình

Gia Thạnh

Thường Thạnh

Hương Khê

Thường Thạnh Đông

Lương Điền

Định Thới: đd, 1 trong 9 tổng

Phong Nhượng

c.t. Cần Thơ, năm 1897 có 10 làng:

Phong Phụ

Bình Phước

Phong Thới

Bình Xuân

Tân Hòa

Long Tuyền

Tam Ngãi

Phú Luông

Tam Hòa

Tân Thới

Thạnh Phú

Thới An

Thơ Đôi

Thới An Đông

Thông Thảo

Thới Giai

Định Hòa: đd, 1 trong 9 tổng

Thới Hanh

c.t. Cần Thơ năm 1897 có 10 làng:

Thới Hưng

Đồng Sơn

Thành Trị: đd, 1 trong 9 tổng

Long Sơn

c.t. Cần Thơ, năm 1897 có 9 làng:

Mỹ Trường

Gia Kiết

Như Lăng

Hựu Thạnh

Phụng Sơn

Ngãi Lộ

Thạnh Xuân

Thuận Thới

Thanh Hưng

Tích Hóa

Thường Bình

Tích Khánh

Trường Khánh

Trà Côn

Phụng Tường

https://thuviensach.vn

168

TVTNMN

Châu Đốc năm 1897 có 10 tổng và

Châu Đốc (cổ tích)

90 làng, 10 tổng đó là:

1) Chùa thờ bà chúa Xứ tại

An Lương

18 làng

làng Vĩnh Tế, cách Châu Đốc lối

An Phước

12 -

7 km. Mỗi năm ngày vía 25, 26 và

An Thành

12 -

27 tháng 4 ta, dân các tỉnh Hậu

Châu Phú

21 -

Giang tựu cúng đông lắm.

Qui Đức

5 -

2) Gần chùa bà chúa Xứ, phía

Thành Lễ

6 -

bên kia đường Châu Đốc đi Tịnh

Thành Ngãi

8 -

Biên, có lăng mộ Thoại Ngọc Hầu,

Thành Tâm

4 -

có công đào kinh Vĩnh Tế.

Thành Tín

5 -

3) Chùa Phi Lai tại làng Tứ

Thành Ý

8 -

Tê, cách Châu Đốc 31 km.

Châu Đốc năm 1897 có (nay thuộc

4) Ngoài ra trên núi Cô Tô,

tỉnh An Giang)

núi ông Cấm, núi Bà Khẹt (quận

a) trường học: 1 trường địa

Tri Tôn) và trong nhiều làng khác

hạt và 3 trường tổng tại ba làng:

đều có chùa Việt hay Miên đáng

Long Phú (Tân Châu), Vĩnh

viếng cho biết (theo Thời sự cẩm

Lạc và Tri Tôn

nang năm 1939).

b) Hai nhà thơ dây thép (bưu

Châu Đốc năm 1939 theo Thời sự

điện): 1 sở tại Châu Đốc, làng

cẩm nang, chia ra như sau:

Châu Phú

1) Quận Châu Thành, 3 tổng:

Một sở tại Tân châu, làng

1) tổng An Lương (làng Bình

Long Phú.

Long, Bình Mỹ, Bình Thạnh

c) 9 chợ:

Đông, Hiệp Xương, Hòa Lạc,

- Chợ Châu Phú (Châu Đốc),

Hưng Nhơn, Ka Tam Bông,

làng Châu Phú, tổng Châu Phú

Khánh Hòa, Thạnh Mỹ Tây,

- Tịnh Biên, làng An Thạnh,

Vĩnh Thạnh Trung; 2) tổng An

tổng Qui Đức

Phú (làng Đông Cô Ki, Tâm Hội,

- Chợ Kinh, Tân Châu, làng

Khánh An, Khánh Bình, Nhơn

Long Phú, tổng An Thạnh

Hội, Phú Hựu, Phum Soài, Vĩnh

- Cái Dầu, làng Bình Long,

Lộc, Phước Hưng, Phú Hội, Vĩnh

tổng An Lương

Hội Đông); 3) tổng Châu Phú

- Trà Dư, làng Thường Thới,

(làng Châu Phú, Đa Phước, Hà

tổng An Phước

Bao, Mỹ Đức, Châu Giang, Vĩnh

- Hùng Ngự, làng Thường

Phong, Vĩnh Tế, Vĩnh Ngươn,

Lạc, tổng An Phước (Hùng Ngự

Vĩnh Trường, Vĩnh Hậu).

nay là Hồng Ngự)

2) Quận Tân Châu, 2 tổng:

- Cây Mít, làng Nhơn Hòa,

1) tổng An Lạc (làng Hòa Hảo,

tổng Qui Đức

Phú An, Phú Lâm); 2) tổng An

- Phú An, làng Phú An, tổng

Thành (làng Long Khánh, Long

An Thạnh

Phú, Long Sơn, Long Thuận,

- Xoài Tón, làng Hưng

Phú Thuận, Tân An, Vĩnh Hòa,

Nhượng, tổng Thành Tín

Phú Vinh).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

169

3) Quận Hồng Ngự, 2 tổng:

An Phước: đd, 1 trong 10

1) tổng Cù Lao Tây (làng Tân

tổng c.t. Châu Đốc, năm 1897 có

Huê, Tân Long, Tân Quới); 2)

12 làng:

tổng An Phước (làng An Bình,

An Bình

An Long, Bình Thạnh, Tân Hội,

An Long

Tân Thành, Thường Lạc, Thường

Bình Thạnh

Phước, Thường Thới) (nay thuộc

Tân Hội

tỉnh Đồng Tháp).

Tân Huề

4) Quận Tịnh Biên, 3 tổng:

Tân Long

1) tổng Qui Đức (làng An Nông,

Tân Quới

An Phú, Thới Sơn, Nhơn Hưng);

Tân Thành

2) tổng Thành Tín (làng Vĩnh

Thường Lạc

Gia và Lạc Quới); 3) tổng Thành

Thường Phước

Y (làng Thuyết Nạp, Văn Giao,

Thường Thới

Vĩnh Trung, Xuân Tô và Yên Cư).

Bình Phú

5) Quận Tri Tôn, 4 tổng: 1)

An Thành: đd, 1 trong 10

tổng Thành Ngãi (làng Ba Chúc,

tổng c.t. Châu Đốc, năm 1897 có

Bồn Tri, Châu Lang, Lê Huất,

12 làng:

Lương Phi); 3) tổng Thành Tâm

Long Khánh

(làng Cô Tô và Ô Lâm); 4) tổng

Long Phú

Thanh Y (làng Tà Đảnh, Trắc

Long Sơn

Quan và Tư Tề).(1)

Long Thuận

Châu Đốc, năm 1939 dân số có

Phú An

253.798 ng. gồm:

Phú Hội Đại

Việt

200.675 ng.

Phú Lâm

Thổ

41.636 -

Phú Thuận

Mã Lai

6.105 -

Tân An

Minh Hương

844 -

Vĩnh Hòa

Hoa Kiều

4.434 -

Vĩnh Xương

Âu châu

104 -

Vĩnh Xuyên

An Lương: đd, 1 trong 10 tổng

Châu Phú: đd, 1 trong 10

c.t Châu Đốc năm 1897 có 18 làng:

tổng c.t. Châu Đốc, năm 1897 có

Bình Long

Ka Tam Bang

21 làng:

Bình Mỹ

Khánh Hòa

Châu Phú

Phú Hội

Bình Thạnh Đông Phú Hữu

Đa Phước

Phước Hưng

Châu Giang Phum Xoài

Hà Bao

Shâu

Đồng Đức

Thạnh Mỹ Tây

Kâ Côi

Vĩnh Hội

Hiệp Xương Vĩnh Hậu

Kâ Cô Ki

Vĩnh Hội Đông

Hòa Hảo

Vĩnh Lộc

Khánh An

Vĩnh Hưng

Hòa Lạc

Vĩnh Phong

Khánh Bình Vĩnh Khánh

Hưng Nhơn Vĩnh Thạnh Trung

Khánh Hội

Vĩnh Ngươn

1. Bản thảo thiếu tổng thứ 2.

https://thuviensach.vn

170

TVTNMN

Lama

Vĩnh Tế

Thành Ý: đd, 1 trong 10 tổng

Mỹ Đức

Vĩnh Trường

c.t. Châu Đốc, năm 1897 có 8 làng:

Nhơn Hội

Tà Đảnh

Qui Đức: đd, 1 trong 10 tổng

Thuyết Nạp

c.t. Châu Đốc, năm 1897 có 5 làng:

Trác Quan

An Nông

Tú Tê

An Thạnh

Văn Giáo

Nhơn Hòa

Vĩnh Trung

Phú Thạnh

Xuân Tô

Thới Sơn

Yên Cư

Thành Lễ: đd, 1 trong 10 tổng

Chợ Lớn, năm 1897 (nay

c.t. Châu Đốc, năm 1897 có 6 làng:

thuộc TP.HCM) có 12 tổng và 72

An Tức

làng: 12 tổng đó là:

Đôn Hậu

Tổng

Giai Âm

Cầu An Hạ

11 làng

Nam Qui

Long Hưng Thượng 7 -

Phi Cẩm

Long Hưng Trung 4 -

Tri Tôn

Long Hưng Hạ

6 -

Thành Ngãi: đd, 1 trong 10

Phước Điền Thượng 6 -

tổng c.t. Châu Đốc, năm 1897 có

Phước Điền Trung 6 -

8 làng:

Phước Điền Hạ

8 -

Ba Chúc

Lộc Thành Thượng 6 -

Bích Trì

Lộc Thành Hạ

6 -

Bồn Ca

Dương Minh

3 -

Châu Lăng

Tân Phong Hạ

5 -

Lê Hoát

Lộc Thành Trung 4 -

Lương Đồ

Chợ Lớn, năm 1897, có:

Phi Yên

a) Trường học: 9 trường tổng

Tâm Văn

tại các làng: An Ninh, Đức Hòa,

Thành Tâm: đd, 1 trong 10

Long Phú (Bến Lức), Tân Phú

tổng c.t. Châu Đốc, năm 1897 có

(Chợ Đệm), Trường Bình (Cần

4 làng:

Giuộc), Tân Ân (Cần Đước), Đồng

Cô Tô

Thạnh, Long Thượng, Phong

Nam Chi

Đước (Phú Lạc).

Ngôn Nạp

b) 2 nhà thơ dây thép (Bưu

Ô Lâm

điện) tại: Bến Lức và Cần Giuộc.

Thành Tín: đd, 1 trong 10 tổng

c) 23 chợ:

c.t. Châu Đốc, năm 1897 có 5 làng:

- Chợ Rạch Cát, làng An Phú

Hưng Nhượng

Tây

Vĩnh Điều (sic)

- Chợ Đệm, làng Tân Túc

Vĩnh Gia

- Rạch Ba Cụm, làng Tân Bửu

Vĩnh Lạc

- Bến Lức, làng Phước Tú

Vĩnh Quới

- Sông Tra, làng Đức Hòa

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

171

- Bà Hom, làng Tân Tạo

16 - Hiệp Hòa

- Chợ Cần Giuộc, làng Trường

17 - Ba Cụm, Tân Bửu

Bình

18 - Chợ Đệm, Tân Túc

- Cần Đước, làng Tân An

19 - Bình Chánh và 20 (chợ

- Rạch Kiến, làng Long Hòa

Rạch Núi, làng Đông Thạnh)

- Tân Qui, tổng Phước Điền

Chợ Lớn, (theo Thời sự cẩm nang Thượng

1939) thì năm ấy chia ra có:

- Long Thượng, tổng Phước

1 ) Q u ậ n T r u n g Ư ơ n g

Điền Thượng

(circonscription du centre) có 4

- Long Phụng, tổng Phước

tổng: 1) tổng Tân Phong Hạ (làng

Điền Hạ

An Phú, Bình Đăng, Chánh Hưng,

- Cầu Tràm, làng Long Trạch

Đa Phước, Phong Đước); 2) tổng

- Chợ Gạo, làng Tân Hòa Đông

Long Hưng Thượng (làng An Lạc,

- Gò Đen, làng Mỹ Yên

Bình Trị Đông, Tân Nhựt, Tân

- Khánh Hội, làng Khánh Hội

Kiên, Tân Tạo); 3) tổng Long Hưng

- Kinh Nước Mặn, làng An

Trung (làng An Phú Tây, Bình

Điền

Chánh, Mỹ Yên, Tân Túc); 4) tổng

- Rạch Đào, làng Mỹ Lệ

Long Hưng Hạ (làng An Thạnh,

- Tân Hòa Đông, tổng Tân

Long Hiệp, Long Phú, Phước Lợi,

Phong Hạ

Tân Bửu và Thanh Hà).

- Cầu Kho, làng Tân Hòa

2) Quận Cần Đước: 3 tổng:

- Tổng Điều, làng Long Hiệp

1) tổng Lộc Thành Thượng (làng

- Bà Đắc, làng Tuy Lộc

Long Cang, Long Định, Long

- Phước Vân, tổng Lộc Thành

Hoa, Long Khê, Long Trạch,

Trung

Phước Vân); 2) tổng Lộc Thành

Chợ Lớn, kể về chợ nhóm Năm

Trung (làng Long Sơn, Mỹ Lệ,

1897 có 23 chợ, qua năm 1939 đổi

Tân Trạch, Tân Lân); 3) tổng Lộc

lại là 20 chợ:

Thành Hạ (làng Long Hựu, Phước

1 chợ Bà Hom làng Tân Tạo

Đông, Phước Tuy, Tân Ân, Tân

2 - Sông Tra - Đức Hòa

Chánh) (nay thuộc tỉnh Long An).

3 - Gò Đen - Phước Lợi

3) Quận Cần Giuộc: 3 tổng:

4 - Bến Lức - Long Phú

1) tổng Phước Điền Thượng

5 - Rạch Kiến - Long Hòa

(làng Hưng Long, Long Thượng,

6 - Cầu Tràm - Long Trạch

Phước Lý, Qui Đức, Tân Kim,

7 - Phước Văn

Tân Qui Tây); 2) tổng Phước

8 - Chợ Trạm - Mỹ Lệ

Điền Trung (làng Long An, Mỹ

9 - Rạch Đào - Mỹ Lệ

Lộc, Phước Hậu, Thuận Thành,

10 - Cần Đước (làng Tân Ân)

Trường Bình); 3) tổng Phước

11 - Kinh Nước Mặn

Điền Hạ (làng Đông Thành,

12 - Long Định l. Long Thượng

Long Đức Đông, Long Hậu Tây,

13 - Qui Đức

Long Phụng, Phước Lai, Phước

14 - Cần Giọc - Trường Bình

Vĩnh Đông, Phước Vĩnh Tây và

15 - Tân Phú Thượng

Tân Tập).

https://thuviensach.vn

172

TVTNMN

4) Quận Đức Hòa: 2 tổng:

Long Hưng Trung: đd, 1 trong

1) tổng Cầu An Thượng (làng

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

An Ninh, Đức Lập, Hiệp Hòa,

có 4 làng:

Lộc Giang, Tân Mỹ, Tân Phú

An Phú Tây

Thượng); 2) tổng Cầu An Hạ

Bình Chánh

(làng Đức Hóa, Hòa Khánh, Hựu

Mỹ Yên

Thành, Lương Hòa và Mỹ Hạnh)

Tân Túc

(nay thuộc tỉnh Long An).

Long Hưng Hạ: đd, 1 trong

Chợ Lớn, năm 1939 dân số có:

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

Âu châu

45 ng.

có 6 làng:

Việt

230.320 -

An Thạnh

Hoa kiều

1.006 - (có

Long Hiệp

lẽ số này không đúng?)

Long Phú

Minh Hương

450 -

Phước Lợi

Ấn và Mã Lai 3 3-

Tân Bửu

Cơ Me

38

Thanh Hà

Người Việt

Phước Điền Thượng: đd, 1

(Bắc, Trung)

376 -

trong 12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm

Cầu An Hạ đd, 1 trong 12

1897 có 6 làng:

tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897 có

Hưng Long

11 làng:

Long Thượng

An Ninh

Phước Lý

Đức Hòa

Quy Đức

Đức Lập

Tân Kim

Hiệp Hòa

Tân Qui Tây

Hòa Khánh

Phước Điền Trung: đd, 1 trong

Hựu Thạnh

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

Lộc Giang

có 6 làng:

Kế Mỹ

Lương Hòa

Mỹ Lộc

Mỹ Hạnh

Phước Hậu

Tân Mỹ

Phước Lâm

Tân Phú Thượng

Thuận Thành

Long Hưng Thượng: đd, 1

Trường Bình

trong 12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm

Phước Điền Hạ: đd, 1 trong

1897 có 7 làng:

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

An Lạc

có 8 làng:

Bình Trị Đông

Đông Thạnh

Phú Định

Long Đức Đông

Tân Kiên

Long Hậu Tây

Tân Nhựt

Long Phụng

Tân Hòa Đông

Phước Lai

Tân Tạo

Phước Vĩnh Đông

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

173

Phước Vĩnh Tây

T. An Bình

Tân Tập

có 8 làng

Lộc Thành Thượng: đd, 1

An điền

9 -

trong 12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm

An Thạnh

9 -

1897 có 6 làng:

An Thịt

5 -

Long Can

An Thổ

10 -

Long Đinh

An Thủy

14 -

Long Hòa

Bình Thạnh Hạ

16 -

Long Khê

Bình Thạnh Trung 17 -

Long Trạch

Bình Trị Thượng

16 -

Phước Văn

T. Bình Trị Hạ

9 làng

Lộc Thành Hạ: đd, 1 trong

Bình Trị Trung

5 -

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

Cần Giờ

6 -

có 6 làng:

Dương Hòa Hạ

12 -

Phước Tuy

Dương Hòa Thượng 14 -

Long Hựu

Long Tuy Hạ

11 -

Phước Yên

Long Tuy Thượng 14 -

Phước Yên Đông

Long Tuy Trung

6 -

Tân Ân

Long Vĩnh Hạ

11 -

Tân Chánh

Gia Định, năm 1939, có 23 chợ (theo

Dương Minh: đd, 1 trong 12

thời sự cẩm nang 1939):

tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897 có

1) Tổng Bình Trị Thượng có

3 làng:

6 chợ:

Chánh Hưng

An Lộc Thôn (chợ Tam Thôn)

Tân Hòa

An Nhơn Xã

Khánh Hội

Bình Hòa Xã (chợ Bà Chiểu)

Tân Phong Hạ: đd, 1 trong

Hanh Thông Tây

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

Thạnh Mỹ An.

có 6 làng:

An Phú

2) Tổng Bình Thạnh Hạ có

Bình Đăng

2 chợ:

Bình Đông

Tân Đông Thượng

Đa Phước

Tân Thới Nhứt (chợ Bà Điểm)

Phong Đước (sic)

3) Tổng Dương Hòa Thượng,

Lộc Thành Trung: đd, 1 trong

2 chợ:

12 tổng c.t. Chợ Lớn, năm 1897

Phú Nhuận

có 4 làng:

Tân Sơn Nhì (chợ Bà Quẹo).

Long Sơn

4) Tổng Long Tuy Trung có

Mỹ Lệ

một chợ ở Phú Hòa Đông (chợ

Tân Trạch

Bến Cỏ).

Tân Lân

5) Tổng Long Tuy Thượng

Gia định, năm 1897, có 18 tổng và

có một chợ ở Tân Thới Nhì (Chợ

192 làng, những tổng đó là:

Hóc Môn).

https://thuviensach.vn

174

TVTNMN

6) Tổng Bình Trị Hạ có 2 chợ

Thạnh, Hòa Phú Thôn, Đông

ở Phú Xuân Hội và Tân Thuận

Thạnh, Hòa Phú Thôn, Mỹ Bình,

Đông.

Nhị Bình, Paris Tân Qui, Tân

7) Tổng Cần Giờ có một chợ ở

Mỹ Đông, Tân Thạnh Đông, Tân

Cần Thạnh.

Thạnh Tây); 2) Tổng Long Tuy

8) Tổng Dương Hòa Hạ có một

Hạ (làng Phước An, Phước Mỹ,

chợ ở Long Kiển (sic).

Tân An Tây, Tân Thông Trung,

9) Tổng An Bình có 2 chợ: chợ

Trung Lập); 3) Tổng Long Tuy

An Đông Xã (chợ Thủ Thiêm) chợ

Thượng (làng Phước Ninh, Tân

Bình Trung (chợ Giồng Ông Tố).

Hiệp, Tân Phú Trung, Tân Thới,

10) Tổng An Điền có một chợ

Tân Thới Nhì, Tân Thới Tứ, Tân

ở Linh Chiểu Xã (chợ Thủ Đức).

Xuân, Vĩnh Cư, Xuân Thới Sơn);

11) Tổng An Thổ có 2 chợ: chợ

4) Tổng Long Tuy Trung (làng An

Dĩ An và chợ Bình Phước.

Nhơn Tây, Mỹ Hưng Nhuận Đức,

12) Tổng Long Vĩnh Hạ có một

Phú Hòa Đông, Phú Thạnh).

chợ ở Long Hòa (chợ Gò Công)

3) Quận Thủ Đức có 6 tổng:

13) Tổng Long Tuy Hạ có một

1) Tổng An Bình (làng An Đông

chợ ở Tân An Tây (chợ Củ Chi).

Xã, An Phú, Bình Khánh, Bình

Gia Định, theo Thời sự cẩm nang Trung, Đông Phú, Thạnh Mỹ

1939, chia ra có:

Lợi); 2) Tổng An Điền (làng

1) Quận Gò Vấp có 3 tổng:

Bình Quới Đông, Bình Thới,

1) Tổng Bình Thành Hạ (làng

Bình Thọ, Linh Chiểu Trung,

Mỹ Hòa, Tân Đông Thượng, Tân

Linh Chiểu Xã, ... Trường Thọ,

Đông Trung, Tân Hưhg, Tân

Xuân Hiệp Thôn); 5) Tổng An

Thới nhứt, Tân Thới Thượng,

Thạnh (làng Long Tân Phú Hữu,

Thới An, Thới Hòa, Thuận Kiều,

Phước Trường, Tân Điền, Trường

Trung Chánh, Trung Chánh Tây,

Khánh, Trường Lộc); 6) tổng An

Trung Hưng, Xuân Hòa, Xuân

Thổ (làng Bình Chánh, Bình

Thới Tây, Vĩnh Lộc); 2) Tổng

Chiểu, Bình Đức, Bình Dương,

Bình Trị Thượng (làng An Hội,

Bình Phú, Bình Triệu, Đông An,

An Lộc Đông, An Lộc Thôn, An

Gĩ An); 7) Tổng An Thủy (làng

Nhơn Xã, An Xuân, Bình Hòa Xã,

Bình Thang, Bình Thung, Đông

Bình Quới Tây, Hạnh Phú, Hanh

Tác, Đông Yên, Hòa Hiệp, Phong

Thông Tây, Hanh Thôn Xã, Quới

Phú, Tăng Phú, Tân Hóa, Tân

An, Thạnh Mỹ An, Thành Phước);

Nhơn, Tân Ninh); 8) Tổng Long

3) Tổng Dương Hòa Thượng (làng

Vĩnh Hạ (làng Ích Thành, Long

Bình Hưng Đông, Bình Hưng

Thuận, Long Hòa, Mỹ Thanh,

Thôn, Chí Hòa, Phú Nhuận, Phú

Phước Hòa và Thái Bình).

Thọ, Tân Sơn Nhì, Tân Sơn Nhứt,

4) Quận Nhà Bè có 4 tổng:

Tân Thới Hòa, Tân Trụ).

1) Tổng An Thịt (làng An Thới

2) Quận Hóc Môn (4 tổng): 1)

Đông, Bình Khánh, Tam Thôn

Tổng Bình Thạnh Trung (làng

Hiệp); 2) Tổng Bình Trị Hạ

An Phú Xã, Bình Lý Thôn, Đông

(làng Phú Mỹ Tây, Phú Xuân

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

175

Hội, Phước Long Đông, Tân Qui

- Bà Chiểu, tổng Bình Trị

Đông, Tân Thuận Đông); 3) Tổng

Thượng

Cần Giờ (làng Cần Thanh, Đông

- Bình Lý, tổng Bình Thạnh

Hòa, Long Thanh, Lý Nhơn, Tân

Trung

Thạnh); 4) Tổng Dương Hòa Hạ

- Giồng Ông Tố, tổng An Bình

(làng Hiệp Phước, Long Đức

- Chợ Cần thạnh, tổng Cần

Đông, Long kiển, Nhơn Đức, Phú

Giờ

Lễ, Phước Lộc Thôn)

- Gò Công, tổng Long Vĩnh Hạ

Gia Định, năm 1939, về dân số, có:

- Cây lơn, tổng An Thủy

298.641 ng., gồm:

- Gò Vấp, tổng Bình Trị

Việt

290.103 ng.

Thượng

Hoa

6.825 -

- Thủ Đức, tổng An Điền

Âu

1.127 -

- Long Kiển (sic), t. Dương

Gia Định, năm 1897, có:

Hòa Hạ

1) Trường học: 1 trường địa

- Bến Cò, tổng Long Tuy

hạt và 16 trường tổng tại:

Trung

Bà Quẹo

- Thị Nghè, tổng Bình Trị

Bến Cỏ

Trung

Cai Lớn

- Xã Tài, tổng Dương Hòa

Cần Giờ

Thượng

Củ Chi

- Phú Xuân Đông, t. Bình

Giồng Ông Tố

Trị Hạ

Gò Dưa

- Quán Tre, t. Bình Thạnh Hạ

Gò Vấp

- Bà Điểm, t. Dương Hòa

Hóc Môn

Thượng

Long Hậu

- Hóc Môn, t. Long Tuy

Long Kiển (sic)

Thượng

Phú Mỹ Tây

- Bà Quẹo, Dương Hòa Thượng

Quán Tre

- Củ Chi, t. Long Tuy Hạ

Rạch Dứa

- Chợ Mới, t. Bình Thạnh Hạ

Thủ Đức

- Trường Lộc, t. An Thành

Trường Lộc.

- Đất Hộ, t. Bình Chánh

2) 5 nhà thơ, dây thép: 1 sở tại

Thượng

tỉnh, 1 sở tại Cần Giờ làng Câu

- Chợ Mới, id

Thạnh, 1 sở tại Hóc Môn làng Tân

- Trao trảo, t. Long Vĩnh Hạ.

Thới Nhì, 1 sở tại Nhà Bè làng

An Bình: đd., 1 trong 18 tổng

Phú Hội và 1 sở tại Thủ Đức làng

c.t. Gia Định năm 1897, có 8 làng:

Linh Chiểu Đông.

An Phú

3) 26 chợ là:

Bình Lợi

Chợ An Lộc Đông, tổng Bình

Bình Thạnh

Trị Thượng:

Bình Trưng

- An Nhơn Xã id

Đông Phú

- Bình Đức, tổng An Thổ

Mỹ Thủy

https://thuviensach.vn

176

TVTNMN

Phú Thọ

Bình Phước

Tân Lập

Bình Thủy

An Điền đd., 1 trong 18 tổng

Bình Triệu

c.t. Gia Định, năm 1897, có 9

Đông An

làng:

Gỉ An (sic): Dĩ An

Bình Quới Đông

An Thủy: đd., 1 trong 18 tổng

Bình Thái

c.t. Gia Định, năm 1897, có 14 làng: Linh Chiểu Đông

An Nhơn

Linh Chiểu Tây

Bình Thắng

Linh Chiểu Trung

Bình Thung

Trường Thọ

Đông Minh

Xuân Trường

Đông Tác

Xuân Vinh

Đông Yên

Bình Thọ.

Mỹ Hòa

An thạnh đd., 1 trong 18 tổng

Ngãi Thắng

c.t. Gia Định, năm 1897 có 9 làng: Phong Phú

An Thạnh

Tân Long

Hưng Thạnh

Tân Phú

Long Tân

Tân Nhơn

Phước Khánh

Tân Ninh

Phước Trường

Tân Quới.

Tân Điền

Bình Thạnh Hạ: đd., 1 trong

Trường Cửu

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

Trường Lộc

có 16 làng:

Tuy Thạnh.

Mỹ Hòa

An thịt: đd., 1 trong 18 tổng

Tân Đông Thượng

c.t. Gia Định, năm 1897, có 5 làng

Tân Đông Trung

An Thạnh

Tân Hội

Bình Khánh

Tân Hưng

Khánh Độ

Tân Thới Nhứt

Sài Tân

Tân Thới Thượng

Vạng (sic) Phước

Thới An

(vì ở đây có cọp quá nhiều, ăn

Thới Hòa

thịt người quá nhiều nên đặt tên

Thuận Kiều

như vậy).

Trung Chánh Tây

An Thổ: đd., 1 trong 18 tổng

Trung Chánh Thôn

c.t. Gia Định, năm 1897, có 10

Trung Hưng

làng

Xuân Hòa

Bình Chánh

Xuân Thới Tây

Bình Chiểu

Vĩnh Lộc.

Bình Đức

Bình Thạnh Trung: đd., 1

Bình Đường

trong 18 tổng c.t. Gia Định, năm

Bình Phú

1897 có 17 làng:

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

177

An Hòa

Phước Thành

Bình Lý Đông

Phước Thới

Bình Lý

Phú Xuân Đông

Bình Nhan

Tân Qui Đông

Bình Xuân

Tân Thuận Đông.

Hội Thạnh

Bình Trị Trung: đd., 1 trong

Mỹ Thạnh

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

Phú Lợi

có 5 làng:

Tân Đông

An Lợi Đông

Tân Mỹ Đông

An Lợi Xã

Tân Thạnh Đông

Bình Khánh

Tân Thạnh Tây

Phú An

Thạnh Hòa

Phú Mỹ.

Thạnh Phú

Cần Giờ: đd., 1 trong 18 tổng

Thạnh Yên

c.t. Gia Định, năm 1897 có 6 làng: Thới Thạnh

Cần Thạnh

Thới Thuận.

Đồng Hòa

Bình Trị Thượng: đd., 1 trong

Long Thạnh

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

Lý Nhơn

có 16 làng:

Tân Thạnh

An Hội

Thạnh Thới.

An Lộc Đông

Dương Hòa Hạ: đd., 1 trong

An Lộc Thôn

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

An Nhơn Xã

có 12 làng.

An Phước

Đức Hưng

An Thạnh Trung

Long Kiển (sic)

An Xuân

Long Phước

Bình An Đông

Long Thạnh Tây

Bình Hòa Xã

Long Thới Đông

Bình Lợi Trung

Mỹ Đức

Bình Qiới Tây

Nhơn Mỹ

Hanh Phú

Nhơn Ngãi

Hanh Thông Tây

Phong Lộc

Hanh Thông Xã

Phú Lễ

Quới An

Phước Thạnh

Thạnh Đa.

Thới Hiệp.

Bình Trị Hạ: đd., 1 trong 18

Dương Hòa Thượng: đd., 1

tổng c.t. Gia Định, năm 1897 có

trong 18 tổng c.t. Gia Định, năm

9 làng:

1897 có 14 làng:

Phú Hội

Bình Hưng Đông

Phú Mỹ Tây

Bình Hưng Thôn

Phước Hải

Bình Thới

Phước Long Đông

Phú Nhuận

https://thuviensach.vn

178

TVTNMN

Phú Thọ

Phú Đức

Tân Hòa

Phú Hòa Đông

Tân Hòa Tây

Phú Thạnh.

Tân Sơn Nhì

Long Vĩnh Hạ: đd., 1 trong

Tân Sơn Nhứt

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

Tân Thới

có 11 làng

Tân Trụ

Chí Thạnh

Thạnh Hòa

Ích Thạnh

Hòa Hưng

Long Đại

Phú Thạnh

Long Hậu

Long Tuy Hạ: đd., 1 trong 18

Long Sơn

tổng c.t. Gia Định, năm 1897 có

Long Tuy

11 làng:

Mỹ Thanh

Mỹ Khánh

Phước Hậu

Phước An

Phước Thiện

Phước Mỹ

Phước Thới

Tân Thông Đông

Vĩnh Thuận.

Tân Thông Tây

(Tỉnh Gia Định nay thuộc TP.

Tân Thông Thôn

HCM)

Tân Thông Trung

Gia Định (lăng và mộ):

Thái Bình Hạ

- lăng Tả Quân Lê Văn Duyệt,

Thái Bình Thượng

ngay trước tòa bố Gia Định cũ;

Trung Lập

- lăng đức cha Bá Đa Lộc và

Vĩnh An Tây.

mộ cha Liot, nơi gọi lăng Cha Cả

Long Tuy Thượng: đd., 1 trong

Tân Sơn Nhứt;

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

- lăng và miếu thờ phò mã Võ

có 14 làng:

Tánh, tại Phú Nhuận;

Phước Ninh, Tân Thới Tứ

- đài trận chiến Pháp Nam ở

Tân Phú Trung, Thái Sơn

Chí Hòa;

Tân Thới Đông, Thới Tam

- đài Lareynière tại Tân Sơn

Đông.

Nhứt, dựa đường Sài Gòn đi Nam

Tân Thới Nhì, Vĩnh Cự

Vang

Tân Thới Tam, Vĩnh Phước

- lăng Nguyễn Văn Học trước

Tân Thới Tây, Xuân Thới

trường Mỹ thuật, Bình Hòa xã;

Đông

- lăng Võ Di Nguy, tại Phú

Tân Thới Trung, Xuân Thới

Nhuận;

Thôn.

- lăng Trương Tấn Bửu tại

Long Tuy Trung: đd., 1 trong

Phú Nhuận;

18 tổng c.t. Gia Định, năm 1897

- lăng mộ Hồ Tộc tại Linh

có 6 làng:

Chiểu Tây, gần Thủ Đức.

An Nhơn Tây

Gò Công, năm 1897, có 4 tổng, 38

Mỹ Hưng

làng. Các tổng ấy là:

Nhuận Đức

Hòa Đồng Hạ 16 làng

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

179

Hòa Đồng Thượng 5 làng

Tăng Hòa, Tân Niên Tây, Vĩnh

Hòa Lạc Hạ 10 làng

Lợi và Đồng Sơn.

Hòa Lạc Thượng 7 làng (theo

b) 1 nhà thơ dây thép tại

cuốn lịch An Nam in năm 1897).

tỉnh lỵ.

Gò Công, năm 1939, chia ra 5 tổng

c) 7 chợ:

gồm những làng như sau:

Chợ Tân Niên Tây, tổng Hòa

1) tổng Hòa Đồng Hạ: làng

Lạc Thượng

Bình Luông Đông, Bình Luông

- Đồng Sơn, tổng Hòa Đồng

Tây, Bình Luông Trung, Long

Thượng

Hựu, Long Thạnh, Phú Thạnh

- Vĩnh Lợi, tổng Hòa Đồng Hạ

Đông, Tân Cương và Tân Thới;

- Tăng Hòa, tổng Hòa Lạc Hạ

2) tổng Hòa Đồng Trung:

- Bình Ân, t. id

làng Binh Công, Long Chánh,

- Gò Công t. id

Vĩnh Hựu, Vĩnh Lợi, Vĩnh Trị,

- Hòa Nghị t. id

Vĩnh Viễn, Yên Luông Đông, Yên

Gò Công, năm 1939 có 13 chợ (theo

Luông Tây;

Thời sự cẩm nang 1939):

3) tổng Hòa Đồng Thượng:

1) chợ ở Châu Thành (làng

làng Bình Thành, Bình Phú

Thành phố)

Đông, Bình Phục Nhi, Bình Phú

2) chợ giồng ông Huê (làng

Tây, Đồng Sơn và Thanh Nhứt;

Vĩnh Lợi)

4) tổng Hòa Lạc Hạ: làng Bình

3) chợ tổng Cháu (làng Tân

An, Dương Phước, Hòa Nghị,

Niên Tây)

Kiển Phước (sic), Tăng Hòa, Tân

4) chợ Cửa Khâu (làng Tăng

Bình Điền, Tân Dung Đông (sic),

Hòa)

Tân Dung Trung, Tân Thành, và

5) chợ Giồng Nâu (làng Hòa

Thành phố;

Nghị)

5) tổng Hòa Lạc Thượng: làng

6) chợ Sáu Thoàn (làng Bình

Bình Xuân, Bình Thạnh Đông,

Luông Đông)

Tân Niên Đông, Tân Niên Tây,

7) chợ Giồng Trôm (làng Long

Tân Niên Trung, Tân Phước và

Thạnh)

Gia Thuận).

8) chợ Mỹ Lợi (làng Bình

Gò Công, năm 1939, dân số có:

Thạnh Đông)

115.000 ng. gồm:

9) chợ Cầu Ngang (làng Thạnh

Việt

114.000 ng.

Nhứt)

Hoa

1.000 -

10) chợ Vàm Láng (làng Kiển

Minh Hương

100 -

Phước) (sic)

Âu

5 -

11) chợ Bến Vựa (làng Bình

Cơ Me

2 -

An)

Ấn

3 -

12) chợ Bình Xuân (làng Bình

Gò Công, năm 1897, có:

Xuân)

a) trường học: 1 trường địa

13) chợ Dinh (làng Đông Sơn).

hạt, 1 trường tổng tại tỉnh lỵ, và

Gò Công (lăng mộ). - Gò Công là quê 4 trường tổng nữa tại các làng:

mẹ của vua Tự Đức nhà Nguyễn,

https://thuviensach.vn

180

TVTNMN

có những mộ của dòng họ Phạm,

tháng sáu; được phong Tân nhứt

trong Nam quen gọi là lăng:

phẩm phu nhơn đoan tu. (Những

- lăng Bình Thành Bá Phạm

lăng mộ nầy đều ở giữa ruộng, sau

Đăng Dinh, sanh năm Tân Dậu

một vách tường có nhà mồ nóc

(1717), mất tháng giêng năm Tân

cong theo lối kiến trúc An Nam,

Mùi (1811), thọ 95 tuổi; (xuất

và có những nhà nhỏ che mỗi mộ

thân nhà nông gốc ở Quãng Ngãi,

bia. Mộ nằm dựa tường địa hạt số

vào lập nghiệp ở Tân Niên Đông,

5, nơi cây số 55 + 300 (theo Thời

(Gò Công), ngoại tổ vua Tự Đức,

sự Cẩm nang năm 1939).

năm Kỷ Dậu được phong Hàn

Gò Công (lăng cá ông)

Lâm Viện chương viên học sĩ,

Tương tr uyền lúc chúa

Bình Thanh Bá (Tam Phẩm);

Nguyễn Ánh bị Tây Sơn rượt

- lăng Phước An Hầu Phạm

đuổi, chạy ra biển, thêm gặp bão

Đăng Long (con của Phạm Đăng

to, suýt nguy đến tánh mạng,

Dinh), sanh năm Canh Tuất

bỗng được hai cá ông đỡ thuyền

(1730), mất mồng 3 tháng 7 năm

đưa vào bờ thoát nguy, khi ngài

Canh Ngọ (1796); năm 1849 (Kỷ

lên ngôi, nhớ ơn ấy, sắc phong

Dậu), được phong Từ Tiện đại

cá ông là Nam Hải tướng quân.

phu, Lại Bộ Thượng Thơ, Phước

Năm 1852, vua Tự Đức hạ chỉ

An Hầu và Trang Nghi Công (nhị

giao cho đình Vàm Láng coi

phẩm);

sóc việc thờ phụng và cúng tế

- lăng Đức Quốc Công Phạm

thường niên.

Đăng Hưng, sanh 24 tháng 3

Vì vậy, cứ mỗi rằm tháng sáu

năm Ất Dậu (1765), mất ngày 14

ta, thì làng sắm một chiếc ghe cờ

tháng 6 năm Ất Dậu (1825) (con

xí chưng dọn chỉnh tề, hương chức

của Phạm Đăng Long). Thi đậu

y phục theo lễ, đốt pháo chèo ra

làm quan chức Công Sĩ, theo phò

khơi cúng vái, như rước vong linh

chúa Nguyễn, năm 1824 (Minh

cá thần về đình chứng kiến tế lễ.

Mạng ngũ niên), giữ chức Lễ Bộ

Bài vị và tro xương những

Thượng Thơ, triều Tự Đức, làm

cá ông lụy đều thờ tại đình làng

Lại Bộ Thượng Thơ, sau được

(theo Thời sự cẩm nang năm

phong Chánh Điện đại học sĩ; khi

1939). (Lễ cúng đã có vạn chài

mãn phần, được phong Đức Quốc

thợ biển lo).

Công (nhứt phẩm), thân sinh bà

Hòa Đồng Hạ, đd., 1 trong 4

Từ Dũ Thái Hậu;

tổng c.t. Gò Công, năm 1897, có

- mộ Phạm Thị Tánh, vợ của

16 làng:

Phạm Đăng Long, sanh năm

Bình Công

1744, mất ngày 15 tháng 9 năm

Bình Luông Đông

Giáp Tuất (1814); được phong

Bình Luông Tây

“Tôn phu nhơn Đoàn Kiệt";

Bình Luông Trung

- mộ bà Phạm Thị Du, mẹ của

Long Chánh

bà Từ Dũ Thái hậu; sanh năm

Long Hựu

1767, mất năm Tân Tị (1821)

Long Thạnh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

181

Phú Thạnh Đông

chợ Hà Tiên 200 thước, dưới chơn

Tân Cương

núi có đình thờ.

Tân Thới

- Thạch Động, Pháp gọi

Vĩnh Hựu

Bonnet à poils, núi ở dựa đường

Vĩnh Lợi

đi Kampot, cách Hà Tiên 3km;

Vĩnh Thạnh

trong hang có một kiểng chùa, lẽ

Vĩnh Trị

đáng nếu không có thì càng hay,

Yên Luông Đông

vì cảnh được thiên nhiên hơn.

Yên Luông Tây

Vào mùa mà trong đá “vú sữa”

Hòa Đồng Thượng: đd., 1

nhễu từng giọt nước trong, uống

trong 4 tổng c.t. Gò Công, năm thật mát.

1897 có 5 làng:

- Hang tiền, một đường xuyên

Bình Phú Đông

ngang núi trên một cù lao gần bờ

Bình Phục Nhì

biển, tục truyền chúa Nguyễn có

Bình Phú Tây

ẩn trong hang nầy, sau có người

Đồng Sơn

lượm trong hang nhiều tiền kẽm

Thạnh Nhựt

nên lấy đó đặt tên.

Hòa Lạc Hạ: đd., 1 trong 4

- Chùa Hang, gọi Hải Sơn tự,

tổng c.t. Gò Công, năm 1897 có

trong chùa có thờ hai cốt Phật,

10 làng

người nói của Miên, người khác

Bình Ân

nói của Xiêm, đến nay chưa

Tân Bình Điền

ngã ngũ. Trước bị bỏ hoang, rêu

Dương Phước

phong cỏ loáng, sau có một vị

Hòa Nghị

hòa thượng đến tu nơi đây và

Kiển Phước (sic)

sửa sang lại, đến nay ông đã tịch,

Tân Duân Đông

nhưng tín đồ vẫn giữ thói quen

Tân Duân Trung

đến cúng viếng, vào tháng 2, 3,

Tân Hòa

8 và 11 ta.

Tân Thành

Chùa ở xa Hòn Chồng độ 5km.

Thành phố.

Chung quanh phong cảnh xinh

Hòa Lạc Thượng: đd., 1 trong

tươi, trước mặt có bãi biển cát

4 tổng c.t. Gò Công, năm 1897

trắng tinh, phía nam ngoài khơi

có 7 làng:

có Hòn Phụ Tử làm bình phong

Bình Thạnh

áng gió, ghe thuyền qua lại đường

Bình Thạnh Đông

đi Xiêm, thường ghé.

Bình Xuân

- Dựa bên một con sông ở

Tân Niên Đông

cách Hà Tiên 23km, theo đường

Tân Niên Tây

Hòn Chồng, có hang Mo So, cảnh

Tân Niên Trung

như cảnh Hạ Long thâu gọn, nên

Tân Phước.

đến viếng vào mùa nắng đi bằng

Hà Tiên (thắng cảnh).

thuyền. (Thời sự cẩm nang 1939).

- Mộ Mạc Cửu, xây năm 1715

Sách Pháp nói Thạch Động là

ở chặng giữa núi Bình Sơn, cách

một Hỏa Diệm Sơn đã tắt.

https://thuviensach.vn

182

TVTNMN

Bình An: đd., 1 trong 4 tổng

4) quận Phú Quốc, 3 làng:

c.t. Hà Tiên, năm 1897, gồm có 1

Dương Đông (quận lỵ), Hàm

làng duy nhứt là làng Bình Trị.

Ninh, Phú Dự;

Hà Thanh: đd., 1 trong 4 tổng

Hà Tiên, năm 1939 về dân số, có

c.t. Hà Tiên, năm 1897 có 6 làng:

lối 26.000 ng. gồm:

Hòa Thanh

Pháp

30

Lộc Trĩ

Cơ Me

5.900

Mỹ Đức

Hoa

1.400

Phú Mỹ

Minh Hương

4.710

Tân Thanh

Còn lại là Việt.

Tiêu Khách.

Hà Tiên, năm 1897, có:

Phú Quốc: đd., 1 trong 4 tổng

1) Trường học : 3 trường tổng:

c.t. Hà Tiên, năm 1897 có 4 làng:

1 tại tỉnh lỵ.

Dương Đông

1 tại Bình Trị (Hòn Chông).

Hàm Ninh

1 tại Dương Đông (Phú Quốc).

Lạc Phú

2) 2 nhà thơ dây thép:

Phú Dự.

1 sở tại tỉnh.

Thanh Gi: đd., 1 trong 4 tổng

1 sở tại ở Hòn Chông, làng

c.t. Hà Tiên, năm 1897 có 4 làng:

Bình Trị.

Dương Hòa

3) Không có chợ ghi tên để lại.

Thuận Yên

(Lộ trình: từ Hà Tiên đi Phú

Trà Câu

Quốc, kể hai ngày ghe, tất cả

Trà Tiên.

vùng này nay thuộc tỉnh Kiên

Hà Tiên, năm 1897, có 4 tổng, 15

Giang.)

làng. Các tổng ấy là:

Long Xuyên, năm 1897, có 8 tổng

t. Bình An

1 làng

và 62 làng. Các tổng ấy là:

Bình Trị

t. An Bình

6 làng

Hà Thanh

6 -

An Phú

7 -

Phú Quốc

4 - (theo

Biên Thành

5 -

lịch An Nam in năm 1897).

Định Hòa

11 -

Thanh Gi

4 -

Định Mỹ

8 -

Hà Tiên, theo Thời sự cẩm nang

Định Phước

10-

1939, thì chia ra có:

(theo cuốn lịch An Nam

1) quận Châu Thành: 5 làng:

năm 1897).

Mỹ Đức, Lộc Trĩ, Kỳ Lộ, Thuận

Định Thành Hạ

9 -

Yên và Dương Hòa;

Phong Thạnh Thượng 6-

2) quận Hòn Chồng: Bình

Long Xuyên, theo thời sự cẩm

Trị (quận lỵ) và làng Bình Trị

nang năm 1939, chia ra có:

và An Bình;

1) quận Châu Thành, 3 tổng:

3) quận Giang Thành, 5

1) tổng Định Phú (làng Định

làng: Tân Khánh Hòa (quận lỵ),

MỸ, Phú Nhuận, Thoại Sơn,

Vĩnh Điền, Vĩnh Phú, Phú Mỹ

Vĩnh Phú, Vĩnh Trạch, Vọng

và Trà Tiên;

Thê); 2) tổng Định Phước (làng

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

183

Mỹ Phước, Mỹ Thới, Phú Hòa,

An Phú: đd., 1 trong 8 tổng c.t.

Vĩnh Chánh, Vĩnh Trinh); 3)

Long Xuyên, năm 1897 có 7 làng:

tổng Định Thành (làng Bình

An Hòa, năm 1901 có 3.685

Đức, Bình Hòa, Bình Thủy, Cần

dân (monographie 1901)

Đăng, Hòa Bình Thạnh, Mỹ Hòa

Bình Ninh

- 1.673 -

Hưng, Vĩnh Hanh).

Bình Thạnh Tây - 4.771 -

2) quận Thốt Nốt; 2 tổng: 1)

Định Yên

- 7.723 -

tổng Định Mỹ (làng Thuận Hưng,

Tân Bình

- 4.430 -

Tân Lộc Đông, Tân Lộc Tây,

Tân Bình Đông - 1.069 -

Thạnh Hòa Trung Nhứt, Thạnh

Tân Thạnh Trung - 991 -

Hòa Trung An, Thới Thuận,

Biên Thành: đd., 1 trong 8

Thạnh Phú, Thạnh Quới); 2) tổng

tổng c.t. Long Xuyên, năm 1897

An Phú (làng An Hòa, Bình Đông,

có:

Bình Thành Tây, Định Yên, Tân

5 làng: Monographie năm

Bình và Tân Thạnh Trung).

1905 Pháp văn viết sai như dưới

3) quận Chợ Mới; 3 tổng: 1)

đây:

tổng An Bình (làng Bình Phước

Cần Đăng Tan Dang có 342

Xuân, Mỹ Chánh, Mỹ Hưng và

dân (1901)

Tân Đức); 2) tổng Định Hòa

Cà Lâu, Ca Lan

- 362 -

(làng An Thạnh Trung, Kiến

Nhuận Ốc Nhuan Ve - 191 -

An, Long Điền, Long Kiến, Mỹ

Thâm Trạch Tham

Luông, Nhơn Mỹ và Mỹ Hội

Trach

- 405 -

Đông); 3) tổng Phong Thạnh

Vọng Thê Vong The - 766 -

Thượng (làng An Phong, Bình

Định Hòa: đd., 1 trong 8 tổng

Thành, Phú Thành, Tân Phú,

c.t. Long Xuyên, năm 1897 có

Tân Thạnh).

11 làng:

Long Xuyên, năm 1939, dân số có

(trong Monographie 1905 còn

lối 252.000 ng. gồm:

lại 9 làng mất 2):

Việt

247.000 ng.

An Long dân

mất 2

Pháp và Âu

50 -

An Thạnh Trung năm 1901

Minh Hương

1.700 -

có 703 An Thạnh Trung (còn)

Cơ Me

1.800 -

Hưng Châu

- 1 5 3 0

Nước khác

1.500 -

Hưng Châu (còn)

An Bình: đd., 1 trong 8 tổng

Kiến Long

mất (ba

c.t. Long Xuyên, năm 1897, có

làng này có lẽ Long Kiến sáp nhập

6 làng:

lại còn 2 làng Long Kiến, Kiến An)

Bình Đức Đông, năm 1901 có

Kiến Thạnh - 6.676 dân

851 dân (monographie 1901)

Kiến An

Mỹ Chánh

- 4.098 -

Long Thạnh - 6.178 - Kiến An

Mỹ Hưng

- 2.172 -

Mỹ Hòa - 1.241 - Mỹ Hòa

Phú Xuân

- 1.152 -

(còn)

Tân Đức

- 6.579 -

Mỹ Hội Đông - 4.519 - Mỹ lợi

Tân Phước

- 721 -

Đông

https://thuviensach.vn

184

TVTNMN

Mỹ Luông - 4.104 - Mỹ Luông

Thới Tây Trung

526 dân -

(còn)

Mỹ Thạnh

- 1.687 -

Nhơn An - 1.767 - Nhơn An

Vĩnh Chánh 1.522 dân -

(còn)

Phú Hòa

- 1.278 -

Tú Điền - 9.296 - Long Điền

Vĩnh Phú 656 dân -

(Năm 1905, tổng Định Hòa

Phú Nhuận

-1.013 -

còn 9 làng là: An Thạnh Trung,

Vĩnh Trinh

979 dân -

Hưng Châu, Kiến An, Long Kiến,

Định Thành Hạ: đd., 1 trong 8

Mỹ Hòa, Mỹ Lợi Đông, Mỹ Luông,

tổng c.t. Long Xuyên, năm 1897,

Nhơn An, Long Điền).

có 9 làng:

Định Mỹ: đd., 1 trong 8 tổng

(theo monographie năm 1905)

c.t. Long Xuyên, năm 1897 có 8

Bình Đức năm 1901, có 6.319

làng:

dân

Thạnh An

năm 1901

Hòa Bình

1.100

có 720 dân (monographie 1901)

Bình Hòa Trung - 1.158 -

Thạnh Hòa Trung

Mỹ Hội Tiểu

2.244

Nhì

- 6.346-

Bình Phú

502 -

Thạnh Hòa Trung

Vĩnh Hanh

1.351

Nhứt

- 9.479 -

Bình Thủy

2.778 -

Tân Hưng

- 512 -

Vĩnh Thuận

2.381

Tân Lộc Đông

- 1.632 -

Định Mỹ

419 -

Tân Thuận Đông - 2.581 -

Phong Thạnh Thượng: đd., 1

Thới Thuận

- 3.114 -

trong 8 tổng c.t. Long Xuyên, năm

Tân Lộc Tây làng Tân

1897 có 6 làng:

Lộc Tây

- 1.663 -

An Phú năm 1901, có 569

Làng Thạnh Hòa Trung ở vàm

dân (monographie năm 1905)

rạch Thốt Nốt trên sông Hậu là

An Phong

-2.231 -

chỗ mua bán lúa gạo và cá khô,

An Thành

- 175 -

dân cư sung túc và đông đến đổi

phải phân tách ra nhứt, nhì v.v...

Bình Thành

- 2.363 -

mới cai trị xiết. Ngoài ra còn chợ

Tân Phú

- 2.273 -

Lấp Vò và chợ Tú Điền, cái trên

Tân Thạnh

- 3.675 -

Rạch Ông Chưởng, cái trên sông

Long Xuyên, năm 1897, có:

lớn đều là những nơi thị tứ của

a) trường học: 1 trường địa hạt

tỉnh Long Xuyên.

và 9 trường tổng tại làng:

Định Phước: đd., 1 trong 8

Mỹ Chánh/Thanh Hòa Trung

tổng c.t. Long Xuyên, năm 1897

Nhứt/Bình Thủy.

có 10 làng:

Bình Thành Tây/Mỹ Phước/

(theo monographie năm 1901)

Tân Thạnh

Mỹ Phước năm 1901

Kiên Thạnh/ Thoại Sơn/Mỹ

có 6.742 dân

Hội Tiểu

Thoại Sơn 1.552 dân (1901)

b) 1 nhà thơ, dây thép tại tỉnh

Mỹ Quới

- 547 -

lỵ, làng Bình Đức.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

185

c) 7 chợ:

Núi Sập. (Thời sự cẩm nang

Chợ Mỹ Phước, tổng Định

1939).

Phước làng Mỹ Phước

Long Xuyên, đời đàng cựu, thuộc về

- Lấp Vò, tổng An Phú - Tân

tỉnh lớn An Giang, thời trước gồm

Bình.

3 phủ và 8 huyện. Đó là Tuy Biên

- Bình Đức, tổng Định Thạnh

Phủ (Châu Đốc), Tân Thành Phủ

Hạ - Bình Đức

(Sa Đéc) và Ba Xuyên Phủ (Sóc

- Trà Mòn, tổng An Bình - Mỹ

Trăng). Sau khi mất về tay Pháp,

Chánh

phủ Tuy Biên sáp nhập với huyện

- Thốt nốt, tổng Định Mỹ làng

Đông Xuyên và trở nên một địa

Thạnh Hòa Trung Nhứt

hạt gọi Long Xuyên. Tỉnh lỵ nằm

- Thủ Chiến Sai, tổng Định

trên sông Hậu, ngay vàm rạch

Hòa, làng Tú Điền

Long Xuyên, đón khách thương

- Ông Chưởng, tổng Định Hòa,

hồ từ Rạch Giá qua Sa Đéc hay

làng Tú Điền.

Châu Đốc, đi Cần Thơ đều phải

(theo monographie năm 1905)

đi ngang Long Xuyên này. Lại

Nếu kể về dân số thì năm

thêm có rạch Ông Chưởng nối

1901, người Pháp, kể về quan lại

liền Tiền Giang qua Hậu Giang,

cai trị và gia quyến thân nhơn

giúp thêm nhiều phương tiện.

sống với họ, vỏn vẹn có 63 người

Hình tích Long Xuyên có thể ví

vừa lớn vừa nhỏ và hai người lai

như một con bướm to, thân mình

có quốc tịch Pháp.

nằm giữa hai sông Tiền và Hậu,

Dân bản xứ thì có cả thảy

nhưng cánh bướm đã bị xén mất

trong tỉnh Long Xuyên năm 1901

về phía đông.

là 143.680 người dân, chưa kể

Kể về đường thủy, Long Xuyên

48 lính ma tà tại tỉnh lỵ Châu

có dồi dào. Hai sông lớn bọc hai

Thành, số dân bản xứ gồm có:

bên, và nối nhau bằng nhiều rạch

(đây là số dân tại Châu Thành

quan trọng: như ngả đi Rạnch

mà thôi:

Giá có con rạch Long Xuyên chảy

Pháp

63

ngang tỉnh lỵ, đời đàng cựu các

Lai Pháp

2

quan An Nam đã biết sự thiết yếu

An Nam

11.976

của con rạch này nên đã đào tiếp

Minh Hương

411

bằng một con kinh rộng cỡ 50 mét,

Hoa kiều

644

dài 35km, mà phần ở trong tỉnh

Cơ Me

8

Long Xuyên cũng đo được 16km,

Ấn Độ

3

nhờ đó mà hai tỉnh thông thương

Mã Lai

17

giản tiện. Rạch Long Xuyên này

Người Á đông khác

2

dài 18km, bề rộng 80 mét. Hai

Cộng

13.129

con rạch quan trọng khác là

Năm 1939, những chợ của

rạch Ông Chưởng và rạch Lấp

tỉnh là Long Xuyên, Thốt Nốt,

Vò. Rạch Ông Chưởng dài 21km,

Lấp Vò, Chợ Mới, Chợ Thủ, Mỹ

rộng 50 thước, sâu 7 tới 10th. nối

Luông, Mỹ Chánh, Tân Đức và

Hậu Giang qua Tiền Giang và

https://thuviensach.vn

186

TVTNMN

nối Long Xuyên qua cù lao Yến.

nối xuống chạy về Cần Thơ, rộng

Còn rạch Lấp Vò nối qua rạch Sa

5 thước, mỗi ngả cỡ 20 hay 25 cây

Đéc và rạch Cái Tàu ra sông Tiền.

số ngàn (km), chạy ngang nhiều

Rạch Cái Tàu dài 10km, ghe và

kinh hay rạch, phải làm cầu bằng

tàu máy đều lưu thông được.

sắt cho xe chạy và gọi cầu Henry

Ngoài ra còn rạch Thốt Nốt

(do tên người ra kiểu cầu) tỷ dụ

dài 15km, vàm rộng 120 mét

cầu ở Châu Thành, trên rạch

trên Hậu Giang trổ ngay cù lao

Long Xuyên, còn cây cầu ở Thốt

Cát, vừa giúp sự lưu thông vừa

Nốt thì dài đến 135 mét.

giúp rút nước phèn. Lại có Vàm

Các đường trong tỉnh là:

Nao là một nhánh của sông Tiền,

- Đường Quản Hạt số 4 Tân

ở giữa Long Xuyên và Châu Đốc

Thành, vàm Lấp Vò, dài 12km

nối qua sông Hậu. Ngả này là ngả

200 rộng 6 mét.

tàu chạy từ Sài Gòn đi Đại Ngãi

- Đường rạch Cần Đước qua

(Sóc Trăng qua các tỉnh miền

rạch Gòi, dài 3km600 chưa trải

Hậu Giang và thời đó gọi là tàu

đá.

Lục Tỉnh).

- Đường rạch Gòi đi Long

Kể về kinh đào để rút bớt

Xuyên, có trải đá, dài 5km.

nước phèn làm cho ruộng vườn

- Đường Long Xuyên đi Nang

mau phát, thì Long Xuyên cho tới

Gù:

năm 1905, khai thông trên 40km

- Long Xuyên đi Trà Ôn có

kinh, và đó là:

trải đá, dài 1km650, rộng 6 mét;

Kinh Rạch Giá

16km

- Trà Ôn đi Cần Say, lộ đất

Chà Và

4 -

dài 2km100

- Tân Đức

5 -

- Cần Say đi Năng Gù, lộ đất

- Định Hòa

20 -

dài 15km.

- Chắc Cà Đao

12 -

Tính gộp chung, thì năm

- Tham Ton (sic) 9 -

1905, Long Xuyên có 18km750

- Đốc Vàng Hạ

2,700

đường lộ, không kể đường làng có

- Trà Ôn

1,400

19km900, rộng 6 thước, thì:

- Ba Thê

8,500

Có trải đá 2km400

Những kênh này đều có lối 15

Chưa trải đá

7,100

mét bề rộng, lại có những kinh

Còn lộ đất,

10,400

nhỏ chừng 5 mét rộng chỉ dùng rút

(monographie năm 1905 Long

nước ruộng phèn (monographie

Xuyên).

1905). Theo monographie viết thì

Long Xuyên (đôi chút sử liệu).-

kinh Long Xuyên / Rạch Giá đào

Như Châu Đốc và Cần Thơ,

năm 1822 còn kinh Châu Đốc qua

tỉnh Long Xuyên xưa thuộc đất

Hà Tiên thì đào năm 1818 (tr.22).

Cơ Me. Người có công mở mang

Long Xuyên (kể về đường lộ)

bờ cõi tại Long Xuyên là ông

Kể về đường sá, Long Xuyên

Nguyễn Cư Trinh, đã có nhắc

có một con đường dài chia ra hai

rồi nhưng nay nhắc lại riêng về

ngả: một ngả chạy lên Châu Đốc

mặt chiến công của ông tại Long

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

187

Xuyên. Năm 1753 (Quí Dậu), ông

làng Tú Điền chận giữa con đường

được chỉ sai can thiệp cuộc nội

Sa Đéc Châu Đốc và đó là Chiến

loạn ở Chân Lạp, ông dùng kế

Sai Đồn, và đặt thêm một đồn

tàm thực (như tằm ăn lá dâu),

gần đó gọi Chiến Sai Thủ (Thủ là

vua Miên bỏ chỗ ngự ở Thuận

đồn trấn trên bộ còn “tấn” là đồn

Thành (Mỹ Tho), lui về Ba Rách

thủ dưới sông (theo monographie

(vùng Vĩnh Long Châu Đốc),

năm 1905).

Nguyễn Cư Trinh đặt Đông Khẩu

Về kiến trúc, tại Long Xuyên đáng

Đạo ở Sa Đéc, Tân Châu Đạo ở

kể là Thánh đường Da Tô ở mũi

Tiền Giang và Châu Đốc Đạo ở

cù lao Giêng thuộc quyền họ

Hậu Giang (những địa danh như

đạo Cao Miên, mấy năm sau

Thủ Thảo Đồn, Long Xuyên Đạo,

nầy có tu bổ lại. Về chùa Phật

Cường Thành Đạo, có từ ấy),

giáo có chùa Kiến Thạnh và Tân

khi ông hoàng Miên Néac Vinh,

Thạnh, đều tạo lập từ đời Minh

giành ngôi và sai giết em là Néac

Mạng để lưu danh trung nghĩa

Tôn, thì có một lúc thất thế, ông

của hai công thần chết trận Cù

chạy về ẩn núp ở Ba Rách (Long

Hu-monographie nhắc bia Thoại

Xuyên), nhờ vua Gia Long sai

Ngọc Hầu bị gỡ từ núi Sập đem

tướng qua Nam Vang, hạ được

về chưng nơi hoa viên tham biện

kẻ thí quân và đem Néac In là

tỉnh trưởng, chẳng hay tấm bia

con vua Néac Tôn lên ngôi vua

cổ tích nầy hiện nay ở đâu? Trong

Cơ Me, đến đời vua Minh Mạng

tập monographie này có bản sao

thì tỉnh Châu Đốc đổi gọi tỉnh

bia Thoại Ngọc Hầu và bản dịch

An Giang, và Long Xuyên được

Pháp văn của ông Trần Văn

gọi là Trung Bien (sic) (theo

Hanh, đáng làm tài liệu.

monographie năm 1905).

Ngoài việc tổ chức hành chánh

Năm 1837, xảy ra cuộc dậy

như các tỉnh khác, Long Xuyên

loạn lớn ở Cù Hu. Lính Xiêm

còn là trụ sở tòa đại hình có quyền

Hiệp với lính Cơ Me tràn ngập

xử các việc trọng tội các tỉnh Long

khắp vùng. Đồn Cù Hu trên

Xuyên, Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch

Tiền Giang bị binh Xiêm đóng

Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng và Bạc

chận, cắt đứt với đồn Châu Đốc,

Liêu.

còn lính Thổ thì chận ngả Ông

Theo monographie đồn binh

Chưởng và ngả Tân Thành, trên

tại Long Xuyên đã bãi, nhưng

Hậu Giang. Chương Binh Lễ và

không nói năm nào.

Đốc Binh Vàng xông pha giáp

Long Xuyên (kể về chuyện vặt).

trận với địch tại Cù Hu. Binh ta

Ngày xưa, dân ở Long Xuyên

thắng nhưng hai ông đã bỏ mình

chỉ chuyên về nghề chài lưới, sau

vì nước. Vua tưởng niệm công lao,

nầy mới phát đất làm cỏ biến ra

đặt rạch Ông Chưởng và rạch Đốc

ruộng lúa, có vùng thường ngập

Vàng, bia danh ngàn thuở. Cũng

thì dùng lúa biết theo nước nổi giò

vì có trận giao chiến ấy nên vua

lú đọt lên khỏi mặt nước, thì gọi

Minh Mạng đặt đồn Cù Hu tại

“ruộng sạ” và “lúa sạ” tuy không

https://thuviensach.vn

188

TVTNMN

nhiều hột như giống khác nhưng

Đá nầy là loại đá xanh, đập

hạp với ruộng năng ngập lụt nầy.

nhỏ trải đường và dân bản xứ biết

Tổng Phong Thanh Thượng có

lấy đá ấy làm cối xay bột, táng

rừng tràm thì dân ở đây có hoa lợi

kê cột nhà, xây cất v.v..., nhưng

về mật ong sáp trắng, gọi phong

không có kiến trúc nào to tát.

ngạn, v.v...

(monographie năm 1905).

Vùng Ba Thê, trước đây còn

Long Xuyên có những nơi nầy

con beo, còn voi tượng thì rút lần

nên đến viếng:

về rừng Cao Miên, núi Sập và núi

1) tại Vọng Thê, bên hòn núi Ba Thê

Ba Thê nay chỉ còn khỉ, còn chim

có chùa Linh Sơn Tự, nơi đây có 2

rừng thằng bè, nhang sen, diệc

tấm đá cổ trên có khắc chữ Xiêm,

mốc, le le, cu xanh, cu đất thì còn

lâu đời lắm;

khá nhiều.

2) tại Thoại Sơn, trong đình thờ thần

Cá tôm không thiếu, nhưng

có bia lớn nhắc công trạng Thoại

dân ở đây không biết khai thác

Ngọc Hầu (Thời sự cẩm nang

nghề làm nước mắm.

1939). Tất cả khu vực này nay Nghề mua bán lúa còn trong

thuộc tỉnh An Giang.

tay Hoa Kiều, làng Mỹ Phước làm

Mỹ Tho, năm 1897, có 15 tổng và gạch tốt, lụa Tú Điền và lụa Tân

202 làng. Các tổng ấy là:

Đức không đủ sản xuất, chỉ đủ

t. Hòa Hảo

15 làng

dùng trong xứ.

Hòa Quới

24

-

Nghề làm đồ đá không tấn hóa

Hòa Thinh

11

-

(monographie năm 1905).

Hưng Nhơn

13

-

Kể về thiên tai, dân Long Xuyên bốn

Hưng Nhượng

6

-

năm 1832 - 1833 và 1849 - 1850

Lợi Mỹ

8

-

bị nạn dịch hạch, chết vô số kể,

Lợi Thuận

15

-

phải đào củ chuối và rễ cây ăn

Lợi Trinh

15

-

thay cơm.

Lợi Trường

12

-

Long Xuyên, Sơn Nhạc Chí

(orographie).

Phong Hòa

11

-

Long Xuyên có hai núi cách

Phong Phú

9

-

nhau không xa và cũng gần con

Thạnh Phong

16

-

kinh Rạch Giá, đó là núi Sập

Thạnh Quơn

13

-

(núi thấp) và núi Ba Thê, thê là

Thuận Bình

15

-

cái thang vì ngày trước vào đời

Thuận Trị

19

-

đàng cựu nơi đây có bắc thang

Hòa Hảo: đd., 1 trong 15 tổng

cao để trông hành động của phe

c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có 15 làng,

Thổ. Ngoài ra có núi Tượng, núi

là: Làng An Định.

Trọc (không cây cối) và núi Chóc

- Bình Long tạo lập từ năm

vì giống cái chóp đầu gà. Đây là

1743

vùng Thất Sơn (Bảy núi) ăn liền

- Bình Phan, chợ gọi là Chợ

với núi từ Hà Tiên chạy dài lên

Gạo

tỉnh Kampot bên đất Cơ Me.

- Bình Phục Đông

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

189

- Bình Phục Tây, do ông Trần

Long) ngay chợ ông Ngay, cách Văn Giống lập từ năm 1743

một con rạch và đặt tên là “Cầu

- Bình Quân

Ngang Quá”, vì ông bắc cầu nầy

- Bình Thủy

mặc dầu có lịnh cấm.

- Hòa An

3) Chợ Tham Thu ở làng Hòa

- Hòa Bình

Bình lấy tên người làm mà đặt

- Hòa Ninh

tên chợ và chợ Tham Thu làm để

- Hòa Thạnh

tranh với chợ Cầu Ngang, nhưng

- Mỹ Thạnh

sau dẹp bỏ không dùng.

- Tân Hóa

4) Chợ Kinh, ở làng Bình

- Thuận Hòa.

Phan, trên kinh Chợ Gạo, do ông và làng Bình Trị, do ông Trần

Ngô Văn Huấn ra công tạo tác,

Văn Sang tạo lập (1743).

nhưng chợ nầy nay đã bớt sung

Theo monographie năm 1902,

nhiều (monographie 1902).

thì tổng Hòa Hảo còn đủ 15 làng

Hòa Quới: đd., 1 trong 15 tổng

như trên.

c.t. Mỹ Tho, năm 1897, có 23 làng: Về đường thủy, con kinh chợ

An Hồ

Gạo (Pháp gọi canal Duperré)

An Hóa

chảy ngang tổng Hòa Hảo nầy,

Châu Hưng

thêm có rạch Kà Hôn, rạch Cầu

Giao Hòa

Ngang, Láng Thượng, rạch Ông

Giao Long

Văn, kinh Quan Cạn, rạch Trâu,

Long Phụng

rạch Kiến, và vàm rạch Giồng.

Nguyệt Thạnh

Về đường bộ thì có lộ số 3 đi

Phú Ngãi

Gò Công, lộ số 4 từ Hòa Ninh đi Phú Nhơn

Bình Long, lộ Hòa Thạnh qua Phú Thạnh

Hòa Ninh tới An Định, lộ Hòa An Phú Thành

đi Thuận Hòa và lộ Thuận Hòa đi Phú Thuận

Bình Long.

Phú Vang

Trong tổng, năm 1902, có 4

Phước Định

chợ nầy là sung nhứt:

Phước Hậu

1) Chợ gạo, ở làng Bình Phan,

Phước Hòa

chữ viết Mễ Quán, do ông Trần

Phước Khánh

Văn Ngoạn tạo lập từ đời Cảnh

Phước Thiện

Hưng, nhưng không ghi lại là

Phước Thới

năm nào;

Quới Sơn

2) Chợ Cầu Ngang, ở làng Hòa

Tân Thạch

Bình, chữ viết “Hoành Kiều Thị”

Tân Hưng

(câu Pháp văn dịch marché en

Thới Lai

travers du pont ou plutôt pont

Vang Quới.

traversant malgré l’interdiction),

(Bản Pháp monographie năm

cầu nầy, ông Trần Văn Nhiêu tạo

1902, tổng Hòa Quới còn đủ 23

năm Đinh Mão (1807) (n.t. 7 Gia

làng nầy).

https://thuviensach.vn

190

TVTNMN

Đời Gia Long, tổng nầy có tên

chờ nước dâng lên mới cấy trồng

Hòa Hằng, đến đời Tự Đức đổi được (monographie Mỹ Tho năm

làm Hòa Quới vì kỵ chữ Hằng 1902).

là tên của Thái Hậu Từ Dũ. Xưa Hòa Thinh: đd., 1 trong 15

tổng chia theo chiều dài, làng xã

tổng c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có đi hầu thầy cai xa xôi nên năm

11 làng:

1893, cắt lại theo chiều ngang,

Bình Đại

thuận tiện hơn tổng Hòa Quới

Bình Trung

trên, tổng bắc Hòa Thinh dưới

Lộc Tân (Lộc Thiện)

nam, còn mé tây cù lao từ thuở

Lộc Thuận

nào vẫn thuộc tổng Thuận Trị.

Phú Long

Về đường thủy, có rạch Cái

Phước Thuận

Váng, rạch Bà Nhum, rạch Cái

Tân Định

Cao, rạch Cái Ngãi, rạch Chùa

Thạnh Lộc

và rạch Miễu, thêm hai kinh đào Thọ Phú

là Kinh Điều (vì có gốc điều lớn Thới Thuận

ở vàm, kinh nầy chia cù lao làm

Thừa Đức.

hai và làm ranh cho hai tổng Hòa

(Bản Pháp monographie năm

Quới và Thuận Trị; con kinh thứ

1902, tổng Hòa Thinh còn đủ 11

2 là kinh Giao Hòa.

làng nầy).

Về đường bộ thì có: 1 đường

(theo monogr. nầy, tại làng

giữa cù lao dài 30km; 1 đường bọc

Thừa Đức, có cù lao Cồn Tàu và rạch Ba Lai (16km).

giồng “Ca Am”, còn làng Phước Kể về chợ có chợ Rạch Miễu ở

Thuận, có giống Toan Du và Bùng làng Tân Thạch, năm 1902 ghe

Binh. Làng Thanh Lộc có giồng

thuyền lui tới tấp nập.

Cát, giồng Rạch Cạn, (chỗ đi săn) Năm 1902 ở đây còn gặp cọp

và rạch Trai hàu, là nơi ngày xưa và chồn, hươu nai, heo rừng có

có một ông quan nuôi sò ốc), nên

mà ít.

tên gọi như vậy).

Đất viên lang, năm 1902 chia

Thinh đây là tiếng Hòa Thinh,

làm 3 hạng: 4.180 ha trồng cây

Pháp dịch harmonie de sons de

ăn trái (cau, dừa, ổi, xoài, thơm

voix.

khóm, cam quít, chuối; 450 ha nhì

Tổng nầy choán mé đông cù

hạng trồng dưa rau cà bắp, v.v...;

lao Phú Túc, gồm Cù Lao Lá và và đất thổ trạch; hạng ba là 150ha

Cồn Tân.

trồng cây dừa nước.

Về đường thủy, trong tổng có

Đất ruộng năm 1902 chia làm

rạch Bà Khoai, Ông Của, Phú

hai hạng:

Vang, Bà Trang, Bến Kinh, Bến

- ruộng hạng nhứt, gọi “ruộng

Đình, Bến chợ. Bề dài của tổng

đồng” có 3.280 ha, tháng năm

đo được 28km, từ Lộc Thuận tới

mưa dào làm mùa.

Thới Thuận; bề ngang cù lao dọc

- ruộng hạng nhì, gọi “ruộng

bờ biển từ Ba Lai Chí cửa Đại là

rẫy”: 350 ha, hoa lợi ít hơn vì phải

9km. Đất không hoa lợi mấy vì

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

191

có phèn. Năm 1902 có 2.300 ha

nằm gần trọn trên Đồng Tháp,

ruộng và 1200 ha viên lang. Tổng

đất chia làm ba loại:

sản xuất: lúa, khoai, bắp, dưa,

a) đất giồng ngoài ruộng còn

bông vải, củi chụm, lá lợp nhà, cá

trồng dưa hấu, cây thuốc hút,

đồng, cá biển. Các làng làm nghề

rau đậu,...

hạ bạc là Phước Thuận, Thọ Phú,

b) đất tuy thấp nhưng ít phèn,

Thới Thuận và Thừa Đức.

cấy lúa làm ruộng tốt khá;

Về đường bộ có đường từ làng

c) đất phèn, tục gọi “cả rừng

Lộc Thuận đi Thọ Phú dài 27km,

hoang” không trồng lúa được và

từ Lộc Thuận đi Bình Đại, nối để cho cây bàng cây đưng mọc,

Bình Đại qua Thọ Phú; đường

đưng loại như tranh, lá dùng lợp

Phước Thuận qua Thừa Đức 5km

nhà, còn bàng loại như lác nhưng

200 dài; và đường Lộc Tân qua Ba

thô xấu hơn, củ ăn thế cơm được,

Lai 7km 100 dài.

lá dùng đan đệm, đan bao gọi đệm

Làng Phước Thuận, Thọ Phú,

bàng bao bàng, giúp cho đàn bà

Thới Thuận, Thừa Đức chuyên

trẻ con vào mùa nghỉ việc ruộng

nghề bán cá biển tươi, tôm phơi

bắt qua đan đát đắp đổi hột cơm,

khô, chàm nhuộm và củi chụm.

và nhà giàu bỏ vốn ham khai

Làng Phú Long và Lộc Thuận hoang Đồng Tháp còn lại câu hát

đan và bán lá dừa nước để lợp

chua cay:

nhà (monographie Mỹ Tho 1902).

“Hỏi anh còn nhớ Bảy Ngàn

Hưng Nhơn: đd., 1 trong 15

(kinh mới đào ở Đồng Tháp?)

tổng c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có

“Củ co ăn với củ bàng thế cơm?

13 làng:

(sạt nghiệp phải đào củ bàng ăn

Định Hòa

đỡ đói).

Dương Hòa

Năm 1902, trong tổng vỏn vẹn

Hưng Thạnh

có hai chợ lèo hèo là chợ Cỏ Chỉ

Long Định

và chợ Thầy Yến, nhưng nhờ đọc

Mỹ Điền

monographie nầy mới khám phá

Nhị Bình

ra thuở nay gọi kinh Bà Bèo là vì

Phước Lộc

nói mau, nói lẹ, líu lưỡi co lưỡi,

Phú Mỹ

rồi nghe làm vậy, sự thật không

Tân Hội Đông

có bà nào tên Bèo mà chỉ có hai

Tân Hội Tây

cái bàu đầy cỏ bèo, một cái ở về

Tân Lập

Tân An, một cái thứ nhì ở Mỹ

Tân Lý Đông

Tho, (giữa là Thang Trông (Vọng

Tân Thành.

Khê), khi đào rộng ra và nối liền

(Bản Pháp monographie năm

hai cái bàu ấy thông thương với

1902, tổng Hưng Nhơn còn giữ đủ

nhau được bèn cho cái tên là kinh

13 làng nầy).

bàu bèo, lâu ngày nói trại nghe

(theo monogr. nầy, làng Hưng

trại khiến ngày nay khó sửa cho y

Thạnh, ngoài còn tên riêng là

điển tích. Kinh bàu bèo có từ xảy

Kiến Vàng. Tổng Hưng Nhơn

ra trận tranh thư hùng giữa Tây

https://thuviensach.vn

192

TVTNMN

Sơn và chúa Nguyễn. Kinh bàu

Hương. (monographie Mỹ Tho

bèo chiếm 18 km, trên con kinh

1902).

Vũng Gù dài 28 km.

Lợi Mỹ: đd., 1 trong 15 tổng

Về đường bộ, tổng Hưng Nhơn

c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có 8 làng:

có lộ số 2 từ Phú Mỹ qua Tân Hiệp

Mỹ Đông

và Cai Lậy và lộ số 1 từ chợ Trung

Mỹ Đông Thượng

Lương đi Cai Lậy (monogr.1902

Mỹ Đông Trung

Mỹ Tho.

Mỹ Khánh

Hưng Nhượng: đd., 1 trong

Ngũ Hiệp

15 tổng c.t. Mỹ Tho, năm 1897

Phú Long

có 6 làng:

Tân Thới

Hòa Mỹ

Trà Tân

Tân Hiệp

(Bản Pháp Monographie năm

Tân Hương

1902, tổng Lợi Mỹ còn đủ 8 làng

Tân Hương Tây

nầy).

Tân Lý Tây

- Làng Phú Long có chùa Phúc

Tịnh Gian

Long Tự, do Huỳnh Văn Thân

(monographie 1902 mất trang

lập n.1819

về t. Hưng Nhượng). Nhưng còn

- Làng Mỹ Đông có chợ Bà

được t. về gốc tích, xin ghi lại làm

Dầu, khá quan trọng

tài liệu: Tổng Hưng Nhượng là

- Làng Mỹ Đông Trung có chợ

một tổng nhỏ hơn hết trong các

Bà Dừa khá quan trọng

tổng thuộc tỉnh Mỹ Tho, có hai

- Làng Trà Tân có chợ Trà Tân

nhà ga trên đường xe lửa chạy nối

nay đã dẹp. Trà Tân là tên Cơ Me.

liền Sài Gòn xuống Mỹ Tho là ga

- Làng Tân Thới tách ra từ

Tân Hiệp và ga Tân Hương, lại có

làng Trà Tân, từ năm Nhâm

hai chợ nhóm khá quan trọng là

Ngũ(?)

chợ Tân Hiệp và chợ Trấn Định,

- Làng Ngũ Hiệp là cù lao Năn

có tên làm vậy vì chợ nầy do một

thôn (monographie 1902).

ông Quan trấn đời xưa đứng ra

Lại có chợ Giồng Vần ở làng

tạo lập. Còn một chợ thứ ba nữa

Phú Long và Chợ Cầu ở làng Mỹ

là chợ Trịnh Gian (sic), ở làng

Đông Thượng, nay chợ đã dẹp

cùng một tên và nằm trên khúc

và cầu kia đã phá, nhưng tên

kinh Vũng Gù, chỗ giáp nước có

vẫn còn.

nổi u một cồn, ghe thuyền qua lại

Tổng Lợi Mỹ nằm trên đất cù

rất khó, Pháp gọi dos d’âne (nổi u

lao Ngũ Hiệp, Cồn Ông Cả, Cồn

lưng lừa), ta quen gọi “sống trâu”,

Bà Đặng, Cần Nhậm (sic), Cồn

nhưng ở kinh Vũng Gù cũng có

Cò và Cồn Trưởng Giảng. Năm

thể tạm gọi “nổi u con ku (cao

1902, trong tổng đi săn còn gặp

miên), Cù, Gù gì cũng được).

chồn, khỉ, rắn và kỳ đà; về cây cối

Tổng Hưng Nhượng có 2 con

thì có trầu, cau, mít, xoài, dừa,

lộ: số 3 nối Mỹ Tho qua Tân An,

cây bời lời cho củi đốt và cây mù

và lộ làng từ Bình Cách qua Tân

u (calophyllum inophyllum) trái

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

193

thắng ra dầu mù u trị ghẻ, cây

Phú Sơn

dùng làm cối giã gạo, ván hòm...

Phú Thuận Đông

lại có cây săng máu, và cây ngây

Tân Đức

(ficus maculata).

Xuân Sơn

Trong tổng, đường thủy có

(Bản Pháp monographie năm

rạch Trà Tân, Trà Luột, rạch Bà

1902 còn đủ 15 làng nầy, duy làng

Dầu và sông Mỹ Tho (Cửu Long),

Giai Phú đổi tên lại là Đại Phú).

về đường lộ thì có lộ số 4 qua Vĩnh

(xem tiếp trang sau).

Long, lộ 7, 9, 10.

Lợi Thuận được lập làm tổng

Xét ra tổng Lợi Mỹ xưa thuộc

từ năm Minh Mạng thứ 7 (1826),

tổng Lợi Trường, vì lớn quá khó

trước vẫn còn tổng Lợi Trinh.

cai quản, nên năm Minh Mạng

Chợ tại tổng thì ở làng Phú Sơn,

thứ 17 (1836) có lịnh tách ra, và

gọi chợ Cái Lá, nhờ rạch Cái Bè gồm 11 làng, trong số có năm làng

và rạch Ba Lai tưới mát. Tổng có

là Hòa Yên, Long Phú, An Thủy,

nhưng lộ số 1, 7, 11, đường mới

An Thủy Đông và Tân Sơn, đều

đắp từ Cái Bè qua Cai Lậy và lộ

nằm trên cù lao Trà Luột, đổi lại

quản hạt số 4 từ Sài Gòn chạy

gọi là cù lao Năm Thôn, nhưng

xuống Cà Mau.

sau này dân năm làng lần mòn

Làng Mỹ Thạnh, do Nguyễn

hao hớt không thấy tăng, nên cải

Văn Quờn và Nguyễn Văn Lý lập

tên lại là Ngũ Hiệp.

năm 1857 Đ.T.M

Làng Trà Tân sau chia ra làm

- Giai Phú (Đại Phú) do Phạm

hai làng Tân Thới và Trà Tân,

Văn Phụng sáng lập năm 1866,

còn làng Mỹ Khánh, xưa có tên

Đg Th. Mười

là làng Mỹ Hòa.

- Giai Mỹ, lập năm thứ 6 đời

Tổng Lợi Mỹ, năm 1902, còn

Thiệu Trị (Đ.T.M.).

đủ 8 làng như cũ (monographie

- Phú Thuận Đông, lập năm

Mỹ Tho 1902)

thứ 5 Thiệu Trị.

Lợi Thuận: đd., 1 trong 15

- Phú Hưng, do Phạm Ngọc

tổng c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có

Bạch lập năm 1879.

15 làng:

- Phú Nhuận, lập năm thứ 18

An Mỹ (Yên Mỹ)

Gia Long, tiền hiền Nguyễn Văn

Bình Phú

Ngợi, hậu hiền Bùi Văn Tàng.

Giai Mỹ

- Lợi Thành, tiền hiền là

Giai Phú (Đại Phú, monogr.

Huỳnh Văn Tú lập năm ngọ (?),

1902)

bắc Đ.T.M.

Hiệp Hòa

- Lợi An (yên), Trần Văn

Hội Sơn

Thạnh lập năm thứ 17 Minh

Lợi An (Lợi Yên)

Mạng.

Lợi Thành

- An Mỹ, do Đồng Trinh Cửa

Mỹ Thạnh

sáng lập năm thứ 5 Tự Đức.

Phú Hưng

- Tân Đức, do Nguyễn Tấn Quới

Phú Nhuận

lập năm thứ 1 đời Minh Mạng.

https://thuviensach.vn

194

TVTNMN

- Xuân Sơn, do Nguyễn Văn

Trọn vùng bắc của tổng Lợi

Côi lập năm 1785, có chợ gọi chợ

Trinh đều thấp vì nằm trên

Tổng Ngọ.

Đồng Tháp.

- Hội Sơn, lập năm 1785, cũng

Có hai chợ là chợ Cai Lậy ở

do ông Nguyễn Văn Côi. Có chùa

làng Thanh Sơn và chợ Cẩm Sơn

Đông Long Tự, tạo lập năm 1885

ở làng cùng một tên và tạo lập từ

do hòa thượng cả Tô Quan Huệ

năm 1890.

đứng coi cất.

Trong tổng, về đường thủy có

- Làng Hiệp Hòa có nhà thờ

rạch Ba Rài, rạch Cà Mau, rạch

công giáo có từ năm 1897.

Bàu Bèo rạch hay kinh vòng đai,

(monographie de la province

và kinh Tổng Đốc Lộc gọi Kinh

de Mỹ Tho, Imp. L.Ménard,

Mới, không kể những kinh nhỏ

Saigon, 1902).

và rạch nhỏ khác, dùng dẫn nước

Lợi Trinh: đd., 1 trong 15 tổng

phèn vùng Đồng Tháp ra sông cái.

c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có 15 làng:

Về đường lộ có lộ số 1 đi Trung

Bình Chánh Tây

Lương, và Cai Lậy, lộ Tân Hiệp đi

Cẩm Sơn

Cai Lậy gọi lộ số 2 và lộ số 10 đi

Hòa Sơn

từ Tân Thới qua Hòa Sơn.

Hòa Thuận

(theo monographie Mỹ Tho

Long Phước

năm 1902)

Mỹ Hạnh Đông

Lợi Trường: đd., 1 trong 15

Mỹ Hạnh Tây

tổng c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có

Mỹ Hạnh Trung

12 làng:

Mỹ Trang

Bàn Long

Mỹ Tường

Bình Chánh

Tân An

Bình Chánh Trung

Tân Hội

Bình Chánh Đông

Tân Long

Kim Sơn

Tân Phú Đông

Thanh Sơn.

Long Điền

(Bản Pháp Monographie

Mỹ Hậu

năm 1902, tổng Lợi Trinh còn

Mỹ Phú

đủ 15 làng nầy.) (theo monogr.

Mỹ Quí

nầy, tại làng Thanh Sơn, có

Mỹ Quí Đông

chợ và đồn cũ Cai Lậy, đồn nay

Mỹ Quí Tây

gọi “Cái đồn Bà Ý, (nom d’une

Phú Phong.

femme qui était venue demeurer

(Bản Pháp Monographie năm

dans l’emplacement qu’il (son

1902, tổng Lợi Trường còn đủ 12

mari), occupait. Nơi đây có chùa

làng nầy).

Phật gọi Kiêm Tiêng” (sic), có

(theo monographie nầy, làng

từ đời Cảnh Hưng, và mộ “Bà

Mỹ Quí, trước kia gọi Mỹ Thới, Đội Xuân” (chồng tử trận đời

tên “quí” do dân lựa để mong cầu

đàng cựu.)

được như vậy.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

195

- Làng Bình Chánh Đông, có

đủ 11 làng cho tổng Phong Hòa

chợ Cả Công. Ba làng Bình Chánh

và cho biết:

Trung, Bình Chánh Đông và Bình

- Làng Hậu Thành, An Cư,

Thạnh là do làng Bình Chánh

An Hiệp và Phú Hòa đều đi chợ

tách ra.

Cái Nứa.

- Làng Mỹ Quí Tây có chợ gọi

- Làng Mỹ Đức Đông có chợ

chợ Trà Luột.

Cái Thia, khá quan trọng.

- Làng Kim Sơn có chợ gọi là

- Làng An Bình Đông có chợ

chợ Rạch Gầm, có danh.

Cái Bè, ngày xưa có phủ của Trần

- Làng Mỹ Hậu, trước kia gọi

Bá Lộc, gọi Tổng Đốc Lộc, chết

là làng Mỹ Yên.

chôn đứng, nay mộ đã bị phá, sự

Ba làng của tổng nằm trên

nghiệp tan tành, duy tiếng nhơ

đất giồng là Mỹ Quí, Mỹ Quí

“theo chơn Pháp, sát hại nhiều

Đông và Mỹ Quí Tây, hai làng

đồng bào” dân sở tại vẫn còn

có nhiều đất sét và ruộng tốt là

nhắc đời).

Mỹ Phú và Long Điền, năm làng

Trọn phần bắc của tổng ở lọt

trong số bảy làng còn lại đều nằm

vùng Đồng Tháp nên ngập lụt,

dọc theo sông cái, rất hạp với cây

còn phần nam thì cao ráo, dân cư

ăn trái và ruộng ở đây luôn luôn

trù phú theo rạch Cái Bè, Trà Lọt

trúng mùa.

và Cái Thia. Đất phì nhiêu hềm

Về đường nước trong tổng có

vì thấp, nếu mưa vừa vừa, nước

rạch Gầm, rạch Rau Răm, rạch

Đồng Tháp rút kịp thì năm đó Mù U (làng Bình Chánh Đông).

trúng mùa, nhưng nếu mưa già,

Về đường lộ có số 4 đi

nước ngập rút không kịp thì năm

Vĩnh Long, lộ số 9 và lộ số 7

ấy thất mùa.

(monographie Mỹ Tho năm 1902).

Về đường thủy, tổng Phong

Phong Hòa: đd., 1 trong 15

Hòa có: rạch Cái Bè 80m, rộng tổng c.t. Mỹ Tho, năm 1897 có

8m. bề sâu; rạch Trà Lọt 40m.

11 làng:

rộng 5m. sâu; rạch Cái Thia,

An Bình Đông

120m. rộng, 6m. bề sâu; có kinh

An Cư

vòng đai 10m rộng 1m50 sâu và

An Hiệp

5 kinh rút nước phèn; kinh số 5

Hậu Mỹ

làm ranh tổng Phong Phú, làng

Hậu Thành

Mỹ Lợi; kinh số 6 làm ranh làng

Hòa Khánh

Mỹ Đức Tây và Mỹ Thiện; kinh

Mỹ Đức Đông

số 7 chia làng Mỹ Thiện và Hậu

Mỹ Đức Tây

Mỹ; kinh số 8 ở làng Mỹ Hội tiếp

Mỹ Hội

thu nước kinh 7 và 9; và kinh số

Mỹ Thiện

9 nầy đào dài theo ranh tổng Lợi

Phú Hòa.

Thuận. Mỗi kinh bề rộng 5m, bề

(Bản monographie soạn năm

sâu 1m20.

1902 do nhà in Ménard Saigon

Về đường bộ, trong tổng có: lộ

xuất bản, bằng Pháp Văn, giữ

làng số 1 từ An Bình Đông qua

https://thuviensach.vn

196

TVTNMN

An Mỹ; lộ làng số 7 từ Mỹ Thuận (monographie Ménard Saigon,

đi Ba Dừa; lộ làng số 12 từ Cái 1902).

Thia qua Cái Nứa, một con lộ

Tổng Phong Phú có trọn phần

mới đắp từ Cái Bè đi Cai Lậy, và

bắc nằm trong Đồng Tháp, và

lộ quản hạt số 4 nối Cái Bè- Mỹ

gồm trong địa phận hai cù lao

Tho (nay là đường xuyên Đông

Cồn Qui và Cồn Tàu.

Dương, khúc trong Nam, từ Sài-

Trong tổng có một con lộ là

gòn xuống tận Cà Mau).

lộ Phong Phú đi Ba Dừa, gọi lộ

Có 3 chợ: Cái Bè, cách Mỹ

làng số 12.

Tho 50km: Cái Thia cách Mỹ

Về đường thủy, có rạch Cái

Tho 53km, và Cái Nứa cách Mỹ

Cối, rạch Cô Lịch, rạch Cái Cao,

Tho 52km. (monographie Mỹ

và rạch Long Ao. Phần đất có rạch Tho 1902).

Cái Cối chạy ngang thì xinh tốt

Phong Phú: đd., 1 trong 15

hơn cả các nơi khác, đất địa thậf

tổng c.t Mỹ Tho, năm 1897 có phì nhiêu, cỏ cây ở đây thật là

9 làng:

sum mậu cả vùng ngó xem đẹp

An Hữu

mắt. Hai bên bờ Cái Cối nhà cửa

An Thái Đông

liên tiếp, vườn ruộng xanh om.

An Thái Trung

Trong phần bắc của tổng, Trần

Hòa Lộc

Bá Lộc đốc phách đứng coi đào Mỹ Lương

được bảy con kinh trước khi từ

Mỹ Lợi

trần, đưa nước phèn Đồng Tháp

Mỹ Hưng

xuống kinh vòng đai, còn lại bốn

Mỹ Thuận

con kinh dẫn phèn khác từ ranh

Thanh Hưng

tỉnh Sa Đéc dẫn nước xuống cũng

(bản Pháp monographie năm

con kinh vòng đai ấy thì chủ quận

1902 còn đủ 9 làng nầy).

Cái Bè sẽ do bản đồ của ông Lộc

- Làng An Hữu có chợ An Hữu

để lại mà đào tiếp luôn với ba

con kinh khác, xong các việc ấy

khá quan trọng.

thì là hoàn thành kế hoạch khai

- Làng Mỹ Lợi ở Đồng Tháp

thông vùng Đồng Tháp Mười, và

Mười.

vùng nầy sẽ biến nên ruộng tốt.

- Làng Thạnh Hưng, phần

(monographie Mỹ Tho năm 1902).

bắc thuộc Đồng Tháp Mười, phần

Thạch Phong: đd., 1 trong 15

phía nam ở cù lao gọi cù lao Cồn.

tổng c.t Mỹ Tho, năm 1897 có

- Làng An Thái Trung có miễu

16 làng:

thờ bà Chúa Xứ.

Bình Đăng (chợ ông Văn)

- Làng Mỹ Lương có nhà thờ

Bình Hài (chợ Gò Cát)

công giáo, 1 trường dạy quốc ngữ

Bình Hạnh

và dạy chữ Nho.

Bình Phong

- Làng Mỹ Thuận, ở cù lao gọi

Bình Thạnh

cù lao Cồn Tàu, có thánh đường

Điền Trang

công giáo và chùa thờ Phật.

Hưng Ngãi

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

197

Long Thạnh

Ngày xưa, tổng có 6 chợ, từ

Mỹ Chánh

khi dẹp chợ Bình Cách và chợ

Mỹ Phong

An Lạc, thì còn lại 4 chợ là: chợ

Phú Hội

Bến Tranh (vì bán tranh lợp nhà

Phong Thuận

tại đây) ở làng Lương Phú; chợ

Tân Tịnh

Thanh Trông; chợ Cai Lộc (làng

Tân Tịnh Đông

Tịnh Hạ và chợ Nhựt Tân.

Tân Xuân

Chợ Thang Trông (sách

Vĩnh Phước

monographie viết sai là Thân

(Bản Pháp monographie năm

Trong) ở làng Phú Kiết. Năm

1902, tổng Thạnh Phong còn đủ

xưa tôi có đến làng nầy có nghe

16 làng nầy).

một ông lão dạy rằng ông Thủ

Tại làng Mỹ Phong có 5 ngôi

Khoa Huân bị Tây hành hình

mộ cổ cựu trào (monogr. 1902).

tại chợ Phú Kiết nầy là chỗ ông

- Kinh arroyo de la Poste chảy

kháng Pháp chớ không phải

ngang làng Mỹ Chánh.

chém ông ở chợ Mỹ Tho và theo

- Rạch Kà Hôn và Gò Cát

lời ông nầy thuật thì dưới sông

chảy qua tổng nầy, còn về đường

Phú Kiết còn một cây súng đồng

lộ trong tổng thì có lộ quản hạt số

của ông, thuyền chài mỗi lần gặp

3 đi Gò Công, lộ làng số 2 từ Phú

vướng lưới đều gỡ trả lại sông chớ

Hội đi Bình Chánh, lộ làng số 3

không dám kéo lên, vậy xin ghi

từ chợ Gò Cát qua chợ Ông Văn,

đây luôn chờ điều tra lại. Theo

đường Bình Thạnh đi Bình Hài.

monographie thì Thang Trông

(monographie 1902).

có từ trận chống Tây Sơn, nhưng

Thạnh Quơn: đd., 1 trong 15

có sách lại nói Thang Trông có từ

tổng c.t Mỹ Tho, năm 1897 có 13

khi giao chiến với binh Thổ, vì

làng là: An Khương, An Lạc, Bình

bọn chúng thừa dịp khúc giữa là

Cách, Bình Dương, Long Hòa,

ruộng lầy chưa khai thông nên

Lương Phú, Mỹ Trung, Nhựt Tân,

khi khai, bắc thang trông địch,

Phú Kiết, Song Thạnh, Thanh

thành ra địa danh. Thang Trông

Xuân, Tịnh Hà và Trung Hòa.

là vì vậy. Theo monographie, Bảo

Quyển monographie 1902

Định Hà (chảy ngang Phú Kiết),

của tôi mất trang nói về tổng

rộng 32m, sâu 4m50, được vua

nầy, may còn lại tr.35 và 36 có

Gia Long truyền mở rộng năm Kỷ

kể rõ về điển tích, vậy xin ghi

mão (1819) do các ông nầy coi đào:

lại làm tài liệu: Thạnh Quơn:

Nhâm Tinh Hầu, Bửu Thiện Hầu,

Thạnh là Thịnh, tức Sên, tên Lý Văn Hầu, Đức Quân Công và

tôi Quơn, đúng chữ là Quang An Tuyền Hầu.

(ánh sáng). Chữ Quang, đáng

Các rạch nhánh của Bảo Định

lẽ đọc “quờn” (quyền), nhưng

Hà là rạch Bà Ký, ở mé tả, rộng trong Nam lại đọc “quơn” báo

15m, sâu 4m, xuất từ ranh tỉnh

hại thầy Huế, thầy cử thầy đồ

Tân An, có một nhánh bên trái là

xứ Bắc điên đầu.

rạch Cây Chim. 2) rạch Cai Lộc, https://thuviensach.vn

198

TVTNMN

rộng 31m, sâu 3m, từ làng Nhựt

đủ 15 làng nầy) (theo monogr.

Tân chảy ra. 3) rạch Ác Đông từ

nầy, làng An Thạnh có giồng gọi

làng Lương Phú chảy lại, rộng giồng dừa.

12m, sâu 3m.

- Làng Thạnh Phú có chùa Sắc

Tổng Thạnh Quơn có 4 con lộ:

Tứ, tương truyền ngày xưa chúa

lộ số 1 Mỹ Tho đi Tân An, chạy Nguyễn Ánh có đến ẩn nơi đây.

ngang Lương Phú; lộ số 2 Mỹ Tho

- Làng Long Hưng có mộ tổ

đi Bình Chánh; lộ Bình Cách đi tiên Lê Tả Quân và mộ Trung Tinh Hòa và lộ Bình Dương đi Quân Phan Yên.

Long Hòa. (monographie 1902,

- Làng Vĩnh Kim Đông có chợ

tr.33 và 34).

gọi Chợ Giữa, nổi danh một lúc.

Ngoại đề. - Bến Tranh, đời

- Ba làng Hữu Đạo, Điềm Hy,

thuộc Pháp, có một chủ quận

Dưỡng Điềm là do làng Tân Đức

tên Đoàn Hữu Chung chức đốc

tách ra.

phủ sứ, ông sống rất dai, gần đủ

Tại Dưỡng Điềm có chợ Thuộc

100, làm Chủ quận đến Tây dẹp

Nhiêu, cất trên đồn Pháp cũ.

quận nầy mà ông không chịu

Chợ Thuộc Nhiêu bắt nhớ đến

thôi, bằng lòng ngồi đó không ăn

nhà thơ “móc họng" trong Nam là

lương, miễn được làm chủ quận,

ông Học Lạc. Và hai chữ Thuộc

và mặc dầu Tây đã dời quận đi

Nhiêu gợi tên người sáng tạo.

một nơi khác, quên không rõ ắt

Trước đây không lâu, người

chỗ nào, và ông mới nầy có lĩnh

dân vùng Rạch Gầm, rạch ông

lương đàng hoàng.

Hổ vẫn nói “không diếm” thay

Thuận Bình: đd., 1 trong 15

vì “không dám”, vì nhớ đức Tả

tổng c.t Mỹ Tho, năm 1897 có quân Lê Văn Duyệt và kỵ húy chữ

15 làng:

giám, thái giám” đồng âm.

An Phước

Chợ Tha La là do Miên để

An Thạnh

lại, Sala là nhà tạm cho bộ hành

Bình Đông

nghỉ chơn

Bình Hòa Đông

Tổng Thuận Bình có nhiều đất

Bình Sơn

giồng các làng An Thạnh, Điềm

Điềm Hy

Hy, Dương Điềm, Hữu Đạo hạp

Dưỡng Điềm

với cây thuốc, bắp, đậu, mè, rau

Hữu Đạo

cải, dây trầu, chuối, trái cây, cau,

Long Hưng

dừa v.v... Làng Mỹ Thuận Tây

Mỹ Thuận Đông

được sông Cái gội nhuần và tổng

Mỹ Thuận Tây

còn các rạch Xoài Mút, Ông Hổ,

Phong Trưng

rạch Gầm, v.v... tưới khắp. Về lộ

Thạnh Phú

có lộ số 1 đi Cái Bè, lộ qua Vĩnh

Vĩnh Kim Đông

Long, lộ số 8, số 4, và lộ qua chợ

Vĩnh Kim Tây.

Tha La. Trong tổng có nhà thờ

(Bản Pháp Monographie

công giáo ở làng Thạnh Phú, 13

năm 1902, tổng Thuận Bình còn

chùa thờ Phật, 15 thờ các vị thần

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

199

khác, 3 miễu thờ Quan Đế, 2 miễu

“lân” en celle de hiền” (sic). Chữ

thờ bà Mã Châu.

“hiền” nầy tôi nghi sách in lộn,

Làng Điềm Hy và Hữu Đạo là

phải nói “đổi lân ra liên” đúng hơn, do làng cũ Tân Đức tách ra, cũng

tỷ dụ “múa liên” thay vì “mua lân”

như làng cũ Bình Thiên tách ra

và “liên bang, liên bàng” thay vì

hai làng Bình Đông và Bình Hòa

“lân bang, lân bàng”.

Đông.

Tỉnh lỵ Mỹ Tho nằm trong

Làng Long Hưng xưa có tên

tổng Thuận Trị nầy và gồm một

là Long Thạnh. (monographie Mỹ

phần làng Điều Hòa và Bình Tạo

Tho 1902).

luôn trọn làng cũ Vĩnh Tượng

Thuận Trị: đd., 1 trong 15

nhập lại. Tổng Thuận Trị có ba

tổng c.t Mỹ Tho, năm 1897 có

chợ, là chợ Điều Hòa, ở Châu

19 làng:

Thành, chợ Cái Ngang ở Trung

An Đức

Lương và Chợ Bưng ở làng Long

An Đức Đông

Hội Tây.

An Hội

Tổng ở trên đất giồng ít khi bị

An Vĩnh

ngập lụt, trừ hai làng Thân Nhơn

Bình Tạo

và Nhơn Hòa giáp với Đồng Tháp,

Cửu Viễn

nên đất thấp. Mùa lúa xong là

Điều Hòa

dân bắt qua dưỡng khoai cấy bắp.

Đạo Ngạn

Con kinh Vũng Gù chảy ngang

Long Hội

và con rạch Bến Chùa. Đường xe

Long Hội Tây

lửa Sàigòn Mỹ Tho chạy trên đất

Ngãi Hữu

tổng và các lộ Mỹ Tho - Tân An,

Nhơn Hòa

lộ số 4, lộ số 1, lộ vòng đai châu

Phú Đức

thành (vòng lớn, vòng nhỏ), và lộ

Phú Túc

qua Vĩnh Long.

Tân Thuận

Tổng Thuận Trị gồm trong

Thân Nhơn

địa phận khúc chót mé tây của

Thạnh Trị

cù lao Phú Túc, và các cù lao Sơn

Thới Sơn

Tùng, Thới Sơn, và cù lao Rồng

Trung Lương

(monographie Mỹ Tho năm 1902).

(Bản Pháp Monographie năm

Mỹ Tho, năm 1897 có:

1902, tổng Thuận Trị còn đủ 19

a) trường học: 1 trường Quản

làng nầy).

hạt, 1 trường địa hạt và 4 trường

(Theo monogr. nầy, chợ Trung

tổng tại làng Điều Hòa, An Bình

Lương còn gọi chợ Cái Ngang, vì

Đông, Thanh Sơn và Tân Hiệp.

ngày xưa có tục nhóm giữa đường

b) Nhà thơ, dây thép có: 1 sở

mà buôn bán, nên gọi “ngang”.

tại tỉnh, 1 sở tại An Hóa, 1 sở tại

Còn ở Long Hội Tây, vì thần sở tại

Cái Bè, 1 sở tại Cai Lậy, 1 sở tại

tên Lê Văn Lân, nên trong làng vì

Chợ Gạo, 1 sở tại Tân Hiệp.

kỵ húy, không dám nói “lân” và đổi

c) 26 chợ:

“lân ra hiền” (changer la syllabe

Chợ Mỹ Tho, tổng Thuận Trị

https://thuviensach.vn

200

TVTNMN

- Chợ Cũ, tổng Thạnh Phong

Thân Cửu Nghĩa, Thới Sơn và

- Cây Lậy (sic) t. Lợi Trinh

Trung An).

- Cái Ngang t. Thuận Trị

2) quận Chợ Gạo, 3 tổng: 1)

- Chợ Dữa (sic) t. Thuận Bình

tổng Hòa Hảo (làng An Thanh

- Thuộc Nhiêu, t. id

Thủy, Bình Ninh, Bình Phan,

- Xoài Mút, t. id

Bình Phục Nhứt, Hòa Định,

- Củ Chi, tổng Hưng Nhơn

Quan Long, Tân Thuận Bình);

- Tài Yên t. Hưng Nhơn

2) tổng Thanh Phong (làng Đăng

chợ Trấn Định, tổng Hưng

Hưng Phước, Long Bình Điền,

Nhượng.

Mỹ Phong, Song Bình, Tân Hội

- Chợ Gạo, tổng Hòa Hảo

Mỹ, Xuân Đông); 3) tổng Thạnh

- Bến Tranh, t. Thạnh Quơn

Quơn (làng Hòa Tịnh, Lương

- Ông Văn, t. Thạnh Phong

Hòa Lạc, Mỹ Tịnh An, Phú Kiết,

- Chợ Mới, t. Phong Hòa

Tân Bình Thành, Thanh Bình và

- Chợ Cũ, t. Phong Hòa

Trung Hòa)

- Cả Công, t. Lợi Trường

3) quận Cái Lậy, 3 tổng: 1)

- Rạch Miễu, t. Hòa Quới

tổng Lợi Hòa (làng Long Khánh,

- Ba Dầu t. Lợi Mỹ

Long Tiên, Long Trung, Mỹ Long,

- Tổng Ngọ, t. Lợi Thuận

Ngũ Hiệp, Nhị Quí, Phú Quí,

- Chợ Mới, tổng Lợi Trường

Tam Bình); 2) tổng Lợi Trinh

- Ba Dừa, t. Lợi Mỹ

(làng Cẩm Sơn, Mỹ Hạnh Đông,

- Cái Thia, t. Phong Hòa

Mỹ Hạnh Trung, Mỹ Phước Tây,

- Cái Nứa, t. id

Nhị Mỹ, Tân Bình, Tân Hội, Tân

- Rạch Gầm, t. Lợi trường

Phú Đông, Thanh Hòa); 3) tổng

- Bình Hài, t. Thạnh Phong

Lợi Thuận, (làng Bình Phú, Hiệp

- Mỹ Quí Tây, tổng Lợi Trường.

Đức, Hội Sơn, Mỹ Thành, Phú An,

Mỹ Tho, năm 1939, theo Thời sự

Phú Nhuận Đông, Thạnh Phú,

cẩm nang, chia ra có:

Xuân Sơn).

1) quận Châu Thành, có 3

4) quận Cái Bè, 2 tổng: 1)

tổng: 1) tổng Hưng Nhơn (làng

tổng Phong Hòa (làng Đông Hòa

Hưng Thạnh Mỹ, Long Định,

Hiệp, Hậu Mỹ, Hậu Thành, Hòa

Nhị Bình, Phú Mỹ, Tân Hiệp,

Khánh, Hội Cư, Mỹ Đức Đông,

Tân Hòa Thành, Tân Hội Đông,

Mỹ Đức Tây, Mỹ Thiện); 2) tổng

Tân Hương, Tân Lý Đông, Tân Lý

Phong Phú (làng An Hữu, An

Tây); 2) tổng Thuận Bình (làng

Thái Đông, An Thái Trung, Hòa

Bàn Long, Bình Trung Diêm

Lộc, Hưng Thuận, Mỹ An, Mỹ

Hy, Đông Hòa, Dương Điềm,

Lai, Mỹ Lương, Thạnh Hưng).

Hữu Đạo, Kim sơn, Long Hưng,

5) quận An Hóa: 2 tổng: 1)

Phú Phong, Phước Thành, Song

tổng Hòa Quới (làng An Khánh,

Thuận, Thạnh Phú và Vĩnh Kim);

An Phước, Châu Phú Hưng, Giao

3) tổng Thuận Trị (làng Bình Đức,

Hòa, Giao Long, Long Thanh,

Đạo Thành, Diêu Hòa, Long An,

Thuận Hòa, Phước Thanh, Quới

Phú Túc, Phú Đức, Tam Hiệp,

Sơn, Tân Thạch, Thới Vinh, Vang

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

201

Quới); 2) tổng Hòa Thinh (làng

Nhựt Tân (làng Tân Bình

Bình Đại, Lộc Thuận, Phước Thọ,

Thạnh)

Tân Phú Trung, Thành Tân, Thới

Tân Thuận Bình (làng Tân

Thuận, Thừa Đức).

Thuận Bình)

Mỹ Tho, năm 1939, dân số có lối:

3) quận Cai Lậy:

Việt

347.988 ng.

Chợ Cầu (làng Long Tiên)

Âu

270 -

Nhị Quí (làng Nhị Quí)

Ấn

70 -

Cái La (làng Phú An)

Hoa

3.718 -

Ba Dừa (làng Long Trung)

Minh Hương

1.031 -

Ba Rài (làng Hội Sơn)

Mỹ Tho, năm 1939, theo quyển

Cai Lậy (làng Thạnh Hòa)

Thời sự cẩm nang 1939, có những

4) quận Cái Bè:

chợ nầy:

An Hữu (làng An Hữu)

1) quận Châu Thành

Cai Nứa (làng Hậu Thành)

Mỹ Tho (làng Diêu Hòa)

An Cư (làng Hồi Cư)

Tân Hương (làng Tân Hương)

Cai Thia (làng Mỹ Đức Đông)

Cochi (làng Tân Hội Đông)

Ông Me (làng Mỹ Luông)

Nhị Bình (làng Nhị Bình)

Câu Đa (làng Hòa Khánh)

Rau râm (làng Phú Phong)

Cậu Mười Bảy (làng Hậu Mỹ)

Ông Hổ (làng Long Hưng)

Ngã Sáu (làng Mỹ Đức Tây).

Chợ Bưng (làng Tam Hiệp)

Cái Bè (làng Đông Hòa Hiệp)

Bến Chùa (làng Long An)

Thông Lưu (làng Hậu Thành)

Chợ giữa (làng Vĩnh Kim)

Mỹ Hội (làng Hồi Cư)

Trấn Định (làng Tân Hiệp)

Mỹ Thiện (làng Mỹ Thiện)

Ông Ngô (làng Tân Lý Tây)

Rạch ruộng (làng Thạnh

Thủy Yên (làng Phú Mỹ)

Hưng)

Rạch Gầm (làng Kim Sơn)

Cổ cò (làng An Thái Đông)

Long Thạnh (làng Đông Hòa)

Bùi Duy Trinh (làng Mỹ An)

Xoài Hột (làng Thạnh Phú)

5) quận An Hóa:

Cái Ngang (làng Trung An)

An Hóa (làng An Phước)

Thuộc phiên (làng Dương

Rạch Miễu (làng Tân Thạch)

Điềm).

Lộc Thuận (làng Lộc Thuận)

2) quận Chợ Gạo:

Quới Sơn (làng Quới Sơn)

Chợ Gạo (làng Bình Phan)

Giao Hòa (làng Giao Hòa)

Câu Vi (làng Mỹ Phong)

Bà Khoai (làng Bình Đại)

Cây Ngang (làng Bình Ninh)

Thới Thuận (làng Thới

Phú Kiết (làng Phú Kiết)

Thuận).

Tinh Gian (làng Hòa Tinh) (sic)

Mỹ Tho (thắng cảnh) đd.,

Ông Văn (làng Đăng Hưng

- chùa Phật Vĩnh Tràng; (1)

Phước)

- Thánh Thất Cao Đài “Cau

Gò Cát (làng Song Bình)

Vi” làng Mỹ Phong.

Bến Tranh (làng Lương

Hai cảnh Chùa đều ở xa Châu

Hòa Lạc)

Thành Mỹ Tho lối 4 km, nằm hai

https://thuviensach.vn

202

TVTNMN

bên đường địa hạt số 22. Tại thất

Rạch Giá (theo Thời sự cẩm nang

Cau Vi, ba rằm tháng 1,7, 10 ta,

1939) năm 1939 gồm các quận và

đều có hành lễ theo một lối riêng.

tổng sau đây:

(Thời sự cẩm nang 1939).

1) quận Châu Thành, gồm

(Chùa Vĩnh Tràng, ngày

tổng Kiên Hảo (làng An Hòa,

trước, có một yết ma (chưa được

Lợi Sơn, Mỹ Lâm, Sốc Sơn, Tân

hòa thượng, sanh bình đựng

Hội, Thổ Sơn, Phi Thông và Vĩnh

tượng của mình trên cửa tam môn

Thanh Vân (Châu Thành); và

cao nghệu. Vì nền không đủ sức

tổng Kiến Tường (làng Bình An,

nên nay cửa gần sập, phải làm

Bàn Tân Định, Giục Tượng, Mông

giàn trò chịu lại. Một thi sĩ có

Thọ, Minh Lương, Hoa Thanh

ngụ câu nầy, tôi nhớ không được

Lợi, Tân Hiệp và Vĩnh Hòa Hiệp.

y nguyên văn, xin nhờ sửa lại:

2) quận Long Mỹ, gồm 1) tổng

“Vào chùa thấy Phật muốn tu,

An Ninh (làng Hòa An Hỏa Lựu,

“Nào dè vô cổng, đội c. ông thầy

Long Bình, Vị Thủy, Vĩnh Thuận

Trước đó có ông Huyện Đước

Đông và Vĩnh Tường); 2) tổng

ganh tỵ, vì thấy phụ nữ góa

Thanh Tuyên (làng Lương Tâm,

chồng đua nhau (ngày nay nói

Thuận Hưng, Vĩnh Tuy, Vĩnh

“thi nhau”) gắp từ miếng vi cá,

Viễn và Xà Phiên); 3) tổng Thanh

sâm bổ, chè hạt sen nấu đường

Giang (làng An Lợi, Long Phú,

phèn ngọt lịm, quì dâng tới miệng

Phương Bình, Phương Phú, Tân

thầy và thầy cứ lim dim, khi nào

Long và Long Trị). Dinh quận ở

đúng là nữ sắc thầy mới khứng

làng Thuận Hưng).

há miệng “táp”, huyện Đước hạ

3) quận Phước Long (gồm 1)

câu này, cũng không nhớ đúng

tổng Thanh Bình (làng Hương

nguyên văn:

Phú, Mỹ Quới, Ninh Hòa, Ninh

“Xử thế mạc vi tri huyện Đước,

Quới, Vĩnh Hưng, Vĩnh Lợi, Vĩnh

Qui y tịnh độ yết ma Tồn.”

Phú và Vĩnh Quới); 2) tổng Thanh

Trên đây nói là yết ma, nhưng

Yên (làng Lộc Ninh, Ninh Thạnh

vùng Xoài Hột (Mỹ Tho), nửa

Lợi, Phước Long, Vĩnh Bình, Vĩnh

thế kỷ trước vẫn quen gọi ông

Lộc, Vĩnh Phong và Vĩnh Thuận

là “hòa thượng Tồn”. Không biết

(dinh quận ở Phước Long)

ngày nay ông còn ở dưới hay đã

4) quận Gò Quao (dinh quận

đi đầu thai chờ nuốt sâm đưa tới

ở Vĩnh Phước, gồm 1 tổng Kiên

miệng, tôi phạm tội nói xấu cũng

Định (làng Đinh Hòa, Hòa Quản,

vì không muốn bỏ mất một câu vớ

Đinh An, Long Thạnh, Thới An,

vẩn mãi bấy lâu.

Thủy Liễu, Vĩnh Phước, Vĩnh

Rạch Giá, năm 1897, có 4 tổng và

Thạnh và Vĩnh Hòa Hưng).

69 làng; các tổng ấy là:

5) quận An Biên gồm 1 tổng

t. Giang Ninh có 15 làng,

Thanh Biên (làng Đông Hòa,

Kiên Định

11 làng,

Đông Hưng, Đông Thạnh, Đông

Kiên Hảo

24 làng,

Thái, Đông Yên, Tân Yên và

Thanh Giang

19 làng.

Vân Khanh).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

203

6) quận Giồng Riềng gồm

Hương Thọ

1 tổng Giang Ninh (làng Hòa

Phương Lang

Hưng, Hòa Thuận, Ngọc Chúc,

Lộc Ninh

Ngọc Hòa, Thạnh Hòa, Thạnh

Lương Tâm

Lợi, Thạnh Hưng và Vị Thanh).

Thủy Liễu

Chợ: có các chợ: Vĩnh Thanh

Vị Thủy

Vân, Long Mỹ, Vị Thanh, Ngã

Xà Phiên

Năm, Phước Long.

Thuận An

Rạch Giá, năm 1939, dân số có lối

Vị Thanh

350.038 ng. gồm:

Giang Ninh: đd., 1 trong 4

Pháp và Âu

191 ng.

tổng c.t. Rạch Giá, có: (theo lịch

Việt

274.651 -

An Nam năm 1897)

Hoa

8.667 -

Kiên Định: đd., 1 trong 4 tổng

Minh Hương

5.391 -

c.t. Rạch Giá, năm 1897,có:

Cơ-me

65.541 -

11 làng:

Mã Lai ở Châu Đốc 176 -

An Hòa

Ấn

47 -

Hòa Thuận

Rạch Giá, năm 1897, có:

Lại Sơn

a) Trường học: 11 trường tổng

Long Thạnh

tại các làng:

Tân Hội

Vĩnh Thanh Vân

Ngọc Hòa

Thổ Sơn

Thạnh Hòa

An Hòa

Hòa Hưng

Bàn Thạch

Vĩnh An

Hòa Thuận

Vĩnh Hòa Đông

Áp Lục

Vĩnh Thạnh

Tây Tắc

Kiên Hảo, đd., 1 trong tổng 4

Long Mỹ

c.t. Rạch Giá, năm 1897, có:

Vĩnh Lộc

24 làng:

Vĩnh Quới

Bàn Thạch

Vân Khánh Đông

Bình Kha

b) Nhà thơ, dây thép: 1 tại

Cù Hóa

tỉnh.

Đồng Đăng

c) Chợ (không ghi để lại).

Giục Tượng

Giang Ninh: đd., 1 trong 4

Hóa Quảng

tổng c.t. Rạch Giá, năm 1897 có:

Lạc Thổ

15 làng:

Mỹ Lâm

An Bình

Tham Định

An Lợi

Thanh Gia

Áp Lục

Thanh Lang

Cao Môn

Thiệp Ngạc

Hỏa Lựu

Minh Lương

Hương Phù

Mỹ Phú

https://thuviensach.vn

204

TVTNMN

Mông Thọ

Chợ Tân Qui (làng Tân Qui

Ngọc Chúc

Đông)

Ngọc Giải

Chợ Cồn id

Phi Kinh

- Tổng Phong Thạnh:

Phong Hóa

Chợ Cao Lãnh (làng Mỹ Trà)

Sốc Sơn

Chợ Mới (làng Mỹ Ngãi)

Thổ Sơn

- Tổng An Thạnh Thượng:

Thông Chữ

Chợ Cái Tàu Thượng (làng

Tuy Đằng

Hội An)

Vĩnh Niên

Chợ Đất Sét (làng Mỹ An

Thanh Giang: đd., 1 trong 4

Hưng)

tổng c.t. Rạch Giá, năm 1897, có:

- Tổng An Tịnh:

19 làng:

Chợ Tân Thuận (làng Tân

Đông Tặc

Thuận)

Đông Thái

- Tổng An Thới:

Tây Tặc

Chợ Lai Vung (làng Tân Lộc)

Thới An

Chợ Long Hậu (làng Long

Vân Khánh Đông

Hậu)

Vĩnh Hòa

- Tổng An Mỹ:

Long Mỹ

Chợ Cái Tàu Hạ (làng Phú

Long Phú

Hựu)

Thuận Hòa

Chợ Nha Mân (làng Phú

Vĩnh Hưng

Nhuận)

Vĩnh Lộc

Chợ Dinh (làng Tân Hựu)

Vĩnh Phước

- Tổng Phong Nẫm:

Vĩnh Quới

Chợ Mỹ Thọ (làng Mỹ Thọ)

Vĩnh Thuận

Chợ Mỹ Xương (làng Mỹ

Vĩnh Thuận Đông

Xương)

Vĩnh Tuy

Sa Đéc, năm 1939, theo quyển Thời

Vĩnh Hòa Hưng

sự cẩm nang năm ấy, chia ra có:

Vĩnh Thanh Vân

1) quận Châu Thành có 4

Vĩnh Tường

tổng: 1) tổng An Mỹ (làng An

(tất cả các khu vực này nay

Hòa Đông, An Thuận, Hòa Hưng,

thuộc tỉnh Kiên Giang)

Khánh An Đông, Phú Hòa, Phú

Sa Đéc, năm 1939, có các chợ nhóm

Hựu, Phú Nhơn, Phú Nhuận,

sau đây (theo Thời sự Cẩm Nang

Tân An Đông, Tân Hựu, Tân Hựu

1939):

Đông, Tân Hựu Trung, Tân Long

- Tổng An Trung:

và Tân Nhơn); 2) tổng An Thạnh

Chợ Sa Đéc (làng Tân Phú

Thượng (làng Hội An, Hội An

Đông)

Đông, Mỹ An Hưng, và Tân Mỹ);

Chợ Vĩnh Phước (làng Vĩnh

3) tổng An Thạnh Hà (làng Tân

Phước)

An Trung, Tân Đông, Tân Khánh

- Tổng An Thạnh Hạ:

và Tân Khánh Tây); 4) tổng An

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

205

Trung (làng Bình Tiên, Tân Vĩnh

An Hội, đd., 1 trong 9 tổng c.t.

Hòa, Tân Phú Trung, Tân Hiệp,

Sa Đéc, năm 1897, có:

An Tịch và Tân Xuân).

6 làng:

2) quận Cao Lãnh: 3 tổng:

An Tịch

1) tổng An Tịnh (làng Hòa An,

Hội Xuân

Tịnh Thới, Tân Tịch, Tân Thuận

Nghi Phụng

Đông và Tân Thuận Tây); 2) tổng

Tân Lâm

Phong Nẫm (làng Bình Hàng Tây,

Thượng Vân

Bình Hàng Trung, Bình Thạnh,

Tân Xuân

Mỹ Hội, Mỹ Hiệp, Mỹ Long, Mỹ

An Mỹ, đd., 1 trong 9 tổng c.t.

Thọ, Mỹ Thành, và Mỹ Xương); 3)

Sa Đéc, năm 1897, có:

tổng Phong Thạnh (làng An Bình,

15 làng

Mỹ Ngãi, Mỹ Trà, Nhị Mỹ, Phong

An Hòa Đông

Mỹ và Tân An).

An Thuận

3) quận Lai Vung: 2 tổng: 1)

Hòa Hưng

tổng An Phong (làng Hậu Thành,

Phú Hựu

Long Hưng, Tân Bình Hòa, Tân

Phú Nhơn

Dương và Vĩnh Thạnh); 2) tổng

Phú Nhuận

An Thới (làng Hòa Long, Long

Tân An Đông

Hậu, Long Thắng, Phụ Thành,

Tân Hựu

Tân Hòa, Tân Phước, Tân Lộc và

Hòa Thuận

Vĩnh Thới).

Khánh An Đông

Sa Đéc, năm 1939, dân số có:

Phú An

Pháp và Âu và Việt có quốc

Tân Hựu Đông

tịch Pháp (19 ng.)

58 ng.

Tân Hựu Trung

Việt nam

229.015 -

Tân Long

Hoa

2.853 -

Tân Nhơn.

Minh Hương

1.784 -

An Phong, đd., 1 trong 9 tổng

c.t. Sa Đéc, năm 1897, có:

Ấn

187 -

8 làng:

Cơ-me

6 -

Hưng Quới

Mã Lai

5 -

Hậu Thành

Sa Đéc, năm 1897, có 9 tổng và 80

Hưng Long

làng; các tổng ấy là:

Nhơn Quới

An Hội

6 làng

Tân Bình

An Mỹ

15 làng

Tân Dương

An Phong

8 làng

Tân Thạnh

An Thới

9 làng

Vĩnh Thạnh

An Tịnh

4 làng

An Thới, đd., 1 trong 9 tổng

An Trung

7 làng

c.t. Sa Đéc, năm 1897, có:

An Thanh

14 làng

9 làng:

Phong Nẫm

11 làng

Hòa Long

Phong Thạnh

6 làng

Long Hậu

https://thuviensach.vn

206

TVTNMN

Long Thắng

Bình Hàng Trung

Nhơn Hòa

Bình Thạnh

Phú Thành

Mỹ An Đông

Tân Hòa

Mỹ Hội

Tân Phước

Mỹ Hiệp

Tân Lộc

Mỹ Long

Vĩnh Thới.

Mỹ Thọ

An Tịnh, đd., 1 trong 9 tổng

Mỹ Thạnh

c.t. Sa Đéc, năm 1897, có 4 làng:

Mỹ Xương

Hòa An

Phong Thạnh: đd., 1 trong 9

Tịnh Thới

tổng c.t. Sa Đéc, năm 1897, có Tân Tịch

6 làng:

Tân Thuận

Mỹ Ngãi

An Trung: đd., 1 trong 9 tổng

Mỹ Trà

c.t. Sa Đéc, năm 1897, có 7 làng:

Mỹ Thạnh

Bình Tiên

Nhị Mỹ

Hòa Khánh

Phong Mỹ

Phú Long

Tân An

Tân Qui Tây

Sa Đéc, năm 1897, có:

Tân Phú Trung

a) Trường học: 1 trường địa

Tân Phú Đông

hạt và 3 trường tổng tại các làng:

Vĩnh Phước

Câu Lĩnh (sic), làng Mỹ Trà

An Thanh: đd., 1 trong 9 tổng

Cái Tàu Hạ, làng Phú Hựu

c.t. Sa Đéc, năm 1897, có 14 làng: làng Mỹ Luông.

Hội An Thượng

b) Nhà thơ, dây thép:

Hội An

1 sở tại tỉnh,

Long Khánh

1 sở tại Lai Vum, làng Tân Lộc.

Tân Đông

c) Chợ: 10

Tân Hội

Chợ Sa Đéc, tổng An Trung

Tân Khánh

- Thành, tổng An Thạnh

Tân Khánh Tây

- Cao Lãnh, tổng Phong

Mỹ An

Thạnh

Mỹ Hưng

- Cái Tàu Thượng, tổng An

Tân An Trung

Thạnh

Tân Mỹ

- Cái Tàu Hạ, tổng An Mỹ

Tân Mỹ Đông

- Lai Vung, tổng An Thới

Tân Qui Đông

- Đất Sét, tổng An Thạnh

Tòng Sơn

- Vĩnh Phước, tổng An Trung

Phong Nẫm: đd., 1 trong 9

- Cồn, tổng An Thạnh

tổng c.t. Sa Đéc, năm 1897, có

- Lái Vum, tổng An Hội

11 làng:

Sa Đéc (cổ tích):

An Bình

- Mộ Nguyễn Văn Nhơn, một

Bình Hàng Tây

công thần nhà Nguyễn, tục danh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

207

là quan lớn Sen (vì ông nấu giỏi

khi vua thắng, đòi về triều ở

chè hột sen tiến vua ngự), thuộc

Huế ông thối thác tuổi già ông

làng Tân Đông vì sông lở nên dời

không ra chầu, và ông chỉ nhận

mộ vô trong và trùng tu lại. (Vì

một bộ chén trà đề năm đi sứ

ông tên Nhơn; dân ở đây cữ tên

(1804): Giáp Tý niên chế. Và

nên rạch Sa Nhơn, thì đổi lại

ông chỉ nhận làm “bõ”, kể cũng

rạch Sa Nhiên). Đường vào mộ

là người có khí tiết. ( Thời sự cẩm

là đường địa hạt số 23.

nang 1939 và có thêm chút cảm

- Mộ Ông Nguyễn Tĩnh Huy

tưởng riêng).

Liêu, mất năm 1874, như vậy

Sốc Trăng, năm 1897, có 9 tổng và

thuộc đời vua Tự Đức, biết ông

93 làng. Các tổng ấy là:

là một vị tướng mà không biết rõ

Định Chí

13 làng

tiểu sử của ông. Mộ tại làng Tân

Định Hòa

12 làng

Vĩnh Hòa, hộ Tân Qui Tây, gần

Định Khánh

16 làng

kinh vòng đai (canal de ceinture),

Định Mỹ

10 làng

mới tu bổ.

Nhiêu Hòa

7 làng

- Chùa Tháp Mười, tại làng

Nhiêu Khánh

9 làng

Tháp Mười (Cao Lãnh), tương

Nhiêu Mỹ 7 làng

truyền cất lúc Pháp mới sang,

Nhiêu Phú

6 làng

nay còn chăng? Miên gọi Tháp

Thạch An 10 làng

Mười là Prasah Préam Loveng,

Sốc Trăng, năm 1939, theo quyển

tức Tháp Năm Căn (tại sao ta

Thời sự cẩm nang năm ấy, gồm có:

nói 10 họ nói có 5, ai biết xin dạy

1) quận Châu Thành, có 6

cho), ở Sài Gòn, đi xe tới Sa Đéc,

tổng: 1) Tổng Nhiêu Khánh (làng

nhưng từ Cao Lãnh vô Tháp Mười

An Ninh, Chung Đôn Khánh

phải đi bằng ghe hay tàu máy, tới

Hưng (quận lỵ), Mỹ Xuyên,

chợ Tháp Mười còn phải vô 2 km

Nhâm Lăng, Phước Tâm, Trường

nữa (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).

Khánh); 2) tổng Nhiêu Hòa (làng

- Cây da bến ngự, tại làng

Hòa Thuận, Hòa Tâm, Tài Sum,

Long Hưng, tương truyền lúc ẩn

Tham Đôn, Hòa Tú); 3) tổng

nơi đây, chúa Nguyễn thường ngồi

Nhiêu Mỹ (làng Thiện Mỹ, Thuận

câu nơi đây để tìm mưu kế chống

Hòa, Thiện Hương và Thuận

Tây Sơn. Năm 1787 ông có xây nơi

Hưng); 4) tổng Nhiêu Phú (làng

đây một cái đồn nay di tích hãy

Phú Mỹ, Thạnh Phú và Thạnh

còn. Có đi từ Sa Đéc tới làng Tân

Quới); 5) tổng Thạnh An (làng

Dương, và từ đây vô Long Hưng

Châu Hưng, Châu Thới, Gia Hòa

tức Nước Xoáy, phải dùng tam

và Thạnh Trị); 6) tổng Thạnh Lợi

bản hay tàu máy.

(làng Lâm Kiết, Mỹ Phước, Mỹ Tú

- Lăng Ông Bõ (cha đỡ đầu

và Tuân Tức).

của vua) tên ông là Nguyễn Văn

2) quận Kế Sách có 3 tổng:

Hậu, xây năm 1807 tại làng Long

1) tổng Định Khánh (làng Kế

Hưng. Ông từng nấu cơm cho

An, Nhơn Mỹ, Phú Nổ và Khả

chúa và binh tướng ăn, nhưng

Phú Mỹ);

https://thuviensach.vn

208

TVTNMN

2) tổng Định Hòa (làng Đại

(giồng Văn Trạch), giồng Sần Ke

Ngãi, Hậu Thạnh, Long Đức,

(giồng Trường Kế), v.v... Các địa

Phú An, Phú Hựu và Sơn Phụng

danh ấy, đặt để rất khác cách

Thôn);

điệu của vùng Sài Gòn hoặc Tân 3) tổng Định Tường (làng An

An, lấy một tỷ dụ, tiếng Cơ-Me Lạc Tây, An Lạc Thôn, Ba Trinh,

“kompong ku”, vùng trên (Sài Phong Nẫm, Xuân Hòa và Thới

Gòn) dịch Vũng Gù, thì vùng An Hội).

dưới (Sốc Trăng) dịch Giồng Có, 3) quận Long Phú, có 3 tổng:

trên giữ vừa ý vừa âm (gù là cái

1) tổng Định Chí (làng Châu

u trên cổ con bò, vừa gần âm

Khánh, Tài Văn, Tân Thạnh và

tiếng ku), nhưng dưới có phần

Thạnh Thới An);

phóng túng hơn, miễn giữ âm

2) tổng Định Mỹ (làng An

”ku, ko: có, và không cần theo Thạnh Nhứt, An Thạnh Nhì, Đại

sát nghĩa).

Ân, Tân Hưng và Long Phú);

Nay kể sơ vài cổ tích thì nên

3) tổng Định Phước (làng Liêu Tú,

ghi: ở Bãi Xàu còn di tích đồn Trung Bình, Viên An, Lịch Hội

bảo đắp bằng đất để chống cự

Thượng, Lịch Hội Trung, Quản

giặc Xà Na Téa, đời Tự Đức (nay Ân và Tá Liêu).

vì phá ra làm ruộng chỉ còn dấu

Sốc Trăng, năm 1939, dân số có lối

lờ mờ gần công xi rượu và nhà

208.556 ng., gồm có:

máy xay lúa Diệp Văn Giáp), 2)

Việt

124.847 ng.

ở An Trạch, đường đi quận Kế

Pháp, Âu và Việt có quốc

Sách, có viên đá prah buon muk

tịch

Pháp

(phật bốn mặt); 3) ở Giồng Có

210 -

(kompong Kor, c.g. Kompong Ku)

Cơ Me

57.322 -

còn chùa Miên cổ, 4) ở Xà Lôn

Hoa

8.307 -

(làng Đại Tâm) có chùa Miên,

Minh Hương

17.846 -

chim diệc làm ổ trên ngọn cây

Ấn

24 -

đến trên số ức vạn; và các miễu

Sốc Trăng cố sự: tỉnh Sốc Trăng

ông tà (néak ta) rải rác khắp tỉnh

ở trên một giồng cát dài, chia ra

nhưng các viên đá cổ Cơ Me ấy

nhiều nhánh tựa con giao long

đều gãy ra nhiều khúc, vì binh

mà mỗi bộ phận (đầu, chơn,

Xiêm đi qua vùng nầy, có lẽ lúc

đuôi) đều có tên Tàu dịch ra

chúng theo phe chúa Nguyễn

Việt là: giồng Lình Kía (giồng

chống với binh Tây Sơn hoặc xưa

Long Tử), giồng Maha Túp

hơn nữa, chúng đã hủy hoại các

(giồng Mã Tộc), giồng Kompong

thần tượng Cơ Me vì không phải

Ko (giồng Có thay vì dịch sát cùng một đạo với chúng, và sau

nghĩa là Vũng Bò hay Vũng Gù), nầy dân chúng đã lấy trộm phá

giồng srok pou (giồng Sốc Vồ, vì

phách mất hư rất nhiều, thêm

xưa có gốc cây Lâm Vồ, ta gọi

nữa lối trước năm 1945, mượn

cây bồ đề), giồng phnor (giồng cớ sưu tầm thâu thập di tích

Phú Nổ), giồng kompong Trach

Cơ Me cổ, các nhơn viên Pháp

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

209

trường Viễn Đông Bác Cổ như

c) 4 chợ:

Parmentier, hoặc sau đó như ông

Chợ Sốc Trăng, làng Khánh

L. Malleret, đều có lấy về về cho

Hưng.

các cơ quan đương thời dính dấp

- Bãi Xàu làng Hòa Mỹ (sau

đôi chút với việc nghiên cứu hay

là Mỹ Xuyên)

khảo cổ, khi thì gởi lên Pnom

- Đại Ngãi, làng Đại Ngãi

Penh ký thác viện Cơ Me, khi thì

- Phú Lộc, làng Thạnh An

gởi ra Hà Nội nhập vào bộ môn

Sốc Trăng, theo quyển Thời sự cẩm

đá cổ lịch sử, khi khác lại gởi qua

nang 1939, có các chợ sau đây:

Pháp cho viện musée Guimet, bổ

- tổng Nhiêu Khánh...

túc bộ môn khmer của viện nầy,

- tổng Nhiêu Hòa...

khi khác nữa để vào viện bảo

- tổng Nhiêu Mỹ...

tàng nơi vườn bách thảo Sài Gòn,

- tổng Thạnh An...

và cũng có nhiều món cho các cơ

- tổng Thạnh Lợi...

quan Pháp trưng bày hoặc ở dinh

- tổng Định Khánh...

thống đốc, dinh toàn quyền, hoặc

- tổng Định Hòa...

ký thác cho các chủ tỉnh giữ rồi

- tổng Định Chí...

lâu ngày thất lạc luôn.

- tổng Định Mỹ...

Ngày nay tại Sốc Trăng, các

chợ Khánh Hưng lại gọi làng

chùa người Hoa, người Thổ đều Lai Tâm

đáng được bảo tồn, không chi đó

- Lai Tâm (Phước Lai và

cũng là chứng tích bước đường

Phước Tâm nhập)

khai hoang xứ sở chùa Tát Gồng

- Tài Sum (chợ Xoài Cả Nả,

(Prasat Kong), chùa Lịch Hội c.g. Xại Nả)

Thượng, Xà Lôn, Nhâm Lăng, kể

- Bố Thảo (Phủ Đầu), làng

về chùa cổ Cơ Me và chùa Phước

Thuận Hòa.

Kiến ở Bãi Xàu, Bố Thảo, Trường

- Phú Lộc (làng Thạnh Trị)

Kế, v.v. .. đều đã khá cổ, nhứt là

- Nhu Gia (Sampu thley) làng

các miễu ông Tà, những năm sau

Lâm Kiết

nầy vì nạn chiến tranh dằng dai,

- Kế Sách

không ai coi sóc nữa.

Phú Nổ (phnor) (đặc biệt có

Sốc Trăng, năm 1897, có:

bánh mè láo thèo lèo và kẹo đậu

a) Trường học: 1 trường địa

phọng ngon)

hạt và 3 trường tổng tại làng:

Văn Cơ, Sần Ke (làng Trường

Nhâm Lăng

Kế (như trên)

Đại Ngãi

- Đại Ngãi (tới mùa cá cháy

Bang Long

rất ngon)

b) 3 nhà dây thép, nhà thơ:

- Bãi Xàu (thị trấn mua bán

1 sở tại tỉnh,

lúa gạo)

1 sở tại Bãi Xàu, làng Mỹ

- Bang Long (Long Phú) cũng

Xuyên

gọi Giếng nước (cá biển, tôm tép,

1 sở tại Đại Ngãi.

cá đồng).

https://thuviensach.vn

210

TVTNMN

(các làng đều có chợ riêng,

An Lạc Tây

chớ không phải tỉnh có mấy chợ

An Lạc Thôn

nầy thôi).

An Nghiệp

Định Chí: đd., 1 trong 9 tổng

An Mỹ

c.t. Sốc Trăng, năm 1897 có 13

Ba Trinh

làng

Đại An

Làng An Ca (ắt do Cơ-Me

Kế Sách (do tiếng Cơ Me

chămkar: vườn trồng cây ăn trái.

ksach là cát, giồng cát), sable

- An Nô (ắt do Cơ Me phnor,

(Pháp)

phanur: mồ mả, có chỗ gọi Phú Nổ

Xuân Hòa

- Châu Khánh

Khả Phú Tây

- Châu Thạnh

Mỹ Hội

- Hưng Ngôn

Nhơn Mỹ

- Hưng Thạnh

Ninh Thới

- Hưng Thới

Phong Nẫm

- Tài Công (phải chăng do

Phú Nổ (do tiếng Cơ Me

Prasat Kong (?), sau dịch Chùa

phnaur là mổ mả, đất nổi cao)

Tát Gồng (prasat là tháp nhà

Thế Nghiệp

Phật)

Trường Kế (dịch từ tiếng Tàu

- Tân Hội

âm một tiếng Miên ( sângkê, một

- Tân Lịch

loại cây lấy lá vấn thuốc hút).

- Thạnh Thới

Định Mỹ: đd., 1 trong 9 tổng c.t.

- Mỹ Xuyên (chợ Bãi Xàu chỗ

Sốc Trăng, năm 1897 có 10 làng:

ăn cơm chưa chín, bai: cơm, xau:

Bang Long

sống)

Đại Hữu

Định Hòa: đd., 1 trong 9 tổng

Đào Viên

c.t. Sốc Trăng, năm 1897, có 12

Hội Bình

làng:

Lịch Hội Trung

An Thạnh Nhứt

Lịch Hội Thượng

An Thạnh Nhì

Phú Đức

An Bình

Tú Điềm

Đại Ngãi

Tá Liêu

Hậu Thạnh

Quán Ân

Khả Phú

Nhiêu Hòa: đd., 1 trong 9

Đại Đức

tổng c.t. Sốc Trăng, năm 1897

Long Hưng

có 7 làng:

Phú Hữu

Cần Giờ (do Cơ Me Phnor kăn

Phụng Sơn

xơ (kăn xơ là chưn đèn)

Phụng Tường

Châu Tâm

Thái Bình

Hòa Đức

Định Khánh, đd., 1 trong 9

Phú Ninh

tổng c.t. Sốc Trăng, năm 1897,

Tham Đôn (do Cơ Me kompong

có 16 làng:

đôn (vũng dừa) nhưng dịch Tham

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

211

Đôn nghe giòn hơn, dịch âm

Thiện Mỹ

không dịch nghĩa).

Thiện Hòa

Tài Sum (do Cơ me Xoai

Tâm sốc (Cơ Me Pua Sock?)

Chrum, Xài Chum, Xai Nả, Xoài

Tạ Ân (có lẽ là Tà Ong, Néac

Cả Nả là trái xoài đựng cả nả, nay

Tà tên oong?)

sáp nhập với làng Trà Tâm biến

Nhiêu Phú: đd., 1 trong 9

Đại tâm, và mất cả ý nghĩa điển

tổng c.t. Sốc Trăng, năm 1897

tích xưa).

có 6 làng:

Trà Tâm (do Cơ Me Xà Tim,

Lâm Gia

Hán hóa ra Trà Tâm, nay sáp

Phong Lập

nhập với làng kế cận Tài Sum,

Tá Biên

biến ra làng Đaị Tâm hoàn toàn

Tâm Lật

Việt).

Thị Phùng

Nhiêu Khánh, đd., 1 trong 9

Sô La

tổng c.t. Sốc Trăng, năm 1897 có

Thạnh An : đd., 1 trong 9

9 làng:

tổng c.t. Sốc Trăng, năm 1897 có

An Tập (do Cơ Me kompong

14 làng:

Top: vùng Tọp)

Châu Hưng

Chung đôn (do cơ-me kompong

Châu Thới

đôn, đây dịch âm nói, không kể

Đào Viên Tây

nghĩa).

Gia Hòa

Ôi Lôi

Hòa Tú

Lai Tâm

Lâm Kiết

Khánh Hưng (châu thành,

Mỹ Phước

tỉnh lỵ)

L ị c h Tr à ( C ơ M e p r ê k

Nhâm Lăng

trâkuon (Tâkuon) rạch rau

Phước Lai

muống, ban đầu dịch làng Trà

Sung Đinh

Cuôn, sau vì sáp nhập nhiều

Văn Trật (do Cơ Me kompong

Trach) sau viết lại là Văn Trạch

làng nên mất gốc).

(nơi chùa Miên trước đây còn giữ

Mỹ Tú

một cổ thạch gọi Phật Bốn Mặt

Nhu Gia, Nho Gia (Cơ Me

Préah buon muk, đồng thời với

sâmpou thléai, dịch chữ thléai

Đế Thiên Đế Thích, nay còn hay

ra Nhu Gia. (tích tiên độ đi

đã lạc rồi?)

thuyền bay trên mây, tới đây có

Nhiêu Mỹ: đd., 1 trong 9 tổng

kẻ tỉnh dậy thấy sợ quá la lên,

c.t. Sốc Trăng, năm 1897 có 7

chiếc thuyền lủng không bay

làng:

được nữa...)

Bố Liêng

Phú giao

Hòa Hương

Phú Lộc

Thuận Hòa (ngoài còn gọi Bố

Tuân Tức

Thảo là tiếng Tàu, theo Hán tự

Xa Mau (Cơ-Me smau là có)

là Phủ Đầu)

(nay vẫn tỉnh Sốc Trăng)

https://thuviensach.vn

212

TVTNMN

Tân An, năm 1897, có:

An Ninh Hạ, có

12 làng

a) trường học: 1 trường địa hạt

An Ninh Thượng, 16 làng

và 12 trường tổng tại các làng:

Cửu Cư Hạ,

13 làng

Tân An

Cửu Cư Thượng, 11 làng

Bình Quế

Hưng Long,

16 làng

Tân Trụ

Mộc Hóa

20 làng

Vinh Phong

Thạnh Hội Hạ

7 làng

Nhựt Tảo

Thạnh Hội Thượng 8 làng

Bình Tư

Thạnh Mục Hạ

9 làng

Phú Khương

Thạnh Mục Thượng 7 làng

Tuyên Thạnh

Thanh Hóa Thượng ...

Bình Công Tây

Thanh Hóa Hạ ...

Thuận lễ

Theo quyển thời sự cẩm nang

Dương Xuân

1939:

Bình Quới

còn 9 làng có 3.069 dân đinh

b) 1 nhà thơ, dây thép tại

còn 4 làng có 2.830 dân đinh

tỉnh lỵ

còn 6 làng có 3.024 dân đinh

c) 19 chợ :

còn 7 làng có 4.739 dân đinh

Chợ Vũng Gù, làng Bình Lập

còn 4 làng có 2.018 dân đinh

- Kỳ Son, làng Bình Quới

(không thấy kể tr. Thời sự cẩm

- Nhựt Tảo, làng Nhựt Tảo

nang 1939)

- Quản Tập, làng Tân Trụ

còn 3 làng có 1.783 dân đinh

- Cai Tài, làng Bình Quế

còn 5 làng có 2.165 dân đinh

- Thủ Thừa, làng Vĩnh Phong

còn 4 làng có 2.718 dân đinh

- Tâm Vu, làng Dương Xuân

còn 3 làng có 1.846 dân đinh

- Chợ Tham Nhiên, làng Bình

9 làng có 2.684 dân đinh

Phước

8 làng có 2.101 dân đinh

- Nhà Giài (sic) làng Thuận Lễ

(Thời sự cẩm nang 1939 không

- Tổng Cung, làng Phú Tây

cho chi tiết về các tên làng).

- Rạch Mát, làng Bình Lãng

chỉ kể là có 3 quận là quận

- Phó Túy, làng Bình Hạp

Châu Thành, quận Thủ Thừa,

- Khách Phú, làng Quảng Phú

và quận Mộc Hóa, nhưng không

- Bà Khánh, làng Bình Trinh

ghi rõ quận nào coi về tổng và

Đông

làng nào).

- Tham Tại, làng Bình Trường

Tân An, năm 1939, dân số

Tây

có lối 135.000 ng., phần đông là

- Cả Đô, làng Triêm Đức

Việt, và có độ:

- Cả Quơn, làng Lạc Bình

Pháp

...

50 ng.

- Tổng Tường, làng Thanh

Hoa

...

900

-

Thủy

Cơ Me

1.000 -

- Xã Bảy làng Đái Nhựt.

(Về hai tổng Thanh Hóa

Tân An, năm 1897, có 10 tổng và 120

Thượng và Thanh Hóa Hạ, có lẽ

làng. Các tổng ấy là:

năm 1897 chưa có, và chỉ thấy

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

213

ghi tên trong thời sự cẩm nang

Bình Trinh Đông

1939 mà thôi).

Bình Trường Tây

An Ninh Hạ 2: đd., 1 trong

Bình Trường Đông

10 tổng c.t Tân An, năm 1897 có

Đăng Mỹ

12 làng

Đái Nhựt

Bình Cang

Nhựt Tảo

Bình Lang

Tấn Đức

Bình Quế

Tân Ninh

Bình Trung

Tân phước Tây

Bình Tịnh

Cửu Cư Thượng: đd., 1 trong

Lạc Bình

10 tổng c.t. Tân An, năm 1897 có

Mỹ Đạo

11 làng:

Nhơn Thạnh

Bình Ảnh

Phong Thạnh

Bình Lợi

Quảng Phú

Bình Nghị

Triêm Đức

Bình Hòa

Tân Trụ

Bình Tự

An Ninh Thượng : đd., 1 trong

Bình Thạnh

10 tổng c.t Tân An, năm 1897 có

Hòa Ái

16 làng:

Mỹ Thạnh Đông

An Hòa Trung

Mỹ Quí

Bình Lương Đông

Tân Đức

Bình Lương Tây

Xương Thạnh.

Bình Phú

Hưng Long: đd., 1 trong 10

Đạo Thạnh

tổng c.t. Tân An, năm 1897 có

Hướng Bình

16 làng:

Hòa Lạc

Bình Yên

Hội Ngãi

Bình An Đông

Long Thạnh Tây

Long Thạnh Đông

Bình Cư

Mỹ Hòa

Bình Quân

Mỹ Thuận

Đông An

Nhơn Phú

Mỹ Phước

Ninh Thạnh

Ngãi Hòa

Thọ Cang

Ngãi Lợi

Vĩnh Phong

Nhơn Nhượng

Cửu Cư Hạ: đd., 1 trong 10

Phú Khương

tổng c.t. Tân An, năm 1897 có Phú Thượng

13 làng:

Tân Đông

An Lái

Thân Hòa Đông

Bình Chánh

Thân Hòa Tây

Bình Ninh

Tường Khánh

Bình Nhựt

Xuân Sanh

https://thuviensach.vn

214

TVTNMN

Mộc Hóa: đd., 1 trong 10 tổng

Thạnh Mục Hạ: đd., 1 trong

c.t. Tân An, năm 1897 có 20 làng:

10 tổng c.t. Tân An, năm 1897

Bình Châu

có 9 làng:

Bình Định

An Tập

Bình Gioăng (sic)

Chí Mỹ

Bình Hiệp

Phú Tây

Bình Nguyên

Tân Long

Hưng Điền

Tân Lục

Hưng Nguyên

Thanh Thủy

Phong Hòa

Thanh Xuân Đồng

Phong Thoại

Thuận Lễ

Thái Bình Trung

Vĩnh Thới

Thạnh Hòa

Thanh Mục Thượng: đd., 1

Thuận Bình Đông

trong 10 tổng c.t. Tân An, năm

Tuyên Bình

1897 có 7 làng

Tân Lập

Bình Lục

Thỉ Đông

Bình Phước

Thuận Ngãi Thượng

Đồng Hưng

Tuyên thạnh

Dương Xuân

Vĩnh Lợi

Gia Hội

Vĩnh Trị

Long Trì

Vĩnh Thạnh

Tân Nho

Thạnh Hội Hà: đd., 1 trong

(Nay thuộc tỉnh Long An)

10 tổng c.t. Tân An, năm 1897

Tân An cổ tích:

có 7 làng:

- Tại làng Khánh Hậu, tổng

Ai Ngãi

Hưng Long, trên đường quản hạt

Bình Công Tây

Sài Gòn đi Cà Mau, khi tới cây

Bình Hạp

số 48km900 mé hữu từ Sài Gòn

Bình Trị

Gia Thạnh

xuống, có đường làng đi ngay vô

Phú Xuân

miễu lối 800m. Mộ ở cách 200m

Vĩnh Bình.

nữa. Đây là miếu thờ ông Nguyễn

Thạnh Hội Thượng: đd., 1

Huỳnh Đức được vua Gia Long

trong 10 tổng ctổng. Tân An, năm

ban quốc tính. Ông mất năm

1897 có 8 làng:

1819, nơi mộ còn vài câu liễn nhắc

An Trị

công xưa:

Bình Lập

“Tiền hữa lưỡng tướng quân”

Bình Quới

“Bắc Nam song tổng trấn”

Bình Tâm

(Không phải người nào cũng

Đa Phú

đều làm được như ông. Cha nuôi

Hòa Điền

của Tả quân Lê).

Hòa Ngãi

- Nên tìm hiểu vì sao gọi Vũng

Vĩnh Phú.

Gù, xứ Tâm Du, v.v.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

215

Tây Ninh, năm 1897, có 10 tổng và

- Gia Lộc, tổng Hàm Ninh Hạ

50 làng. Các tổng ấy là:

- Thanh Phước, tổng Mỹ Ninh.

t. Băng Chrum có 2 làng

Qua năm 1939, tỉnh Tây Ninh

Chơn Bà Đen

4 làng

có những chợ sau đây:

Giai Hóa

6 làng

Tây Ninh, Trảng Bàng, Gò

Hòa Ninh

7 làng

Dầu Hạ, Rạch Tràm, Trà Cao,

Hàm Ninh Hạ

6 làng

Suối Sâu và Long Thành (theo

Hàm Ninh Thượng 4 làng

thời sự cẩm nang 1939).

Khánh Xuyên

8 làng

Tây Ninh, thắng cảnh:

Mỹ Ninh

5 làng

1) - Núi Điện Bà, trước gọi

Thiên Hoá

5 làng

theo Thổ: Chơn Bà Đen. Sắc chỉ

(năm 1939 gọi Triêm Hóa)

vua Gia Long phong Linh Sơn

Ta-bel-yul 3 làng

Thánh Mẫu mà nhiều người đọc

(Theo Thời sự cẩm nang 1939

Vân Sơn là dốt Trong một hang

Có 2 làng 679 dân tráng

nhỏ u huyền có thờ thần tượng,

Có 4 làng

760 -

sau đó có người lén lấy mất.

Có 6 làng

3.252 -

Núi cao 884 thước, từ chơn

Có 9 làng

5.653 -

núi tới chùa, độ 300 thước. Núi

Có 6 làng

9.268 -

cách Sài Gòi 110 km. Mỗi năm

Có 4 làng

3.082 -

vào ba rằm lớn (giêng, bảy, mười)

Có 5 làng

1.737 -

thiện nam tín nữ viếng đông lắm

Có 6 làng

4.793 -

(trước 1975)

Có 5 làng

3.643 -

2) - Thánh Thất Cao Đài Tây

Có 3 làng

536 -

Ninh.

Tây Ninh, năm 1897, có:

Băng Chrum: đd., 1 trong 10

a) trường học: 1 trường địa hạt

tổng c.t. Tây Ninh, năm 1897 có

và 6 trường tổng tại làng:

2 làng:

Phước Hội

làng Bang Chrum Srey (làng

Hào Đước

của nàng Bang Chrum)

Cranhung

làng Prey toch (rừng nhỏ).

Gia Lộc (Trảng Bàng)

Chơn Bà Đen: đd., 1 trong 10

Long Giang

tổng c.t. Tây Ninh, năm 1897 có

Thanh Phước (Gò Dầu Hạ).

4 làng Cà Nhum

b) 2 nhà thơ, dây thép:

- Ké-dol

1 sở tại tỉnh (làng Thái Bình)

- Rừng

1 sở tại Trảng Bàng (làng

- Thung.

Gia Lộc)

Giai hóa: đd, 1 trong 10 tổng

c) 4 chợ:

c.t. Tây Ninh, năm 1897 có 6 làng:

Chợ Thái Bình, tổng Hòa

Ninh Điền

Ninh

Long Chữ

- Hiệp Ninh, tổng Hàm Ninh

Long Giang

Thượng

Long Khánh

https://thuviensach.vn

216

TVTNMN

Long Thuận

Phước Thạnh

Tiên Thuận

Phước Lưu

Hòa Ninh: đd., 1 trong 10 tổng

Thanh Phước

c.t. Tây Ninh, năm 1897 có 7 làng:

Triêm Hóa: đd., 1 trong 10

Đông Tác

tổng c.t. Tây Ninh, năm 1897 có

Hòa Hiệp

5 làng:

Hòa Hội

Cẩm Giang

Hào Đước

Hiệp Thạnh

Ninh Thạnh

Phước Trạch

Thái Bình

Thạnh Đức

Thanh Điền

Trường Hòa

Hàm Ninh Hạ: đd., 1 trong

Ta-bel-yul: đd., 1 trong 10

10 tổng c.t. Tây Ninh, năm 1897

tổng c.t. Tây Ninh, năm 1897 có

có 6 làng:

3 làng:

An Tịnh

làng Tà-nốt

An Hòa

- Tapăn-prey

Gia Lộc

- Tapăn brồ-sốc

Gia Bình

Tây Ninh, theo quyển Thời sự cẩm

Lộc Hưng

nang 1939, chia ra có:

Phước Chỉ

1) quận Thái Bình có 7 tổng:

Hàm Ninh Thượng: đd., 1

1) tổng Hòa Ninh (làng Đông

trong 10 tổng c.t. Tây Ninh, năm

Tác, Hảo Đước, Hòa Hiệp, Hòa

1897 có 4 làng:

Hội, Long Thành, Ninh Thạnh,

Đôn Thuận

Thái Bình, Thanh Điền, Trị

Hiệp Ninh

Bình);

Lộc Ninh

2) tổng Hàm Ninh Thượng (1.

Phước Hội

Đôn Thuận, Hiệp Ninh, Lộc Ninh

Khánh Xuyên: đd., 1 trong

và Phước Hội);

10 tổng c.t. Tây Ninh, năm 1897

3) tổng Giai Hóa (1. Long

có 8 làng:

Chữ, Long Giang, Long Khánh,

làng Cà Khụp

Long Thuận, Ninh Điền và Tiên

- Chrot-sre

Thuận).

- Đây Xoài

4) tổng Khán Xuyên (sic) (1.

- Dôt Bò

Chót-sra, Đây Xoài, Phum Xoài,

- Prey-chêt

Praha Miệt, Tapang Robon).

- Pra-ba-miết

5) tổng Bang-chrum (làng

- Phụm-xoài

Bang-chrum-sray, Prey toch);

- Ta-pang-ro-bon

(Prey toch; rừng nhỏ; tiểu lâm)

Mỹ Linh: đd., 1 trong 10 tổng

6) tổng Tabel-Yul (làng Tà Nốt,

c.t. Tây Ninh, năm 1897 có 5 làng:

Tapang-prey, Tapang-prosốc)

An Thạnh

7) tổng Chơn Bà Đen (làng Cà

Lợi Thuận

Nhung, Ké-dol, Rùng, Thùng).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

217

2) quận Trảng Bàng, có 3 tổng:

Bình Thuận

1) tổng Hàm Ninh Hạ (1. An

Hòa Thạnh

Hòa, An Tịnh, Gia Bình, Gia Lộc,

Hưng Định

Lộc Hưng, Phước Chỉ).

Phú Hội

2) tổng Mỹ Ninh (1. An

Phú Long

Thạnh, Bình Thạnh, Lợi Thuận,

Tân Thới

Phước Lưu, Phước Thạnh, Thạnh

Vĩnh Bình

Phước).

Bình Điền: đd., 1 trong 12

3) tổng Triêm Hóa (1. Cẩm

tổng c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897

Giang, Hiệp Thạnh, Phước Trạch,

có 16 làng:

Thạnh Đức, Trường Hòa).

An Nghiệp

(Nay vẫn là tỉnh Tây Ninh)

Bình Điềm (sic)

Tây Ninh, năm 1939, dân số có lối

Chánh An

132.630 ng. gồm:

Chánh Long

Việt

117.830 ng.

Chánh Thiện

Cơ Me

12.000 -

Phú Cường

Chàm

1.400 -

Phú Hữu

Hoa

1.200 -

Phú Lợi

Ấn

40 -

Phú Thọ

Âu

70 -

Phú Nhuận

Thủ Dầu Một, năm 1897, có 12

Phú Văn

tổng và 119 làng. Các tổng ấy là:

Tân Long

t. Bình Chánh có 13 làng

Tân Bình

Bình Điền

16

-

Tân Phước

Bình Thiện

10

-

Vĩnh Phước

Bình Thổ

13

-

Vĩnh Trường

Bình Hưng

13

-

Bình Thiện: đd., 1 trong 12

Bình Thạnh Thượng12

-

tổng c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897

Minh Ngãi

8

-

Cửu An

2

-

có 10 làng:

Quản Lợi

10

-

An Mỹ

Thành Yên

5

-

Bình Chuẩn

Lộc Ninh

8

-

Tân Hội

Phước Lễ

9

-

Hóa Nhựt

Bình Chánh: đd., 1 trong 12

Khánh Vân

tổng c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897

Phước Lộc

có 13 làng:

Tân An

An Thạnh

Tuy An

Bình Đáng

Tân Khánh

Bình Đức

Vĩnh Phú

Bình Giao

Bình Thổ: đd., 1 trong 12 tổng

Bình Nhâm

c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897 có

Bình Sơn

13 làng

https://thuviensach.vn

218

TVTNMN

An Định

Thanh Trì

An Hòa

Minh Ngãi: đd., 1 trong 12

An Lợi

tổng ct. Thủ Dầu Một, năm 1897

An Phú

có 8 làng:

Cầu Dinh

An Lộc

Định Phước

Bình Minh

Hòa Mỹ

Bình Phú

Phú Trung

Bình Quới

Tương An

Bình Tây

Tương Bình

Cà La Hơn

Tương Hiệp

Phú Lổ

Tương Hòa

Phú Miêng

Vĩnh Xương

Cửu An: đd., 1 trong 12 tổng

Bình Hưng: đd., 1 trong 12

c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897 có

tổng c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897

2 làng:

có 13 làng:

Võ Dực

An Phước

Võ Tùng

Chánh Lưu

Quản Lợi (sic): đd., 1 trong 12

Hòa Thuận

tổng c.t Thủ Dầu Một, năm 1897

Long Bình

có 10 làng:

Long Chiểu

Đông Phát

Long Hưng

Đồng Tựu

Lai Khê

Hớn Quản

Lệ Nguyên

Lâm Trang

Lại Uyên

Lịch Lộc

Mỹ Thạnh

Lôi Sơn

Ngãi Khê

Lộc Khê

Phú Hưng

Lương Mã

Thạnh Hòa

Văn Hiên

Bình Thạnh Thượng: đd., 1

Xa Trạch

trong 12 tổng c.t. Thủ Dầu Một,

Thành Yên: đd., 1 trong 12

năm 1897 có 12 làng:

tổng c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897

An Sơn

có 5 làng:

An Thành Tây

Nha Bích

An Thuận

Nha Uôi

An Thành

Vật Tuốt

Định Thành

Viết Tôn

Kiến An

Xa Bem,

Kiến Điền

Lộc Ninh: đd., 1 trong 12 tổng

Phú Thứ

c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897 có

Phú Thuận

8 làng:

Thanh Điền

Mỹ Lộc

Thanh An

Lộc Ninh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

219

Lộc Hưng

- An Phú, làng An Phú, t.id

Thái Bình

chợ Ông Trao, làng Tương

Gia Lộc

Bình, tổng Bình Thổ

Mỹ Thạnh

- Tổng Dơn, làng Tuy An, tổng

Xa Can

Bình Thiện Tuy

Bào Núi

- Tổng Thu, làng Tân Khánh,

Phước Lễ: đd., 1 trong 12 tổng

tổng Bình Thiện

c.t. Thủ Dầu Một, năm 1897 có

- Bến Cát, tổng Bình Hưng.

9 làng:

- Chơn Thành, tổng Bình

Bình Thành

Hưng

Xa Prum

Năm 1939, chợ còn, chợ mất,

Xa Pech

chợ thêm, đổi lại như sau:

Xa Dập

- tổng Bình Điền, chợ Phú

Xa Seck

Cường (Châu Thành)

Xa Diụp

- tổng Bình Chánh, chợ Lái

Xa Cay

Thiêu (Tân Thới)

Xa Cuôt

chợ Búng (An Thạnh)

Xa Bréat.

chợ Bình Hòa

Thủ Dầu Một, năm 1897 có:

- tổng Bình Phú, chợ Bưng cầu

a) trường học: 1 trường địa hạt

(Tương Bình Hiệp)

và 10 trường tổng tại làng:

chợ Mới (Tương Bình Hiệp)

Búng, làng An Thạnh

chợ Bến Thế (Tân An Xã)

Bến Súc, làng Thanh Trì

- tổng Bình Hưng, chợ Bến

Bến Cát, làng An Phước

Cát (Mỹ Phước)

Chơn Thành, làng Tân Uyên

chợ Chánh Lưu

Lái Thiêu, làng Tân Thới

- tổng Bình Thiện, chợ Tân

tr. Lái Thiêu, làng Phú Cường

Khánh

Lái Thiêu, làng Phú Thứ

chợ Tuy An

Lái Thiêu, làng Tân Khánh

- tổng Bình Thạnh Thượng,

Lái Thiêu, làng Tường Hiệp

chợ Bến Súc (Thanh Tuyền)

Thị Tính, làng Lê Nguyên.

chợ Dầu Tiếng

b) 2 nhà thơ, dây thép:

Thủ Dầu Một, năm 1939, theo

1 sở tại Phú Cường

quyển Thời Sự Cẩm nang, gồm có:

1 sở tại Bến Cát.

- tổng Bình Chánh 9 làng,

c) 10 chợ:

7.397 dân tráng

Chợ Thủ Dầu Một, làng Phú

- tổng Bình Điền 9 làng, 7.104

Cường, tổng Bình Điền

dân tráng

- Chợ Búng, làng An Thạnh,

- tổng Bình Hưng 7 làng,

tổng Bình Chánh

3.712 dân tráng

- Lái Thiêu, làng Tân Thới,

- tổng Bình Phú 5 làng, 5.030

t. id

dân tráng

- Bưng Cầu, làng Tương Bình

- t. Bình Thạnh Thượng 7

tổng Bình Thổ

làng, 4.330 dân tráng

https://thuviensach.vn

220

TVTNMN

- tổng Bình Thiện 5 làng

4) gốc đầu to, xưa mọc tại

Hớn quản (làng Việt) 6 làng,

chỗ và lấy đó đặt tên cho xứ (đồn

1.230 dân tráng

Thủ có cây dầu duy nhứt: “Thủ

(làng thượng) 36 làng, 3.740

Dầu Một”) nghe đâu nay còn dưới

dân tráng

sông??

Bù Dóp (làng Việt) 1 làng, 181

Thủ Dầu Một, năm 1939, chia ra dân tráng

có (theo Thời sự cẩm nang 1939)

(làng đ. b. thượng) 15 làng,

1) quận Châu Thành có 6

3.032 dân tráng

tổng:

Dân số Thủ Dầu Một, năm

1) t. Bình Chánh (làng An

1939 là 189.106 người, gồm:

Thạnh, An Sơn Thôn, Hưng Định,

Âu Châu 1.187 ... và các sắc

Bình Nhâm, Bình Hòa, Vĩnh

dân khác 2.871 ...

Phú, Thuận Giao, Phú Long và

Việt (Nam)

136.300

Tân Thới);

Việt (Trung)

2.281

2) t. Bình Điền (1. Phú Cường,

Việt (Bắc)

16.202

Phú Hữu, An Mỹ, Chánh Hiệp,

Cơ Me

3.483

Phú Hòa, Phúc Chánh, Vĩnh Tân

Hoa Kiều

6.978

và Tân Bình);

Ấn Kiều

27

3) t. Bình Phú (1. Hòa Lợi,

Đồng bào thượng 19.768

Tân Định, Bình Hòa, Tân An xã

(nay thuộc tỉnh Sông Bé)

và Tương Bình Hiệp).

Thủ Dầu Một (cổ tích):

4) t. Bình Thiện (1 Tân Phước

1) Đình Bà Lụa, cách Châu

Khánh, An Phú xã, Tân Hòa

Thành 3 km., dựa sông Sài Gòn.

Khánh, Bình Chuẩn và Vĩnh

Trong đình, thờ thần làng sở tại.

Trường);

Rằm tháng giêng và tháng 8 ta,

5) t. Bình Hưng (1. Mỹ Phước,

có lệ kỳ yên.

Thới Hòa, An Long, Lai Uyên, Lai

2) mộ Bá Hộ Quới, nằm chính

Hưng, Long Nguyên, và Chánh

giữa tòa bố và dinh quan chủ tỉnh

Phú Hòa):

Pháp. Ông là chủ cái gò ma sau đó

6) T. Bình Thành Thượng

Pháp xây tại chỗ: dinh chủ tỉnh,

(1. Phú An Thôn, An Tây Thôn,

tòa bố (sau gọi tòa hành chánh),

Định Thanh, An Điền xã, Kiến

nhà bưu điện, sở sen đầm, tòa tạp

An, Thạnh An, và Thanh Tuyền);

tụng. v.v.. (theo lời đồn, lúc táng

2) quận Hớn Quan, có 6 tổng:

có chôn theo hai đầy tớ mọi).

1) t. Tân Minh (1. Tân Lập

3) nhà thờ Công Giáo ở Lái

Phú, Tân Khai, Tân Thành, Minh

Thiêu là chỗ hành lễ của đức thầy

Thạnh);

cả Bá Đa Lộc, tương truyền còn

2) t. Cựu An (làng Võ Đức và

giữ chỗ thuyết pháp và bàn quì

Võ Tùng);

đọc kinh. Ông có công đem nhiều

3) t. Quản Lợi (1. Đông Pháp,

cây ăn trái như Sa Bô Chê, va ni,

Đông Hựu, Hớn Quản, Lịch Lộc,

măng cụt qua đây trồng.

Lâm Trang, Lộc Khê, Lương Ma,

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

221

Vân Kiên, Xã Trạch)... quận Hớn

Trà Vinh, năm 1897 có :

Quản (tiếp)

a) Trường học : 1 trường địa hạt và 8

4) tổng Minh Ngãi (làng An

trường tổng tại các làng:

Lộc, Bình Ninh, Bình Quới,

An Trường

Bình Phú, Bình Tây, Đăng Xá,

Ba Động

Kalahon, Lương Vo, Phú Miêng,

Bắc Trang

Sơn Đước, Sơn Lê, Trà Thanh);

Ba Tiêu

5) Tổng Thạnh An (làng Bình

Cầu Ngang (sic)

Thạnh, Phước Đông và Phước

Đồng Hậu

Hòa);

Long Thạnh

6) tổng Lộc Ninh (1. Lộc Ninh,

Tiểu Cần

Lộc Hưng, Mỹ Khánh, Mỹ Lộc,

b) 5 nhà thơ, dây thép

Phước Lộc và Tân Lộc).

1 sở tại làng Mỹ Đức

3) quận Bù Đóp có 1 tổng

1 sở tại làng Trà Cú, làng

Phước Lễ gồm 6 làng : Bình

Thanh Xuyên

Thạnh, Phước Đông, Phước Hòa,

1 sở tại Bắc Trang, làng An

Phước Lộc, Thạnh An và Xornuk.

Thới

(thêm một làng Việt nữa là làng

1 sở tại Cần Chông, làng Tiểu

Phước Lục), đều thuộc tỉnh Sông

Cần

Bé.

1 sở tại Cầu Ngang (sic) làng

Trà Vinh, năm 1897, có 20 tổng và

Minh Thuận

183 làng; các tổng ấy là:

c) 11 chợ:

t. Bình Hóa

8 làng

Chợ Minh Đức, tổng Trà

Bình Khánh Hạ

11 làng

Nhiêu Thượng vẫn còn năm 1903

Bình Khánh Thượng 8 làng

Chợ Tiểu Cần, tổng Ngãi Long

Bình Phước

11 làng

Thượng id

Bình Trị Thượng

8 làng

- Trà Cú, tổng Ngãi Hòa

Bình Trị Hạ

7 làng

Thượng (làng Thanh Xuyên) id

Ngãi Hòa Thượng

9 làng

Chợ Ngã Ba Ngãi Thập, tổng

Thành Hòa Thượng id

Ngãi Hòa Trung

9 làng

- Cầu Ngang tổng Bình Trị

Ngãi Long Trung

10 làng

Thượng (1. Minh Thuận) id

Ngãi Long Thượng 14 làng

chợ Ba Se, tổng Trà Phú, làng

Thành Hóa Thượng 7 làng

Lương Sa vẫn còn năm 1903

Thành Hóa Trung

9 làng

- Ba Tiêu, tổng Trà Nhiêu

Trà Bình

9 làng

Hạ id

Trà Nhiêu Hạ

8 làng

- Mang Đức, tổng Vĩnh Lợi

Trà Nhiêu Thượng 10 làng

Thượng, làng Bình Tân id

Trà Phú

10 làng

Chợ Càn Long, tổng Bình

Vĩnh Lợi Hạ

13 làng

Khánh Thượng, làng An Trường id

Vĩnh Lợi Thượng

11 làng

- Quán Giã, tổng Ngãi Long

Vĩnh Trị Hạ

3 làng

Trung( chợ Quẳng Dã, 1. An

Vĩnh Trị Thượng

10 làng

Trường) id

https://thuviensach.vn

222

TVTNMN

Chợ Trà Trót, tổng Ngãi Long

- Ngãi Long

Trung.,) làng Ngưu Sơn) id

- Bình Trị

Năm 1903, có thêm 2 chợ là:

- Ngãi Hòa Thượng

chợ Ba Si, làng Phương Trà,

- Trà Bình

tổng Bình Hóa

- Bình Khánh Thượng

chợ Ất Ếch, làng Huyền

- Bình Trị

Thạnh, tổng Ngãi Long Thượng.

- Trà Phú

Trà Vinh, năm 1939, có 30 chợ sau

- Bình Phước

đây ( Thời sự cẩm nang 1939):

- Bình Khánh

Chợ Trà Vinh (Châu Thành)

- Bình Khánh Thượng id

- Cần Chong

- Bình Phước

- Cầu Ngang

- Trà Nhiêu

- Ngã Ba

- Ngãi Hòa Trung

- Bàng Đa

- Ngãi Hòa Thượng

- Càng Long

Chợ An Long

- Ô Lắc (sic)

- Trà Cú

- Ba Se

- Trà Kha

- Ba Si

- Trà Sất

- Láng Thé

- Thanh Đua

- Ất Ếch

- Ba Động

- Tân An

- Thị Ròn

- Ô Chát

- Màng Đục

- Ba Tiêu hay là Trốt

- Đầu Bồ

- Cầu Cống

- Vàm

- Trà Trốt

- Dưa Đỏ

Làng Long Đức

- Xam Bua

- Tiểu Cần

- Cồn Lợi

- Mỹ Hòa

- Long Vinh

- Ngãi Sơn

Làng An Quang Hữu

- Phước Hảo

- Thanh Xuyên

- Mỹ Cẩm

- Đại Dư

- Hiệp Mỹ

- Hội Long

- Lương Sa

- Đôn Hậu

- Phương Thạnh

- Trường Lộc

- Bình Phú

- Thạnh Hòa Sơn

- Huyền Hội

- Bình Hòa

- Tân An

- Vĩnh Thuận

- Song Lộc

- Vĩnh Bình

- Đa Lộc

- Nhị Long

- Phước Hưng

- Hương Hòa

- Tập Sơn

- Long Khánh

Tổng Trà Nhiêu

- Long Vĩnh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

223

Tổng Ngãi Hòa Thượng id

Phú Phong

t. Thành Hòa Thượng

Thạnh Hiệp

t. Ngãi Hòa Trung id

(Theo monographie Phá 1903)

t. Vĩnh Trị

10 làng:

t. Vĩnh Lợi

id

Đức Hiệp

249 dân

t. Trà Nhiêu

id

Đức Hòa

552

-

t. Bình Khánh

Đức Mỹ

1196 -

t. Trà Phú

Đức Nhuận

836

-

t. Vĩnh Trị

Long Thạnh

1580 -

t. Thành Hòa Thượng.

Nguyệt Thạnh

434

-

Bình Hóa, đd/, 1 trong 20 tổng

Long Thuận

1372 -

c/t. Trà Vinh, có

Phú Hưng

482

-

(Theo lịch An Nam 1897)

Phú Phong

754

-

8 làng: Bình Hội

Thạnh Hiệp

358 dân

Cẩm Hoa

Bình Khánh Thượng: đd., 1

Lư Tư

trong 20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

Mỹ Hương

theo lịch An Nam 1897:

Nguyệt Đức

8 làng: An Trường

Nguyệt Lăng

Hiệp Nghĩa

Nguyệt Trường

Ninh Bình

Phương Trà

Ninh Chánh

(Theo monographie 1903)

Hiệp Hòa

8 làng: Bình Hội 414

Mỹ Trường

Cẩm Huê

865

Trường Định

Lưu Tư

821

An Thạnh

Mỹ Hương

340

theo monographie Pháp 1903:

Nguyệt Đức

431

8 làng: An Trường

5283

Nguyệt Lăng

1310

Hiệp Nghĩa

1049

Nguyệt Trường

110

Ninh Bình

187

Phương Trà

2315 dân.

Ninh Chánh

469

Bình Khánh Hạ: đd., 1 trong

Hiệp Hòa

257

20 tổng c.t. Trà Vinh có:

Mỹ Trường

764

(Theo lịch An Nam 1897):

Trường Định

671

11 làng

An Thạnh

Đức Hiệp

613 dân.

Đức Hòa

Bình Phước: đd., 1 trong 20

Đức Mỹ

tổng c.t. Trà Vinh, có:

Đức Thuận

theo lịch An Nam năm 1897:

Long Thạnh

11 làng: Hòa Hữu

Nguyệt Thạnh

Hưng Nhượng

Long Thuận

Khánh Lộc

Phú Hiệp

Long Đại

Phú Hưng

Long Hòa

https://thuviensach.vn

224

TVTNMN

Long Thới

7 làng: Huyền Đức

Phước Hải

Long Hậu

Phú Khánh

Mỹ Quí

Phú Thạnh

Long Hạnh

Tân Bình

Long Thế

Tân Hạnh

Mỹ Đức

theo monographie Pháp 1903:

Thành Đức

11 làng: Hòa Hữu (dân: 455

(Theo monographie Pháp

Hưng Nhượng

325

1903):

Khánh Lộc

770

7 làng: Huyền Đức 415 dân

Long Đại

953

Long Hậu

Long Hòa

933

1337 -

Long Thới

412

Mỹ Quí

766 -

Phước Hai

1362

Long Hạnh

738 -

Phú Khánh

772

Long Thế

498 -

Phú Thạnh

653

Mỹ Đức

778 -

Tân Bình

479

Thành Đức

1835 -

Tân Hạnh

225

Ngãi Hòa Thượng, đd., 1 trong

Bình Trị Thượng: đd., 1 trong

20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

(Theo lịch An Nam năm 1897):

(theo lịch An Nam năm 1897)

9 Làng: Cổ Lũy

8 làng: Hạnh Mỹ

Đại Dư

Mỹ Cẩm

Hàm Giang

Kim Vức

Liêu Hữu

Mai Hương

Liêu Cừ

Minh Thuận

Mộc Anh

Phú Thứ

Nhuệ Tứ

Vang Cửu

Sơn Mông

Thanh Xuyên

Vang Thập

(Theo monographie Pháp

(Theo monographie Pháp

1903):

1903):

9 làng: Cổ Lũy

853 dân

8 làng: Hạnh Mỹ 254 dân

Đại Dư

3237 -

Mỹ Cẩm

1261 -

Hàm Giang (sic) 2131 -

Kim Vức

477 -

Liêu Hữu

33 -

Mai Hương

794 -

Liêu Cừ

1000 -

Minh Thuận

1333 -

Mộc Anh

818 -

Phú Thứ

565 -

Nhuệ Tứ

397 -

Vang Cưu

1108 -

Sơn Mông

1549 -

Vang Thập

607 -

Thanh Xuyên

3964 -

Bình Trị Hạ, đd., 1 trong 20

Ngãi Hòa Trung, đd., 1 trong

tổng c.t. Trà Vinh, có:

20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

(Theo lịch An Nam năm 1897)

(Theo lịch An Nam năm 1897):

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

225

9 làng: Đôn Hậu

Tập Tráng

1974 -

Đằng Lâm

Tập phước

1541 -

Long Trường

Từ Ô

1358 -

Lâm Quới

1003 có làng mới:

Nghi Gia

1) Lịch viết Quán giã, còn

Nhuệ Nhứt

monographie viết Quản Giả. Trái

Nhuệ Nhì

lại, chữ nôm, quẵng (viết theo

Sa Châu

Paulus Của, và viết “oẵng” theo

Thường tụ

Lê Ngọc Trụ, là tiếng chó kêu khi

(Theo monographie Pháp

bị đánh đập. Còn “dã” là đồng nội,

1903:

đất bỏ không, nhưng năm 1897

9 làng : Đôn hậu có 2390 dân

viết “giã” năm 1903 viết “giả”?)

Đằng Lâm

1381 -

Quẵng Dã (H.T Của): đồng nội

Long Trường

981 -

có tiếng chó rên la (theo tôi hiểu)

Lâm Quới

1363 -

Ngãi Long Thượng, đd., 1

Nghi Gia

687 -

trong 20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

Nhuệ Nhứt

948 -

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Nhuệ Nhì

1770 -

14 làng: Đại An

Sa Châu

700 -

Đại Cần

Thường Tụ

924 -

Đại Mông

Ngãi Long Trung, đd., 1 trong

Đại Trường

20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

Hiếu Tử

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Huyền Bác Nôm (Bát: tám)

10 làng: Hùng Điểu

Huyền Thạnh (mon. Viết

Hòa Trinh

Huyền Bắc)

Hưng Nhơn

Long Hội

Nhuệ Tam

Ninh Hòa

Ngưu Sơn

Phú Thọ

Quán Giã (1)

Tân An

Tập Ngãi

Tân Trung

Tam Hòa

Tiểu Cần

Tập Tráng

Trinh Phụ

Tập Phước

(Theo monogprahie Pháp

(Theo monographie Pháp năm

năm 1903)

1903):

14 làng: Đại An có 348 dân

10 làng: Hùng Điểu 2055 dân

Đại Cần

804 -

Hòa Trinh

359 -

Đại Mông

2113 -

Hưng Nhơn

920 -

Đại Trường

489 -

(không còn làng này)

Hiếu Tử

1797 -

Ngưu sơn

1747 -

Huyền Bát

1155 -

Quản Giả (sic)

1277 -

Huyền Thạnh

1575 -

Tập Ngãi

2901 -

Long Hội

533 -

Tam Hòa

722 -

Ninh Hòa

365 -

https://thuviensach.vn

226

TVTNMN

Phú Thọ

652 -

9 làng: An Cư có 475 dân

Tân An

598 -

An Tịnh

962 -

Tân Trung

854 -

An Bình

368 -

Tiểu Cần

3347 -

An Hòa

292 -

Trinh Phụ

932 -

Hội An

444 -

(Chữ nôm viết “phụ” (vác trên

Long Định

3751 -

lưng).

Ninh Thới

1081 -

Thành Hóa Thượng: đd., 1

Nhơn Hòa

296 -

trong 20 tổng c.t. Trà Vinh có:

Tân Thành

847 -

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Trà Bình, đd., 1 trong 20 tổng

7 làng : An Nghiệp

c.t. Trà Vinh, có

An Thới

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Cù Hanh

9 làng: An Mỹ

Long Ngãi

Đa Hậu

Long Vĩnh

Đa Phước

Ngãi Lục

Hòa Hảo

Ngãi Thập

Long Bình

và cũng số sáu)

Long Trị

chữ nôm lục: trên cạn

Ngãi Hưng

(Theo monographie Pháp

Vĩnh Yên

năm 1903)

Vĩnh Trường

7 làng: An Nghiệp có 767 dân

(Theo monographie Pháp

An Thới

1897 -

năm 1903)

Cù Hanh

618 -

8 làng:

Long Ngãi

729 -

An Mỹ có

391 dân

Long Vĩnh

2437 -

Đa Phước

829 -

Ngãi lục

826 -

Hòa Hảo

1209 -

Ngãi Thập

1497 -

Long Bình

767 -

Long Trị

276 -

Thành Hóa Trung, đd., 1

Ngãi Hưng

1391 -

trong 20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

Vĩnh Yên

1105 -

(Theo lịch An Nam, 1897)

Vĩnh Trường

1172 -

9 làng: An Cư

Trà Nhiêu Hạ, đd., 1 trong 20

An Tịnh

tổng c.t. Trà Vinh, có:

An Bình

(Theo lịch An Nam năm 1897)

An Hòa

8 làng: Ba Tiêu

Hội An

Hòa Lạc

Long Định

Hương phụ

Ninh Thới

Phú Mỹ

Nhơn Hòa

Phú Nhiêu

Tân Thành

Thanh Trì

(Theo monographie Pháp

Thanh Nguyên

năm 1903)

Vang Lục

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

227

(chữ lục trên cạn, số sáu)

Quốc tịch Pháp 2

(Theo monographie Pháp

Việt Nam

2709

năm 1903)

Minh Hương

69

8 làng:

Trung Hoa

382

Ba Tiêu có

1082 dân-

Cơ Me

127

Hòa Lạc

1583 -

Mã Lai

1

Hương Phụ

1429 -

Ấn Độ

20

Phú Mỹ

1139 -

Trà Phú: đd., 1 trong 20 tổng

Phú Nhiêu

986 -

c.t. Trà Vinh, có:

Thanh Trì

755 -

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Thanh Nguyên

1065 -

10 làng: Bình La

Vang Lục

505 -

Cổ Tháp

Trà Nhiêu Thượng, đd., 1

Đôn Hóa

trong 20 tổng c.t Trà Vinh, có:

Hương Thảo

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Lai Vi

10 làng: Diệp Thạch

Lương Sa

Hòa Bình

Mã Tiên

Mỹ Cần

Nguyệt Quất (quật: ngoái lại)

Minh Đức

Phú Lân

Hòa Quới

Phú Lộc

Sa Bình

(Theo monographie Pháp

Tân Ngại (Ngại, cây ngải cứu)

năm 1903)

Thanh Lệ

10 làng:

Tri Tân (tân: bến)

Bình La có

753 dân

Tầm phương (tầm thước)

Cổ Tháp

808 -

(Theo monographie Pháp

Đôn Hóa

1039 -

năm 1903)

Hương Thảo

801 -

10 làng:

Lai Vi

625 -

Diệp Thạch có

705 dân

Lương Sa

1818 -

Hòa Bình

170 -

Mã Tiên

661 -

Mỹ Cần

842 -

Nguyệt Quật

731 -

Minh Đức

3347 - (1)

Phú Lân

756 -

Hòa Quới

229 -

Phú Lộc

1433 -

Sa Bình

743 -

Vĩnh Lợi Hạ, đd., 1 trong 20

Tân Ngải

383 -

tổng c.t. Trà Vinh, có:

Thanh Lệ

707 -

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Tri Tân

900 -

13 làng: Cẩm Hương

Tầm Phương

592 -

Lạc Hòa

(1) Làng Minh Đức là làng

Lạc Ngãi

ở tại Châu Thành, số dân 3347

Lạc Sơn

chia ra có:

Lạc Thạnh

Pháp

25

Lạc Thiện

Pháp lai

2

Sơn Lang (lang: cây cau)

https://thuviensach.vn

228

TVTNMN

Sơn Thọ

Hòa Lục

1527 -

Thủy Thuận

Kim Câu

1056 -

Thủy Trừng

Kỳ La

525 -

Trường Cầu

Lương Hòa

565 -

Trường Thạnh

Qui Nông

1159 -

Trường Thọ

Trì Phong

566 -

(Theo monographie Pháp

Vĩnh Trị Hạ: đd., 1 trong 20

năm 1903)

tổng c.t. Trà Vinh, có:

13 làng:

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Cẩm Hương có

1215 dân

3 làng: Phước Hòa

Lạc Hòa

896 -

Phước Long

Lạc Ngãi

1689 -

Phú Thạch

Lạc Sơn

864 -

(Theo monographie Pháp

Lạc Thạnh

1193 -

năm 1903)

Lạc Thiện

1009 -

3 làng:

Sơn Lang

1399 -

Phước Hòa có

235 dân

Sơn Thọ

645 -

Phước Long

T946 -

Thủy Thuận

523 -

Phú Thạch

2352 -

Thủy Trừng

1015 -

Vĩnh Trị Thượng: đd., 1 trong

Trường Cầu

1833 -

20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

Trường Thạnh

592 -

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Trường Thọ

1050 -

10 làng: Hòa Thạnh

Vĩnh Lợi Thượng, đd., 1 trong

Long Hựu

20 tổng c.t. Trà Vinh, có:

Long Khánh

(Theo lịch An Nam năm 1897)

Long Phước

11 làng: Bình Tân

Phú Long

Bích Trì

Phước Lộc

Chang Mật

Thạnh Hòa

Đa Cần

Thanh Phước (Thanh: sắc

Đa Hòa

xanh)

Hòa Lục

Trường Lộc

Kim Câu

Hội Hữu (hữu: có)

Kỳ La

(Theo monographie Pháp

Qui Nông

năm 1903)

Trì Phong (Trì: ao, hồ)

10 làng:

(Theo monographie Pháp

Hòa Thạnh

285 dân

năm 1903)

Long Hựu

567 -

11 làng:

Long Khánh

1145 -

Bình Tân

1633 dân

Long Phước

674 -

Bình Trì

791 -

Phú Long

1011 -

Chang Mật

655 -

Phước Lộc

582 -

Đa Cần

406 -

Thạnh Hòa

359 -

Đa Hòa

786 -

Thanh Phước

212 -

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

229

Trường Lộc

1079 -

4) Quận Càng Long (sic), 2

Hội Hữu

644 -

tổng:

Trà Vinh, theo quyển Thời sự

1) Tổng Bình Khánh Thượng,

cẩm nang 1939, chia ra có:

4 1. An Trường, Huyền Hội, Mỹ

1) Quận Châu Thành có 4

Cẩm, Tân An.

tổng:

2) Tổng Bình Khánh, 3 làng:

1) Tổng Bình Phước: 3 làng:

Bình Phú, Đức Mỹ, Nhị Long.

Đãi Phước, Phương Thạnh và

5) Quận Tiểu Cần: 2 tổng:

Song Lộc.

1) Tổng Ngãi Long, 4 làng:

2) Tổng Trà Bình, 3 làng:

Hiếu Tử, Hòa Hưng, Tập Ngãi

Hưng Mỹ, Long Hòa và Phước

và Tiểu Cần.

Hảo.

2) Tổng Thạnh Hòa Trung,

3) Tổng Trà Phú, 4 làng:

3 làng: Đại Trinh Tường, Long

Hương Hóa, Lương Sa, Nguyệt

Thới, Tân Hòa.

Hóa và Thạnh Mỹ.

Trà Vinh, năm 1939, dân số có lối

4) Tổng Trà Nhiêu, 5 làng:

254.460 ng. gồm:

Đa Lộc, Hòa Lợi, Long Đức, Vĩnh

Việt

157.080 ng.

Bình, Vĩnh Thuận.

Pháp, Âu, Việt dân Pháp 121-

2) Quận Bắc Trang, 3 tổng:

Cơ Me

81.325 -

1) Tổng Ngãi Hòa Thượng, 4

Hoa

5.700 -

làng: An Quang Hữu, Lưu Nghiệp

Minh Hương

7.000 -

Anh, Ngãi Xuyên và Tập Sơn.

Ấn

86 -

2) Tổng Ngãi Hòa Trung, 5

Mã Lai

19 -

làng: Đôn Hậu, Hiệp Lâm, Hiệp

Trà Vinh (theo monographie

Long, Nghị Châu Thượng và

năm 1903 của Société des Etudes

Phước Hưng.

Indo-chinoise (địa dư ký đặc biệt

3) Tổng Thanh Hòa Thượng,

của hội Cổ học Ấn trung). Nguyên

4 1. An Thới, Đại Du, Hàm Gian

văn câu đầu như vầy:

“Trà Vinh vient de l’ancien

và Long Vinh.

nom Trà Vang qui fut donné au

3) Quận Cầu Ngan (sic), 3

pays par les autorités indigènes.

tổng:

Trà vang est la corruption des

1) Tổng Bình Trị, 5 1. Hiệp

mots cambodgiens Prăc Prabăng

Mỹ, Long Hậu, Mỹ Hòa, Mỹ Thập,

qui signifient “Étang de Bouddha”

Vĩnh Kim.

Comme aucun caractère

2) Tổng Vĩnh Lợi, 6 1. Bình

de l’écriture chinoise ne peut

Hòa, Kim Hòa, Long Sơn, Nhị

reproduire par sa prononciation

Trường, Thạnh Hòa Sơn và Thiên

l e s m o t s c a m b o d g i e n s

Nghĩa.

PracPrăbăng, les autorités

3) Tổng Vĩnh Trị, 6 làng:

annamites se servirent du

Hiệp Thành, Hựu Hòa, Long

caractère “Trà” à la place

Hữu, Long Khánh, Long Lộc và

du mot “Prăc” et de celui de

Trường Lộc.

“Vang” pour “Băng: d’où le mot

https://thuviensach.vn

230

TVTNMN

Travang. Plus tard on écrivit

monographie thì chùa nầy tạo

Travinh et, depuis la conquête,

lập để ghi ơn Phật cứu vua cơ-

l’administration française a

me Ka Giồng Có từ Nam Vang

conservé ce dernier nom.

xuống đây, thuyền bị đắm nhờ

Dịch tóm và bàn rộng. Hai

Phận độ khỏi nạn, nên lập chùa

chữ Trà Vinh, do tên cũ Trà

hoàn nguyện. (Như vậy ao Prac

Vang, dịch tiếng Prăc Prabăng,

Parbang là một cổ tích nên bảo

lấy chữ Trà thế chữ Prắc và

tồn (xem thêm sự tích khác về

chữ “vang” rồi “vinh” thế chữ

“ao vuông”:

Prabăng” sau rốt viết Trà Vinh,

Ao vuông: đd., gốc tích Trà

và chánh phủ Pháp giữ y địa

Van (sic), Trà Vinh: Prăc Prabăng

danh Trà Vinh nầy. Lời bàn -

177 235/15-7 (Le Cisbassac de L.

Nay nói ra thì dông dài và hỗn,

Malleret, p. 31) - A une distance

dường như muốn khoe “kẻ đi sau

d’un peu moins d’un kilomètre à

giỏi hơn người đi trước”. Sự thật

l’ouest, s’élève le Vat An, en 11

phải nhìn nhận cách trong Nam

gr. 017 N. et 115 gr. 513 E. au

phiên âm tiếng Cơ-Me ra tiếng

village de Luông Sa, canton de

Việt quả không phương pháp và

Trà Phú, province de Trà Vinh.

không thống nhất, nay khó biết

Il est situé dans un ensemble de

dựa theo đâu làm chuẩn thẳng.

mouvements du sol et de bassins

Tỷ dụ Prac, Prah, Préa, Prabang,

qui le désignent comme un site

Trapan, Tra-péang, tùy tác giả,

important.

không giống một thể cách.

La pagode est bâtie sur un

Tạm đây tôi xin lưu ý, chữ

soubassement de blocs de latérite,

Trapéang, trước đây đã dịch: Trà

surélevé par un terre-plein

Vang như trên, sau đó lại dịch

entouré lui-même d’un mur en

Trà Bang (trong địa danh Long

moellons de la même pierre. Ce

Mỹ Trà bang nơi Rạch Giá, sau

socle est encadré d’un bassinfossé

đó lại dịch tắt bỏ hết và thâu

de contour carré. L’em-placement

gọn còn chữ “bưng” gọn gãy và

passe pour correspondre aux

cho luôn vào tiếng Việt, tỷ dụ:

fondations d’un ancien pràsàt et

bưng - biền.

les statues que nous décrirons

Tiếng Việt dùng phiên âm

plus loin auraient été trouvées

tiếng Cơ-Me còn trong thời kỳ

dans le terre-plein du vằt.

phôi thai tôi làm công việc thâu

A 250 mètres environ au Sud,

lượm và xin nhường quyền định

un monticule haut d’environ 4

đoạt cho các chuyên gia về từ

mètres et entouré sur trois côtés

ngữ học.

d’un bassin-fossé serait, selon

Ao Prăc Prabăng, nay vẫn

la tradition, un emplacement

còn tại làng Đôn Hóa, tổng

d’ancien monument où un roi

Trà Phú, nơi gọi chùa Phường

khmer aurait eu sa résidense.

(tr. 34 monographie 1903) và

Selon une autre version, ce

theo truyền thuyết ghi nơi tr. 6

roi aurait simplement élevé la

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

231

pagode après avoir échappé à

chủ gia đình và sanh con theo họ

un naufrage dans le Mékong à

mẹ, cưới hỏi trai theo về ở bên

quelques kilomètres de là... Pas

vợ chớ không như ta gái theo về

de briques apparentes, mais il est

ở nhà chồng, nói trắng ra sanh

possible que l’édifice disparu ait

gái lời hơn sanh trai. (xem các

été construit en matériaux légers.

thẻ khác)

L’endroit est occupé de nos jours

Chú ý - Monographie nói làng

par un cimetière vietnamien, en

có ao cổ tích là Đôn Hóa, trong Le

11 gr. 014 N. et 115gr domine

Cisbassac lại gọi làng Luông Sa,

un mur de terre en direction

duy tổng không đổi. (Làng Luông

Nord-Sud.

Sa, trong monographie 1903 đã có

Au Nord de la pagode et

và viết lương sa).

à e n v i r o n 1 0 0 m è t r e s d e Trà Vinh (kể về đường thủy)

celle-ci, s’étend un grand

- Trà Vinh gồm nhiều đất giồng

bassin de 200 mètres orienté

cao ráo, người Cơ-Me cất nhà lập

approximativement de l’ouest

chùa trồng chung quanh cây dầu

à l’est et bordé d’un talus haut

cây sao che mát.

d’environ 4 mètres. Ce grand

1) Có rạch Cái họp dài 11 km.,

trapan, appelé Ao Vuông par les

rộng 30 mét, chảy qua các tổng

Annamites, terme qui rappelle le

Bình Khánh Thượng, Ngãi Long

souvenir d’un roi, aurait donné

Thượng, nối liền Cổ chiên qua

son nom à la ville de Trà Vinh, par

sông Hậu Giang với các kinh An

déformation de la transcription

Trường, Venturini và rạch Cần

Trà Van. Un autre bassin carré

Chông.

plus petit et aujourd’hui comblé

2) Rạch Láng Thé, dài 5km,

s’étendant auprès du premier.

rộng 40 mét, sâu độ 7 mét, chảy

Il était appelé Srah Pros (le

qua tổng Bình Khánh Hạ, Bình

bassin des hommes, tandis que le

Hóa, và một phần Ngãi Long

grand était nommé Srah Srei (le

Thượng, nối Cổ Chiên qua rạch

bassin des femmes). Une légende

Cái Họp bằng con rạch Dừa Đỏ,

racontant le creusement de ces

và nối Cổ Chiên qua Hậu Giang

deux pièces d’eau se rattache à

bằng Kinh Luro, kinh Venturini

des survivances d’organisation

và rạch Cần Chông. Láng Thé

matriarcale assez répandues

khá sâu rộng nên ghe chài và tàu

dans le Delta du Mékong et

thủy vừa vừa đều có thể vô sâu

parmi les populations du Massif

vào hậu bối của tỉnh.

Annamitique”.

3) Rạch Trà Vinh, chảy ngang

Đây là tích vì phái đàn ông

tòa bố và cầu tàu sở thủy giang

thua trí để thua phái đẹp, ao

vận (Messageries Fluviales),

do đàn ông đào kém sâu kém

đường tàu chạy Mỹ Tho Bến Tre

rộng thua ao do đàn bà đào, nên

Trà Vinh. Rạch cũ vì quanh co

phong tục người Cơ-Me phải

khó đi, nên năm 1876 có đào một

theo mẫu hệ, đàn bà cốt cán làm

con kinh 5km dài để cho con rạch

https://thuviensach.vn

232

TVTNMN

bớt uốn éo, tuy vậy các ghe chài

Liêm bằng ngả kinh Trà Ngoa và

to vóc phải cất hàng và ăn hàng

Hiếu Kinh.

khá xa chợ Châu Thành.

8) Ngoài ra còn rạch Bưng

4) Kinh Trà Vinh dài 7km, bề

Bót chảy ngang chợ Cầu Kè.

ngang 5 mét, đào năm 1884 theo

Vùng nầy còn những rạch nhỏ

kinh Ba Tiêu chảy ra. Hậu Giang

để rút nước phèn như rạch Tham

và kinh Rạch Lọp đào năm 1897,

đưng, rạch Cam Sơn, rạch Vừng,

dài 14 km, rộng 7 thước, kinh

v.v... Nhắc lại, kinh Luro đào

Rạch Lọp nầy nối con rạch Lọp

năm 1869, kinh Venturini cũng

(dài 9km) qua sông Bassac bằng

đào những năm ấy, còn kinh An

con rạch Cần Chông và nhờ rạch

Trường đào năm 1871, nhờ các

Cần Chông mà ghe chài và tàu

kinh nầy mà Trà Vinh khỏi nạn

vô ra trong tỉnh lưu thông, thuận

trầm thủy và ruộng Trà Vinh

tiện; nhưng chỉ dễ dàng vào mùa

kể vào ruộng tốt nhứt nhì của

mưa nước cao, và sau nầy nên mở

đất Nam Kỳ cũ. (monographie

rộng và đào sâu thêm mới giúp ích

1903).

thêm nhiều.

Trà Vinh (kể về đường bộ).

5) Rạch Bàng Đa, trổ ra Cổ

Thông thương với các tỉnh lân

Chiên, dài 7 km. Cựu Trào có để

cận, thì từ Trà Vinh:

lại con kinh Chà Và, có từ đời

1) Qua Bến Tre, thì có lộ Quản

vua Minh Mạng, nối rạch Ông

Hạt số 3 chạy ngang rạch Láng

Ốc chảy ngang chợ Cầu Ngan

Thé và sông Cổ Chiên, năm 1903,

(sic), sau nầy phải khai thêm

rộng 7 thước, trải đá chưa trọn

một con kinh 4 km, rộng 10 mét,

con đường;

để ghe chài vô lòi lúa chợ Cầu

2) Qua Vĩnh Long là lộ Quản

Ngan mới được. Rạch Bàng Đa

Hạt số 7 có đường dây thép chạy

nối rạch Thâu Râu qua rạch Ông

song song và chạy ngang chợ Ba

Ốc qua cửa Công Hầu (đúng ra

Si (làng Phượng Trà), chợ Láng

là cửa Cồn Ngao, viết sai khiến

Thé (làng Nguyệt Lang) cũng đi

địa đồ đều ghi tên viết sai cửa

ngang chợ An Trường. Rộng 9

Công Hau, hay Cung Hầu, khó

thước, đá chưa trải giáp.

cãi chính. Rạch Thâu Râu, rạch

3) Muốn qua Sốc Trăng, phải

Sa Rài, chảy qua Láng Sắc, rạch

theo lộ quản hạt số 3 đi ngang Ba

Giồng.

Tiêu và Bắc Trang rồi phải sang

6) Rạch Cồn Lợi tiếp nước

sông cái Bassac. Năm 1903 đã dự

Láng sắc đổ vào cửa Cổ Chiên.

định đi Sốc Trăng bằng ngả Trà

7) Không kể các kinh rút nước

Vinh qua Tiểu Cần vừa gần vừa

phèn làng Đôn Hậu đổ ra Vàm

dễ đi hơn.

Rây, kế đó có rạch Trà Cú, rồi 8

Còn muốn đi trong nội địa

rạch Bắc Trang, rạch Lọp, kinh

hạt thì có các con đường địa hạt

Ba Tiêu, kinh Trà Vinh, chảy ra

sau đây:

gặp các kinh An Trường, rạch Cái

1) Trà Vinh đi Giồng Ké, giáp

Lọp, Láng Thé, chảy qua Vũng

ranh với Vĩnh Long, năm 1903

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

233

chưa trải đá nhưng dễ đi, chạy

Trà Vinh (kể về chuyện khác). -

theo ngả gọi đường vàm, qua Ba

Trà Vinh không có rừng, nghề

Trường, Bãi Xang ngang qua họ

lâm súc không có. Tuy các chùa

đạo Cái Họp, Đức Hòa và Giồng

Thổ, sãi Miên có trồng nhiều cây

Ké; đường đi Ba Se, theo lộ Tiểu

sao cây dầu chung quanh chùa

Cần, có một ngả tẽ qua Lương Sa,

nhưng không phải lấy đó làm

xe đi được và khá tốt;

hoa lợi, chỉ để che mát và làm

3) Lộ qua họ đạo Mặc Bắc

cây cảnh. Có giồng chùa Chim,

theo lộ Tiểu Cần ngang qua Ô

có vô số chim, chim diệc chim cò

Chác (làng Phú Lam), và ngang

đủ thứ... Khi xưa trong tỉnh cũng

Ô Đông (làng Hiếu Tử), tới Tiểu

có thú rừng như cọp rừng sác,

Cần là một địa điểm quan trọng

nhưng khi các rừng dừa nước bị

rồi tới Mặc Bắc (làng Long Định);

phá biến ra ruộng thì số cọp đều

Nếu theo luôn ngả nầy thì đi

dứt, heo rừng, nai hươu cũng

tới chợ Cầu Kè, giáp ranh Cần

có nhưng tiệt giống lần hồi. Về

Thơ, nhưng phải tách theo một

nghề hạ bạc cũng kém, cá tôm

con đường tẽ nơi làng Trinh Phu,

vừa đủ trong tỉnh không dư để

chạy ngang làng Đại Trượng thì

bán ra ngoài. Nơi bãi biển, ở Ba

tới ranh tỉnh Cần Thơ. Cũng

Động, tỷ dụ mùa năm 1900-1901,

có thể theo đường nầy qua Bắc

thâu lợi được 343 tạ cá (picul) và

Trang, mượn đường Tiểu Cần tới

2495 tạ tôm khô, trị giá lúc đó là

Rạch Lọp, làng Hùng Điều tới chợ

7.500 bạc.

Trà Trót qua lộ Quản Hạt số 9;

Trà Vinh không có hoa lợi về

4) Lộ đi Trà Cú theo lộ Quản

hầm mỏ vì không có núi. Sinh

Hạt số 3 tới chợ Trà Trót rồi tẽ

nhai trong tỉnh chỉ có lúa và gạo.

sang qua ngả chạy về chợ Ngã Ba

Trà Vinh là một tỉnh có người

Trà Cú, làng Thanh Xuyên;

Cơ-Me ở nhiều. Về cách cai trị,

5) Lộ đi Cầu Ngan (chánh tả

ngày xưa quan đầu tỉnh là người

xưa viết không g), qua họ đạo

Cơ-Me, gọi (chôn-hoai-sroc-cui

Giồng Răm họ đạo Chà Và, chợ

(sic) và phó là Cra-la-péas-kong

Cầu Ngan (Làng Minh Thuận),

(monographie tr. 31). Miên ngữ

đi nữa thì tới chợ Ô Lắc và tới Ba

là: chăufay-srôk: gouverneur

Động là cùng đường. Đường nầy

de province (dictionnaire J. B.

chạy trên đất giồng, năm 1903

Bernard).

chưa lát đá nhưng đi dễ dàng cho

Đời vua Minh Mạng vì ép

người đi bộ.

người Cơ-Me bỏ tục mặc váy ép

Tóm lại tổng có đường của

vận quần theo phong tục Việt mà

tổng và làng thì có đường

Thổ dậy và làm loạn phải nhiều

của làng, năm 1903 còn chưa

năm mới dẹp yên.

trải đá khắp nhưng giúp sự

Đám dậy lớn là vào năm 1882,

lưu thông trong tỉnh không

vào đời ông Lê Văn Duyệt trấn

nhỏ. (monographie 1903 tỉnh

nhậm tại đây, người Thổ dùng

Trà Vinh).

loại mác thong có tra cán dài gọi

https://thuviensach.vn

234

TVTNMN

chà gạc rất là lợi hại và dùng trâu

Trà Vinh (kể về cổ tích). - Ngoài

dữ cỡi ra trận, phải cam go lắm

các chùa cơ-Me, kể ra đây không

mới trừ xong. Lúc ấy gọi phủ Lạc

xiết (muốn nghiên cứu, nên xem

Hòa, huyện Trà Vinh, quan An

Le Cisbassac của ô. Louis Ma-

Nam lập đồn binh ở Bắc Trang,

lleret, do trường Viễn Đông Bác

Nguyệt Lãng, Vĩnh yên, Vĩnh

Cổ xuất bản năm 1963, Paris), kể

Trường, mới chinh phục họ được.

về thánh đường Da Tô, nhà thờ

Họ đạo Mắc Bắc, mục sư Pháp

lớn nhứt là ở Mặc Bắc, làng Long

là Marchand, quen gọi Cố Du,

Định, gần sông Bassac, lập năm

hưởng ứng hay oan tình, theo Lê

1720, kiến trúc theo kiểu gô-tích

Văn Khôi, chống binh của Minh

(gothique) lối mười mấy năm nay

Mạng, sau bị bắt bị xử lăng trì gọi

(đối với năm 1903).

xử “tùng xẻo” (ra lịnh một tiếng

Các thánh đường khác nhỏ

trống “tùng” thì xẻo một miếng

hơn, thì có:

thịt, Marchand sau được phong á

- ở Bãi Xang, gọi Giồng Tượng,

thánh, hình phạt nầy thật hiểm

cũng là khá xưa;

ác. Năm 1841 (Thiệu Trị) có tên

- ở giồng rùm, làng Hòa Hảo,

Miên quê ở Ba Xuyên, dậy, loạn

và một thánh đường nữa ở làng

quân kéo tới Trà Vinh giết Huyện

Vang Cửu một cái ở Cầu Ngan và

Ơn. Bố Chánh Trấn và tri huyện

một ở Láng Sắt.

Bùi Hữu Quờn cầm binh đuổi

Tại Châu Thành Trà Vinh

họ tới Long Ô, tổng Ngãi Long

có một nhà thờ xây dựng sau

Thượng, nhưng quả bất địch

những thánh đường kể trên,

chúng, bị họ giết. Sa Sâm làm chủ

và cha sở vừa coi sóc luôn một

trong một lúc, nhưng năm sau,

dưỡng đường bản hạt do các

vua Thiệu Trị sai hai đạo binh

bà nữ tu dòng Saint Paul de

do Nguyễn Văn Nhơn và Huỳnh

Chartres trông nom, và coi sóc

Công Sách điều khiển, dẹp yên

luôn một nhà nuôi trẻ côi cút

đám loạn nầy, Sa Sâm bị giết,

nay còn miễu công thần thờ tại

(monographie 1903). (Nay vẫn

làng Hiếu tử và làng Long Thuận.

là tỉnh Trà Vinh).

Năm 1867, tên Lý Rót làm

Vĩnh Long tỉnh: đd., tên một trong

loạn, bị người tên Phó Kê bắt nạp

sáu tỉnh NV. đời Thiệu Trị dĩ chí

quan, giết.

Tự Đức, (c.g. đời đàng cựu), gồm Năm 1872, dân nổi loạn ở

4 phủ 8 huyện:

Vũng Liêm, giết Salicetti, sau

4 phủ

Phủ Trần Bá Lộc dẹp. Năm 1874,

8 huyện

Nguyễn Xuân Phụng và Đoàn

Phủ:

Công Bửu dậy, năm 1875 Lê Tấn

1) Định Viễn (Vĩnh Long)

Kế và Trần Binh (sic) dậy, nhưng

Huyện

sau các cuộc ấy thì Trà Vinh trở

1) Vĩnh Bình (Long Hồ)

lại một thời tạm gọi thái bình

2) Vĩnh Trị (Vũng Liêm),

(monographie 1903).

2) Hoằng An (Ba Vác)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

235

Huyện

Bình Chánh: đd., 1 trong 13

1) Tân Minh (Ba Vác)

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

2) Duy Minh (Rạch Nước

có 8 làng:

Trong)

An Hội

3) Hoằng Đạo, Hoằng Trị

Chánh An

(Bến Tre)

Chánh Hiệp

Huyện

Chánh Hòa

1) Bảo Hựu (Bến Tre),

Chánh Thuận

2) Bảo An (Cái Bông),

Long Hội Thượng

4) Lạc Hóa (Chà Văng)

Tân Thắng

Huyện

Chánh Hội

1) Tuân Ngãi, (Cầu Ngang,

Bình Hiếu: đd., 1 trong 13

Mương Đực)

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

2) Trà Vinh (Trà Vinh).

có 7 làng:

(PCGBCTVK).

Hiếu Ân

Vĩnh Long, năm 1897, có 13 tổng và

Hiếu Hiệp

105 làng. Các tổng ấy là:

Hiếu Hòa

t. Bình An có

10 làng

Hiếu Kinh

Bình Chánh

8 làng

Hiếu Ngãi

Bình Hiếu

7 làng

Hiếu Thuận

Bình Hưng

8 làng

Hiếu Nhơn

Bình Long

8 làng

Bình Hưng: đd., 1 trong 13

Bình Phú

10 làng

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Bình Quới

7 làng

có 8 làng:

Bình Thanh

6 làng

An Thành

Bình Thiềng

7 làng

Bình Lương

Bình Thới

8 làng

Bình Luông

Bình Trung

10 làng

Hòa Ninh

Bình Xương

7 làng

Phú Hiệp

Minh Ngãi

9 làng

Phụng Đức

Bình An: đd., 1 trong 13 tổng

Phú Thuận

c.t. Vĩnh Long, năm 1897, có 10

Tân Phong

làng:

Bình Long: đd., 1 trong 13

Lộc Hòa

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Phước Hậu

có 8 làng:

Tân Bình

Long An

Tân Giai

Long Châu

Tân Hạnh

Long Đức

Tân Hóa

Long Hiệp

Tân Hội

Long Hồ

Tân Hiệp

Long Phú

Tân Nhơn

Long Phước

Tân Ngãi

Long Phước Tây

https://thuviensach.vn

236

TVTNMN

Bình Phú: đd., 1 trong 13

Bình Thới: đd., 1 trong 13

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

có 10 làng:

có 8 làng:

Mỹ Hưng

Hòa Thuận

Mỹ Thạnh Trung

Thới Hòa

Phú Lộc

Hồi Luông

Phú Lộc Đông

Hồi Xuân

Phú Quới

Tân An Tây

Phú Ân

Thới Hiệp

Phú Trường

TườngLộc

Phú Trường Đông

Tường Thạnh

Phú Hậu

Bình Trung: đd., 1 trong 13

Phú Yên

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Bình Quới: đd., 1 trong 13

có 10 làng:

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Quang Đức

có 7 làng:

Quang Phong

Phú Thới

Trung Điền

Phước Thạnh

Trung Hậu

Quới Hiệp

Trung Trạch

Tân An Đông

Trung Hòa

Thái Bình

Trung Hưng

Thanh Khê

Trung Ngãi

Trường Thọ

Trung Tín

Bình Thanh: đd., 1 trong 13

Trung Trị

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Bình Xương: đd., 1 trong 13

có 6 làng:

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

An Hương

có 7 làng:

Hòa Mỹ

Bình Chánh

Bình Sơn

Nhơn Phú

Phú Đa

Thanh Điền

Phú Vĩnh

Thanh Phước

Phước Định

Thanh Thủy

Tân Thạnh

Bình Thiềng: đd., 1 trong 13

Thới Định

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Minh Ngãi: đd., 1 trong 13

có 7 làng:

tổng c.t. Vĩnh Long, năm 1897,

Bình Tịnh

có 9 làng:

Hạnh Lâm

Hưng Lễ

Long Mỹ

Hưng Long

Long Thanh

Hưng Ngãi

Sơn Đông

Hưng Nhơn

Thiềng Long

Hưng Thạnh

Thiềng Đức

Hưng Tín

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

237

Hưng Trí

Trương Tấn Bửu (Bến Tre)

Hưng Bình

(1752 - 1827), chương dinh

Hưng Hòa

Võ Văn Chánh (Vũng Liêm)

(Nay vẫn là tỉnh Vĩnh Long)

(? - 1795), vệ úy

Vĩnh Long Danh Nhơn (triều nhà

(theo Lê Thọ Xuân)

Nguyễn):

Vĩnh Long: năm 1897, có:

Hà Văn Lộc (Mỏ Cày) (? -

a) Trường học: 1 trường địa

1787), chưởng cơ

hạt và 4 trường tổng tại làng:

Lê Tấn Sâm (Mỏ Cày( (? - ?),

Vĩnh Long, làng Long Châu

phó tướng

Ba Kè, làng Chánh Hiệp

Nguyễn An (Vĩnh Long( (? -

Chợ Lách, làng Bình Sơn

?), vệ úy

Vũng Liêm, làng Trung Tín

Nguyễn Huy (Vĩnh Long) (? -

b) 5 nhà thơ, dây thép: 1 sở tại

?), Quảng Đức lưu thú

tỉnh; 1 sở tại Ba Kè; 1 sở tại Cái

Nguyễn Quận (Bến Tre) (? -

Nhum; 1 sở tại Chợ Lách; 1sở tại

1790), chưởng cơ

Vũng Liêm.

Nguyễn Đăng Chiêu (Vĩnh

c) 9 chợ:

Long) (? - 1787), chưởng cơ

Chợ Long Châu, làng Long

Nguyễn Văn Châu (Vĩnh

Châu

Long) (? - 1795), chưởng cơ

- Thiềng Đức, làng Thiềng

Nguyễn Văn Hựu (Mỏ Cày)

Đức

(? - 1802), chưởng cơ

- Ngã Tư, làng Long Đức

Nguyễn Văn Khươn (Vĩnh

- Vũng Liêm, làng Trung Tín

Long) (? - 1790), chưởng cơ

Chợ Lách, làng Bình Sơn

Nguyễn Văn Liệu (Vĩnh Long)

- Cái Nhum, làng Tân Hội

(? - 1802), chưởng cơ

Đông

Nguyễn Văn Sứ (Vũng Liêm)

- Ba Kè, làng Phú Lộc Đông

(? - 1800), chưởng cơ

- Mang Thít, làng Tân An

Nguyễn Văn Tồn (Trà Vinh)

Đông

(? - 1820), thống chế

- Cầu Lầu, tổng Bình Long

Nguyễn Văn Thuận (Vĩnh

Vĩnh Long, năm 1939, trong

Long) (? - 1795), chưởng cơ

quyển Thời sự cẩm nang, ghi

Phan Văn Triệu (Bến tre) (? -

lại các chợ:

?), đô thống chế

Long Châu

Trần Công Lại (Chợ Lách) (?

Ngã tư

- 1824), đô thống chế

Vũng Liêm

Trần Đại Luật (Vĩnh Long)

Chợ Lách

(1763 - 1803), chương dinh

Tam Bình

Trần Phước Giai (Vĩnh Long)

Cái Nhum

(? - 1782), tham chánh

Vĩnh Long, năm 1939, theo quyển

Trần Phước Khương (Vĩnh

Thời sự cẩm nang 1939, chia

Long) (? - ?), cai đội

ra có:

https://thuviensach.vn

238

TVTNMN

1) quận Châu Thành 4 tổng:

2) tổng Bình Phú, 8 làng; Mỹ

1) tổng Bình An, 6 làng : Lộc

Hưng, Mỹ Thạnh Trung, Phú

Hòa, Phước Hậu, Tân An, Tân

Hậu, Phú Lộc, Phú Lộc Đông,

Hanh, Tân Hòa, Tân Ngãi.

Phú Quới, Phú Trường Đông, Phú

2) tổng Bình Hưng, 6 làng:

Trường Yên.

An Thành, Bình Lương, Ninh

3) tổng Bình Thới, 5 làng: Hòa

Thuận, Phú Hiệp, Tân Phong và

Bình, Tân An Luông, Xuân Hiệp,

Long Định.

Tường Lộc và Thới Hòa.

3) tổng Bình Long, 6 làng:

Vĩnh Long, năm 1939, dân số có lối

Long An, Long Châu, Long

195.003 ng. gồm:

Hồ, Long Phước, Long Phước Tây

Việt

194.436 ng.

và Phú Đức.

Pháp, Âu, Việt q.t. Pháp 166-

4) tổng Bình Thiên, 3 làng:

Ng. nước khác 1.286 -

Hòa Tịnh, Long Mỹ và Long Đức

Vĩnh Long (cổ tích):

Đông.

1) Đền thờ đức Khổng tử, cũng

2) quận Chợ Lách, 3 tổng:

gọi Văn Thánh Miếu, xây năm

(Quận này nay thuộc tỉnh Bến

1864 lúc ông Phan Thanh Giản

Tre).

ngồi trấn với chức kinh lược sứ;

1) tổng Bình Thạnh, 3 làng:

khi người mất vì lòng ngưỡng mộ,

Mỹ An, Nhơn Phú và Phước thủy.

dân chúng lập miếu thờ người tại

2) tổng Bình Xương, 4 làng:

đây luôn (trên đường số 7, thuộc

Phú Bình, Phú Phụng, Sơn Định,

làng Long Hồ) (cách Châu thành

Tân Thạnh.

1.000th).

3) tổng Minh Ngãi, 4 làng:

2) mộ ông quan Lê Ngươn

An Thới, Hưng Long, Hòa Nghĩa,

Vinh, làng Tân Ngãi, đường Sài

Tân Thiềng (sic)

Gòn đi Cà Mau.

3) quận Vũng Liêm, 3 tổng:

3) miễu Công Thần, đường

1) tổng Bình Hiếu, 4 làng:

làng số 31, thuộc làng Long Đức

Đông.

Hiếu Ân, Hiếu Nhơn, Hiếu

Vĩnh Thanh (trấn): đd., Vĩnh Long,

Thuận, Hiếu Đức.

cũng gọi Long Hồ; một trong tám

2) tổng Bình Quới, 4 làng:

trấn xưa, đời vua Minh Mạng; bảy

Quới Hiệp, Tân An Động, Than

trấn kia là:

Bình, Thanh Phú.

- Gò Sặt,

3) tổng Bình Trung; 6 1:

- Nam Vang,

Trung Hiếu, Trung Ngãi, Trung

- An Giang,

Lương, Trung Chánh, Phong Thới

- Định Tường,

và Trung Hậu.

- Phan Yên,

4) quận Tam Bình, 3 tổng:

- Biên Hòa,

1) tổng Bình Chánh, 5 làng;

- Hà Tiên

Chánh An, Chánh Hiệp, Chánh

P.C.G.B.C.T.V.K.)

Hòa, Chánh Hội và Tân Long

Vĩnh Trấn: đt., (Vĩnh Long Trấn và

Hội.

An Giang Trấn nhập lại)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

239

một trong năm trấn của đất

Ba Nhà Bè (Phù Gia Tam Giang

Đồng Nai năm 1806 (đời vua Gia

Khẩu).

Long) bốn trấn kia là:

L ’ ý l e d e K i n g - C h â u ,

- Phan Trấn (Gia Định),

vulgairement s’appelée cu lao

- Biên Trấn (Biên Hòa),

cai tac (sic) est située sur le cours

- Định Trấn (Định Tường),

inférieur de Phuoc Giang et dans

- Hà Tiên (Hà Tiên). (theo

le sud-est de la citadelle, à la

P.C.G.B.T.V.K.)

distance de 21 lis et demi. Elle

Vĩnh Trị Huyện: đd., tên cũ một a une longueur de 13 lis et une

huyện của phủ Định Viễn.

largeur de 7 lis.

(Vĩnh Long), nôm gọi Vũng

Cette ýle est habitée et

Liêm.

cultivée. A sa gauche est le Dong

(PCGBCTVK).

Giang qui est en cet endroit

Cù Lao Cái Tắt (sic Malleret: đd,

d’une grande largeur. Le vent fait

tên cù lao ở NV; TVK viết Cái Tắc,

élever des lames sur cette rivière,

tên chữ là Kinh Châu (PCGBC)

qui communique à l’est avec les

Cơ Me: koh kanun (T.V.K.)

trois arroyos Boi Diep, Tanh Thuy

(chưa dịch, chừa lại sau)

et Dong Mon. A droite de l’ýle est Cù Lao nầy ở về ngọn hạ lưu

le Tay Giang, qui, malgré son peu

sông Phước, chia sông làm hai,

de largeur, est une bonne route

bên tả là sông Đông (Đông Giang)

pour se rendre directement et vite

ăn thông với mấy cù lao của ba

à la citadelle de Bien Hoa; cette

sông Bối Diệp (sông Lá Buôn),

route est prise ordinairement par

sông Thanh Thủy và sông Đồng

les barques grandes ou petites. A

Môn, bên hữu cù lao là sông Tây

l’extrémité de l’ýle, le Dong Giang

(Tây Giang), tuy nhỏ mà là đường

et le Tay Giang se rejoignent et

đi mau tiện (vì vậy nên có danh

mêlent leurs eaux, ce qui donne

từ “Cái Tắt”). Nơi cuối cù lao thì

naissance au Lan Vu, lequel est

hai sông hiệp lại vì tục gọi sông

très large et très profond.

Chàng Hảng (Aubaret gọi sông

Les eaux du Dong Giang et

Lan Vu, Nguyễn Tạo dịch Lan

du Tay Giang sont d’abord fort

Ô), ngọn hạ lưu sông này là cù

sales; mais elles se purifient et

lao Văn Manh (muỗi ong), cù

deviennent limpides quand elles

lao Văn Manh nầy ngăn che cho

sont mêlées à celles du Lan Vu

sông gọi Rạch Choại, chữ gọi Mao

(Aubaret, p. 164)

Đằng. Choại là loại dây dùng bện

Cù Lao Cái Thia: đd., tên cù lao chữ

đăng đương sáo và đọt nó ăn được,

gọi Thi Hàn Châu (PCGBCTVK)

và Mao Đằng nầy, ông Nguyễn

Ở phía bắc Tiền Giang (nay là

Tạo dịch là Rạch tói, thì dân địa

phà Mỹ Thuận, tỉnh Tiền Giang)

phương nào biết đó là con sông

thuộc tổng Kiến Phong, có sông

nào. Chỗ sông này chảy tán loạn

Thi (Cái Thia) bọc ở đông, sông

ra các ngã, tên gọi Trạch Đằng

Hàn bọc ở tây, hai sông hiệp lại

Giang, sau hội lại chảy về Ngã

một dòng, có cù lao nầy ở giữa nên

https://thuviensach.vn

240

TVTNMN

gọi cù lao Thị Hàn. Cù lao ấy có

Cette ýle est dans l’ouest de

lồi lên sáu đầu nhọn nên gọi Lục

la citadelle (Vinh Long), à la

Châu Đầu (đầu của 6 cái cồn)

distance de 174 lis et demi; son

đều thuộc thôn Mỹ Lương, Hòa

territoire est occupé par le village

Lộc, Mỹ Hưng, Mỹ Thuận, Mỹ An

de Tan Phu Lam. Dans l’est et à

Đông, Thanh Hưng và Mỹ Long.

une petite distance, est d’abord

Sông Cổ Lịch cũng ở chỗ nầy, giữa

l’ýle de Toan Truc, et puis celle de

những cồn nhỏ nầy.

Chiu Ba. Ces ýles sont placées à

Cù lao Cái Vừng: đd., cũng gọi cù

la suite l’une de l’autre et la plus

lao Long Sơn, NV.

grande en tête.

Ở thượng lưu Tiền Giang, dài

La végétation en bambous et

hơn 47 dặm, lồi lủng cạnh khía,

en arbres est considérable.

hình giống đầu rồng, ở cách tân

Le poste de Tan Chau Dao est

thủ đạo Tân Châu 5 dặm, cách

sur la côte ouest du fleuve, et sur

phía tây trấn 174 dặm, kế hướng

la côte orientale se trouve celui

đông là cù lao Tán Du (dù và

de Kien Sai Tan; enfin sur la rive

lọng), lại hướng đông nữa là cù

au nord est le poste de Hung Ngư

lao Đồ Bà, bày hàng chữ Nhứt

Tan. Ces trois postes, ainsi placés,

có thứ lớp lớn nhỏ; có làng Tân

représentent une grande force en

Phú, nơi đây rừng tre xanh rậm,

s’appuyant mutuellement l’un

sông sâu nước chảy, bờ phía tây

sur l’autre.

là thủ sở Tân Châu, bờ phía đông

Chú thích: - Hung Ngư Tan là

là thủ sở Chiến Sai, bờ phía bắc

Hồng Ngự Tấn.

là thủ sở Hồng Ngự, địa thế

Kien Sai Tan là Kiến Sai Tấn,

hùng quan ngăn chận chỗ hiểm

sau gọi Chiến Sai (Thủ Chiến

yếu, đúng là nơi thuở đàng cựu

Sai).

lập đồn thủ ngăn giữ trước láng

Vào đời trước, thường dùng

giềng Cao Miên. Về bờ hướng

những chữ: đồn thủ, tấn thủ,

nam đối ngang với vàm sông có

kinh mới thông với bờ sông Châu

ngày nay đã quên, phàm trên bờ

Giang (CĐTTC, tập 1, tr. 99 và

là thủ, như Thủ Dầu Một, Thủ

NKLTĐDC, tr. 87).

Đức, còn dưới sông là tấn, như

GĐTC, bản Pháp văn, tr. 263,

Vàm Tấn (vàm Đại Ngãi, hạt

Aubaret viết: “L’ýle de Long Sơn,

Sốc Trăng).

vulgairement appelée Cù Lao

Cù Lao Cát: đd., cù lao trên sông

Cái Vũng, est située sur le cours

Hậu (PCGBCTVK).

supérieur du fleuve antérieur;

tên Hán: Sa Châu.

elle est longue de plus de 47 lis.

Ở phía dưới sông Cường Oai

Cette ýle a des protubérances

(Lai Vung), thuộc tỉnh Sa Đéc

semblable aux cornes du dragon.

Hậu Giang, có thôn Tân Lộc.

A l’est de cette ýle, et à 5 lis et

Đường đi lau lách, chim le-le rất

demi de distance, on voit le poste

nhiều, nơi vắng vẻ. (GĐTTC, tập

de Tan Chau Tan Dao.

1, tr. 100).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

241

GĐTC, bản Pháp văn, tr.

Định, phần đông thuộc làng Phú

264, Aubaret viết: “L’ýle de Sa

Thạnh (monographie 1902 Mỹ

Châu est sur le fleuve postérieur,

Tho).

audessous du cours du Cương

Cù lao Cồn Tàu: đd., tên cù lao Oai”.

thuộc Định Tường: Quới Sơn

Le village de Tan Loc en

Châu (PCGBCTVK).

occupe le territoire. Les routes

(Xem cù lao Quới Sơn)

de ce village sont encombrées par

Cù Lao Công: đd., cù lao trên Hậu

une grande quantité de joncs. Il y

Giang NV. (PCGBCTVK).

a sur l’ýle beaucoup d’oiseaux de

Cù Lao Đeo: đd., tên cù lao thuộc

toutes sortes; ils en habitent les

tỉnh Mỹ Tho, làng Giao Hòa,

parties solitaires”.

năm 1902 chỉ khai phá phần

Cù Lao Chà Và: đd., tên cù lao NV;

trung ương (monographie 1902

không có tên chữ trong PCGBC

Mỹ Tho).

của TVK.

Cù Lao Dài: đd., tên cù lao thuộc

Cơ Me: koh cva (di cảo TVK)

Vĩnh Long, chữ gọi Trường Châu

trong Le Cisbassac)

(PCGBCTVK).

Ta nói Chà Và, thì Miên nói

Ở về ngọn hạ lưu sông lớn

cva, koh cva là cù lao chà và vậy

Long Hô, châu vi 30 dặm (T. T. T.).

thuộc tỉnh An Giang.

Gồm năm thôn: Phú Thái ,Phước

Cù lao Cổ Bồn hay cù lao Cotambon:

Khánh, Thái Bình, Thanh Hương

đd., tên cù lao trên sông Hậu

và Bình Thạnh. N. T. gọi cù lao

(PCGBCTVK).

Trường (GĐTC, tập 1, trang. 97).

Cù lao con cộc lớn: đd., tên cù lao ở

Cù Lao Dao Lửa (sic): đd., tên

NV; trên sông Hậu Giang.

cù lao ở NV; Le Cisbassac viết

Cơ Me: koh kaat thom (di cảo

Dao lửa nhưng trong PCGBC, T.

TVK trong Le Cisbassac).

V. Ký viết Dao Lửa, chữ gọi Hỏa

Miên cho cồng cộc cùng loại

Đao Châu.

với quạ nên cũng gọi kaat như

nhau.

Cơ Me: Koh Phlơn (di cảo T. V.

koh kaat thom là cù lao con

K trong Le Cisbassac).

cộc lớn.

(phlơn, phloeung: lửa) trước

Cù lao con cộc nhỏ: đd., tên cù lao

thuộc Sa Đéc thuộc tỉnh An

ở NV; trên sông Hậu Giang.

Giang cũ.

Cơ Me: koh kaat tóc (di cảo

Cù Lao Đầu Nước: đd., tên cù lao

TVK trong Le Cisbassac).

NV. Cũng viết Gieng theo T.V.K

Kaat là chim quạ. Miên gọi

tên chữ là Dinh Châu. (trên s.

chim thằng cộc, cồng cộc, cũng

Tiền Giang).

là kaat. Thom là lớn, tóc là nhỏ.

Cơ Me: koh rùsei prei (di cảo

Koh kaat tóc là cù lao con cộc nhỏ.

T.V.K. tr. Le Cisbassac)

Cù lao Cồn Cò: đd., tên một cù lao

rùsei prei: tre rừng.

thuộc tỉnh Mỹ Tho, chia làm 2

Cù Lao Giêng còn có tên nữa là cù

phần: phần tây thuộc làng Phước

lao Đầu Nước (PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

242

TVTNMN

Cù Lao Giêng hay Gieng

Nguyễn Tạo dịch: cù lao Đại

(chánh tả theo T. V. K.), Giên

Hải Tiểu Hải: Đại Tiểu Hải Châu

(viết theo T. T. T.) cù lao Diên hay

(GĐTTC, tập 1, tr. 66). Gồm 5

Dinh Châu (theo Nguyễn Tạo, ở

làng: Phú Thạnh Đông, Tân Pho,

thượng lưu Tiền Giang, xưa là đất

Long Thới, Long Hòa, Thủy Lập,

của Tân Châu Đạo, gồm 4 thôn:

gọi tên chung là Trấn Hải Châu.

Toàn Đức, Mỹ Hưng, Phú Hưng

Có bài thơ như sau:

và Toàn Đức Đông. Về hướng tây

Hóa công thiệt cũng khéo

nam có cái cù lao nhỏ. Về hướng

cơ cầu.

đông nam cũng có cái cù lao nhỏ,

Giữa rạch bồi lên Trấn Hải

đều có dân ở. Ba cồn đứng khít,

Châu.

bốn phía sóng đơm. Nghiễm

Giòng chảy trước sau chung

nhiên như dáng Bồng Dinh tam

một gốc.

đảo. Từ đây mà xem, rừng tre

Cửa chia lớn nhỏ chận hai

xanh mướt đìa vũng giao nhau.

đầu.

Nhơn dân ở đó, chài lưới cá tôm

Dọc ngang ruộng đất gò cao

làm sinh kế. (NKLTĐDC, tr. 86

thấp,

và GĐTTC, tập 1, tr. 98).

Xuôi ngược ghe thuyền nước

Nay trên cù lao có nhà nuôi

cạn sâu.

trẻ mồ côi do các dì phước coi sóc

Ba chục dặm dư nhìn mút mắt

và sở chăn nuôi tơ tằm (nay thuộc

Trời cho hoa lợi để người thâu.

huyện Phú Tân, tỉnh An Giang).

T.T.T.

Bản Pháp văn của Aubaret,

Sách Aubaret, tr. 216 viết

tr. 262:

chính tả tên các nơi nầy khác đôi

L ’ ý l e d e T i n C h â u ,

chút: Tran Hai Chau comprend

vulgairement appelée Cu Lao

les 5 villages de Phu Tanh, Dong

Gien, est située sur le cours

Tan, Phong Long, Thai Long et

supérieur du fleuve antérieur, à

Hoa Ti.

117 lis dans l’ouest de la citadelle

(Vinh Long). Le fort de Tang Chau

Cù Lao Đất: đd., tên cù lao vùng Vĩnh Dao était autrefois situé sur cette

Long: Thổ Châu (PCGBCTVK).

ýle, dont quatre villages occupent

Cù Lao Giải (sic malleret)

le territoire; ce sont ceux de Toan

trong quyển Le Cisbassac

Duc, Mi Hung, Toan Duc Dong et

Cù Lao Giai (sic địa đồ Alinot)

Phu Hung.

- tên một cù lao trên sông

Tin Châu là Dinh Châu.

Tiền, ngang vàm rạch Mang Thít

Cù Lao Đại Châu: đd., tên cù lao

và rạch Vũng Liêm, đổ xuống là

ở giữa cửa Tiểu và cửa Đại giữa

cù lao Cổ Chiên rồi tới biển.

sông Tiền Giang (Đại là tên, châu

Cơ Me: koh Pak Kantél (di cảo

là cù lao: cù lao ở gần cửa Đại).

T.V.K. trong Le Cisbassac)

Cũng có tên là Trấn Hải Châu.

(Không có mấy chữ nầy trong

Thượng Tân Thị gọi cù lao

tự điển tại nhà nên không dịch

biển Đại Tiểu (NKLTĐDC, tr.56).

được).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

243

Cù Lao Giâu: đd., tên cù lao thuộc

elles pour en faire des parois de

Vĩnh Long trên sông Tiền, địa

case; c’est pour eux, l’objet d’un

phận tổng Bình Quới làng Quới

commerce.

Thiện.

Beaucoup de tigres habitent

Cù Lao Giung: đd., tên cù lao ở NV;

cette ýle, et c’est à cause de cela

chữ gọi Huỳnh Dung Châu (TVK).

qu’on la nomme encore Hổ .

Cù lao thằng bè (Miên ngữ)

Les trois villages d’An Tan

Cơ Me: kòh Tun (di cảo T.V. K.

Nhut, d’An Tan Nhi et d’An Tan

trong Le Cisbassac).

Tam en occupent le territoire.

Cù Lao Dung: chữ ghi trên địa đồ

Lời bàn. - Ngày trước cù lao

Alinot.

Giung còn cọp ở nhiều nên gọi

- tên cù lao lớn và dài trên

Hổ Châu. Ba làng nầy là An

sông Hậu, thuộc tỉnh Sốc Trăng,

Thạnh Nhứt, An Thạnh Nhì và

làng An Thạnh Nhì tổng Định

An Thạnh Tam.

Mỹ.

Tục kết lá để lợp nhà đã có tại

Ở về hướng tây bắc ngọn hạ

cù lao nầy vào năm 1863. Lá này

lưu của Hậu Giang. Từ hướng

gọi lá cần đóp, còn lá để nguyên

nam sông Tham Đăng đến sông

tàu, chẻ hai theo chiều dài thì gọi

Ngang Đô, dài 35 dặm, làm bức

lá buôn, cả hai đều gọi theo Miên.

bình phong che cho sông Ba Thắc.

Kòh tun: trong tự điển Miên

Ở về hướng nam cù lao là thuộc

Pháp. B. Bemard có chữ Tùng:

địa phận An Giang, ở về hướng

Sáttung = pélican = chim thằng

bắc cù lao là thuộc địa hạt Vĩnh

bè. Ở vùng Đại Ngãi và cù lao

Long. Cù lao có nhiều cọp lúc đó

Giung này nay cũng còn có chim

nên đặt tên nữa là cu lao Cọp (Hổ

thằng bè khá nhiều, vậy tôi dịch

Châu). (NKLTĐDC, Tr. 88).

cù lao thằng bè, sau sẽ nghiên

GĐTTC, tập 1, tr. 102 viết: Cù

cứu thêm.

lao Hoàng Dung, tục gọi cù lao

Cù Lao Heo: đd., tên cù lao NV; chữ

Cây Dung (sic).

gọi Trư Châu (TVK).

Thôn An Thạnh Nhứt và An

Cơ Me: kòh eruk (di cảo T.V.

Thạnh Nhì ở đây.

K. trong Le Cisbassac).

Aubaret, tr. 266, viết: “L’ýle

(kòh: cù lao ; cruk: heo).

de Hoang Dung, vulgairement

cù lao nầy chia làm hai phần;

appelée Cù Lao Diung, est

phần Bắc là cù lao Heo, chữ

située dans la partie occidentale

gọi Trư Châu;

du cours intérieur du fleuve

phần Nam gọi cù lao Dao

postérieur. Au nord coule le Tam

lửa chữ gọi Hỏa Dao Châu

Diung, au sud le Dao Do.

(PCGBCTVK).

Cette ýle, longue de 35 lis,

thuộc tỉnh An Giang cũ, nay

sert d’abri à la rivière de Ba

vẫn thuộc tỉnh An Giang.

Tac. On trouve sur son sol une

Cù Lao Họ: đd., tên cù lao thuộc grande quantité de feuilles que

Định Tường: Thới Sơn Châu

les habitants cousent entre

(PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

244

TVTNMN

Cù lao nầy cũng gọi cù lao

de Hoang Tran, vulgairement

Tôn, và nôm na là cù lao Họ, cùng appelée Bai Ba Coi, se nomme

thuộc làng Thới Sơn nên cũng gọi

encore Tan Dinh Chau. Cette ýle,

với tên nữa là Thới Sơn Châu.

d’une longueur de 30 lis, est large

Nếu năm thứ 2 niên hiệu Gia

d’un demi-li et située dans le sud

Long thì là năm 1803 (Quí Hợi)

de la citadelle (Vinh Long), à 130

còn nếu năm 1799 thì là năm

lis et demi.

Kỷ Mùi. Tôi sửa chỗ nầy giữ câu

Le sol en est élevé et spacieux.

năm thứ 2 Gia Long và có chữ

L’empereur Thê-Tô, ayant

Hợi là năm 1803 vậy (theo lời chỉ

pris en considération l’étendue

LN Trụ).

des vastes espaces couverts

Cù Lao Hoằng Trấn: đd., tục danh

d’arbres et d’herbes arrosé par

là Bãi Bà Lúa, hay Bà Lụa?,

le fleuve postérieur, considérant

lại có một tên nữa là cù lao

aussi que Ba Tao, Can Thu et Tra

Tân Dinh. (Về chữ “cù lao Tân

Van étaient peuplés d’un grand

Dinh, đã có chép tài liệu trong

nombre de Cambodgiens, tandis

NKLTĐDC, về cù lao Hoằn (sic)

que le poste militaire de Long

- trấn, nay xin trích GĐTTC, tập

Honour était fort éloigné, et qu’il

1, tr. 100, về cù lao Hoằng Trấn

était cependant indispensable

luôn để bổ túc.

d’établir une position importante,

“Tục danh Bãi Bà Lúa, dài

donna l’ordre, l’an Quí Hợi, 2è

30 dặm, cách phía nam trấn

année de son règne (1803),

130 dặm. Nơi đây dòng sông bao

de fonder celleci dans l’ýle de

quanh, gò đất cao rộng. Vì vùng

HoangTran et d’y rassembler

Ba Thắc, Vĩnh Long, Cần Thơ,

beaucoup d’habitants qui fussent

Trà Vinh có nhiều người Cao

en état de selivrer à la culture

Miên ở mà lại xa dinh Long Hồ,

du sol. L’empereur changea le

nên đặt một trấn để chế ngự.

nom de Long Ho Dinh en celui de

Năm thứ 2 niên hiệu Gia Long

Hoang Tran Dinh.

(1803) dời dinh Long Hồ, nên

Auparavant le roi cambodgien

đặt chỗ này và cải tên là Hoằng

Neac Ong Tôn avait reçu

Trấn Dinh. Đến năm canh tý l’investiture de la cour de Hue,

(1780), xét thấy dinh Hoằng

comme roi d’un pays tributaire;

Trấn ở đây hẻo lánh, khi hữu sự

mais il arriva à la même époque

tiếp ứng bất tiện, nên bãi dinh

que la révolte des Tay Son apporta

nầy và đem về chỗ cũ Long Hồ.

le plus grand centres militaires

Chỗ gọi Hoằng Trấn, để cho dân

de Tran Bien (Bien Hoa) et de

đến khai khẩn. Bờ phía đông cù

Phan Tran (Gia Dinh).

lao có sông cũng gọi sông Tân

Le gouvernement de Siam,

Dinh, bờ phía tây đối với sông

s’apercevant alors des embarras

Cái Sách. (lược rút).

créés par les Tay Son à l’empier

Chép y lại đây bản Pháp

d’Annam, se mit à protéger

văn của Aubaret, tr. 264: “L’ýle

dans ses entreprises le sujet

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

245

rebelle cambodgien Neac Ong

Giao Long et An Thuy Dong. Ces

Non; cependant le peuple du

villages sont entourés de très

Cambodge ne voulut pas se

belles cultures.

soumettre à ce rebelle. Peu

Cù lao Kiến Lợi: đd., xem cù lao de temps après, le roi Neac

Năm Thôn.

Ong Ton céda la couronne à

Cù lao Lá: đd., tên một cù lao ngoài son frère cedet Neac Ong Van,

sông cái thuộc tỉnh Mỹ Tho gần

vulgairement appelé Vua Tri.

Cồn Nội, tên làng cù lao Lá là

Cù Lao Kiến Lợi, đd.,

làng Phú Lang (monographie

Cù Lao Năm Thôn, đd.,

1902 Mỹ Tho).

Cù Lao Trà Luật đd.,

Cù lao Lá: đd., cù lao ở giữa một Cù Lao Trà Luộc đd.,

nhánh sông Tiền, thuộc làng Tân

Cù Lao Trà Tân (theo Thượng

Phú Trung tổng Hòa Thinh, t.

Tân Thị), đd.

Định Tường NV.

Bản Pháp văn theo Aubaret,

Cù lao Long Ẩn: đd., tên cù lao tr. 217:

thuộc Định Tường: Long Ẩn Châu

L ’ ý l e d e K i e n L o i ,

(PCGBCTVK).

vulgairement cu lao Tra Luat,

Làm tiêu biểu hay trụ biểu

est dans le canton de Kien Loi et

cho sông Long Ẩn, dài ba dặm, ở

dans le nord du cours inférieur du

về ngọn bắc lưu sông Tiền, hướng

fleuve antérieur, laquelle partie

đông trông về Bình Giang (sông

du fleuve se nomme Song Tra

Bèo), hướng tây trông về mũi

Luat et forme un arroyo large de

Cần Lố, khoảng giữa hai địa thế

29 tams et profond de 21 pieds à

này nổi lên một cù lao tưởng như

mer basse. Sur la rive occidentale

con giao long vừa hiện hình, vì

est situé le marché de Tra Luat,

đất còn thấp cây cối chưa cao

placé dans l’ouest de la citadelle,

lớn, ví như con rồng mà đầu

à la distance de 55 lis. Après un

sừng chưa lú rõ, như còn trốn

cours de 8 lis au nord, le Tra Luat

dưới nước nên đặt tên là cù lao

forme deux bras:

Long Ẩn.

Le bras du nord-est, après

Làng ở đây là thôn Mỹ Xương.

un cours de 4 lis, se jette dans

Cần Lố, bản GĐTTC, tập

le Ba Lai.

1 của N.T. viết Cần Lộ là chưa

Le bras du nord, après 24

đúng.

lis et demi de cours, parvient

Cù lao Long Ẩn: Long Ẩn Châu.

à Tra Luat Giang, où se trouve

(Bản Pháp văn theo Aubaret,

un marché fort pauvre, dans les

tr.219):

environs duquel est un marais de

L’ýle de Long Ẩn est entourée

boue nommé Vu Trach.

par le Long Ẩn, arroyo large de

L’ýle de Kien Loi est longue

38 tams et profond de 2, situé

de plus de 5 lis; sur son territoire

dans l’ouest de la citadelle, à

sont établis les cing villages de

la distance de 124 lis. Après

Long Phu, Phu Hoa An, Tan Son,

un cours de 6 lis dans le nord,

https://thuviensach.vn

246

TVTNMN

cet arroyo se dirige en deux

lính Nhựt chiếm, các vật lưu

branches: la branche du nord

trữ ấy đều bị thất lạc ráo. (Le

va se perdre dans l’intérieur des

Cisbassac tr.48) những hình

terres; celle du sud-ouest se jette

phật nhỏ đeo cổ như đeo bùa này

dans le grand fleuve, après un

Miên gọi “parh patima".

parcours de 9 lis.

2) Năm 1930, đào được ở làng

L’ýle de Long Ẩn est longue de

Thới Thạnh, tổng Minh Phú

3 lis; elle est située dans le nord

(Bến Tre) một Phật bằng chai

du cours du fleuve antérieur. Le

(bouddha en verre) (Le Cisbassac,

village de Mĩ Xương établi sur

tr.49).

cette ýle, est entouré de champs

3) Tại làng Phước Mỹ Trung,

et de jardins. On voit à l’est le

tổng Minh Thiện (Bến Tre), ném

Bình Giang arroyo large de 72

về hướng bắc của chợ Ba Vát. có

tams et profond de 11 pieds, et

đào gặp một đầu Phật đá Miên

placé à 118 lis dans l’ouest de la

tại chùa Ling Quang Tự (Le

citadelle.

Cisbassac, tr.49).

Après un cours de 6 lis au

Cù lao Mật: đd., Cù lao trên sông

nord dans cet arroyo, on parvient

Hậu (PCGBCTVK).

à une bifurcation. Le bras du

Cù lao Mắc Cần Dưng: đd., tên Cù

noud court pendant 3 lis et demi

lao NV; tên chữ Hiến Cân Châu

et se perd dans les terres; ses

(PCGBC của TVK).

bords sont habités et cultivés.

Cơ Me: kòh práh stừn (Di Cảo

Le bras du sud ouest, après une

TVV trong Le Cisbassac).

distance de 5 lis et demi, se jette

(Tự điển J.B. Bernard không

dans le Long Ẩn, avec lequel il

có mấy chữ này nên không dịch).

mêle ses eaux.

(chừa cho người sau dịch) (và

Cù lao Long Sơn: đd., xem cù lao

xem thêm thẻ Thủ Chiến Sai).

Cái Vừng.

Nay tôi thử dịch: kòh: Cù lao

Cù lao Lớn: đd., tên cù lao ở hạt Vĩnh Práh: Phật Di đà (viết Préah

Long: Đại Châu (PCGBCTVK).

theo tân thời)

Cù lao Minh giữa Cổ Chiên và

Stừn, trong tự điển J.B.

Hàm Luông (Bến Tre)

Bernard có stừng: rivière, torrent.

1) Long An Tự ở làng An

Nếu dịch từng chữ rồi ráp

Thạnh, tổng Minh Đạo, tỉnh

thành câu, thì được câu:

Bến tre, Cơ Me gọi Vat Trà Non,

kòh práh stừng: Cù lao Phật

cách Mỏ Cày độ 5km, năm 1928

(tìm thấy hoặc vớt được dưới

có đào gặp một lu chôn 94 Phật

ngòi lạch, câu vừa ngớ ngẩn, đâu

nhỏ bằng vàng có bằng bạc có,

chẳng tới đâu, Việt không ra Việt,

ngoài kim khí trong bọc đất

Cơ Me không ra Cơ Me, vì thế cho

sét, đem về Viện Bảo tàng Sài

nên Cổ nhân không dịch nghĩa và

Gòn, nhưng năm 1944 lại gởi

thà nhái giọng Cơ Me, như vậy

giấu trong tủ sắt tòa bố tỉnh

mà người Cơ Me dễ nói hơn và

Long Xuyên, đến năm 1945, có

dựa theo đó, người Việt tập nói

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

247

luôn cho quen giọng Cơ Me, vừa

grande quantité de bambous et de

đúng tâm lý vừa dễ thông hiểu

beaux arbres en couvrent le sol;

nhau hơn, theo tôi thật là nhứt

on y trouve des oiseaux et des

cử lưỡng tiện).

quadrupèdes.

Thiết tưởng thuở nay ở đâu

Cù lao Nai: đd., tên cù lao ở An cũng thế ấy, quen nhái và gọi

Giang, tên Hán có hai tên: phần

theo người bản xứ, tỷ dụ Paris,

Đông gọi Lộc Châu; phần Tây gọi

Ban Me Thuot, Kon Tum, riêng

Đôn Ngãi Châu (PGGBCTVK).

ông Ngô Đình Diệm bắt buộc dịch

Cù lao Nang Gù: đd, tên Cù lao ở

ra Paris: Ba le, Djiring: Di Linh;

NV; tên chữ Năng Gù Châu (TVK)

Blao: Bảo Lộc, chung qui đâu còn

Cơ Me: kòh snèn kô (Di cảo T

đó và nấm mồ của ông, rêu phong

V K trong Le Cisbassac).

mấy lớp, ích gì?

(snèn kô là sừng bò.) (snèn c.

Cù lao Mây: đd., tên cù lao trên sông v. snêng).

Hậu, ở khoảng giữa kể từ Cần Thơ

Trương Vĩnh Ký trong

xuống và chưa tới Kế sách.

PCGBC, viết Cù lao Nang Gù,

Cù lao Nai: đd., tên cù lao trên sông chữ gọi Năng Gù Châu, là có ý

Hậu, NV; chữ gọi Lộc Châu (TVK,

để giữ âm snèn kô, tiếng Cơ Me

PCGBC). Trong GCGBC, có giải

dịch là sừng con bò. Hai bản dịch

thích, phần bắc: Lộc Châu, phần

mới đều dùng chữ “Năng cù”

nam: Đôn Ngãi Châu.

cũng được, nhưng không đúng

Cơ Me: kòh pròs (Di cảo T V

tiếng thường dùng của người địa

K trong Le Cisbassac).

phương.

pròs, proes: con nai.

Ở về phía trước vàm dưới

GĐTTC, tập 1, tr. 99 dịch giả

Vàm Nao ở Sông Sau, dài 9 dặm,

Nguyễn Tạo viết: “ Cù lao Lộc ở

Cù lao quanh co, về hướng nam

phía đông, Cù lao Nghĩa ở phía

Cù lao bằng thẳng cho nên ghe

Tây, Cù lao Tui (sic) ở phía Bắc,

đi phần nhiều noi theo bờ hướng

Cù lao Đao ở phía nam: hình như

nam, tục danh là xếp Năng Gù.

hoa mai vậy. Nơi đây lũy tre xanh

(NKLTĐDC, tr. 87).

tốt, làm chỗ sào huyệt cho loài

Thôn Bình Lâm ở về nơi này.

cầm thú”.

(GĐTTC, tập 1, tr. 100).

Cũng theo bản Hán văn của

Bản Pháp văn Aubaret, tr.

Trịnh Hoài Đức, ông Aubaret, tr.

263, viết: Nang Cu, Vam Nao,

263 dịch ra Pháp văn như vầy:

village de Binh Lan.

“L’ýle de Loc Chau est située

Một thuyết khác:

dans l’est et celle de Nghĩa Châu

Năng Gù, tiếng Miên XeNeng

dans l’ouest de l’ýle de Nghia

Cô: sừng bò, XeNeng ra Năng Cô

Châu dans l’ouest de l’ýle de Tê

ra Gù (theo Sơn Nam, Lịch sử

Châu, qui a également au nord

khẩn hoang Miền Nam, tr. 72.

celle de Trư Châu et au sud

- Thuyết này vững và không xa

celle de Hoa dao. Ces ýles sont

lời dẫn giải của Trương Vĩnh Ký

comme un bouquet de fleurs. Une

như trên).

https://thuviensach.vn

248

TVTNMN

Cù lao Năm Thôn: đd., Cù lao Kiến

rạch Thông Lưu nối liền rạch

lợi, hay Kiến Lợi Châu.

Rau Răm qua rạch Bang Long,

Ở về hướng Bắc ngọn hạ lưu

rạch Trạm ở Kim Sơn và rạch

Sông Tiền, làm tiêu biểu cho sông

Ông Văn.

Trà tân, dài năm dặm tưới đủ

Cù lao Năm Thôn cũng có tên

năm làng Long Phú, Phú Hòa,

nữa là Cù lao Ngũ hiệp. Theo

An Tân Sơn, Giao Long và An

quyển Pháp văn khảo về Dư địa

Thủy Đông, nên cũng gọi là Cù

chí tỉnh Mỹ Tho (Monographie

lao Năm Thôn.

de la province de My Tho. thì

Sông Trà Tân ở về dưới hướng

sơ khởi Cù lao được bán rẻ cho

Bắc sông Ba Rài, cách hướng tây

hai Hải quân Đại úy tên là Brou

tỉnh lỵ 55 dặm; vàm sông vào

và Taillefer, hai người này lập

hướng bắc 5 dặm thì đến Ngã

ra năm 1867 một công ty để

ba giáp nước. Ngã hướng Đông

khai thác lối 300 ha, chỉ trả

Bắc 4 dặm tuôn ra sông Ba Rài,

có 3000 quan Pháp về giá bán

ngã hướng bắc 26 dặm thì đến

và phải trả mỗi năm thêm kể

giồng Trà Tân còn xuống hướng

như thuế đất, một số tiền nữa

đông thì thông ra Rạch Gầm

là 3180 quan Tây phải trả vĩnh

(Sầm Giang). Trên đây nói làng

viễn mãn đời gọi vô ký niên

Long Phú, sách Nguyễn Tạo thì

kim (rente perpétuelle), nhưng

gọi Phú Long? Tên nào đúng?

hai lão đều thất bại lỗ lã và

Monographie năm 1902 của Mỹ

đến năm 1876 thì bán lại trọn

Tho kể rạch Trà Tân chảy từ làng

cuộc cho tổng đốc Trần Bá Lộc

Phú Lương, tưới trọn tổng Lợi

(Đến đây dứt chuyện trong cuốn

Mỹ, ra tới vàm ở Sông Cái thì có

monographie in năm 1902 này).

chợ Trà Tân. Bờ bên hữu, nhận

Tiếp theo đây là chuyện tôi nghe

rạch Văn, Bà Kén, Cái Cau, Cái

lại và do ông Phạm Văn Thạnh

Tắc, rạch Ông Vi và Cây Gòn. Bờ

cùng làm chung với tôi (cho đến

bên tả có tiếp thu rạch Bà Rằng,

năm 1928 tôi đổi đi Sa Đéc) rằng

rạch Trà Luộc, rạch Trà Luộc

sau khi Trần Bá Thọ, cũng là

nầy lại thu rạch Bà Mượng bên

Tổng đốc, nối nghiệp ôm sở đất

mặt, và rạch Bà Đầu (Kinh Thu)

Cù lao này khai thác tiếp, nhưng

bên trái. Cũng thì rạch Bà Đầu

ngày càng lụn bại, khiến cho bao

này nối liền rạch Trà Luộc lại

nhiêu tiền vay Ngân hàng Đông

với vàm Rạch Gầm bằng một con

Dương đều đổ trụm vào, rốt cuộc

rạch gọi rạch Bang Long. Rạch

không trả số nợ thiếu cho ngân

Bang Long tiếp thu nước bên hữu

hàng, Trần Bá Thọ bị kiện phát

rạch Nàng Am, bên tả rạch Cái

mãi điền sản, người em gái có

Mai, Cái Mi và rạch Thuộc Đẹp.

chồng làm Đốc Phủ Sứ tên là

Khi chảy tới tổng Lợi Trường thì

Lê Văn Mầu chờ phát mãi mua

gặp rạch Cái Son và rạch Mù U.

rẻ tiền nên nghe lời vợ không

Lại còn rạch Rau Răm từ làng

khứng ra mặt gánh nợ điều đình

Bình Chánh Trung chảy ra và

với ngân hàng, khiến cho Bá Thọ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

249

đâu không thấy, phải tự tử bằng

ngần ngại gì mà thay chữ “phụng”

súng lục, thiên hạ đời đó gọi

thế cho chữ “công” vừa đắc thể,

rằng thiên đạo chí công, ác lai ác

lại thêm được chừa chữ “công” để

báo. Gọi rằng ác vì lúc Thọ làm

gọi vùng Gò Công riêng mà thôi.

chủ quận cai trị tại Sa Đéc, nghe

Khổng Tước Cang và chăng là đất

nói con gái trong quận muốn lấy

của dòng họ Phạm, thoại thích

chồng phải mất nước tân với lão

vua Tự Đức.

(droit de dépucelage). (Xin thuật

Trong bản dịch của Nguyễn

để nghe chơi và không đảm bảo,

Tạo, GĐTTC, tập 1, tr. 98, tôi

cũng không có ý ác ý). Ngán cho

chọn và trích một hàng này để

đồ phong kiến.

bổ túc,: “Cù lao Phụng và Cù lao

Cù lao Nga: đd, tên Cù lao NV.; Nga gồm 4 thôn là Tân Phụng,

(ngang Sa Đéc) Nga Châu (TVK)

Sùng Văn, Tân Lân và An Tịch”.

Cơ Me: kòh phnã (Di cảo T V

Kôh: cù lao, phnã, trong tự

K trong Le Cisbassac)

điển Miên Pháp J.B.Beanard

(xem làng. Tân Phụng).

không có nhưng tra cuốn lexique

Cù lao Phụng Nga ở về hướng

prauas - cambodgien Pannetih,

Bắc sông Sa Đéc, cong dài đến 10

thì oil = kã, ngan, paou: Kâ.ngòk,

dặm. Về hướng đông là Cù lao

hai chữ đều giống giống chữ phnã,

Phụng, tục danh là Cù lao Tân

vậy tạm gọi là “Phụng Nga” để

Phụng. Về hướng tây là Cù lao

sau này sẽ có người thâm niên

Nga. Đất vốn cùng chung một gò,

ngũ xét lại.

nhưng ở giữa có một khe nước cắt

Cù lao Ngô: đd., tên cù lao thuộc làm hai, giống hình hai ngọc bích

Biên Hòa chia hai phần:

hiệp lại. Lá dừa nước rủ xuống

- Phần Đông là Cù lao Ngô,

hình như đuôi chim phụng phất

chữ gọi Ngô Châu;

phơ. Ngoài kia bãi nổi lên cát

- Phần Tây gọi Cù lao Tân

giồng lúp xúp như bầy ngỗng

Triều, chữ gọi Tân Triều Châu.

tắm, nên bèn đặt tên Phụng Nga.

(PCGBCTVK).

(NKLTĐDC, tr. 86).

Nguyên năm Lê Cảnh Hưng

Nay thử lấy điển Cơ Me để

thứ 4 (1743), một trận lụt lớn

tìm hiểu hai chữ “Phụng Nga”. Về

nước xói mạnh cắt cù lao này ra

Cù lao Phụng Châu (Cù lao Tân

làm hai và khoảng giữa còn một

Phụng), Cơ Me gọi kòh au lo. Về

lạch nhỏ cạn và hẹp, chỉ ghe nhỏ

Cù lao này nếu dịch sát thì au lo

qua chậm mới qua lọt.

là tiếng chim công "tố hộ”, nhưng

Cù lao Nhum: đd., một đảo nhỏ

như đã biết, Cù lao thứ nhì, Nga

thuộc Hà Tiên NV.

Châu, nếu chọn chữ “Nga” rất

Cù lao Ông Chưởng: đd., xem Cù

xứng với tiếng Cơ Me “kòn phnã”,

Hu.

(nga), và nếu để y ghép lại hai

Cù lao Phố: đd., Cù lao ở t.Biên chữ “Công Nga” thì nghe chướng

Hòa: Đại Phố Châu: c.g. Đông

chướng, vì thế ấy, nên ngày xưa

Phố Châu cũng gọi Cù lao Ăn mày

các vị lựa tên làm kiểu, không

(PCGBC T.V.Ký).

https://thuviensach.vn

250

TVTNMN

Cơ Me; kòh sằm tãn (Di cảo

T.V.Ký để lại, biết Cù lao có tên Ăn

T.V. K. trong Le Cisbassac của

Mày, tôi nói theo đó tra tầm thét

L.Malleret) cũng gọi “Cù lao

gặp được trong sách Bernard chữ

Cù Châu (ýle du dragon) GĐTC

“sâum téan”: demander l’aumône,

Aubaret t.156

như vậy đích thị theo điển này, đó

Cù lao này có nhiều tên, vì

là Cù lao Ăn mày rồi cho hay cách

đó là nơi định cư đầu tiên của

viết và cách phiên âm đã thay đổi

người Tàu khi qua xứ này. Gọi

theo thời và theo từng Học giả

Cù Châu, bởi đuôi Cù lao tựa

Tác giả vậy.

đuôi chim công, và mình uốn

S ò m t ã n : s â u m t é a n :

khúc như vóc rồng thêm có bông

demander l’aumône: hành khất,

hoa trên lưng, gọi Hoa cù. Cù lao

ăn mày ăn xin.

được sông Phước ôm giáp Nam,

Thời Pháp thuộc, tại Cù lao

sông Cát ôm giáp Bắc, địa thế rất

này người ta có gặp khá nhiều

đắc thể. Ngày xưa có một cầu ván

lưỡi đá toại thạch (đá lửa), Pháp

bắc liền qua tỉnh lỵ. Năm Cảnh

gọi haches en silex, de l’époque

Hưng thứ 8 (1747), có một tên

néolithique (thuộc Tân Thạch

khách giang hồ tên Lý Văn Quang

Khí Thời Đại), một phần gởi ra

đến đây tụ tập đồ đảng làm giặc,

để tại viện Finot cũ của trường

xưng là Giản phố Đại vương, về

Viễn Đông Bắc cổ ở Hà Nội, một

sau nhìn lầm đọc Đông Phố Đại

phần lưu trữ tại viện Bảo tàng Sài

vương khiến đến nay cũng không

Gòn, nơi vườn bách thảo, những

sửa sai lại được, (cũng như trên

di vật này chứng tỏ đất nước ta

đất Nam Vang, từ đời Đường đã

căn cội rất xưa, tiếc thay đến bây

có tên là Giản Phố Trại, đọc giọng

giờ chưa tiếp tục nghiên cứu vấn

Trung Quốc là Kam Pu tchai, cho

đề này, và phần đông dân bản xứ

đến nay họ mới xưng Quốc hiệu

lại tin rằng đó là lưỡi tầm sét của

là Kằm Bù - Chia chớ không có gì

thiên lôi, kẻ lượm đem về làm vật

lạ) và một lần viết sai, nước Cửu

ngoạn hảo để chơi, lần hồi Cù lao

Long Giang rửa không bao giờ

Phố mất gần hết những cổ vật ấy.

hết dấu. Bọn giặc Lý Văn Quang

Cù lao Phố: đd.,

phá sập cầu, về sau không nối sửa

L’ýle de Dai Pho, vulgairement

lại, và nơi đầu Cù lao phía nam

appelée Cu Lao Pho, est encore

có đặt một bến đò có đò đưa qua

nommée Dong Pho, et enfin Cu

chợ Bình Tiên. Khi binh Tây Sơn

Chau (ýle du dragon), à cause

vào, đóng đến nơi chỗ này thành

de ses nombreuses sinousités,

danh là Chợ Đồn luôn cho đến

qui lui donnent la ressemblance

nay còn gọi.

d’un immense dragon dans l’eau.

Nay xét qua điển tích Cao

Cette ýle est située dans d’est

Miên, nếu khư khư theo chữ

de la citadelle, à plus de 3 lis de

viết để lại, thì “sòm tãn” không

distance. Elle a uen longueur de

có trong tự điển Miên - Pháp

7 lis, et sa largeur est égale aux

J.B.Bernard, may thời nhờ sách

deux tiers de sa longueur. Elle

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

251

est placée devant la citadelle

- chung quanh và gần cù lao

comme un beau poisson d’or

Năm Thôn nầy là những cù lao

préposé à sa garde. Elle forme

lon con, năm 1902 còn nhiều

dans la rivière une barrière de

rừng, bãi cù lao khi nước ròng mới

pierre suffisamment élevée pour

thấy, cả thảy thuộc làng Ngũ Hiệp

la protéger. (Aubaret p. 156).

và có tên: Cồn Cò, Trương Giảng,

Cù lao Phú Quốc: đd. xem Phú

cồn Nhậm, cồn Bà Đặng và cồn Cả

Quốc.

Công). (xem thêm cù lao Rồng).

Cù lao Phú Túc: đd., tên một cù Cù lao Phủ Thành: đd., tên cù lao lao của tỉnh Mỹ Tho, từ hướng

thuộc tỉnh Mỹ Tho, do tên làng

tây chạy qua đông nam đụng mé

đặt theo, ở gần cù lao Phú Túc

Đông Hải, chạy dài có hơn hai

(monographie Mỹ Tho 1902).

chục km theo bãi biển. Trên cù

Cù lao Phụ Long: đd., (theo bản lao nầy là hai tổng Hòa Quới và

dịch Nguyễn Tạo, GĐTTC, tập

Hòa Thinh lại với một phần của

1, tr. 97):

tổng Thuận Trị. Từ hướng tây,

Ở phụ cận theo sông Hàm

Cù lao hẹp bề ngang và mở rộng

Long (sic) nên gọi là “phụ”. Có

lần qua đông đến giáp biển, khúc

lũy tre xanh bao bọc vũng nước

giữa cù lao là một vùng sình lầy

của thôn Phụ Long. Ở giữa đồng

rộng lớn có nhiều ngòi rạch chảy

ruộng có nhiều cò đậu, buổi chiều

tứ tung nhưng ngắn đòn. Những

thì quạ bay về ngủ trên cây, có

cù lao kia, có cái gọi cồn, cái gọi

cảnh trí tự nhiên ở chốn giang

cù lao, tùy theo mới mọc hay đã

thôn.

có từ lâu, và nếu kể từ tây sang

Aubaret tr. 261 viết: “ L’ýle de

đông thì đó là:

Phu Long se trouve à l’extrémité

- Cồn Qui, giáp với tỉnh Sa

du cours du Ham Long. Elle est

Đéc, và đây là làng Thanh Hưng

couverte de bambous. Le village

gồm ruộng sâu sình lầy còn nhiều

de Phu Long est placé sur ses

bụi rậm ở khúc giữa và mé đông,

bords.

phần đất tốt có ruộng thục thì

Nên đọc Hàm Luông, chớ

chiếm phía tây cù lao này;

không phải Hàm Long.

- Cồn Tàu, làng Mỹ Thuận,

Cù lao Phước Thiện: đd., tên một

ở cách đất liền bởi rạch Lồng

cù lao thuộc tỉnh Mỹ Tho gồm ba

Ao, cù lao nầy mé tây và mé

làng: Phú Thiện, Phước Định và

đông đều có ruộng, mé đồng còn

Phú Thạnh (monographie 1902

nhiều bụi bậm còn nơi khúc giữa

Mỹ Tho).

cù lao, năm 1902, vẫn còn chưa

Cù lao Phụng Nga: đd., xem cù lao

khai phá;

Nga, và cù lao Tân Phụng.

- cù lao Vung, chiếm trọn làng

N g u y ê n P h á p v ă n c ủ a

Hòa Khánh, và mọc toàn cây dừa

Aubaret, tr. 261: “ L’ýle de

nước;

Phong Nga, située dans le nord

- cù lao Năm Thôn ( xem chữ

de la rivière de Sa Dec, a 10 lis

ấy);

de long.

https://thuviensach.vn

252

TVTNMN

A l’est on voit l’ýle de Phong

Xung Van, Tan Lam, Yen Tich là

Châu, vulgairement appelée Cu

Tân Phụng, Sùng Văn, Tân Lân,

lao Tan Phong; à l’ouest, celle de

và An Tịch.

Nga Châu, vulgairement nommée

Bac Pho là Bắc Phố.

Cu lao Chanh Nga.

Nan Tan là Nam Tân?

Les quatre villages de Tan

Lạc Dương là thành Lạc

Phong, Xung Van, Tan Lam et

Dương, ở Trung Quốc, một chỗ

Yen Tich sont placés sur cette

phồn hoa xưa.

ýle, dont le territoire est séparé

Cù lao Quạ: đd., tên một cù lao NV.

en deux par un petit arroyo qui

Chữ gọi “Ô Châu” (TVK).

la traverse en son milieu. Les

Cơ Me: kôh kaèk (di cảo TVK,

jardins et les arbres y sont très

trong Le Cisbassac). Kaèk là con

beaux.

quạ.

Si les habitants de cette

Ở bắc lưu Tiền Giang, phía

ýle vivent en paysans, ils

nam cù lao Long Ẩn, làm án ngoại

son cependant suffisamment

cho sông Long Ẩn nầy. Làng ở đây

r a p p r o c h é s d e s g r a n d s

gọi thôn Hậu Đông, có cau dừa

marchés pour ne pas manquer

sum sê, cây cối xanh mịt, vũng

de distractions. Ainsi, s’ils le

bưng có cá tôm nhiều, thường có

désirent, ils peuvent aller à Bac

nhiều quạ tụ hội bắt cá tôm nên

Pho et sur le fleuve antérieur

gọi là cù lao Quạ.

pour y chanter des vers; ou

Về làng Hậu Đông trên đây,

bien, s’ils aiment à voir en

trong Aubaret tr. 220 viết Nhon

grand nombre les jolies filles

Hau Dong.

ils n’ont qu’à se rendre à Sa

Cù lao Quới Sơn: đd.,

Dec par le Nam Tan, et ils s’y

Ở phía tây ngã ba cửa Đại,

réjouiront autant qu’on le fait à

hình dáng quanh co uốn khúc

Lac Duong, en Chine. On cultive

như hình con giao long, có cù lao

et on plante beaucoup sur l’ýle

đất thổ châu che khuất phía bắc,

de Phong Nga.

bạc sa, tục danh là cồn tàu nằm

Les habitants peuvent à leur

xiên phía đông, cù lao nằm giữa

gré se livrer à l’agriculture ou à

cảnh phong ba sóng gió mà cây

la pêche.

cối xanh om tươi tốt trong nhiều

C’est en somme une ýle fort

sinh khí, có thôn Huỳnh Long và

agréable à habiter.

Quới Sơn ở đây nên đặt tên là cù

Dịch.

lao Quới Sơn.

L’ýle de Phong Nga là cù lao

Aubaret, tr. 216

Phụng Nga.

Ile de Qui Son

L’ýle de Phong Châu (cu lao

Ile de Tho Chau

Tan Phong) là Phụng Châu (Tân

Ile de Bach Sa, vulgairement

Phụng). L’ýle de Nga Châu (cu

nommée Con Tao, située dans le

lao Chanh Nga) là Nga Châu

N.o. de Tran Hai Chau (Con tao

(cù lao Chánh Nga). Tan Phong,

là cồn tàu).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

253

Cù lao Rồng: đd., Long Châu. (tên

trước cửa sông Mỹ Tho sâu rộng,

khác nữa là cù lao Phú Túc).

có đặt 7 cái lưới đáy, ... (chép y

Cơ Me: Kòh năk (di cảo TVK).

nguyên văn). Còn trong bản Pháp

Năk, néak: serpent naga, rồng

văn Aubaret viết “... le fleuve

của Cơ Me.

de Mi Tho était en cet endroit

Cù lao Rồng là cái hương

large et profond et il formait

án trấn giữ phía trước cho châu

un véritable port, nommé Dê

thành Mỹ Tho. Vàm sông Mỹ Tho

Van That Khau (dai luoi) (sao y

sâu và rộng, ngày trước có đặt bảy

nguyên văn), khiến tôi dịch theo

cái lưới đáy, theo bản dịch của ông

và chấm dấu đọc là Đê văn thắt

Nguyễn Tạo (GĐTTC, 1, trang 59)

khẩu (đai lưới), hiểu là “Bờ đê

thuyền buôn qua lại phải đậu chờ

miệng thắt kiểu như đai lưới”.

con nước lớn mới vô được. Sách nói

(xem thẻ chữ Pháp).

từ năm Mậu Thân, nhưng không

Xin nhờ duyệt lại. (Tôi sẽ nạp

ghi rõ là năm nào theo dương,

bản chữ Hán khi cần dùng).

phù sa bồi càng ngày càng cao

(xem thêm cù lao Phú Túc).

người đời đó nói giống hình rồng

Cù lao Rồng: đd., Long Châu (bản

nên vua tứ danh là Long Châu

tiếng Pháp).

(cù lao Rồng).

L ’ ý l e d e L o n g C h a u ,

Đời Pháp thuộc, cù lao được

vulgairement Cu lao Rong, est

chọn làm nơi an trí người mắc

située auprès et en face de la

bịnh Hansen. Vì vậy có giai

citadelle.

thoại như sau: Nhà ông Đỗ Hữu

Dans le principe, cette ýle

Phương trong Chợ lớn, làm mọi

n’existant pas, le fleuve de Mi

cho Tây đắc lực, thăng đến Tổng

Tho était en cet endroit large et

đốc, tết treo câu liễn: “Đất Chợ

profond, et il formait un véritable

Lớn có nhà họ Đỗ, đỗ một nhà

port, nommé Dê van that khâu

ngũ phước tam đa” (giao ai đối

(dai luoi).

hay sẽ được trọng thưởng). Về

C’était là que se rendaient

sau có người gởi câu nầy không

les bâtiments de commerce,

nhận tiền thưởng. Câu như vầy:

sans cesse allant ou venant

“Cù lao Rồng có lũ thằng phung,

au mouillage. C’était un lieu

Phun một lũ cửu trùng bát nhã”.

très commode et très agréable

Câu này phải đọc giọng Nam Kỳ

pour les barques et les navires

mới thấy thâm thúy và cũng đừng

qui, profitant de la pleine mer,

nói bịnh Hansen và phải nói ngay

entraient ou sortaient, selon le

tẩy bịnh cùi, thì quan lớn Tổng

cas.

đốc, mới dạy đừng treo cửa ngõ!

L’an Mau Than (il y a plus de

(Sài Gòn năm xưa 239).

60 ans), il apparut à la surface de

1) Không biết trong nguyên

l’eau un banc de sable qui jusqu’à

văn bản chữ Hán, câu nầy viết

aujourd’hui est allé grandissant

ra sao, mà trong GĐTTC, tập 1,

et s’élevant de jour en jour. Ce

tr. 59, ông Nguyễn Tạo viết: “Khi

banc affectait la forme d’un

https://thuviensach.vn

254

TVTNMN

dragon; il finit par acquérir la

Gia (sic), nói khi có một cù lao

consistance d’une ýle, et fut

nổi lên ấy là tốt nhứt và sẽ cho

nommé par l’empereur Gia Long,

hoa lợi dồi dào. Sự việc ấy đã

ýle du dragon (Long Châu).

hiển nhiên đến cù lao gọi Long

Cette ýle, longue d’environ

Châu nầy.

2 lis, est semblable à une étoile

Câu “năm Mậu Thân trước

placée au milieu des eaux. Elle

Gia Long” là ông Trịnh Hoài Đức

sert de défense à la citadelle et

nói, tra trong sách có lẽ là năm

s’oppose à ce que les eaux de

1788 (Mậu Thân) vậy.

fleuve aillent en détériorer la

Cù lao Sơn Tùng: đd., tên một cù

rive.

lao thuộc tỉnh Mỹ Tho, mọc ngoài

Le livre Tram Giư Gia dit

sông cái, thuộc làng Phú Túc

que, lorsqu’il surgit une ýle du

(monographie 1902 Mỹ Tho).

milieu de l’eau, la terre de cette

Cù lao Tàu: đd., tên cù lao thuộc tỉnh ile est excellente et d’un très bon

Mỹ Tho, trên có làng Long Phụng,

rapport. C’est là une chose qui se

năm 1902, chỉ có cây bần và cây

vérifie au sujet de l’ýle de Long

dừa nước mọc (monographie 1902

Châu. (Aubaret, p.207).

Mỹ Tho).

Long Châu, tục danh là cù lao

Cù lao Tán Dù: đd., tên cù lao ở NV; Rồng, ở sát và trước mặt tỉnh lỵ

chữ gọi Long Sơn Châu theo TVK

Mỹ Tho.

PCGBC.

Luận theo nguyên tắc, thì cù

Cơ Me: Kòh chắt (di cảo TVK

lao nầy không có, vì vàm sông

trong Le Cisbassac).

Mỹ Tho, vừa rộng vừa sâu, làm

Chằt, chhăt: dù. Cũng gọi teăng yuv

ra một cảng khẩu gọi Đê Văn

(tiếng Trung Hoa) và đúng là tán

Thắt Khẩu (đai lưới). Đây là nơi

dù của ta.

tụ hội các thuyền buôn, cái lên,

thuộc tỉnh An Giang cũ, nay

cái xuống để tìm nơi đậu; một

vẫn thuộc tỉnh An Giang.

cảnh vừa tiện lợi vừa vui mắt

Cù lao Tân Chánh: đd., tên cù lao ở

cho ghe thuyền, hoặc ra hoặc

Biên Hòa, NV; Tân Chánh Châu,

vô tùy theo con nước thuận tiện.

cũng gọi Đồng Sứ, theo TVK trong

Năm Mậu Thân (trước đây hơn

PCGBC.

60 năm) bỗng nổi lên khỏi mặt

Cơ Me: Kòh krăc (di cảo TVK

nước một cái cồn cát cho đến nay

trong Le Cisbassac).

vẫn mỗi ngày mỗi lớn cao trổ

Cùng với cù lao Ngô và cù lao

ra hình con rồng, và càng ngày

Tân Triều, cù lao Tân Chánh nằm

càng dè dặt, đức Gia Long bèn

liên tiếp nhau thành một hàng

ban tên là Long Châu (cù lao

dài, cù lao Tân Chánh rộng và đẹp

Rồng). Cù lao này dài độ 2 dặm,

hơn, nơi đây trước có sản xuất thứ

nằm như một ngôi sao trấn giữa

đường cát tốt và đất rất hạp với

nước, vừa làm rào giậu trước

dâu và nhứt là mía.

tỉnh lỵ ngăn giữ nước không xoi

Krec không có trong tự điển

khoét bờ sông. Sách Tram Giư

J.B. Bernard. Có chữ krek: rotin.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

255

Tạm chừa lại, không dịch.

Cựu, còn chợ Mỹ Tho là do trào

(Tiếng Miên có krauch là trái

Pháp sáng tạo sau nầy mà thôi).

chanh, rất gần với krec. Tiếng

Cù lao Tân Cù: đd., tên cù lao Việt thì chanh với chánh cũng rất

thuộc Vĩnh Long: Tân Cù Châu

gần nhau, nhưng tốt hơn là chừa

(PCGBCTVK).

cho người sau định đoạt, chớ theo

Ở phía Bắc sông Hàm Luông,

tôi cù lao chanh (kok krauch) dịch

gồm thôn Tân Cù và thôn Bình

Tân Chánh cũng gần lắm.

An; vì cù lao mới nổi, xem như

Lời bàn thêm. - Krec và

hình con rồng nhỏ chưa có sừng

krauch có thể tạm gọi giống

(cây lớn chưa mọc) nên gọi là vậy.

nhau và đọc cùng một giọng.

Bản Pháp văn của Aubaret,

Krauch là trái chanh. Prek

tr. 260, đi rất sát đoạn trên nầy:

krauch là rạch chanh. Trong

“L’ýle de Tan Cu, située dans

sách nôm để lại, các cụ Nguyễn

le nord du fleuve Ham Long,

Tạo, Thượng Tân Thị, coi theo

est sinueuse et semblable à un

bản của thợ Tàu khắc, thường

reptile sur l’eau.

dịch là Rạch Tranh, đồng Tranh,

Elle est belle comme un

Bến Tranh, và chữ Tranh nầy lại

miroir placé sur l’eau, elle est

viết Tranh (như trong tranh tố

magnifique et verte dans toute

nữ), chớ không viết Tranh là cỏ

son étendue.

tranh, và chữ Tranh tố nữ viết

Les bambous et les aréquiers

rất giống chữ Tuyên, nên nhiều

y sont remarquables.

dịch giả lại viết Đồng Tuyên,

Les deux villages de Tan Cu

khiến hiểu lầm, tôi cam đoan

et de Binh Yen sont sur cette ýle,

trong Nam có Đồng Tranh (Pháp

qui n’est pas éloignée du marché

dịch forêt de tranh, ở vùng Biên

de Cho Ngao.

Hòa) và Bến Tranh, ở vùng Mỹ

Cù lao Tân Din (sic Malleret) : đd., Tho, và chẳng có Đồng Tuyên

tên cù lao NV, PCGBC T V K)

bao giờ. (Trong Lịch sử nội chiến

(xem “Bãi Bà Lụa, cù lao Bà Lụa

ở Việt Nam của Tạ Chí Đại

và xem cù lao Hoằng Trấn).

Trường, các chỗ ghi Đồn Tuyên,

Cơ Me: Kòh tin (di cảo T V K

nên đổi thành Bến Tranh mới

trong Le Cisbassac).

đúng vì Bến Tranh, ở giữa Tân

(trong NKLTĐDC, Thượng

An và Mỹ Tho ngày nay là bãi

tân thị, nơi tr. 88, viết rõ ràng:

chiến trường, bãi chiến tranh,

Cù lao Hoằng Trấn (tục danh là

tranh giành nhau giữa Tây Sơn

bãi Bà Lúa), lại một tên nữa là

và chúa Nguyễn Ánh, đôi bên

cù lao Tân Dinh, (sic) bề dài 30

đánh nhau quyết liệt nơi chốn

dặm, bề ngang bằng phân nửa

nầy chớ không phải nơi vùng

bề dài. Dòng sông hiệp quanh,

Biên Hòa. Ông Thủ Khoa Huân

đất gò cao rộng, xưa cho địa thế

thọ hình cũng nơi nầy chớ không

Hậu Giang rộng lớn rừng rú rậm

phải ở Mỹ Tho (Tho Giang) vậy.

dài, lại nhiều làng xóm dân thổ

Bến Tranh có trước, từ đời Đàng

ở đó, cùng với dinh Long hồ cách

https://thuviensach.vn

256

TVTNMN

xa, nên đặt thêm một trấn lớn

“bò rừng, trâu rừng”; trên Nam

để ngăn giữ, mới dời dinh Long

Vang năm trước có người đi săn

Hồ về đó đổi tên là dinh Hoằng

về nói rằng con din là loại thú

Trấn. Sau lại cho dinh Hoằng

rừng khi nó già chuyên môn tìm

Trấn ở nhằm nơi hiu quạnh, xảy

rắn mà ăn, nên sừng nó trị được

có việc gì, khó bề ngăn chống và

nọc rắn và trị ban trái rất hay (lúc

tiếp ứng nên lại bãi dinh mới, mà

chưa có viện Pasteur trị), và con

đem trở về ở Long Hồ, như cũ, còn

din rất lanh lẹ, thường thường

chỗ này, nhơn vái tên mà đặt là

khi nó phóng uế, nó quay lại lấy

cù lao Hoằng Trấn). Tra kỹ lại,

sừng bắn phần cứt bay tung tóe

thì Bãi Bà Lúa, TVK PCGBC vẫn

để phi tang và để khoe tài, khi

có ghi rõ tên chữ là Hoằng Trấn

nó quá già, sừng tét tơi ít khi còn

- hay Tân Dinh Châu; còn trong

nguyên vẹn. Thổ gọi kouprey,

Le Cisbassac, di cảo TVK dịch Cơ

kting, gaur v.v..., nay còn rất ít

Me là koh thlòn.

đến gần tiệt giống.

Dịch nghĩa từ chữ - Koh tin:

Cù Lao Tân Din: đd., tên cù lao cù lao din (ông Malleret viết như

ở NV.

vậy), Ban đầu tôi tưởng thầy cũ

Về con din ăn rắn, có điển này

của tôi tại viện bảo tàng Sài Gòn

thêm bằng chứng:

viết trật vì tôi đinh ninh cù lao

khting: grand boeuf sauvage.

Tân Dinh, (dinh Hoằng Trấn)

- Khting krâbey, la plus grande

là đúng hơn. Nhưng khi anh Lê

espèce khting po, une espèce

Ngọc Trụ duyệt đến chữ này, ép

qui, dit-on, est insensible aux

tôi tìm dịch cho ra koh tin nghĩa

morsures des serpents; ou même,

là gì, khi ấy tôi cố tìm mới rõ lại

selon d’autres, se nourrit de

ông Malleret viết đúng và tội nói

serpents.

oan cho người ân nhân đã quá

Ânchien khting po: bague

cố này. Nguyên kòh là cù lao, ai

faite avec la corne de cet animal,

cũng biết. Còn tin là kting, ta dịch

et qui dit-on, neutralise le venin

“din” (Huỳnh Tịnh Của) là giống

des serpents (tự điển Miên - Pháp

bò rừng, trâu rừng, nhỏ con, sừng

J.B. Bernard). - Dịch: khting:

nó là một vị thuốc mát, hay dùng

giống bò rừng ăn rắn. Khting

làm thuốc trị ban trái. Có kẻ nói

krâbey: giống trâu rừng ăn rắn.

sừng din kỵ lửa, trong nhà có nó

Khting po: giống thú nọc rắn

thì khỏi hỏa hoạn (theo ĐNQATV

không nhiễm, theo người khác,

Huỳnh Tịnh Của).

chẳng những vậy lại lấy thịt rắn

Tự điển H. T. Của nói din là

làm mồi.

trâu rừng, anh Lê Ngọc Trụ cũng

Âchiên khting po: cà rá làm

bảo như vậy (V.N.C.T.T.V.L.N.T.),

bằng sừng con din, trị được nọc

nhưng tôi đã thấy thì màu lông

rắn cắn.

là lông bò (vàng pha đen chỗ gáy,

Din (không có h): bò rừng,

chân v.v...) sừng cũng giống sừng

trâu rừng bắt rắn ăn thịt, ta lấy

bò, nên tôi mạn phép viết thêm là

khting biến ra din: sừng din.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

257

Cù lao Tân Phụng: đd, tên cù lao ở

GĐTTC, tập 1, tr. 99: “Cù lao

NV. Tên chữ: Phụng Châu (TVK)

Tê. Ở thượng lưu Tiền Giang, có

Cơ Me: kòh au lo (di cảo TVK

thôn Tân Hưng ở đấy. Cù lao Lộc

trong Le Cisbassac).

ở phía đông, cù lao Nghĩa ở phía

Au lo, trong tự điển J.B.

tây, cù lao Tụi ở phía bắc, cù lao

Bernard nói con chim này kêu

Đao ở phía nam; hình như hoa

nghe “âu lo”, ta đổi làm chim

mai vậy. Nơi đây lũy tre xanh tốt,

phụng: sát âulâ. (Chim kêu âulâ,

làm chỗ sào huyệt cho loài cầm

nghe như tố hộ là tiếng kêu chim

thú. Nguyễn Tạo dịch.

công, nhưng vì đã có Gò Công, nên

Bản Pháp văn, tr. 263,

đổi làm chim phụng?). Trong bản

Aubaret viết rõ: Tê Châu: Cu lao

dịch GĐTTC, tập 1 tr. 98, Nguyễn

Tay và làng Tân Hưng.

Tạo giải: lá dừa lá cau rủ xuống

Cù lao Thanh Sơn: đd., xem cù lao

như đuôi chim phụng, nên gọi cù

Cái Cấm.

lao Tân Phụng, chỗ khác nữa là

Cù lao Thằng Cộc: đd., tên một cù

“cù lao Phụng Nga”. (Xem thêm

lao có nhiều tên:

Long Phụng Giang).

Cù lao Thằng Cộc

Cù lao Tân Triều (phần phía Tây

Cù lao con cộc lớn (kòh kaàt

của cù lao Ngô): đd. tên cù lao

thom)

thuộc Biên Hòa, chữ gọi Tân

Cù lao con cộc nhỏ (kòh kaàt

Triều Châu. (PCGBCTVK).

tóc)

- Đây là nơi sản xuất bưởi

Cù lao này ở làng An Thạnh

danh tiếng gọi bưởi Tân Triều, và

Nhì, tổng Định Mỹ, tỉnh Sốc

trầu Tân Triều, lá vàng, vị thơm,

Trăng mọc giữa lòng sông Hậu

cũng rất được nhiều người dùng.

Giang, ban đầu có một đảo,

Cù lao Tây: đd. cù lao trên Tiền sau mọc thêm và cứ gọi một

Giang, chữ gọi Tê Châu (TVK).

tên “thằng cộc” và thêm lớn

Cơ Me: koh romas (di cảo TVK

nhỏ để phân biệt. Cộc là giống

trong Le Cisbassac).

chim ăn cá, lông đen, chân cao,

(romas là Tê Ngưu, vậy đúng

thịt hôi nhưng bắt cá thật giỏi,

là cù lao con Tây).

miền giáp giới Trung Quốc họ

Chép y nguyên văn hai bản

nuôi chim này cho đeo khoen cổ

dịch để so sánh:

không nuốt cá được và dạy bắt

NKLTĐDC, tr. 87, bản dịch

cá làm nghề sanh nhai. Vì chim

Thượng Tân Thị: “Tây Châu (là

lớn con nên gọi thằng cộc, thằng

cù lao bò tót hay bò u), ở về ngọn

bè (chim chàng bè, cộc) (Bắc gọi

thượng lưu sông Trước, cù lao Nai

công cốc là cormoran, còn chàng

ở về hướng đông, cù lao Nghĩa ở về

bè là pélican). Nơi cù lao này có

hướng tây, cù lao Heo ở về hướng

nhiều.

bắc, cù lao Dao Lửa ở về hướng

VNTĐLVĐ ghi: “Cồn cộc” vốn

nam. Năm cù lao đứng bao bọc

là cù lao này vì cù lao nào cũng

nhau, tre cây mọc gác nhau, làm

có nổi cồn lên trước khi cù lao

hang ổ cho loài cầm thú ở”.

xuất hiện.

https://thuviensach.vn

258

TVTNMN

Cù lao Thi Hàn: đd., Bản Pháp văn

champs et les jardins y sont fort

theo Aubaret, tr. 218):

bien cultivés; les habitants s’y

Vàm Hàn: Han Giang, đd.,

occupent également d’agriculture

Le Han Giang, vulgairement

et de pêche.

nommé Vam Han, est situé dans

Cù lao Thới Sơn: đd.,

l’ouest de l’ýle de Thi Han. Ce

Ở về hướng tây sông Mỹ Tho,

Han Giang se réunit au Thi Han.

châu vi 5 dặm, có bãi Tôn, tục

Cette ýle de Thi Han forme

danh cù lao Họ che ở đông nam,

six caps ou pointes qui avancent

lấy cây cao làm bình phong, đất

dans l’eau; c’est pour cela qu’elle

bồi khí vượng, dân cư đông khá,

est aussi appelée lục châu đầu,

lấy tên làng mà đặt nên gọi cù

ýle à six têtes. La pointe de

lao Thới Sơn.

l’est est la plus prononcée; elle

Aubaret, p. 217:

forme le territoire des deux

Ile de Thai Son

villages de Mĩ Lương et d’Hòa

Ile de Ton Chau, vulgairement

Lộc, la deuxième pointe forme le

appelée cu lao Honour (Tôn là

village de Mĩ Hưng, la troisième

Họ).

pointe constitue une petite ýle

Cù lao Thới Sơn, do tên làng

commée Tiểu Châu, entourée de

đặt ra, ở gần cù lao Phú Túc (theo

l’arroyo appelé Cổ Lịch, lequel

monographie tỉnh Mỹ Tho năm

est large de 28 tams et profond

1902 soạn bằng Pháp văn).

de 12 pieds. Après un cours de 2

Cù lao Tiểu Châu: đd.,

lis et demi au nord, il se divise

1) Theo bản dịch Nguyễn Tạo

en deux bras: le bras du nord -

(GĐTTC, 1, tr. 98):

est, après avoir parcoure une

Cù lao Nhỏ Tây Nam.

distance de 7 lis, se jette dans

Có ba thôn Tân Phước, Phú

le Đại hội, celui du nord-ouest

An, và Tân Tịch ở đấy. Cù lao

se jette également dans le Đại

nhỏ đông nam có thôn Tân Thới ở.

hội, après un cours de 10 lis.

Ba cù lao đứng nối tiếp, bốn mặt

Cette petite ýle de Tiểu Châu

đều sông nước nghiễm nhiên như

est placée là comme une colonne

cảnh Bồng doanh tam đảo (1) Từ

de pierre pour protéger le rạch

đấy ra phía bắc có rừng tre xanh

Cổ Lịch.

tốt, cao lớn khác thường, cành rễ

La quatrième pointe forme

giao nhau từ bề rậm rịt. Trong

le village de Mỹ Thuận; la

có hồ ao, cá ruộng lúc nhúc rất

cinquième constitue le village

nhiều, người thiện nghệ, lũ lượt

de Mĩ An Đông; et enfin sur la

kéo đến vạch bùn cỏ, lượm bắt

sixième est établi le territoire des

đem muối mắm hoặc phơi khô, rồi

deux villages de Thanh Hưng et

chặt tre kết bè đem bán các ngả,

de Mĩ Lồng...

chung hưởng mối lợi thiên nhiên.

a) Lục đầu châu mới phải

Bản Pháp văn của Aubaret

La végétation de l’ýle de

tr. 262, viết: “L’ýle de Tiểu Châu

Thi Han est très belle; les

est située dans le sud - ouest. Sur

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

259

cette ýle sont les trois villages de

a l’aspect d’un cochon, et plus

Tan Phuoc, de Phu Yen Dong et

tard, elle ressemble à un corbeau,

de Tan Tich.

lorsque le vent commence à

Une deuxième petite ýle de

souffler” nếu dịch trắng trợn thì

Tiểu Châu se trouve dans le

ra như vầy: Khi mặt trời mọc, cù

sud-est. Sur cette ýle est placé le

lao có hình thù con heo, và khi

village de Tan Tai.

trưa một chút, lúc gió bắt đầu

Ces trois ýles sont en face

thổi, thì lại giống hình con quạ;

l’une de l’autre.

(Vì tìm chưa ra nghĩa chữ

De magnifigues bambous

krơi, nên chừa lại sau nhờ người

et de beaux arbres se voient

khác bổ túc

dans le nord de l’ýle Gien, qu’ils

Cù lao Trà Luộc: đd, tên cù lao NV;

entourent de tous côtés. Cette ýle

Kiến Lợi Châu.

est coupée d’un grand nombre de

Cơ Me: kòh tà lòk (di cảo TVK

petits arroyos très poissonneux

trong Le Cisbassac).

et où le poisson est pris dans

Tà lòk, te lòk: gáo dừa chặt

la vase par des pêcheurs qui se

hai, gáo dừa để múc nước;

réunissent pour cela en bandes

Tà lòk kra-bey là vũng trâu

de quinze personnes. On sale et

nằm cho khỏi muỗi đốt.

on sèche du poisson sur cette ýle;

Cù lao Trâu: đd., tên cù lao NV: on y exploite aussi des bambous,

Ngưu Châu (TVK viết tr. PCGBC:

dont on fait des radeaux que

cù lao Trâu (Tân Thuận) (sic).

l’on va vendre dans les marchés;

Cơ Me: kòh krabei (di cảo T V

ce sont là les sources de profits

K tr. Le Cisbassac).

considérables.

Ở về ngọn thượng lưu của Tiền

1) 3 đảo Bồng Doanh là Bồng

Giang, có hai thôn Tân Hòa và

Lai, Phương Trượng và Doanh

Tân Thuận, và lấy tên là cù lao

Châu, ở giữa Bột Hải, nơi Tiên ở

Tân Thuận. (NKLTĐDC, tr. 87).

(Từ Nguyên). (Chú thích C. Ng. T)

Ông Tạo gọi cù lao Ngưu

Cù lao Tòng Sơn (Tùng Sơn) (vàm

(GĐTTC, tập 1 tr. 99).

Cái Tàu Thượng): đd, tên cù lao

Aubaret, tr. 262, lại viết cù

NV, chữ gọi Tòng Sơn Châu (T V

lao Ngư Châu, nhưng nhờ kể hai

K, PCGBC).

làng là Tan Hoa và Tan Tuan, nên

Cơ Me: kòh krơi (di cảo TVK

biết ông viết lầm Ngư (cá), thay

tr. Le Cisbassac).

vì Ngưu (trâu).

Ở phía đông sông Mỹ Lồng

Cù lao Trầu: đd., tên cù lao ở Vĩnh

thuộc Tiền Giang, có thôn Tòng

Long; Phù Châu (PCGBCTVK).

Sơn ở đây (NKLTĐDC, tr. 87).

Cù lao Tròn: đd., tên cù lao ở NV;

Trong quyển nhỏ của T. V. K.

(sách không có ghi địa phận nào).

có ghi “ở vàm Cái Tài Thượng”.

Cơ Me: kòh kbàil khlà (di cảo

Trong bản Pháp văn, tr. 262,

T V K trong Le Cisbassac).

ông Aubaret tả cù lao Tùng Sơn

(đúng ra: kbàl: đầu; khlà:

có câu: “Au lever du soleil, l’ýle

cọp, hổ).

https://thuviensach.vn

260

TVTNMN

Nếu dịch sát nghĩa theo tiếng

Cù lao Vung : đd., tên cù lao thuộc

Cơ me là cù lao đầu cọp hoặc cù

tỉnh Mỹ Tho, ở làng Hòa Khánh,

lao đầu ông hổ, nhưng cổ nhân

năm 1902, còn mọc đầy cây

viết cù lao Tròn, chỉ tiếc trong Le

dừa nước (monographie Mỹ Tho

Cisbassac không ghi rõ thuộc địa

1902).

phận nào, tỉnh nào.

Cù Úc : đd., NV, xưa kia là đất Mỹ

Cù lao Trường: đd., (theo bản dịch

Tho đến Tân An, gọi Vũng Gù, và

Nguyễn Tạo), GĐTTC, tập 1, tr.

cũng gọi Vũng Cù.

97):

Cù là loại rồng chưa mọc sừng;

Ở hạ lưu sông lớn Long Hồ,

tục hiểu cù nằm dưới đất, khi

chu vi 30 dặm, gồm 5 thôn: Phú

vùng dậy bay đi thì chỗ nằm lở

Thái, Phước Khánh, Thái Bình,

thành sông thành vũng.

Thanh Lương, và Bình Thạnh.

Úc : khúc biển vòng vào đất

Nơi đây vườn nhà dân cư ngay

liền; úc là vũng nước sâu. Danh

thẳng sạch sẽ, phong thủy thanh

từ Cù Úc, người xưa dùng để Hán

tú; có những cây thủy liễu (bần)

Tự Hóa địa danh nôm là Vũng

đơm hoa, hương toán phơi màu

Gù. Vả lại, Vũng Gù là hai chữ

vàng, đáng gọi là nơi giàu có

nôm dùng để dịch địa danh Miên

nhàn tĩnh.

“Kompong Ku”. (Kompong là bến

Aubaret, tr. 260 viết: “L’ýle

nước, vũng nước. Ku, Kô, Kor là

de Trương Châu, située sur le

con bò. Bò, trước dịch Gù, rồi đổi

cours inférieur du Long Ho, a un

ra Cù. Kompong Ku: Vũng Gù:

circuit de 30 lis. Les cinq villages

Cù Úc.

suivants en occupent le territoire;

Suy luận này, tôi nhờ hai chữ

ce sont : Phu Tai, Phuoc Khanh,

Vũng Tàu, dịch ra Thuyền Úc, mà

Thai Binh, Thanh Luong et Binh

nghiệm lần ra như vậy.

Thanh.

Sông Cù Úc, nên dịch ra rạch

Cette ile est plantée de beaux

Vũng Gù (trên địa đồ mới, thấy

arbres aux fleurs odoriférantes

ghi “kinh Bót” là sai).

Tân An có tên xưa là xứ Vũng

embaument sa surface qui forme

Gù. Gần vùng, còn có vùng Tầm

ainsi un séjour extrêmement

Vu, và sông Tầm Vu, đều thuộc

agréable à habiter.

Tân An cũ:

Cù lao Vĩnh Tòng : đd., Vĩnh Tòng

“Sớm mơi đi chợ Tầm Vu, mua

Châu, thuộc huyện Long Hồ, tỉnh

một cây dù, che nắng che mưa”

Vĩnh Long.

(câu hát xưa, ngộ là Cơ Me gọi

Ở về hướng tây cù lao Bích

cây dù là teăng yuy, mượn của

Trân, bề dài 4 dặm, lấy tên làng

Trung Quốc).

làm tên. Nơi đây trồng trầu, cau,

Cù Úc: đd., tên cũ vùng Mỹ Tho ngày

quít, bưởi đều lên tươi tốt.

nay, vùng đất phì nhiêu, trồng cây

Aubaret tr. 260 viết : “L’ýle de

ăn trái nào cũng đều tốt đều sinh

Vinh Tong est située à l’ouest de

trái nhiều (xoài, mận, bắp, sầu

l’ýle de Bit Tran (sic)”.

riêng, ổi xá lỵ, cam sành, v.v.) truy

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

261

ra Cù Úc là tên chữ, dịch từ địa

Cự Tích Thạch (Đá rạn lớn): đd., danh nôm là Vũng Gù và lẽ đáng

cũng gọi Thác Đá.

nên dành cho xứ Tân An, mới thật

Ở cách tỉnh lỵ Biên Hòa 4 dặm

là Vũng Gù đời xưa, nhưng nay

về trung lưu sông Phước, hướng

đã lầm lộn và kêu xà ngầu, không

Nam cù lao Phố, lố rạn sừng

còn phân biệt chỗ nào và chỗ nào

sựng ngăn nước chảy mạnh. Đến

được nữa, thôi thì nói chung Cù

tháng 8 tháng 9 ta, nước lụt chảy

Úc, Vũng Gù là vùng chạy từ Vàm

xuống dữ dội khác thường, duy

Cỏ Tây đến tận mé Tiền Giang

đến tháng giêng tháng hai, nước

(Mỹ Tho) cho êm chuyện. Và

ròng lại như thường mới được

ruộng Châu Phê, Rạch Châu Phê,

bình yên. Ghe đi đến chỗ này phải

Bảo Định Hà, cũng cùng chung

cẩn thận. Ở dưới nước có cá chép

một vùng đó, duy đừng quên: địa

đen lớn sáu bảy thước, mắt sáng

danh Đồng Tuyên là tên bịa của

như chớp, thường khi đêm vắng

các cha chữ Nho lỏng bỏng đã đọc

canh khuya tới trước miếu thờ

sai Bến Tranh ra như thế.

quan Chưởng cơ Lễ Thành Hầu,

Cũ xì: cũ lắm, do “cổ thời”,

nhảy nhót như hình múa lạy. Ở

giọng Quảng Đông mà có. (cũ

hướng bắc đá rạn thì nước sâu,

mèm). (đồng một nghĩa với “xập

tàu thuyền ngoại quốc thường

ký nình” (thập kỷ niên).

làm nơi neo đậu yên ổn. Mỗi năm

Củ Tron: đd., đảo ngoài vịnh

ghe thuyền của người Trung Quốc

Thái Lan, cách bờ NV độ 50cs.

đến thả neo mướn phố cư trú

Cùmnik prêk kramuon sa:

tạm rồi đến mấy chủ dựa buôn

đd., Miên, NV, xem Barạch.

sỉ kê khai hết số hàng hóa trong

Của César, xin trả lại cho

thuyền. Người chủ nhà trả giá

César: thành ngữ Pháp, đồng

mua mão hết không còn đọng lại.

nghĩa câu “của ai trả cho nấy”,

Người chủ hàng chiếu theo tờ hiệp

vừa gọn vừa khỏi nhắc điển

ước thay thế mua giùm cho, thế

tích rườm rà. Nguyên văn la

là đôi bên chủ khách đều tiện cả.

tinh: “Redde Caesari quae sunt

Tiền bạc tính toán xong xuôi, mới

Caesari, et quae sunt Dei Deo”,

quày thuyền lui bến, chở khẳm

Pháp nói: “Rendez à César ce qui

hàng mới lui về xứ, năm sau sẽ

appartient à César, et à Dieu ce

hội lại nữa.

qui appartient à Dieu” (lời Saint

Nhưng khi thuyền cặp bến

Matthieu, XXII, 21). Cũng đồng

đậu ở sông Tân Bình, thì không

nghĩa câu “của thiên trả địa” (vật

có chủ nhà buôn lớn bao trữ, các

hườn cố chủ).

chủ ghe phải gánh đến các chợ

Tỷ dụ: sòng ấy, tôi của thiên

bán lẻ lâu lắc mất thì giờ không

trả địa (thua sạch túi)

tiện lợi như buổi trước, lại còn

Cúng hỉ: dt, cung hỉ, nói theo giọng phải lặn lội tìm mua thổ hóa để

Tàu.

chở về, tìm đông hỏi tây rất là

Cúng hỉ bạt xồi: th.ng., cung hỉ

vất vả. Thêm có bọn thổ côn giả

phát tài, nói giọng Trung Hoa.

dạng làm người buôn lớn, đến

https://thuviensach.vn

262

TVTNMN

nói dối mua xong chở hàng lên bờ

- Cửa Hà Tiên (ghe thuyền từ

cất mình trốn tránh, có khi ghe

Trung Quốc, Hạ Châu cũng gọi là

lỗ hết vốn liếng phải đậu thuyền

Miền Dưới (các hải đảo Đông Nam

lại hằng năm, một là để truy tầm

Á ngày nay).

bọn gian họa may gỡ lại chút

Cửa biển Cái Cát: đd.,

đỉnh, hai là buổi ấy thuyền từ

Bề ngang 26 trượng, nước

Trung Hoa sang Việt Nam, khứ

lớn 3 tầm, nước ròng xuống còn

hồi đều tùy mùa gió thuận, cho

4 thước, có nhiều cát nổi lên dựa

nên khách buôn viễn phương đời

theo bãi. (NKLTĐDC, tr. 70,

trước gian nan khôn ít. (GĐTTC,

không nói rành là ở đâu).

tập 1 tr. 23).

Cửa biển Cần Vọt: đd., cách

Lễ Thành Hầu, Aubaret tr.

hướng Tây tỉnh lỵ 165 dặm, bề

159 viết Lê Tanh Hưu. Ngoài ra,

ngang 49 trượng, sâu 5 thước,

đại lược đều dịch đúng theo hai

dân ta với người Tàu, người Đồ

bản dịch Nguyễn Tạo và Thượng

Bà, người Cao Miên nhóm thành

Tân Thị.

chợ búa, lại có cất một cái công

Cửa Bassac (theo Alinot): đd., cửa

quán ở địa đầu, làm nơi sứ giả

Ba Thắc, tức cửa sông Hậu Giang

Xiêm, Miên có chỗ nghỉ ngơi

trổ ra Nam Hải, cạnh cù lao

(NKLTĐDC, tr. 101).

Dung, ở giữa hai bên là cửa Trấn

GĐTTC, tập 1, tr. 103 viết

Di (thường viết lầm là Tranh Đế,

Cảng Cần Bột, sở thủ ngự Đồ Bà,

Tranh Đề), cửa Định An.

thôn lạc Tiên Hương, Cao Miên

Aubaret viết Cua Ba Tac

an phủ kế sách và chú thích:

Cửa Bé (sic Malleret): đd., tên cửa

“sách An Phủ”, cũng như bộ lạc

biển ở Hà Tiên NV, (Cửa Bé Hải

an phủ của Cao Miên. (GĐTC

Môn).

dẫn thượng).

Cơ Me: péam prêk kompong

Thuở nay dân bổn thổ biết

kdàr.

Cần Vọt là tỉnh Kampot của

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Miên, chữ “Cần Bột” là của thợ

chép lại trong Le Cisbassac của

khắc Tàu, nên sửa sai hẳn.

L. Malleret).

Cửa biển Ngao Châu. - Bản Pháp

Cửa biển Cửa Bé, bề ngang 76

Văn của Aubaret tr. 256: “La

trượng, nước lớn 10 thước, nước

bouche de Ngao Châu est située à

ròng 8 thước (NKLTĐDC, tr. 103).

168 lis dans le sud de la citadelle

Chữ kdàr, không có trong tự

(Vinh Long); elle est large de 2 lis.

điển tại nhà, nên không dịch.

Il y a 5 tams d’eau à mer haute;

Cửa biển có tàu thuyền ra vô

la profondeur des basseseaux est

nhiều lối năm 1875 là:

de 2 tams.

- Cửa Cần Giờ và Cửa Tiểu:

Sur la rive est et à plus de 2

vùng Sài Gòn, Mỹ Tho, lên Nam

lis de la bouche, se jette le Moc

Vang.

mieng, (sic) large de 5 tams et

- Cửa Cổ Chiên, vùng Mỹ Tho,

profond de 2. Cet arroyo se perd

Bến Tre, lục tỉnh Nam kỳ.

dans les terres.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

263

A 3 lis plus loin est le Tinh

embouchure. Dans l’est est situé

Giang, large de 2 tams et profond

le port de Ngao Châu et dans

d’un. Il se perd également dans

l’ouest celui de Ban Côn. Ce

les terres.

dernier port est large de 50 tams;

Enfin à 13 lis plus loin est le

on y trouve 9 pieds d’eau à mer

Vinh Đuc, et à 2 lis et demi plus

haute et 2 à basse mer.

loin encore, le Ngao Châu.

En dehors du port et sur sa

Toutes ces eaux se jettent à

rive ouest est le Gia Giang et à

la mer.

22 lis et demi de là le Giao Tanh,

Un poste est placé auprès du

vulgairement appelé Rach Ao

havre formé par le Long Tan,

Xuôi, qui est large de 3 tams et

large de 5 tams et pronfond de 3;

profond d’un; il se perd dans les

c’est un arroyo qui se perd dans

terres. Le village de Giao Tanh

les terres. A 18 lis et demi plus

est placé sur ses bords.

loin est le Ngư Giang, large de 2

Le poste de Ban Côn est situé

tams et profond de 4 pieds. A 11

au loin.

lis plus loin on rencontre le Co

Les deux les de Thuy Liêu et

Miêu, large de 3 tams et profond

Thuy Loc gisent au devant de la

de 2 et à 11 lis ensuite le Gia

bouche de Ngao Châu; elles sont

Giang, large de 4 tams et profond

très boisées.

de 2. Tous ces arroyos se perdent

Cửa biển Ngao Châu: đd., cửa biển

dans les terres.

Bãi Ngao.

Les deux bords de la bouche

Cách hướng nam tỉnh lỵ Vĩnh

de Ngao Châu sont habités et

Long 168 dặm, chảy đến sông Mộc

cultivés.

Miên (gòn) 2 dặm đến sông Tinh

Deux ýles de sable sont

(sao), 13 dặm đến sông Vĩnh Đức,

situées en ce lieu: à l’est, l’ýle

2 dặm đến cảng Bãi Ngao (Ngao

Thổ Châu, longue de plus de 2 lis;

Châu Cảng) đổ ra ngoài biển.

à l’ouest, celle de Sa Châu, dont la

Ngang cửa là sông Long Tân, 18

longueur dépasse 5 lis. Un poste

dặm là sông Ngư (cá), 11 dặm là

de douane est sur la partie sud de

sông Cổ Miếu (Miếu cũ) 11 dặm

cette dernière ýle; on y voit aussi

là sông Gia (dừa), ở giữa nổi lên

deux villages, nommés Gia Long

hai cù lao Sa Thổ. Hướng đông là

et An Thanh.

Thổ Châu (cù lao đất), dài 2 dặm,

La terre, en cet endroit, est

hướng Tây là Sa Châu (cù lao cát),

grasse et excellente; elle est

dài 5 dặm. Hướng nam cù lao có

plantée d’arbres d’une belle

dân ở, cây cỏ mọc rậm xanh tươi.

végétation. Ces deux ýles sont

Hướng đông là vàm rạch Băng

comme des défenses naturelles

Cung; ngoài rạch bờ hướng tây

pour mettre à l’abri la bouche de

cách sông Giá 22 dặm đến sông

Ngao Châu; elles sont là comme

Giao Thanh, tục danh là rạch Ốc

deux énormes poissons préposés

Lồi (?). Đồn thu Băng Cung đóng

à la garde de l’entrée de cette

xa xa về hướng tây, hướng đông

https://thuviensach.vn

264

TVTNMN

là cù lao Thúy Liễu (cây bần).

để khống chế cửa ải nơi biển ấy.

Hướng tây là cù lao Lộ (hươu, nai)

Phía đông có cảng khẩu Ngao

đều ở sát bãi biển. Thượng Tân

Châu, phía tây có cảng khẩu

Thị có cảm hứng bài thơ như sau:

Băng Cung, rộng 50 tầm, khi

Đứng ngó quanh về phía Bãi

nước lên sâu 9 thước, nước ròng

Ngao.

sâu 2 thước. Phía ngoài Cảng

Một trời, một biển, một cù lao.

khẩu bờ bên tây cách sông Giá

Ầm ầm sóng ngạc dồn dồn tới,

(hay Rạch Giá?) (sic) 22 dặm rưỡi

Chát chát duyềnh quyên bủa

đến sông Giao Thạch có Thủ Sở

bủa vào.

Băng Cung đóng xa ở về phía tây;

Trăng ló ló hình, mây áng áng.

phía đông có cù lao Thùy Liễu,

Nước nhăn nhăn mặt, gió

phía tây có cù lao Lộc, đều đứng

xao xao

trước vùng biển, cây cối thạnh

Buông tầm con mắt ngoài

tốt. (Lời bàn - Rạch Giá ở đâu

xa tít,

chỗ Bãi Ngao nầy?)

Mấy chiếc thuyền câu nhảy

Cửa Cà ba: đd., tên cửa biển NV; Cà

thấp cao.

ba hải môn.

T. T. T. (NKLTĐDC, tr. 69)

Cơ me: péam prêk bec.

2) Bản dịch Nguyễn Tạo

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

(GĐTTC, tập 1, tr. 94): Cửa biển

chép lại trong

Ngao Châu.

Le Cisbassac của L. Malleret)

Cách phía nam trấn 168 dặm,

Cửa Cà Ba, theo PCGBCTVK, thì

rộng 2 dặm, nước lên sâu 5 tầm,

thuộc vùng Hà Tiên.

nước ròng sâu 2 tầm. Bờ phía

Dịch từ chữ

đông cách hơn 2 dặm đến sông

Péam: vàm

Mộc Miên 2 dặm nữa đến sông

prêk: sông

Tinh, 13 dặm đến sông Vĩnh Đức,

bec, bèk: té ra, tách ra ngả

2 dặm rưỡi đến cảng Ngao Châu

khác

chảy ra biển, có Thủ sở đóng giữ

péam prêk bec: vàm sông Tẽ.

ở đấy. Ngang nơi cùng có sông

Cửa Cái Mới: đd., xem sông Tân.

Long Tân 18 dặm rưỡi đến sông

Cửa Cổ Chiên: đd., tên cửa biển NV

Ngư, 11 dặm đến sông Cổ Miếu,

(Cổ chiên hải môn).

12 dặm đến sông Giá. Khúc nầy

(đây là một nhánh của Tiền

hai bên bờ sông có ruộng vườn

Giang đổ ra Nam Hải).

dân cư, giữa sông có nổi 2 cái cù

cơ me: Péam prêk anloi kon.

lao phía đông là cù lao đất, dài

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

hơn 2 dặm, phía tây là cù lao Cát,

chép lại trong Le Cibassac của L.

dài hơn 5 dặm, sở Thủ Ngự đóng

Malleret).

ở phía nam cù lao, có dân cư của 2

- Cổ Chiên: đd., tên cù lao

thôn Giao Long và An Thạch. Nơi

nằm giữa và dọc dài theo một

đây gò đất béo tốt, cây cối xanh

nhánh của Tiền Giang, thuộc

um, đứng cản cửa biển, hình như

làng An Hòa, tg. Trà Bình, t.

hai con cá trấn giữa thủy khẩu

Vĩnh Bình NV. NKLTĐDC, tr. 69

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

265

chép: “Hai bên bờ có nhiều sông

Hiền và gãnh Mù U cũng gần cửa

nhỏ sanh sản cây dừa nước, dân

sông Hàm Luông mép bên kia.

ở đó chẳm là đem bán các nơi để

Cửa Cung hầu: không có cửa nào

lợp nhà. Trong sông có cù lao Cổ

tên làm vậy. Đây là Cồn Ngao đọc

Chiên, đầu đối với sông Tầm Vu,

sai và viết sai trên địa đồ Alinot.

đuôi ăn sông Long Tuyền gồm ba

Cửa Đá Bạc: đd., tên cửa biển

thôn Phước Hòa, Phú Thạnh và

thuộc Hà Tiên cũ, tên chữ cũng

Phước Long dân cư trù mật, sông

y: (PCGBCTVK).

Long Toàn, tục danh là rạch Thâu

Cửa biển Đá Bạc: (c. g. Đá Trắng),

Râu (?) có đồn Thủ Ngự đóng ở

bề ngang 47 trượng, nước lớn 5

đây. Ngoài biển bờ hướng nam

thước, nước ròng còn hơn 4 thước

2 dặm đến cù lao Phù (nổi) rừng

(NKLTĐDC, tr. 102).

rú rậm rạp. Hướng đông nam

Cửa Đại: đd., tên cửa biển NV (Đại

33 dặm đến cù lao Đại (lớn) đầu

Hải Môn) Đại Môn (TV).

hướng bắc là Cồn Ngao (Ngao

Cơ me: Péam kompong thom

Chữ), đầu hướng nam là Cồn

(thom và lớn)

Trứng (Đan Chữ), về hướng nam

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

là cù lao Ba Động (Tam Động).

chép lại trong Le Cisbassac của

Rạch Thâu Râu, ông Aubaret

L. Malleret).

viết rạch tau râu (tr. 258).

Cửa Đại, chảy ngang qua

Cồn Ngao (Ngao Chữ), ông

Quận An Hóa, tỉnh Định Tường

dịch là ýle des coquillages.

rồi đổ ra Nam Hải. Vốn là một

Tráp Chữ (cồn trứng, ông

nhánh của Tiền Giang gọi nhánh

không dịch).

thứ hai, vì nhánh thứ nhứt là

Aubaret thêm ở đây có hai

Cửa Tiểu.

làng là Trường Lộc và Thới Hòa.

Cua Day: tên Cửa Đại, viết sai trên

Au sud de l’ýle de Dai Chau

địa đồ Alinot.

est située celle de Tam Don Chau,

Cửa Đại, lòng cảng hẹp, hướng tây

chắc đó là Ba Động.

có cù lao Nhựt Bổn, nơi đây có đồn

Ông Nguyễn Tạo dịch rằng ở

thủ ngự đóng, trước có cồn cát gọi

đây trồng thuốc lá. Ông Aubaret

Cồn Tàu; hướng đông có cù lao lớn

dịch ở đây trồng cây lá thơm

là cù lao cửa Tiểu. Đầu hướng bắc,

(plantes aromatiques). Câu

nước chia ba ngã: ngả chảy qua

nguyên văn ra sao. Péam prêk

Kỳ Hôn ra Mỹ Tho, ngả xuống

anlon kon: không biết dịch.

nam ra cửa Tiểu, ngả hướng tây

Cửa Cồn Ngao: đd., một cửa của bọc xuống hướng nam là cửa Đại.

Tiền Giang chảy ra Nam Hải, gần

Péam kompong thom: vàm

Bãi Ngao chữ gọi Ngao Châu, và

vũng lớn, đúng là Cửa Đại.

trên địa đồ của Alinot, vì không

Cửa Đại: đd., tên môn của cửa Đại

đọc Cồn Ngạo nên viết sai là cửa

Môn hay Đại Hải Môn, vùng biển

Cung Hầu, Công Hầu. Bãi Ngao

Hà Tiên: đừng lầm với Cửa

là quê hương của Phan Thanh

lớn, cũng ở Hà Tiên, qua Hán Tự

Giản, gồm một vùng có gãnh Bà

cũng viết là Cửa Lớn.

https://thuviensach.vn

266

TVTNMN

1) Bản dịch Thượng Tân Thị,

Cửa Định An: đd., Định An Hải

NKLTĐDC, tr. 101. - Cửa biển

Môn, tên cửa của Hậu Giang kế

Đại Môn (Cửa lớn) ở về hướng

cù lao Dung, mé bên kia là Trà

đông đạo Kiên Giang 26 dặm, bề

Cú, Cầu Ngang (Trà Vinh).

ngang 229 trượng, sâu 6 thước,

Cửa Đồng Tranh: đd., tên cửa biển

thông với Kiên Giang, trong

ở NV. ở giữa Cửa Tiểu và cửa Cần

nhiều ngòi rạch, hướng đông hiệp

Giờ (PCGBCTVK); tên cửa biển

với sông Ba Thắc.

thuộc t. Gia Định cũ, NV (xem

2) Bản dịch Nguyễn Tạo,

Đồng Tranh).

GĐTTC, tập 1, tr. 116. - Cảng

Cửa biển Đồng Tranh: đd.,

Đại Môn. - Ở phía đông đạo Kiên

Vàm nầy bề ngang 491 trượng

Giang 26 dặm, thông với sông

2 thước. Nước lớn 2 trượng 3

Kiên Giang. Trong đảng có nhiều

thước. Nước ròng 1 trượng 5

mương ngòi, phía đông tiếp giáp

thước. Cách hướng đông nam tỉnh

sông Ba Thắc, có tôm nhỏ (tép),

lỵ 126 dặm; có đồn phòng hải,

cá càn lệ (?), mắm cá đồng. Những

trong vàm nhiều nhánh nhấp lẫn

dân ngư nghiệp tụ ở chỗ nầy.

lộn không kể hết ra được. Ngọn

3) Bản dịch Pháp văn Aubaret,

của nó cùng với sông Phước Bình

tr. 284. - L’arroyo de Daimon

và cửa Cần Giờ lên xuống thông

est situé à l’est et à 26 lis de la

nhau. (NKLTĐDC, tr. 36).

fortification de Kien Giang Dao;

GĐTTC, tập 1, tr. 39 viết:

il est en communication avec

Hải cảng Đồng Tranh. Đoạn nầy

le Kien Giang. Plusieurs petits

có câu: “Trong cảng có nhiều

cours d’eau viennent se jeter dans

đường thông nhau lộn xộn, nay

cet arroyo qui se réunit, dans

chỉ nói những con đường công

l’est, avec le Ba Tac.

cộng dân chúng thường đi: một

Les habitants ont pour

đường do sông nhỏ Ốc Sên (?)

industrie les crevettes séchées,

đi về phía bắc ra cửa sông Động

le poisson sec de différentes

Đình, xuống hải cảng Cần Giờ;

espèces et le condiment appelé

một đường do sông nhỏ Lò Rèn

nuoc mam.

đi về phía bắc ra cửa sông Lôi

Cửa Đại Kim Dự: đd, tên cửa biển

Giáng đến sông lớn Phước Bình”.

ở Hà Tiên NV; Đại Kim Dự Hải

(Cửa sông Động Đình, sông nhỏ

Môn.

Ốc Sên, sông Lôi Giáng, các địa

Cơ Me: péam prêk tóc

danh nầy, sao không thấy trong

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

bản dịch NKLTĐDC của Thượng

chép lại trong Le Cisbassac của

Tân Thị?).

L. Malleret).

Xin chép ra đây nguyên văn

Cửa nầy, người Miên, gọi

trong GĐTC Aubaret, tr. 181 để

Péam prêk thvãr thom (thvãr:

so sánh: “Le port ou bouche de

cửa thõm: lớn).

Dong Tranh est large de 14 lis

Đại Kim Dự là tên của ta đặt

et demi; à mer haute il y a un

sau nầy.

fond de 5 tams, et 2 tams à mer

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

267

basse. Ce port est situé dans le

Cửa biển Gành Hàu: đd., Hàu

sud-est de la citadelle, à 126 lis

Gành Hải Môn.

et demi; on y trouve un poste de

Cửa biển Gành Hàu là ranh

douane et de surveillance. Le

cuối cùng ở hướng đông của tỉnh

fond y est extrêmement vaseux.

lỵ, cách hướng đông Long Xuyên

L’intérieur du port est étroit et

(Cà Mau) 120 dặm. Về hướng tây

presque à sec: aussi son entrée

nam hiệp với giòng thượng lưu

est-elle fort difficile pour les

của cửa Bồ Đề. Về hướng tây bắc

grands bâtiments. Cependant

thông với cửa biển Đốc Huỳnh. Về

il existe à terre des remarques

hướng đông nam bẻ quanh 109

et il est très nécessaire de les

dặm thì đến cửa Ba Thắc.

relever pour suivre le chenal

Trong vùng có đìa, chằm, rừng

qui conduit dans le port; mais,

rú, huê hợi và sáp trắng, mật ong,

comme ce chenal lui-même est

(bạch lạp để dâng vua), cá, cua,

sujet à changements à la suite

bán dùng không hết. (NKLTĐDC,

d’un coup de vent ou de grandes

tr. 102). GĐTTC, tập 1, tr. 118

pluies, il faut que des gens du

viết Ghềnh Hàu.

pays pilotent les bâtiments pour

Aubaret, tr. 286 GĐTC bản

les diriger dans les passes. Les

Pháp văn, viết: “L’arroyo de Hao

habitants de ce port se livrent

Cư est situé à la limite orientale

beaucoup à l’industrie de la

de la province; il forme cette

pêche, soit au filet, soit avec

limite à l’est de Long Xuyen

des claies. Dans l’intérieur du

Dao, à une distance de 120 lis et

port viennent aboutir un grand

demi. Au sud ouest, il se réunit

nombre d’arroyos provenant de

avec le cours supérieur du Bo De;

toutes les directions.

au nord-ouest il se jette dans le

C e s a r r o y o s d o n n e n t

Doc Hoang; au sud-est, il coule

naissance, en se réunissant, à

avec un cours fort sinueux, sur

deux branches principales: la

une longueur de 109 lis et demi,

première part d’Oc Lên Giang,

jusqu’au Ba Tac.

coule au nord et sort par la

Cet arroyo communique,

bouche du Don Dinh Giang pour

pendant son trajet, avec un grand

se jeter à la mer de Can Gio; la

nombre de petits cours d’eau Ses

seconde part de Lu Luyen Giang,

bords, comme son lit, sont l’objet

coule au nord ouest et sort par

d’industries incessantes (forêts

la bouche du Loi Giang, pour

de palétuviers, pêche, etc.).

se jeter dans le fleuve du Phuoc

Cửa biển Kiên Giang: đd., cửa biển

Binh. Les gens du pays qui

Rạch Giá.

connaissent les différents arroyos

1) Bản dịch Thượng Tân Thị,

ne s’astreignent pas, quand ils

NKLTĐDC, tr. 101: “Cửa Kiên

rentrent chez eux, à suivre l’une

Giang cách hướng đông tỉnh lỵ

des deux branches dont nous

191 dặm, bề ngang 23 trượng,

venons de parler”.

sâu 5 thước. Hướng đông thông

https://thuviensach.vn

268

TVTNMN

với Hậu Giang. Hồi xưa mùa

Cửa biển Kiên Giang (Rạch Giá):

xuân nước khô cạn, triều Gia

đd.

Long vua sai đào Thoại Hà,

Bản Pháp văn của Aubaret, tr.

đường nước trở nên sâu, nhân

284 - “L’arroyo de Kien Giang est

dân nhờ lợi.

situé dans l’est de la citadelle (sic),

2) Bản dịch Nguyễn Tạo,

à 193 lis. Le fort de Kien Giang

GĐTTC, tập 1, tr. 116 - Cảng

Dao est sur la rive occidentale et

Kiên Giang.

dans l’intérieur du port. On y voit

Cách phía đông trấn hơn 193

une grande quantité de boutiques

dặm. Đạo Kiên Giang ở bờ phía

et un grand marché. C’est là

tây cảng, phố chợ trù mật, thuyền

que se réunissent les nombreux

buôn tụ hội đông đảo, phía đông

bâtiments de commerce. Le poste

đến thủ Trấn Giang thuộc về Hậu

de Trân Giang, placé sur le fleuve

Giang cách 303 dặm rưỡi, ở trung

postérieur, est à 303 lis et demi

gian có bia giới cây ngô đồng (sic).

dans l’est.

Nơi đây bùn lầy nước đọng, cây cỏ

On voit dans cet arroyo un

mọc loạn, mùa xuân nước khô cạn

poteau (1) portant l’indication de

ghe thuyền không lưu thông được,

la division des territoires (Vinh

lại có nạn nhiều muỗi và đỉa. Năm

Thanh et Ha Tien).

Gia Long thứ 16 (1817) đào thông

L’arroyo est encombré par

sông Thụy Hòe (sic), nước sâu mà

beaucoup de vase et par des

đường đi cận tiện, nhân dân được

herbes en immense quantité.

nhờ lợi ấy”.

L’eau diminue tellement au

Thoại Hà, dịch Thụy Hòe, lỗi

printemps, que le port assèche

không tha thứ được.

et devient impénétrable aux

Cửa biển Kiên Giang: đd., cũng gọi

barques.

Cửa biển Rạch Giá.

I l e s t i n f e s t é p a r l e s Cách hướng đông tỉnh lỵ Long

moustiques et les sangsues.

Xuyên xưa 193 dặm, bề ngang 23

L’an 16è de Gia Long, il fut

trượng, sâu 5 thước.

ordonné de creuser la rivière

Hướng đông thông với Hậu

Tuy Ha, ce qui procura une route

Giang. Hồi xưa mùa xuân nước

courte et commode pour se rendre

khô cạn, nên năm Gia Long thứ

dans l’arroyo”.

16 (1817) vua sai khai thông

Lời bàn: Ngày xưa, dùng cây

Thoại Hà đường nước được sâu,

danh mộc (gỗ sao) khắc chữ cắm

nhơn dân nhờ lợi. (NKLTĐDC,

làm ranh giới phân chia rành rẽ,

tr. 101).

những cây ranh giới, đời Minh

GĐTTC, tập 1, tr. 116, dịch

Mạng nay còn giữ ở viện bảo tàng

giả là ông Nguyễn Tạo, đã dịch

Sài Gòn. Kinh Rạch Giá còn gọi

nhiều lần nơi nhiều chỗ khác,

kinh Ba Rạch (xem chữ ấy).

nơi đây, sông Thoại Hà, ông viết

Cửa Ba Lai: đd., tên cửa biển NV,

“Thụy Hòe” thay vì Thụy Hà, là

Ba Lai Hải Môn đó là một nhánh

một sơ thất lớn.

của Tiền Giang, đổ ra Nam Hải.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

269

Cơ Me: péam kompong’s này.

Cơ Me: péam prêk kompong

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

rãp

chép lại trong

(Theo di cảo Trương Vĩnh

Le Cisbassac của L. Ma-

Ký trong Le Cisbassac của L.

lleret).

Malleret).

(nhánh sông này nay đã bồi

Cửa Bãi Vọp, bề ngang 137

lấp gần cạn, ghe thuyền lớn

trượng, nước lớn lên 6 thước, ròng

không lưu thông như xưa kia

xuống 4 thước ngoài. (NKLTĐDC,

được). Vì ít có ghe thuyền qua lại,

tr. 102).

nên cảnh thêm vắng vẻ, ngả đi

Chữ rãp không thấy trong

thêm hiểm trở và ít người dùng.

tự điển J.B.Bernard nên không

Ở cuối dòng của Hậu Giang

dịch.

trở ngược lên hướng tây bắc thì

Cửa Bồ Đề: đd., tên cửa biển NV, đến cửa Trấn Di, có nhiều đất

(Bồ Đề Hải Môn), (Thuộc vùng Cà

gò, người Tàu người Miên ở đây

Mau chảy ra Nam Hải).

trồng thuốc lá thơm, cải củ, dưa

Cơ Me: péam prêk kompong

bí đều tốt trái. Biển này liên tiếp

pothler.

qua phía tây với cửa Mỹ Thanh,

(Theo di cảo Trương Vĩnh Ký

ngoài có cù lao Lợi, cù lao Tổ

chép lại trong Le Cisbassac của

(cũng gọi Cồn Lợi, Cồn Tổ), duy

L. Malleret).

có cù lao Trứng ở Mỹ Thanh

Cửa biển Bồ Đề, bề ngang 172

là lớn. Dân ở đây chuyên nghề

trượng, sâu 6 thước rưỡi, nước

chài lưới.

ròng xuống 4 thước. (NKLTĐDC,

Trong Aubaret, tr. 259, có nói

tr. 102).

cửa Trấn di đạo. Tiện đây xin cải

Chữ pothler không có trong tự

chính một lần vĩnh viễn là thuở

điển J.B. Bernard, còn tra trong

nay viết cửa Trần Đề, Tranh Đế

sách khảo về thảo mộc của Pételot

là viết sai. Có lẽ người vẽ họa đồ,

thì Bồ Đề, không có tên Miên, nên

xem không kỹ và viết lầm như

không dịch được.

vậy báo hại cả mấy thế hệ đều

(Xem giải thích chung nơi

lầm theo. Trấn Di (nói về Cơ Me)

Giu Gia).

để đối với Trấn Biên (trên Biên

Cửa Đốc Vàng: đd., tên vàm con Hòa, nói với đồng bào Thượng)

sông Đốc Vàng, ngày xưa sắp

mới hợp lý.

vào địa phận tỉnh Hà Tiên, NV:

Cửa Ba Rài: đd, tên cửa biển hay cửa Chữ gọi Đốc Huỳnh Môn, (Đốc

sông NV, (Ba Rài Môn), (thuộc địa

Vàng nhd., là một đốc binh triều

phận tỉnh Vĩnh Long).

Nguyễn, hiển danh nhờ trận giao

Cơ Me: péam prêk bàrày.

chiến hiệp với Chương Binh Lễ,

(Theo di cảo Trương Vĩnh Ký

năm 1837, đánh với quân hai

chép lại trong Le Cisbassac của

nước Xiêm Miên liên hiệp, tại

L. Malleret).

nơi gọi Cù Hu (xem chữ ấy), hai

Cửa Bãi Vọp: đd, tên cửa biển NV;

người đều tử trận nhưng danh

Bãi Vọp

vào lịch sử).

https://thuviensach.vn

270

TVTNMN

Kinh Đốc Vàng nay được gọi

Cửa Hàm Luông: đd. Xem sông

bằng hai địa danh:

Hàm Luông.

- Đốc Vàng Hạ: đd., tên con

Cửa của sông Hàm Luông

rạch ở tả ngạn Tiền Giang, chảy

chảy ngang Bến Tre và vàm trổ

vô làng Tân Phú, tg. Phong

xuống Nam Hải. Nguyễn Tạo dịch

Thạnh Thượng, th. Long Xuyên,

Hàm Long, Hàm Rồng là sai.

NV.

Cửa Hàn: đd., tên cửa biển ở T.V.:

- Đốc Vàng Thượng: đd., tên

Tourane.

con rạch cũng ở tả ngạn Tiền

do điều ước ngày 5-6-1862,

Giang nhưng chảy vô làng Tân

có ba cửa biển được phép mua

Thạnh, cùng tg. Phong Thạnh

bán thông thương với ngoại quốc

Thượng, tỉnh Long Xuyên, NV.

(P.C.G.B.C.T.V.K.)

(Sau này thời Ngô Đình Diệm đổi

- Cửa Hàn,

thành Kiến Phong, nay thuộc tỉnh

- C. Ba Lạt,

Đồng Tháp).

- C. Quản Yên

Cửa Gành Hàu: đd., tên cửa biển

Cửa Huê Phong: cửa Nghiêu Phong:

NV (Hàu Gành Hải Môn).

đd., ở Quảng Yên BV. (theo Dư đồ

Cơ Me: péam prêk prahut.

thuyết lược của T.V.K.).

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Theo địa dư các tỉnh BK của

chép lại trong Le Cisbassac của

ba ông Liễu Nghiêm Thư, thì ở

L. Malleret).

phía tây của đảo Cát Bà, có đảo

Rạch Gành Hàu, khi chảy ra

Nghiêu Phong, vì có phù sa bồi

Nam Hải, thì gọi Cửa Gành Hàu.

đắp, nay đảo này đã dính liền với

Rạch Gành Hàu: đd., tên con sông

tổng Hà Nam. (L.T.X., tập kỷ yếu

hợp lưu với sông Ông Đốc chảy

hội khuyến học NV 1942).

ngang An Xuyên (Cà Mau cũ) để

Cửa Hương Úc: đd., một tên của trổ ra Nam Hải. (Hàu là con hàu,

cửa biển Hà Tiên NV., dịch nơi

có sách viết Gành Hào là sai).

chữ Cơ Me “Kompong Som (xem

(Aubaret Cua Hao Bang ?)

Kompong Som).

Cửa Hàu Gành.

Cũng gọi Vũng Thơm là tên

(Trong tự điển Miên Pháp J.

nôm của cửa Hương Úc.

B. Bernard thấy ghi:

Cửa biển Hương Úc (tỉnh Hà

Dòm prâhut: arbre qui sert

Tiên có cả thảy 35 cửa biển), ở

pour la teinture (cây dùng làm

về ranh hướng tây tỉnh lỵ, phát

thuốc nhuộm (chừa người sau

nguyên ở núi Ca Ba, từ xa chảy

định đoạt).

lại, làm ra cửa biển, bề ngang 48

Cửa Hà Tiên: đd., tên cửa biển NV,

trượng. (NKLTĐDC, tr. 100).

xem Cảng Khẩu.

Cửa Kim Qui: đd., tên cửa biển

- Vàm của rạch Giang Thành

thuộc Hà Tiên, bên Hán tự để y

khi chảy ra Vịnh Thái Lan lại gọi

(PCGBCTVK).

Cửa Hà Tiên, Pháp dịch là Baie

Cửa biển Kim Qui, bề ngang

de Hà Tiên.

2 trượng 8 tấc, nước lớn 5

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

271

thước, nước ròng 3 thước ngoài.

là Lôi Rạp, và trở nên huyện Tân

(NKLTĐDC, tr. 103).

Hòa, xứ Gò Công. (hãy đọc kỹ để

T ê n c h ữ l à T ắ c K í

biết sử Việt).

(PCGBCTVK).

Dịch từ chữ.

Cửa Lấp hay là Giếng bộng: đd.,

Péam prêk: vàm sông.

tên cửa biển ở NV, (PCGBCTVK).

chroy: đọc chroui: pointe, cap

(Ngày xưa thấy dùng danh từ

(tự điển J.B. Bernard): mũi

Giếng bộng này để chỉ một cửa

phkam: nếu đọc phkeăm:

biển, cũng như ở Sốc Trăng có

chapelet, collier: xâu chuỗi.

một địa danh là Giếng Nước, để

phkôr: tonnerre: sấm, lôi.

chỉ vùng Bang Long gần biển,

Dịch đủ chữ: không biết dịch.

nay gọi làng và quận Long Phú

Cửa Lớn: đd, tên cửa biển NV

có ruộng tốt và có nhiều hải sản

(Cửa Lớn). (thuộc Hà Tiên theo

cá tôm; Bang Long Giếng Nước

PCGBCTVK).

thuộc về tỉnh Sốc Trăng.

Cơ Me: péam prêk thvãr thom

Cửa Lạp (sic VNTĐ). - Trong

(thvãr là cửa, thom là lớn)

Việt Nam tự điển Lê Văn Đức:

(theo di cảo Trương Vĩnh

“Cửa sông Rừng Sác mở ra Nam

Ký trong Le Cisbassac của L.

Hải th/ làng Phước Tinh, tg. An

Malleret).

Phú Thượng, th. Phước Tuy NV.”

Cửa Lớn đd, tên để y bên Hán Tự

(Phải Cửa Lấp này chăng và ai

của Cửa Lớn (không dịch vì sẽ

viết đúng).

lầm với cửa gọi cửa Đại).

Cửa Tắc Khái: đd., tục danh của Cửa Lớn: đd, ở NV, tên con sông Cửa Lấp hay Giếng Bộng, ở

bắt nguồn ở sông Đầm Dơi chảy

về hạt Phước Tuy (Bà Rịa).

ngang quận Năm Căn (Cà Mau)

(ĐNQATVHTC).

rồi chảy ra eo biển Cà Mau, tức

Cửa Lôi Rạp (Soi Rạp, Soai Rạp) chảy ra Vàm Cửa Lớn.

đd., Lôi Lạp Hải Môn (Hán Tự)

Cửa Lớn: đd., cửa con sông cùng một

tên cửa biển NV.

tên, chảy ra Nam Hải, th.

Cơ Me: Péam prêk eôy (chroy)

Cà Mau: (gọi Vàm Cửa Lớn phải

phkằm theo di cảo.

hơn). (Baie de Cửa Lớn, Pháp).

Trương Vĩnh Ký chép lại trong

Cửa Lớn: đd., tên con sông nối liền

Le Cisbassac của L. Malleret).

sông Bay Háp và sông Đầm Chim

Trong GĐTCTHĐ, Aubaret

để chảy ra eo mũi Cà Mau.

viết Cửa Loi Rap.

Cửa Mương đào (c.g. Mương điều):

Tam phong thu: địa danh, cũng

đd, tên cửa biển (Mương đào để y

trong GĐTCTHĐ, tr. 13,

bên Hán tự).

Aubaret, viết nay là La bích

Cơ Me: péam prêk cumnik

phủ (aujourd’hui La bich phu),

(đọc chum-nik)

nơi Néac ông Nguyên, vua Cơ Me

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

đến lập đô, sau khi mất Xui Rạp

chép lại trong Le Cisbassac của

bị binh Nam chiếm. Xui Rạp nay

L. Malleret).

https://thuviensach.vn

272

TVTNMN

Mương Điều: đd., c/g. Mương đào:

trước cửa biển Mỹ Thanh, có cù

đd., một con rạch của làng Tân

lao Loi Châu, cù lao Thổ Châu

Khánh Tây, thuộc tỉnh Sa Đéc.

và cù lao lớn gọi Mi tanh trap.

(Trong Nam húy chữ Đào (Đào

Ngoài khơi lại có cù lao Am Sa

nương), nên có câu hát: “Mưu ai

(sable caché) tôi chấm dấu để

khiến bà be nhành suốt lá, kế ai

đọc cù lao Âm Sa. Chỗ này hiểm

bày bà điều rễ bứng chồi” (tuồng

nghèo, ghe thuyền đi qua phải

Triệu Tử đoạt Ấu chúa).

coi chừng.

Cửa biển Mương Điều, bề

Lấy theo nghĩa trắng mà dịch

ngang 5 trượng 5 thước, nước

thì Chan krau là chén ngoài, vì

lớn 6 thước, nước ròng 5 thước.

chan là cái chén (tiếng ắt mượn

(NKLTĐDC, tr. 103).

của Việt); écuelle, tasse, bol (tự

péam prêk cumnik: không

điển J.B. Bernard.

biết dịch.

krau: hors, dehors, extérieur:

Cửa Mỹ Thanh đd, tên cửa biển NV

ngoài (J.B Bernard).

(Mỹ Thanh hải môn)

Béam chan krau: vàm chén

Cơ Me: péam càn krau (chan

ngoài là của Mỹ thanh ??

krau)

(chưa dịch lại)

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Cửa Ngao Châu: đd., đưa vào Hàm

chép lại trong Le Cisbassac của

Luông (PCGBCTVK).

L. Malleret).

(xem Bãi Ngao), và Cồn Ngao).

Sông Mỹ Thanh th. Bạc Liêu,

Cửa Ngao châu: đd., tên cửa biển

khi chảy ra Nam Hải thì gọi là

NV, xem cửa Cồn Ngao.

cửa Mỹ Thanh.

Cửa Ông Đốc: đd., ở NV, tên cửa biển.

(năm 1875, cửa Mỹ Thanh kể

Sông Ông Đốc chảy từ vịnh Thái Lan

thuộc Châu Đốc (PCGBCTVK)

vô lòng đất An Xuyên (Cà Mau)

Trong G.D.T.C. Aubaret viết

rồi chia thành hai ngọn, một chảy

Cua Mi Tanh (tr. 259).

ngược nối với rạch Cái Tàu mà ra

Cửa biển Mỹ Thanh, bề ngang

1124 trượng nước lớn sâu 12 thước,

vịnh Thái Lan, một ngọn kia nối

nước ròng sụt xuống còn 4 thước,

với sông Gành Hàu mà chảy ra

tấn thủ đóng ở bờ hướng tây cửa

Nam Hải.

biển, nhân dân ở đó chuyên nghề

(Có lẽ đốc là đốc binh thuở cựu trào

phơi tôm khô, ngoài cửa biển về

chớ không phải đốc học thời

hướng đông có cù lao cát mới nổi

Pháp).

bề dài năm dặm, ghe đi phải cẩn

Cửa Phì Phạt: đd., tên cửa biển thuộc

thận. Về hướng bắc cửa biển đến

địa phận Hà Tiên: Phì Phạt.

Bãi Xàu trải qua đông là Ba Láng

(theo PCCBCTVK).

(Nê Trạch) là đất tỉnh Vĩnh Long

Cửa biển Phì Phạt (Thượng Tân

(NKLTĐDC, tr. 89).

Thị viết Phì Phọt), bề ngang 109

Cũng trương 259 GĐTC,

trượng nước lớn 10 thước, nước

bản Pháp văn, ông Aubaret nói

ròng 8 thước (NKLTĐDC, tr.104)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

273

Cửa Rạch Cóc (Rạch gốc (sic. Cửa Rạch Giá đd., tên cửa biển NV: Malleret): đd, tên cửa biển NV,

(Kiên Giang Hải Môn).

(Rạch Cóc Hải Môn). (thuộc

Cơ Me: péam prêk kramuon sa

tỉnh Hà Tiên cũ)

(kramuon là sáp, sa, so là

Cơ Me: péam prêk kol.

trắng; sốc sáp trắng và mật ong)

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

chép lại trong Le Cisbassac của

chép lại trong Le Cisbassac Pháp

L. Malleret).

gọi baie de Rạch Giá.

Cửa biển Rạch Cóc, bề ngang Rạch Giá: đd, tên 1 tỉnh NV, thời Pháp 32 trượng, sâu 4 thước, nước ròng

thuộc, mang số 4 mã tự nay là t.

xuống 3 thước. (NKLTĐDC, tr.

Kiên Giang. Do Mạc Cửu, tạo lập

102).

và sáp nhập vào Hà Tiên từ 1715.

(kol là souche, tronc, dịch

Giá là loại tràm vỏ trắng, gỗ làm

“gốc” phải thế đến, tại sao đổi làm

cừ đóng nền nhà thì bền chắc hơn

chi ra “cóc”, có lẽ vì khó đọc khó

cừ tràm, bông giá trắng ngần, ong

nói hay cữ kiêng tên ông nào.)

ăn, cho sáp thật trắng, gọi bạch

péam prêk kol: vàm rạch gốc.

lạp là quí phẩm để cống nạp vua.

Cửa Rạch Đóng: đd, tên cửa biển

Xưa Rạch Giá, dịch là Giá

ở Hà Tiên (NV), Rạch Đóng Hải

Khê, nhưng nay địa danh nầy đã

Môn.

bỏ, nhưng cũng nên biết để đọc

Cơ Me: péam prêk bas.

chuyện cũ, sách cổ.

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Cửa biển Rạch Giá, bề ngang

chép lại trong Le Cisbassac của

1 trượng 8 thước, nước lớn 4

L. Malleret).

thước, nước ròng 3 thước (theo

Cửa biển Rạch Đóng, bề ngang

NKLTĐDC, tr. 102).

7 trượng, nước lớn 6 thước, nước Cửa Rạch Sỏi: đd, tên cửa biển ở

ròng 4 thước ngoài. (NKLTĐDC,

Hà Tiên NV; Rạch Sỏi Hải Môn.

tr. 104).

Cơ Me: Péam prêk kruos

Phàm dịch là khó. Đây, như

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

chữ bas, có đến 3 nghĩa, biết lựa

chép lại trong Le Cisbassac của

nghĩa nào:

L. Malleret).

bas: - conspirer, rebelle, làm

Cửa biển Rạch Sỏi, bề ngang

loạn, loạn tặc.

20 trượng, nước lớn 9 thước,

- qui n’est pas d’aplomb,

nước ròng 7 thước. (NKLTĐDC,

perdre l’équilibre: đứng không

tr. 104).

vững người không chững chạc.

Kruos, kruos: gravier (J.B.

- nom d’une liane: tên một

Bernard)

loại dây leo.

Péam prêk kruos: vàm Rạch

Có chữ: cau đóng vóc, khép

Sỏi.

kín, đóng bít, biết lựa chữ nào, và Cửa Sa Hào: đd., tên cửa biển thuộc còn nhiều tiếng nữa. Tôi đã biết

về Hà Tiên: Sa Hào.

chê người nên không dám dịch.

(theo PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

274

TVTNMN

Cửa biển Sa Hào, bề ngang

Phải chăng Thủy Cồn là cồn mọc

342 trượng, nước lớn 13 thước,

dưới nước?

nước ròng 10 thước. (NKLTĐDC,

Cửa thứ Nhứt: đd., tên cửa biển ở

tr. 104).

Hà Tiên, Hán tự để y theo nôm

Cửa Sa Ngao: đd., tên cửa biển (PCGBCTVK).

thuộc Hà Tiên: Sa Ngao. (theo

Bề ngang 16 trượng, nước lớn

PCGBCTVK).

10 thước, nước ròng 8 thước 3 tấc.

Cửa biển Sa Ngao, bề ngang

(NKLTĐDC, tr. 103).

159 trượng, nước lớn II thước,

Cửa thứ ba đd., tên cửa biển ở

nước ròng 9 thước. (NKLTĐDC,

Hà Tiên, Hán tự để y theo nôm

tr. 104).

(PCGBCTVK).

Cửa Tân Dương đd., tên cửa biển

Bề ngang 5 trượng 1 thước,

NV; Tân Dương Môn.

nước lớn 5 thước, nước ròng 4

Cơ Me: péam prêk snav

thước. (NKLTĐDC, tr. 103).

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Cửa thứ hai: đd., tên cửa biển ở

chép lại trong Le Cisbassac của

Hà Tiên, Hán tự để y theo nôm.

L. Malleret).

(PCGBCTVK).

Ở Sa Đéc có làng Tân Dương

Bề ngang 4 trượng 2 thước, nước

nằm trên cù lao sông Cái, nhưng

lớn 9 thước, nước ròng 6 thước.

Cửa Tân Dương đây tôi nghĩ là

(NKLTĐDC, tr. 103).

cửa Cây Dương (Pháp ghi trên

Cửa thứ tư: đd., tên cửa biển ở

địa đồ baie de Cay Duong, ở giữa

Hà Tiên, Hán tự để y Cửa thứ

Hà Tiên và Rạch Gía).

tư (PCGBCTVK). Bề ngang 5

Cửa biển Tân Dương (Hà

trượng 2 thước, nước lớn 7 thước,

Tiên), bề ngang 45 trượng, nước

nước ròng 5 thước. (NKLTĐDC,

lớn 10 thước, nước ròng 8 thước.

tr. 103).

(NKLTĐDC, tr. 104).

Cửa thứ năm: đd., tên cửa biển ở Hà

Chữ nàv, không có trong tự

Tiên, Hán tự để y Cửa thứ năm

điển J.B.Bernard, nên không

(PCGBCTVK). Bề ngang 3 trượng

dịch.

8 thước, nước lớn 6 thước, nước

Cửa Thủy Cồn đd, tên cửa biển hay

ròng 4 thước. (NKLT ĐDc, tr.103).

cửa sông NV, (Thủy Cồn).

Cửa thứ sáu: đd., tên cửa biển ở Hà

(thuộc địa phận tỉnh Vĩnh

Tiên, Hán tự để y (PCGBCTVK).

Long).

Bề ngang 9 trượng 5 thước, nước

Cơ Me: Péam prêk bàrat

lớn 7 thước, nước ròng 5 thước.

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

(NKLTĐDC, tr. 103).

chép lại trong Le Cisbassac của

Cửa thứ bảy: đd., tên cửa biển thuộc L. Malleret).

Hà Tiên, Hán tự để y theo nôm:

(Bàrat, J.B. Bernard dịch là

Cửa thứ bảy (PCGBCTVK). Bề

mercure tức thủy ngân, nhưng

ngang 3 trượng 9 thước, nước

đây là Thủy Cồn (?) không có

lớn 8 thước, nước ròng 5 thước.

trong tự điển Đào Duy Anh).

(NKLTĐDC, tr. 103).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

275

Cửa thứ tám: đd., tên cửa biển lại cong nhưng được tiện đường

thuộc Hà Tiên, Hán tự để y

nên vẫn có ghe thuyền qua lại.

(PCGBCTVK). Bề ngang 4 trượng

Ngược dòng thì đến đồn thủ ngự

1 thước, nước lớn 5 thước, nước

cửa biển.

ròng 3 thước rưỡi. (NKLTĐDC,

Cửa Tiểu vô sông Mỹ Tho: đd.,

tr. 103).

Cửa Tiểu (petite passe de Mi Tho)

Cửa thứ chín: đd., tên cửa biển (sic nguyên văn của Aubaret).

thuộc Hà Tiên, Hán tự để y

La petite passe du fleuve de

(PCGBCTVK). Bề ngang 7 trượng

Mi Tho) (Cua tiêu) est large d’un

2 thước, nước lớn 8 thước, nước

lis et demi. On y trouve 28 pieds

ròng 7 thước. (NKLTĐDC, tr. 103)

d’eau à mer haute et 23 à mer

Cửa thứ mười: đd., tên cửa biển basse. Au large et à l’est s’étend

thuộc Hà Tiên, bên Hán tự để

le banc de sable dit Am sa phu

y. (PCGBCTVK). Bề ngang

diơn, vulgairement appelé Con

3 trượng, 2 thước; nước lớn 7

mong.

thước, nước ròng 5 thước rưỡi.

Sur le rivage de la mer, il y

(NKLTĐDC, tr. 103).

a une grande quantité de vase.

GĐTTC, Nguyễn Tạo lược bỏ,

L’entrée de la passe est très

cho rằng từ câu (ngòi) thứ nhứt

sinueuse; elle fait un grand

đến câu thứ 10, là bày đặt cân

crochet. Cette passe est située

nhau (tập 1 tr. 116).

dans le sud de la citadelle, à la

Cửa Tiểu đd, tên cửa biển NV, (Tiểu

distance de 93 lis et demi A 12

hải môn).

lis de l’entrée, existe un poste

Cơ Me: Péam prêk tóc (đọc

de douane et de surveillance.

tuốch) tuốch (tauch) là nhỏ. (theo

(GĐTC, traduction Aubaret,

di cảo của Trương Vĩnh Ký chép

p.207).

lại trong Le Cisbassac của L.

Khi tôi soạn đến địa danh

Malleret)

này, một là vì làm lâu ngày quá

Cửa Tiểu là nhánh thứ 1

thấm mệt, hai là tôi ỷ y và đọc có

của Tiền Giang, (bắt từ Sài Gòn

hơi mau, nên trong một lúc bất

kể xuống), chảy ngang thành

cẩn, tôi chấm dấu sai và toan

phố Mỹ Tho rồi đổ ra Nam Hải.

liệt kê “Con mong” vào thẻ “sông

Nhánh thứ 2 của Tiền Giang là

Cái Mong”. Nhưng vì lương tâm

Cửa Đại.

nghề nghiệp, tôi tra lại nữa thì

(Theo PCGBCTVK, bốn cửa

rõ ra “Cái Mơng” ở về địa phận

được tàu thuyền năng dùng nhứt

cửa Hàm Luông, còn đàng này

lối năm 1875 là cửa Cần Giờ, (để

“Con mong” thuộc địa phận sông

vào bến Sài Gòn) và cửa Tiểu, cửa

Cửa Tiểu. Khi ấy tôi tra cứu kỹ

Hà Tiên và cửa Cô Chiên).

lại và rõ ra: rõ ràng trong bản

Cửa Tiểu, ngoài vàm hướng

Pháp văn, ông Aubaret viết

đông có cồn cát nổi ngầm dưới

“banc de sable” và “con” phải đọc

nước tục danh là cồn Mông; bờ

“cồn”... và “mong” dò lại trong

biển bùn lầy, lòng cảng đã hẹp

bản Nguyễn Tạo (GDTTC, tập 1,

https://thuviensach.vn

276

TVTNMN

tr. 59) viết “mông”, đủ hai chữ là

trăm ngàn cái gì, mới được chớ?

“Cồn mông”. Nhờ vậy tôi tự sửa

Chưa biết rõ không nên không

sai và ghi vào thẻ câu dịch như

dám nói.

vầy: “Cái ngả thông nhỏ của sông

Một điều nên chú ý là tiếng Cơ

Mỹ Tho, danh gọi là Cửa Tiểu, bề

Me, về số đếm, mượn nhiều tiếng

rộng 1 dặm rưỡi, bề sâu 28 thước

nói của lân bang. Tỷ dụ:

lúc nước lớn và còn lại 23 thước

Mui, mo: một (rất gần với

khi nước ròng, phía đông ngoài

tiếng một của ta).

cửa biển có nổi một cái cồn cát

Sam sâp, chếch sâp là tam

“am sa phu diơn” (sic), tục danh

thập (30), thất thập (70) gần tiếng

là Cồn mông.

Quảng Đông (Trung Quốc).

Bãi biển này bùn lầy, lòng

Ngoài ra một nước như Cao

cảng lại quanh co uốn khúc cong

Miên, số đếm rất lượt bượt, họ

vòng. Cách phía nam đối với tỉnh

đếm tới năm, và muốn nói sáu

lỵ 93 dặm rưỡi, đi ngược lên độ 12

phải nói năm với một (préam

dặm thì có một cái đồn quan thuế

mui), bảy (préam pi), tám (préam

kiếm thủ ngự”.

- bây), vân vân, thế mà sao khoa

Nghề tra cứu và phê bình thật

kiến trúc (cất Đế Thiên) họ tính

là khó và khổ. Bỏ dấu sai một

toán giỏi quá vậy.

chấm sự lầm lạc có thể cách xa

Tôi biết được Trấn di chớ

ngàn dặm. Chê bai người khác,

không phải Tranh đề, và tìm ra

đến phiên mình, mới sao đây?

Vàm Tấn là péam mosen, tôi viết

(6-3-1979).

Vàm Tấn là Péam senn, vậy xin

Cửa Tiểu Kim Dự: đd., tên cửa

đính chính phải viết péam mosèn

biển vùng Hà Tiên; Hán tự để y

mới đúng.

(PCGBCTVK)

Cửa Trấn Di: đd., Trấn Di hải môn.

Cửa Trấn Di (Trấn Gi): đd., tên cửa

Một tên của cửa Hậu Giang,

biển NV: Trấn Di hải môn.

bấy lâu và trên địa đồ, khi ghi

Cơ Me: péam mosèn (di

cảo T.V.Ký tr. Le Cisbassac e.

Thanh Đề, khi viết Trần Đề hay

Malleret).

Tranh Đế, đều sai, vậy xin cải

- Năm 1875, cửa Trấn Di còn

chính là Trấn Di, để đối với Trấn

kể thuộc Châu Đốc (PCGBCTVK).

Biên trên Biên Hòa.

- Sông Hậu, Hậu Giang, sông

Cửa biển Trấn Di, bề ngang 1173

Bassac chảy ra biển bằng cửa

trượng, nước lớn sâu 10 thước,

Trấn Di này.

nước ròng xuống 4 thước. Trong

- Vàm Đại Ngãi, chữ gọi Vàm

cửa biển có nhiều cầm bùn cồn cát

Tấn, là dịch chữ Péam Mosèn này.

nổi ngầm dời đổi không chừng khó

Péam: vàm. Mosèn biến ra “tiến”

bề ghi nhận. (NKLTĐDC, tr. 89).

rồi “tấn”.

Cửa Xích Ram: đd., chữ cũng gọi Mosèn, theo tự điển J.B

Xích ram hải khẩu. (PCGBCTVK)

Bernard, có nghĩa là cent mille,

tên cửa biển thuộc Biên Ha cũ,

một trăm ngàn. Nhưng ở đây, một

NV.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

277

Cửa biển Xích Ram cách

nan est un torrent dont le lit est

hướng đông bắc tỉnh lỵ 09 dặm,

parsemé de roches élevées ce

bề ngang ngang 70 trượng, nước

qui en rend l’accès difficile aux

lớn lên 5 thước, nước ròng xuống

barques, d’autant plus que le

3 thước, do vàm cửa biển chuyển

cours du torrent, dont le courant

qua hướng tây bắc, có cầu ván bắc

est rapide, devient fort sinueux.

ngang dài 73 tầm là nơi đường bộ

A 3 lis au dessus, le Xich Lam

trải qua. Từ hướng tây cầu trở

change de nom et prend celui

lên 8 dặm đến cầu Thác Đá (chữ

de Giap Giang, et à partir de

gọi Thạch Than, nghe thuyền đi

là il s’infléchit de nouveau

không được, từ Thác Đá trở lên

pour couler au sud ouest. A la

trên nguồn là phát nguyên ở hai

distance de 9 lis et demi, le Xich

suối Dạ Lo Tương và Dạ Lao Hạ,

Lam n’est plus que le ruisseau

rồi đến địa hạt đồn Đồng Môn,

Dia lao ha thuyen, et enfin,

một đường sông giữa cảnh núi

après être revenu de nouveau

rừng sầm uất đưa đến trại sách

vers le sud, il change encore de

của Mên Mọi, họ chia nhau ở chịu

nom, après un cours de 46 lis

nạp thuế và phu dịch. (theo Ng.T.)

pour se nommer Dia lao thuong

(GĐTTC, tập 1 tr. 32).

thuyen. C’est là qu’est situé le

Le Xich Lam est situé dans

poste de Dong Mon. La route est

le nord est de la citadelle, à

interceptée par des montagnes

la distance de 209 lis. Cette

et des forêts habitées par des

rivière passe sous un pont dont

Moi soumis et qui payent le

la longueur est de 173 tams et

tribut (Aubaret p.173).

qui sert de communication avec

Cửa An (Vũng Gù): đd., tên một la route de terre.

huyện của Tân An Phú, th. t. Gia

Le Xich Lam est profond de

Định NV. đời Tự Đức, nôm gọi

cinq pieds; après avoir passé le

Vũng Gù. (PCGBCTVK).

pont, il s’infléchit vers le sud et

Cường Oai Giang: đd., tên Hán cửa

parvient, après un cours de 3 lis,

sông Lai Vung (xem chữ ấy).

au port de Xich Lam, dit Cua

Cường Thành Giang: đd., tên Hán

Xich Lam.

cửa sông Lấp Vò (Xem chữ ấy)

A mer haute, il y a dans ce

Cửu Lý Hương: đt, thứ cây nhỏ lá

port dix pieds d’eau; il est large

thơm, vị thuốc trị chứng nhức đầu

de 33 lis et demi. L’ouverture de

. (H.T.C).

ce port n’est pas constamment

Cựu Chiến Sai: đd., thủ sở của la même, et les sondes y sont

chiến sai cũ.

variables (changement de

Ở về hướng tây sông Trà Thôn,

gisement des bancs). A partir

về bờ hướng tây của Tiền Giang

du port, la rivière court dans

theo hướng tây nam thông với

l’ouest, et elle parvient, après

sông Lễ Công (sông ông Chưởng),

une distance de 8 lis et demi,

cách hướng tây đạo Đông Khẩu

au pont de That nam. Ce Than

80 dặm. Ngày trước nơi đây có

https://thuviensach.vn

278

TVTNMN

lập đồn thủ ngự trấn giữ chống

v.v... (xem Văn hóa nguyệt san tập

binh Miên Xiêm, nay đã dẹp. Sau

XIII, th. 2 và 3 năm 1964, bài của

đó ở đây lập chợ gọi là chợ Chiến

Nguyễn Văn Hầu, Người lạ việc

Sai, nhưng lâu ngày kêu trại đến

lạ Thất Sơn).

nay thành sai lạc và gọi là Chợ

Chạ nghĩa là bậy, đã tạo thêm

Kiến Sai, nhơn dân ở đây rất là

một từ kép là chà chạ được thông

trù mật. Trước đó, thì bờ sông Lễ

dụng nhất ở địa phương Thừa

công, nhơn dân có ruộng vườn

Thiên, với nhóm từ cha vạ lác

rải rác, nhà xóm lác đác, nhưng

lác dùng để chỉ 1 người tính tình

trong hậu bối vẫn còn rừng rậm,

hay ăn nói không nghiêm chỉnh

dòng sông thời tiết thu đông thì

đúng đắn.

đi được, đến thời tiết xuân hạ thì

Xem thế thì từ chạ là 1 từ

nước cạn ghe thuyền khó đi suôn

phải nắm được từ nguyên mới

sẻ. Thủ Sở ngày xưa ở cách đạo

hiểu thấu đáo, chứ nếu cứ theo

Đông Khẩu 80 dặm, thì đã dời

nghĩa thông thường mà hiểu thì

chỗ lâu rồi. (NKT ĐDC, tr. 80) và

chỉ hiểu hời hợt theo nghĩa là

GĐTTC, 1, tr. 86). (về sông Trà

bậy bạ thôi.

Thông, sông này ở bờ phía Nam

(theo Đào Duy Anh, “Nhớ nghĩ

Tiền Giang).

chiều hôm” chưa xuất bản).

Cường ký: nhớ dai (tr. 54 Thơ

5-1980

Nghiên Hoa Mộng).

(tiếp theo “chạ”. Thẻ)

Thi ức: tánh nhớ dai về thơ

Chung chạ: chung cho cả làng,

(sđd tr. 7)

cả chạ.

Kỳ cú: những câu thi lạ, xuất

- chung lộn với nhau;

sắc xuất kỳ (tr. 7)

- trai gái chung lộn (Đã khi

Lử túy hương: đây là Hư Chu

chung chạ, lại khi đứng ngồi).

nói trại ba chữ “Lãm túy hiên”

Lang chạ: lang tức là làng.

(tr. 8)

Người trước của 1 thị tộc phụ hệ

Nhà thi sĩ Hoàng Lang ở

(ông lang) cũng như mương, người

đất Vị thành: ám chỉ Vũ Hoàng

cùng 1 bộ lạc (ông mường).

Chương (tr. 8).

- Đời sau còn có câu: “Lang

Huy, Ve (tr. 7) ám chỉ Hugo,

đi chợ để nợ cho dân” (lang có lẽ

Verlaine.

dùng để chỉ cả công xã thị tộc và

Gã Nguyễn (tr. 8): Nguyễn Kỳ

khoảng đất do thị tộc chiếm ở,

Thụy: Hư Chu.

cũng như mương, dùng để chỉ cả

Chà Vá: do tiếng Miên chhpia,

cộng đồng bộ lạc và khoảng đất

có nghĩa là lạy một cách trọng thể

do bộ lạc chiếm ở. Đối với người

theo lối Miên, tức ngồi bẹp xuống

miền xuôi, mương biến ra mường,

và lạy mọp sát đất để tỏ vẻ kính

và lang đổi giọng thành làng,

phục. Tiếng này ít người biết vì

trong khi thị tộc thành công xa

chỉ dùng trong vùng quê mùa xứ

nông thôn. Vậy lang chạ là tương

Thổ như Núi Tường, Thất Sơn,

đương với làng xã. Sau đó, lang

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

279

chạ biến đi và mang thêm sắc thái

thì phải phát âm là chã hay chạ.

không tốt, dùng để chỉ người đàn

Xem thế thì chạ là âm xà hơn âm

bà con gái không chính chuyên

xã (âm Hán Việt). Nếu ngày nay

không đứng đắn, tức người phụ

ta gọi làng là xã thì đời xưa làng

nữ bậy bạ.

là chạ. Có lẽ suốt thời Bắc thuộc

Do sự chuyển nghĩa diễn ra

thì làng vẫn là chạ, mà buổi đầu

trong thời phong kiến như thế mà

thời đại tự chủ cho đến khi dân

chạ đã chuyển ra nghĩa là bậy bạ

địa phương dựng miếu để thờ sứ

(làm chạ, nói chạ: làm, nói bậy).

quân Nguyễn Siêu (có lẽ ở thời

Chạ: tỷ dụ:

Đinh Lê) thì làng vẫn gọi là chạ;

“làng trên chạ dưới”

mãi về sau, có lẽ đến đời Lê thì

“miễu Ba Chạ” ở làng Đông

làng mới gọi là xã, theo âm Hán

Mỹ, trước là Đông Phù: miễu

Việt dùng trong văn tự.

chung cho ba xã Đông Phù, Đông

Vậy thì “làng trên chạ dưới”

Trạch, Văn Uyên, thuộc huyện

tức là làng trên xã dưới, hay làng

Thanh Trì. Miếu thờ Nguyễn

trên làng dưới, mà “miếu Ba chạ”,

Siêu, một trong Thập nhị sứ

“Đình Ba chạ” tức là miếu ba xã,

quân.

đình ba xã. (Đời sau nhiều nơi có

“đình Ba Chạ ở xã Cổ Điển là

đình ba xã; lại có chùa Ngũ xã là

đình chung cho ba xã Cổ Điển,

cái chùa chung cho năm làng trên

Căn Điển, Cương Ngô, thuộc

hồ Trúc Bạch”.

huyện Thanh Trì, thờ chung một

Ở Đông Phù có câu “quan

thần thành hoàng.

thiên hạ chạ Đông Phù” là ông

Làng trên chạ dưới, miếu

ấy làm quan đối với thiên hạ chớ

ba chạ, đình Ba Chạ. - Chạ tức

về Đông Phù thì chỉ là chạ, xã

làng, xã thôi. Xét trong Tập

của làng mình. “Nhà tôi chứ có

vận, Chính vận, Vận hội dẫn

phải là đình ba chạ đâu” (không

trong "Khang Hy tự điển” thì

phải chỗ tự do đâu). Chơi chạ (ở

âm chữ xã được chú “thường

xã Hòa Đình huyện Võ Giàng có

giả thiết”, nhưng lại chú thêm

là “chà thượng thanh”, tức phải

quan hệ chơi chạ với xã Đông Yên

đọc là chả hay chạ. Lại xem Từ

huyện Yên Phong, đều thuộc Bắc

nguyên thì chú âm chữ xã là “thị

Ninh cũ).

dã thiết”. Chữ Hán, thị là chợ và

(theo Đào Duy Anh. Nhớ nghĩ

trong từ Việt, chợ thực ra là ta

chiều hôm) Xem chung chạ.

mượn của Trung Quốc ở hai thời

Chắc Cà Đao: đd., một địa danh ở

điểm khác nhau, chợ mượn ở

tỉnh An Giang (từ Long Xuyên đi

thời Hán nên đó là đọc theo âm

Châu Đốc) nổi danh vì thời Ngô

Hán và được xem là âm nôm.

Đình Diệm, tướng của Hòa Hảo,

Còn thi mượn ở thời Đường nên

Lê Quang Vinh, ngoài đời kêu Ba

đó là đọc theo âm Đường mà sau

Cụt, bị bắt tại đây để chịu xử tử

thành âm Hán việt. Vậy chữ xã

bằng gươm máy tại sân vận động

đọc theo âm Hán là “chợ dã thiết”

Cần Thơ.

https://thuviensach.vn

280

TVTNMN

Chắc Cà Đao, theo lời ông

canal Chac Ca Da: 12 km

Nguyễn Văn Đính, có lẽ do Cháp

(sách dẫn thượng, trương 8).

Cà Đam, nói trại đến nay thành

Chắc Cà Đao (đúng ra phải

danh luôn, sửa lại không được.

viết: chắp kdam), vì điều tra kỹ,

Cháp: bắt (như bắt cá) (tiếng

theo tự điển Pannetier, thì chắp

Cơ Me)

là bắt (attraper) và kdam: cua

Kdam, ke đam, cà đam: crabe

(crabe); xưa vùng này cua biển

(lexique Pannetier): cua.

nhiều. Vì lâu ngày nói trại, thành

(Cái tật người mình, không

quen, mất gốc.

chịu hỏi cho thấu đáo kỹ càng,

Một thuyết khác:

nên thường nghe lầm hiểu lộn,

Chắc Cà Đao: do tiếng Prek

và khi thành danh thành tục rồi,

Pedao, rạch có mây rừng mọc

làm sao sửa lại được: tỷ dụ: bàu

(theo Sơn Nam, Lịch sử khẩn

bèo nói ra bà bèo, và cháp kđam

hoang Miền Nam, tr. 72). Prek:

(cháp cà đam) hóa ra chắc cà đao

sông, rạch. Pedao, loại dây mây).

là vậy).

Theo tôi, cần điều tra lại có

Chắc Cà Đao: đd., tên một con rạch

quả có dây mây mọc nhiều nơi

đổ ra sông Hậu, cách thị xã Long

vùng này chăng. Lại nữa, Prek

Xuyên độ 8 hay 9 km nơi hướng

Pedao biến ra Chắc Cà Đao thì

Bắc. Sau thành tên một cái chợ,

không gần bằng “Cháp kdam”

nay gọi thị trấn An Châu, đóng

(cháp: bắt, kdam: cua, còng, loại

nơi bờ rạch, trên con đường

cua còng vùng này cũng như vùng

liên tỉnh Long Xuyên qua Châu

Hậu Giang, có rất nhiều).

Đốc, chợ này thuộc xã Hòa Bình

(Tháng 12 d. l. năm 1982, tôi

Thạnh, tỉnh An Giang.

vừa mua được vài quyển lẻ bộ

Chắc Cà Đao, ghi lại một

Excursions et Reconnaissances

thảm sử là nơi trước đây Lê

in lại năm 1896, trong quyển

Quang Vinh (tướng Ba Cụt) đạo

số 6 thấy ghi một địa danh chữ

viết stung Dach Pedao, vậy chữ

Hòa Hảo, nghe lời mời Phó tổng

dach Pedao này có dính dấp

thống Nguyễn Ngọc Thơ, đến dự

liên hệ gì với Chắc Cà Đao (bắt

hội tại Cần Thơ, chuyến về đến

cua còng) và Prek Pedao của

nơi đây thì bị bắt, đem về xử và

Sơn Nam chăng? Xét lại cả hai

hành hình tại Cần Thơ. (đời Ngô

thuyết Nguyễn Văn Đính và của

Đình Diệm).

Sơn Nam đều cần điều tra bổ

Thẻ chừa lại sau này quyết

túc lại, vậy tôi xin kể như chưa

định. Hiện chưa tìm ra chữ viết

giải quyết mong người sau định

đúng ra sao, và tên Miên như vậy

đoạt cho).

nghĩa là gì. Trong quyển địa dư

C h a n S u m đ d ở đ ấ t

chí Long Xuyên (monographie de

Campuchia, cũng viết Chân

la province de Longxuyên), viết

Rùm, hoặc Châng Rưng (endroit

bằng Pháp văn và in năm 1905

du palais, qui appartient au

lại viết:

palais, tự điển J.B. Bernard).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

281

Ngày trước, thuộc đất Hà Tiên

Chác Văn, sau nhập với làng khác

của họ Mạc.

thành làng Tài Văn (Sốc Trăng)

Chân Bôn: đd., ở N.V nơi phân ranh

(V.H.N.S. số 13 th.7 n. 1956, bài

giới giữa Xiêm La và trấn Hà Tiên

của Đào Văn Hội).

đời Mạc Thiên Tứ.

Chhlâng: dt., miên có nghĩa

Mạc Thiên Tứ sai tướng tên là

là sang qua mé bên kia hồ, sông.

Lực đem thuyền chiến ngăn giữ

- Tiếng nhã của Cơ Me để gọi

đất Chân Bôn này, nhưng dịch

đàn bà sinh sản, ví việc sanh con

hạch nổi dậy, cả đôi bên Xiêm

khó như sang biển hay sông dữ

và An Nam hao binh rất nhiều,

(Chữ chhlâng, cũng đọc chhlon,

tướng Lực bị lây bịnh từ trần, một

nên thường lầm lộn với “tầm lon”.

tướng khác tên Tai đến thay thế

(xem chữ Tonlé Sap)

cũng chết theo, Thiên Tứ tiếp sai

Chhlâng (đọc slon): sang sông:

tướng nữa tên là Đức đến trấn

traverser, passer.

giữ những cù lao Cô Cong (sic),

chhlâng préa vihéar: lễ

Cô Côt và Diâu Cam (sic).

khánh thành (chùa) dédicace,

Trong khi ấy, một tướng cướp

b é n é d i c t i o n d ’ u n e é g l i s e , tên là Hoac Nhiên, định chiếm

inauguration d’une pagode.

Hà Tiên, may nhờ tướng Khương,

Chhlâng tonli: sanh đẻ (khó

phe Thiên Tứ, trừ được (G.Đ.T.C.

như đi biển): passer le fleuve,

Aubaret, tr. 28).

par ext. accoucher (expression

Chân Lạp: đd., tên xưa nước Cam

relevée).

Bốt, ở ph.N. Chiêm Thành, từ

Châu: dt, có thể đây là một

Bình Thuận tới Mũi Cà Mau; xưa

thứ đá trong như đá nhựa hoặc

chia làm hai là:

là ngọc thạch (quartz, cristal de

- L ụ c C h â n L ạ p , t ứ c

roche).

Camphuchia, Pháp gọi le Haut

Hổ phách: hổ phách là di vật

Cambodge;

cá mập (trong bao tử) mà người

- Thủy Chân Lạp, tức

ta mò được ở biển như trân châu.

Nam Việt, Pháp gọi “la Basse

Âu thường dùng chữ bezoar

Cochinchine”; nhưng theo

(Bồ Đào Nha: Bezuar), (Pháp:

Larousse, từ đầu kỷ nguyên,

bézoard) do Ba Tư: badzabar, để

Chân Lạp chia là hai:

chỉ hổ phách (trích thơ Hoàng

- Phù Nam, tức Cam Bốt; và

Xuân Hãn, 1969). (L.T.X. Sử Địa

Nam Việt và Ai Lao (Tchen la);

14/15).

sau đó, tới thế kỷ thứ VI, Phù

(Theo tôi, di vật, chất vôi của

Nam thống nhất tất cả để đến

cá, tinh của cá, là ambre gris còn

thế kỷ thứ XI-XII, trở thành một

ambre dịch “hổ phách”, là mủ

dân tộc văn minh hùng cường và

cây tòng. Mủ mới trong cây chảy

đến thế kỷ XIII, bắt đầu suy tàn

ra là “tòng hương”, dùng tỷ dụ

(theo TĐVNLVĐ).

thoa cung đòn kéo kêu tiếng to;

Chak To Tưng: đd., “lá dừa đâm khi được trăm năm nằm dưới đất

ngang”, đổi thành chắc tưng, rồi

biến thành “phục linh” là một vị

https://thuviensach.vn

282

TVTNMN

thuốc, trên ngàn năm mới thành

Châu Giang: đd., xem sông Châu

“hổ phách”.

Đốc.

Châu Bình Giang: đd., tên Hán của Châu Nham Sơn: đd., tên Hán của sông Ba Tri Rơm (xem chữ ấy).

Bãi Ót (xem chữ ấy).

Châu Đốc: đd. th. NV

Châu Phong: đd., làng Bạch Hạc,

Cơ Me: mắt cruk (di cảo TVK

tỉnh Vĩnh Yên ngày nay: kinh

trong le Cisbassac) cũng viết

đô của vua Hùng Vương. (Lưu

Méât chrouk.

truyền được 18 đời, vua họ Hồng

Mắt, méât: miệng mồm; cruk,

Bàng, nước Văn Lang sau bị vua

chrouk: heo, trư.

các nước láng giềng nối tiếp chinh

Châu Đốc: tỉnh số 2 thời Pháp

phục ... (L. N. T. DNVT 8).

thuộc. Người Miên dịch sát nghĩa,

Trong sử, thường gọi “Phong

theo tiếng Miên, nên có khi họ

Châu” (Phong Châu là chữ, Châu

nói tiếng Việt còn gọi Châu Đốc

Phong là nôm).

là sốc “Miệng heo” (mắt cruk).

Châu Thới Giang: đd., tên Hán của

Kỳ trung, ta không gọi theo họ

sông Ba Tri Cá (xem chữ ấy).

và đó là Châu Đốc Đạo cũ, thuộc

Châu Thới Sơn: đd., tên Hán của

Long Hồ Dinh (chữ đốc là hậu,

núi Châu Thới (viết Chiêu Thái

sau, ở sau, đàng lái, tỷ như: sau

nhưng đọc Châu Thới) (xem chữ

đốc là sau lái; canh đốc là canh

ấy).

sau hết; đốc phách là chèo đốc,

Châu Phê Giang: đd., tên Hán của

chèo phách, khiến nhau; đốc đèn

rạch Châu Phê (xem rạch Châu

là đoạn đèn thắp còn dư; chuyến

Phê).

đốc là chuyến rốt; đi đốc đoàn là

chi chi, bạch định, phổng:

đi sau đoàn, đốc ra là lai sanh

danh từ trong cuộc chơi tổ tôm.

giống khác; xoài tượng đốc ra xoài

Chiêm Luật và tướng Vạn:

muỗng (nhỏ trái hơn đốc điếc là

nd. Vua Cơ Me Neac Ong Thu,

cái đốc chai, vật chi nhỏ mà chai:

sau khi chạy về Vuong Luôn (sic)

Thằng nhỏ bằng cái đốc điếc mà

sai một phụ nữ người Cơ Me tên

xấc; đôn đốc là ân hậu, cần mẫn,

Chiem Luật (sic) mật ước với

v.v... (ĐNQATVHTC).

tướng Vạn, chịu nạp cống đầu

Năm 1831, Châu Đốc thuộc

hàng, và dùng kế dục hoãn cầu

An Giang; năm 1956, Châu Đốc

mưu. Rốt lại sau một năm diên

nhập với Long Xuyên để thành An

trì, Neac Ong Thu phòng bị kịp

Giang; năm 1964 lại tách ra như

lúc và không chịu nạp lễ cống, vì

thời thuộc Pháp, (nay thuộc tỉnh

thế tướng Vạn bị truất. Mùa đông

An Giang) “Đèn nào cao bằng đèn

năm Kỷ Tỵ (1689) vua sai tướng

Châu Đốc, đất nào dốc bằng đất

Nguyễn Hưu Hao (Nguyễn Hữu

Nam Vang” (c. hát xưa).

Hào) đến thay tướng Vạn, có ông

Châu Đốc Giang: đd., tên Hán của

Hoa (sic) làm tham mưu (major

sông Châu Đốc (xem chữ ấy).

général) và tướng Tang theo phụ

Châu Dự: đd., tên Hán của hòn

tá, quân binh thì tuyển lựa trong

Châu ở Hà Tiên (xem chữ ấy).

ba tỉnh Phú Yên, Khánh Hòa và

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

283

Binh Tuân (Bình Thuận). Tướng

Chợ Cai Lậy: đd. Thanh Sơn Thị.

Vạn, bị giải về Huế, được tha, ông

Một chợ nhóm trên quốc lộ số

tham mưu tên Vi thì bị hạ chức

4 thuộc t. Mỹ Tho, trước đây là

xuống hàng cửu phẩm. (G.Đ.T.C.

bến xe đò nghỉ chơn đường về Hậu

Aubaret tr. 7-8).

Giang, nhưng nay bớt khách bộ

Cho cơm: dt., dâng cơm cho người

ngừng đây ăn uống, vì xe tốc hành

ăn, nghĩa lóng, nạp mạng, thua

không đỗ bến này như trước.

cuộc một cách dễ dàng: nếu nó

Cai Lậy có tiếng là dân cứng

dám đấu với tôi thì nó cho cơm

cỏi, và nem ở đây cũng có danh.

tôi mà! (nó sẽ thua tôi là phần

Après un cours de 33 lis

chắc). Tiếng Quảng Đông có câu

à l’est, l’arroyo (Ba Lai bắc)

“nị pỉ phàn ngộ xực” (nhĩ bi phạn

parvient au marché de Thanh

ngã thực).

Sơn, vulgairement Cai Lai (situé

Cho cơm: đồng nghĩa với “dâng

sur le territoire des deux villages

cơm cho lục”, vì tục Miên có lệ

Huu Hoa et Thanh Sơn): là se

cúng dâng cơm cho sãi khi họ đi

trouvent des barques en grand

khất thực.

nombre et l’on y voit une affluence

Chôh thmar: dt. Cơ Me, lễ đặt viên

considérable de monde. Après un

đá đầu tiên khánh thành một

nouveau cours de 64 lis et demi à

ngôi chùa Thổ, dịch ra từng chữ

l’est, l’arroyo atteint le nouveau

là: chôh: xuống, hạ. Thmar - đá

canal de Dang Giang, et mêlant

tức hạ viên đá đậy nắp hầm chôn

ses eaux avec lui, il se jette dans

gởi qua kiếp sau những lỗ đào

le fleuve de Hưng Hoa (Aubaret,

để thiện nam tín nữ Cơ Me cúng

p.210).

của và báu vật, nhơn dịp lập một

Theo trên đây, rạch Chanh

ngôi chùa tân tạo. (Đây là một

ở gần chợ Cai Lậy, và gần kinh

tục lợi dụng lòng mê tín của dân,

Vũng Gù, khúc gọi Hưng Hòa

nên bỏ).

Giang.

Chôh thmar, tôi nghĩ gần bể

Chợ Bến: đd., tên chợ thuộc về phủ

đầu mới tìm ra, vì trong quyển

Phước Tuy (ĐNQATV H.T.C).

“người Việt gốc Miên” của Lê

Chợ Bến Lức hay là phủ Tân

Hương xuất bản năm 1969, vẫn

An: đd.,

viết “Bành chót Si Ma”, và cái tệ

A un demi li avant cela (Vàm

viết cẩu thả này nên tránh, là đỡ

Ben Lưc), se trouve le marché de

cho người hiếu học nhiều lắm vậy.

Phuoc Tu, appelé vulgairement

(tr. 151 NVGM của L.H.). (Không

Chợ Ben Luc.(1) Ce marché situé

khác nói tiếng Pháp giọng bồi

sur la rive sud de cet arroyo, est

(boy), tưởng tượng mới bàn ra ý

très peuplé et très fréquenté;

muốn nói gì, và khi truy nguyên

le mouvement en barques y est

không phải dễ).

extrêmement considérable, et il

1. Aujourd’hui phủ de Tân An.

https://thuviensach.vn

284

TVTNMN

y en a constamment un grand

Dinh là chợ gần dinh ông Trần

nombre au mouillage. Auprès du

Tiễn Thành đời vua Tự Đức; còn

marché est située la résidence

chợ Dinh, ở Sài Gòn là chợ xưa

du quan huyen. (Aubaret, p.187).

ở vùng Chợ Quán, nơi đây ngày

Dịch. - Cách nữ lý trước vàm

trước đời đàng cựu là nơi có nhiều

là chợ Phước Tứ, tục danh là chợ

dinh quan lớn. Nay hiểu rộng, chợ

Bến Lức, ở trên bờ nam của con

Dinh là chợ ở tỉnh thành, nơi đô

rạch này, trên bờ rất thị tứ, dưới

hội, khác với chợ quê, ở nhà quê,

nước ghe thuyền ra vô tấp nập và

trong làng: Đố ai con rít mấy

đậu bến rất đông. Gần chợ là nha

chân, cầu Ô mấy nhịp, chợ Dinh

môn quan huyện sở tại.

mấy người.

Chợ Bình An: đd., (có lẽ ngày

Chợ Giai Quí: đd., ở N.V.

nay ta gọi chợ An Bình).

Ở thôn Giai Quí, huyện Nghĩa

Ngày xưa có tiếng là chứa

An, tục gọi chợ Cựu Thiêm,

chấp nhiều quân điếm đàng

trước chợ có sông Bình Giang,

bợm bãi, (dựa theo câu trong

đối diện có tỉnh thành Gia Định

Aubaret, tr. 97: “Le marché de

(G.Đ.T.T.C., bản dịch Nguyễn

Binh An (auprès de Cho Quan,

Tạo, tr. 30). (rõ lại, đây là tên gọi

a la réputation d’être peuplé de

cũ, nay là Thủ Thiêm, ngang đô

fripons et de filous” (coi chừng

thành Sài Gòn).

lầm với Bình An gần chợ Đệm).

Chợ Lách: đd., xem Sông Cần Thay.

Có hai chỗ đều gọi “chợ Bình

Chợ Lớn: đd., để gọi vùng bắt từ Chợ

An” nên dễ lầm lộn:

Quán vô Phú Lâm, chỗ thị tứ nhứt

a) Chợ Bình An, gần Chợ

là chỗ dốc Cầu Mống tục danh

Đệm, thì gặp bối Ba Cụm, không

Chợ Sỏi, của thời đàng cựu dĩ chí

bình an chút nào và đặt tên như

thời Trương Vĩnh Ký, vì cho đến

vậy để cầu may và chỉ thêm thấy

ngày ông từ trần (1837 - 1898),

sự chua cay ngoài đời, xưa nay

thì chợ Mới gọi Chợ Bến Thành

cũng vậy.

chưa có xây, chợ nầy ăn lễ khai

b) Một chợ nữa cũng gọi chợ

tân thị lối sau năm 1913 (có lẽ vào

Bình An, thì bắt từ Sài Gòn đi vô,

năm 1914 khi Phái khai chiến

khúc trước đây có cái ga xe điện

đánh với Đức quốc và họ làm lễ

gọi Gare An Bình và định chừng

khai thị rất lớn để đánh lạc dấu

vì sợ lộn nên đổi Bình An ra An

dân ta và ru ngủ dân ta thời đó.

Bình và chợ này bị điếm chợ Soi,

Cơ Me: Srok phsar thom (hay là

chỗ Ngân hàng quốc gia mé sông

Prei nokor) (di cảo TVK trong Le

cũng toàn là điếm móc túi, rọc hồ

Cisbassac), nay thuộc TP. HCM.

bao ngày đó.

Chợ Lớn: đd., sách Pháp cũ, khi viết Chợ Bình Định: đd., xem sông Cần

Cholon, Cholen, Cho Leun: tỉnh

Thay.

thứ 16 của Nam Kỳ thời Pháp

Chợ Dinh: dt, đúng ra chợ cất

thuộc, từ 1956 bị lấy một phần

gần dinh quan, như ở Huế, Chợ

nhập với Gia Định, còn một phần

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

285

khác nữa nhập với Tân An làm ra

ngay nên Tổng Ngân khố là Chợ

tỉnh Long An; riêng thành phố

Cũ Sài Gòn, năm 1914 là lễ khai

Chợ Lớn buôn bán thì nhập với

tân thị dời chợ về chỗ ngày nay là

Sài Gòn làm Đô thành Sài Gòn

Chợ Bến Thành đó, vì ngày xưa

mà Pháp gọi Région de Saigon

vùng đó sình lầy, ghe thuyền đậu

Cholon.

để lên thành nên gọi như vậy cho

Danh từ Chợ Lớn này nên

mau hiểu.

hiểu là đã có từ trước khi Tây qua

Khi có Chợ Bến Thành rồi, thì

đây và lúc chưa có chợ mới Bến

nên hiểu:

Thành như ngày nay.

1) Chợ Lớn như nay ta còn

Hai địa danh Thổ: Psar Thom

gọi, đối với Hoa kiều là Thầy

là chợ Sài Gòn đời trước và Psar

Ngồồn (Đề Ngạn) hay Xi Cóon”

Tóc (chợ nhỏ) để gọi Chợ Quán,

(Tây Cống).

là hiểu theo xưa (xin xem thêm

2) Chợ Bến Thành, đối với Hoa

về Chợ Quán).

kiều, là Tân Nhai Thị (Xán Cái

Chợ Phong Điền nhóm quá

Xị) hay vỏn vẹn Cái xị (cái chợ).

đông,

Những chợ nhỏ, xin miễn kể,

Cái Vồn, chợ ở ruộng đồng

để tránh rườm rà.

quanh xa (câu hát cũ, Phong

Chợ trời: đúng ra phải nói “chợ trời Điền, Cái Vồn, thuộc Cần Thơ).

sanh” là chợ nhóm tự nhiên không

Chợ Quán: đd th. Vùng Sài Gòn.

có ai đứng làm chủ, vì ngày xưa

Cơ Me: srok phsar tóc (di cảo

chợ nhóm đều có người là chủ để

TVK trong Le Cisbassac).

chịu thuế cho nhà nước, tỷ dụ chợ

(Vị trí chợ này ở mé sông, gần

Cai Tài, Chợ Xã Tài, chợ Bà Hom

dưỡng đường Chợ Quán, trước

v.v... Hiểu theo nay, chợ trời lại là

đây có lùm me che mát). Phsar

chợ chồm hổm, tức nhóm ngoài

tóc (đọc tuốt) là chợ nhỏ; phsar

trời, không có nhà lồng che, không

thom là Chợ Lớn, hiểu là chợ Sài

có sạp ngồi, không ghế đẳng, khi

Gòn đời trước.

ăn khi uống tự mình liệu lấy mà

Tưởng nên nhắc lại đây vài

kiếm chỗ ngồi.

chợ chung quanh Sài Gòn để khỏi

Chợ Xa Hưng Cai Tài: đd.,

lẫn lộn: Nguyên tiếng Cơ Me tóc

“Le Bat Tan, poursuivant son

(tauch) là nhỏ, thõm là lớn. Psar

cours pendant 7 lis et demi, passe

là chợ. Lúc ông Trương Vĩnh Ký

sous le pont de Xa Hưng, dans

dịch những địa danh này thì Chợ

l’est duquel est situé un marché

Bến Thành (Sài Gòn) chưa có,

très populeux Après un nouveau

và nên hiểu Chợ Quán, tức chợ

cours de 1 li et demi, il parvient

nhỏ, còn Chợ Lớn, mới thật là

au Cai Tai, ou se trouvent trois

lớn. Sài Gòn lúc ấy có Chợ Sỏi,

branches.

vị trí ở chỗ nhà ngân hàng lớn ở

Ce Cai Tai est large de 5 tams;

mé sông ngay Cầu Mống, quen

à mer haute on n’y trouve que 5

gọi Ngân hàng quốc gia hay nhà

pieds d’eau et 1 pied à mer basse.

băng Tây cũ. Còn một chợ nữa, ở

Après un cours de 2 lis et demi au

https://thuviensach.vn

286

TVTNMN

nord ouest, le Cai Tai passe sous

dám dùng chữ này và hễ nói ra

le pont de Binh Nghi, placé sur

là biết người gốc gác Tân Đông,

la route royale, et après 2 lis et

Tân Khánh).

demi encoure il parvient à trois

Chơn Giùm sơn: đd., tên Hán của

nouvelles branches, dont cellle du

núi Chơn Giùm (xem chữ ấy).

nord se jette dans le Lao Doan,

Ba tên núi này viết theo nôm,

après 4 lis et demi de parcours,

rất giống nhau, nếu tìm ra một

et finit par mêler ses eaux avec

chữ thì ắt dịch được đủ cả; vả lại:

celles du Thu Doan.

1) Cần Chông là srok kancòn.

La branche de l’ouest de ce

2) Núi Chơn Sum, núi Chân

nouvel embranchement, ayant

Sâm, núi Chơn Gium, núi Chưng

parcouru une distance de 5 lis,

Rùm, n. Chan Sum, có khi viết

parvient au Tram Moc et, se

phnom kan còm (đọc cần chọm),

mêlant aux eaux du Trà Cú, va

có thể dịch kêng choeung: talon:

se jeter dans le grand fleuve

gót chân, gót giày, chơn con chàng

Hưng Hòa.

hiu?

Le Bat Tan, après un nouveau

3) Nếu đọc chal chun thì có

cours de 2 lis et demi, passe sous

một nghĩa khác nữa;

le pont de Cai Tai. Sur la rive

4) Đọc châng rưng: endroit du

occidentale se trouve le petit

palais, qui appartient au palais

marché de Binh Cang, marché

(J.B.Bernard) thì đó là đền, thuộc

peu fréquenté. Enfin, après avoir

về đền.

encore parcouru une distance de

Tốt hơn là chừa lại sau, và

7 lis et demi, il parvient au grand

khi dịch được 1 chữ thì được hết.

fleuve Hưng Hòa.

Chùm nhum: dt. chòm nhom: giụm

Le cours du Bat Tan est rendu

lại, xúm lại, nhóm lại đông.

difficile par un grand nombre

Tỷ dụ: chùm nhum chỗ năm

d’obstacles; c’est pourquoi on a

chỗ ba, bàn tán việc vừa xảy ra.

l’habitude de suivre de préférence

Tiếng Miên có: chumnum

le cours du Trà Cú. (Aubaret, p.

(réunion). (dict. J.B. Bernard).

192).

Chruoy Chângva: đd., nom du

Chòi Mòi: đd., thuộc tỉnh Bạc Liêu,

village qui se trouve vis-à-vis de

lấy tích có cây chòi mòi mọc trong

Phnom Penh. Tên một làng ở Cao

xóm và lấy đó đặt tên.

Miên đối diện với đô thành Nam

Chời: có nhiều, dư ra. Chính là chữ

Vang. Ông Nguyễn Tạo đã dịch

“đa” nói theo tiếng Triều Châu.

ra “xứ Ngôi Chàng Oa” (GĐTTC,

Chời tiền: có nhiều tiền.

tập 2, tr. 24).

Chời lỡ: phá tan, không biết dành Chưng Rùm: đd., một vùng trên để (ĐNQATVHTC).

đất Cam-Bu-Chia, Cơ Me gọi

(Chời là tiếng thay thế tiếng

Chal Chun.

“nhiều” của dân làng Tân Đông

(xem Chơn Giùm sơn).

(Sa Đéc) vì ông Hậu Hiền làng

Chùa Ông Mẹt: đd., tên chùa Miên

tên “Nhiều”, vì kỵ húy không

ở gần châu thành Trà Vinh, lấy

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

287

tên vị sãi cả đầu tiên mà đặt tên

- Ngh.b. đánh chánh thảo

chùa, để tỏ lòng kính trọng. Tên

trong giới tuyên truyền, viết báo

Miên của chùa là Bodhisalareaj.

là nói ngay đề ngay tẩy, đánh vớt

(cây bồ đề to. Tra Vinh, nay c.g.

hiểu là nói phớt nhẹ, không đi sâu

Phú Vinh).

vào đề tài.

(theo Lê Hương, tạp san Sử

Chết một cửa: th.ng. chết

Địa năm 1969, số 14-15).

Chết một cửa tứ: mạnh hơn “chết

Chút Sơn: đd., tên chữ của núi Chút

một cửa” / (Cửa đây là nói theo

(xem chữ ấy).

điệu đánh me, và cửa tứ có thể

Chó léng: dt. xưa, lúc chưa có

hiểu một trong bốn cửa của me đi.

quẹt máy, trong Nam tiệm buôn

Me đi: tiếng lóng, chỉ me “đi”

Tàu bán cho ta dùng một thứ giấy

từ cửa này qua cửa khác, tỷ dụ

súc, giấy khô, cuốn tròn để dễ mồi

chén đầu ra “tam” chén kế ra “túc,

lửa và khi muốn cho ống giấy

lượng” v.v.

nhỏ ấy bắt cháy có ngọn để châm

Me ngồi: điệu hốt me, me ngồi

thuốc hút, mồi đèn dầu, v.v..., thì

là me cứ ra một cửa như chén

nắm ống giấy ấy (đã cháy sẵn),

trước ra “tam” rồi cũng lại ra

lấy hai ngón tay vò vò nơi đầu

“tam”, khác với me đi, me chạy...

cho giấy thêm mềm rồi thổi mạnh

Chiêu Xi Xang: nd. Năm Đinh

ngay vào thì mồi lửa bắt cháy có

Hợi (1767), binh Miến Điện xâm

ngọn, nay đã bỏ không dùng, vì

phạm đất Xiêm La Quốc, tàn phá

không tiện bằng cây diêm và quẹt

khốc hại. Đệ tam thế tử Xiêm

máy, nhưng cũng phải ghi lại để

là Chiêu Xi Xang lánh qua Cao

hiểu danh từ này trong các sách

Miên, trong khi con là Châu Phi,

báo trong Nam xưa.

lại ẩn náu ở Hà Tiên. (GĐ.T.C.

Nguyên chữ, chó léng là đọc

Aubaret, tr. 27)

theo giọng Triều Châu hai chữ

Có cốt thì có vác, nợ lãnh là

Hán “tổ” là làm, và “lượng” (léng)

nợ mình, dùi đánh đục, đục đánh

là sáng (làm cho sáng thêm ra).

săng, đội hành cai, cai hành lính:

tố đọc “chó”.

tục ngữ trong bản dịch Nguyễn

lượng đọc léng.

Chánh Sắt, truyện “Tiết Đinh

Chánh thảo: đd., tiếng lóng của San chinh tây”, nhà in Xưa nay

giới đổ bác. Thảo, tháo, có lẽ là

xuất bản, mua năm 1930, cuốn 1

do tiếng Triều Châu “tháo” là cái

trương 38.

đầu, tùa tháo là đầu lớn) đánh

Cốt là chặt, đốn, vác là mang trên

chánh thảo là đánh ngay cửa

vai, săng là một loại gỗ...

chánh, đánh ngay đầu, ăn lớn

Chốt: dt. cây nêm để giữ chặt then

thua đủ. Trái với đánh chánh

cửa, đóng thế cho đinh khi đậy

thảo là đánh vớt, đánh ké, đánh

nắp quan tài.

nhỏ, không ngay cửa, tuy ăn ít mà

Kinh nghiệm dạy chốt tre bền

có phần ăn chắc, rủi thua cũng

hơn chốt sắt, chốt đồng vẫn còn

chưa thua trọn số tiền đặt cuộc.

kém chốt tre. Ở Triều Tiên khai

https://thuviensach.vn

288

TVTNMN

quật mộ xưa, gặp giỏ tre đã trên

cơ-le ăn tiền dắt mối, không ăn

hai ngàn năm mà chưa mục.

lương.

Cũng gọi là mộng. Và phân ra

- tiền xíu vệ, tiếng lóng khác

có chốt, hoặc mộng:

của người lai Tàu ở miền Nam

- loại thường, ngay chò ăn với

không rõ viết ra Hán tự làm

lỗ khoét thẳng;

sao, nhưng có nghĩa là bữa tiệc

- loại đuôi cá, cánh én, vân

nhỏ ăn thêm khi xả hơi sau một

vân, bét ra và ăn riết vào lỗ không

canh bạc.

rớt ra được.

Do tiếng Pháp commission;

Sau này chế ra đinh và đinh

toucher sa commission: nhận tiền

ốc, thì thợ mộc đã ít biết ghép

hoa hồng.

mộng khít khao rồi, chớ đời xưa,

Cố điển: tội đã cố điển, hiểu

nghe đâu khi làm nhà, mộng mẹo

rằng đã xưa lắm (chữ trong bản

cột kèo ráp xong thả thử ngâm

1907 Sài Gòn, của Huỳnh Công

thử vào ao hồ, cách mấy ngày lấy

Giác dịch truyện Phi Long, sự

lên nước không vô ướt mộng thì

tích Sài Vinh, Triệu Khuôn Dẫn

mới đúng là thợ khéo. Nay còn

và Trịnh Ân).

nhiều khay trà kiểu vỏ lựu, mộng

Xưa từ đời ông Nhạc ỉa cứt su:

khít rịt y như rà bằng máy chớ

đã lâu đời quá, nhưng chỉ đời Tây

không phải ráp mộng bằng tay.

Sơn đây thôi, ông Nhạc là Nguyễn

Com xà com xí: cũng như

Nhạc chớ không phải Nhạc Phi

vầy, do comme çà, comme ceci

đời Tống, vì th.ng. này chỉ nghe

của Pháp.

dùng trong Nam vùng còn nhiều

Còm: dt. tiếng lóng xuất phát

ảnh hưởng chúa Tây Sơn và nay

có lẽ từ trong Nam, để tránh tiếng

đã ít dùng.

tiền ăn hoa hồng (quá lộ liễu),

Cổ hương bài: dt., loại cỏ thơm, kị

đồng nghĩa với các từ sau đây:

mối, sâu; thuốc ướp (H.T.C.).

- tiền đầu, trong nguyên câu:

Cổ long mộc: địa danh: Thủ Dầu

bẻ, ngắt tiền đầu, tức chận lại

Một, do người Tàu âm ra như vậy.

một số tiền tính mấy phần trăm

Cổ son dự: đd., tên chữ của hòn Cổ

theo ước định để chia phát cho

Son (xem chữ ấy).

người đem lại mối ấy: ăn tiền đầu

Côn Nôn: đd., c/g. Côn Lôn, Côn Sơn, mập thây.

Sondur, Poulo Kondur (đảo Bầu

- tiền nước, trong nguyên câu:

Bí), quần đảo gồm 14 đảo lớn nhỏ,

tiền đãi trà nước, để nói chuyện

ở cách cửa sông Ba Thắc độ 84 cs.,

lo lót cho dễ: đòi tiền nuớc bao

và cách mũi Vũng Tàu độ 180 cs.,

nhiêu?

đời Nguyễn Ánh đã cùng hoàng

- tiền dắt mối, khi nói về một

gia tránh nạn Tây Sơn, từng đến

người cơ-le (clerc) đưa mối đến

trú và hiện nơi hòn Bà còn di tích.

luật sư, thầy kiện và có quyền

Đời Pháp thuộc lấy chốn này làm

hưởng hoa hồng: tiền dắt mối bao

nơi đày tù khổ sai.

nhiêu, tiền còm bao nhiêu, chồng

Trên địa đồ Pháp viết Poulo

tôi đều cúng vào sòng bài. Người

Condore.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

289

Côn Nôn, nay thông dụng hơn, viết

Lao Lá. Nơi hướng nam Cù Lao

Côn Lôn, bên chữ Hán lôn cũng

Lá này có một cù lao gọi Cồn Nổi,

đọc luân.

chỉ khác Cồn Nôi có một cái dấu.

Côn Nôn đd., lại là tên hòn đảo lớn

(Monographie Mỹ Tho, 1902).

nhứt của quần đảo cùng một tên,

Cồn Nổi: đd., tên một cù lao thuộc

dài 15 cs. Ngang 9 cs. (nói về chỗ

tỉnh Mỹ Tho, gần Cồn Lá, và

rộng) và ngang 3 cs. (nói về chỗ

không nên lầm với một cù lao

hẹp), Côn Nôn được chọn làm tỉnh

khác gần đó, gọi Cồn Nổi.

lỵ cho th. Côn Sơn

(monographie Mỹ Tho, 1902).

Côn Sơn: đd., thị trấn 14 hòn đảo,

Cồn Ngao: tên cửa biển Miền

dt. 7.728 Ha, có 70 mẫu ruộng đã

Nam, do Bãi Ngao, Ngao Châu

khai thác, có một sở chăn nuôi

mà có. Trên địa đồ của Pháp để

bò heo gà vịt; về lâm sản và ngư

lại, (quyển géographie Alinot),

nghiệp chưa khai thác; về hành

thấy ghi “cửa Cung Hầu”, đó

chánh, trực thuộc Sài Gòn.

là cửa Cồn Ngao này. Nguyên

Côn Sơn (khác nữa) đd., tên hòn người Pháp không đọc được chữ

núi ở xã Chi Ngại, h. Chí Linh,

Cồn Ngao, họ đọc ra “cone-gao,

Th. Hải Dương B.V., trên núi có

conngao”, rồi người mình âm

chùa sư Huyền Quang và là nơi

ra “cung hầu”. Tưởng nên sửa

trí sĩ của Trần Nguyên Đán và

sai và viết lại cho đúng là cửa

Nguyễn Trãi.

Cồn Ngao. Trong một bài thơ

Côn Sơn: đd., xem Côn Nôn. Kể về

Đồ Chiểu khóc Phan Thanh

hành chánh, nay đảo Côn Nôn

Giản, có câu “Dàu dàu mây bạc

lấy tên là Côn Sơn là một thị trấn

cõi Ngao Châu”, xin dẫn ra đây

của NV, có 70 mẫu ruộng đang

làm điển tích. Ngao Châu là quê

có hoa lợi, lâm sản thì chưa khai

hương quan Phan Thanh Giản.

thác, ngư nghiệp chưa sung, và

Cồn Ngao: đd., tên cù lao ở địa có một sở chăn nuôi gà vịt heo

phận Vĩnh Long: Ngao chư

dê và bò sữa. Côn Sơn trực thuộc

(PCGBCTVK). (c.g. Bãi Ngao,

Sài Gòn.

Ngao Châu).

Cồn Bà Nở: đd., tên một cái cồn Đến đời Pháp thuộc, trong

thuộc tỉnh Mỹ Tho, ngoài sông cái

nhiều sách địa dư, viết lộn Cồn

thuộc làng Lộc Thuận, năm 1902,

Ngao biến ra Cung Hầu (cửa

khi nước ròng sát, vẫn thấy một

Cung Hầu), vì đọc theo giọng

cù lao nhỏ đang mọc và nối liền

Pháp, tưởng nên cải chính vậy.

cồn này qua Cồn Càu, thuộc địa

Cồn Ngao, người Pháp không

hạt tỉnh Gò Công (monographie

đọc được, phát âm ra “cone gao”

1902 Mỹ Tho).

conn-gao, địa danh này vô nghĩa,

Cù Lao Tàu: đd., tên một cù lao và có người nào đó, bỏ dấu ra

thuộc tỉnh Mỹ Tho.

“Cung hầu”, tưởng như vậy là

Cồn Nôi: đd., tên một cù lao thuộc

đúng, kỳ thật đó là Cồn Ngao,

tỉnh Mỹ Tho mọc ngoài sông cái

quê hương của ông Phan Thanh

thuộc làng An Hòa, kế bên Cù

Giản: bãi Hạc, Cồn Ngao... Dàu

https://thuviensach.vn

290

TVTNMN

dàu mây bạc cõi Ngao Châu (thơ

cũng không dùng, chỉ trong sách

Đồ Chiểu).

T.H. cổ bảo: “Lí: dặm: khoảng xa

Cồn Tàu: đd., (đừng lầm với cù lao

một con bò trông nhỏ bằng con

Tàu, tên một cồn thuộc địa hạt

dê, độ theo bây giờ vào khoảng

tỉnh Mỹ Tho, nhưng mọc ngoài

500 hay 600 mét (đây là nhớ mại

biển Đông Hải, năm 1902 còn

và cần xem Từ Hải thì mới chắc,

toàn là rừng ở giữa, chung quanh

nhưng dặm, lí đời xưa một thời

là bãi cát, khi nước cạn mới

vẫn mỗi khác).

thấy hình giống cái móng ngựa)

Công đất: dt. đất vừa một ngày công, (monographie 1902 Mỹ Tho).

nghĩa là vừa cho một người sửa

Cồn Trăng: đd., thuộc tỉnh

dọn trong một ngày, vuông vức

Vĩnh Long cũ, thấy ghi trong

12 tầm. (ĐNQATVHTC).

PCGBCT.V.K. về mục “cửa sông

Chữ “công” nầy quá quen

cửa biển” và chép lại đây để hỏi

thuộc với ta, nhưng quyển Les

người sở tại xem đó là cù lao, hay

Institutions Annamites en

cửa sông?

Basse-Cochinchine, q. II, tr.

Trong PCGBC, vẫn giữ tên

245, tác giả là Alfred Schreiner,

nôm bên phần âm ra chữ Hán:

vốn một kỹ sư trắc lượng, cố

Cồn Trăng?

biện minh rằng công đất gốc của

Công: đd., đất vuông vức, mỗi góc 12

Cơ-Me (“công” (nom d’origine

tầm (theo H.T.C)

cambodgienne), vì ngoài Bắc, gọi

- bề mặt (diện tích) một miếng

“cao, sào”, chớ “công” là do dân

ruộng độ sức một người phát một

Miền Tây của Nam kỳ mượn của

ngày thì xong, lối chừng 1.000m2

Miên mà thôi. Schreiner lại kích

(theo V.N.T.Đ. của Lê Văn Đức).

bác rằng phép đo đất của ông bà

Những danh từ cũ như: Công,

ta, không biết lối tính theo diện

tầm, lý, v.v. nay đã không dùng,

tích vuông, và đo theo hình chữ

vả lại mỗi nơi mỗi khác, và xê xích

Nhựt (rectangle), lối đo và tính

nhau không biết đâu làm chắc

theo mét vuông (mètre carré) là

cũng như các danh từ: xích, thước,

học theo Pháp. Schreiner dựng

cân, tạ. Chỉ phỏng chừng. Cách

chứng lấy tỷ dụ:

đo ngày xưa của người mình,

1 mẫu ta, có một góc 150 thước

không sách nào nói rành. Theo

là 10 cao hay 10 sào, là: 62a7264

tôi nghe nói, từ khoảng 1920 hay

1 cao (sào) góc 150th x góc

trước đó nữa, thì mỗi mẫu ta ở

15th ... là 6 ares 2726.

Bắc là 3.600m2, mỗi sào là 360m2,

1 thước de superficie là 1

mỗi thước: 36m2; còn ở Trung thì

rectangle 150 th x 1 là 0 are

mỗi mẫu là 500m2. Từ khi người

41817 (10 tấc)

Pháp qua đây thì họ qui định

Le tấc de supérficie forme un

theo họ rồi.

rectangle de 150 thước de long

Về công, tầm, hình như Bắc

sur un tấc de large; sa valeur

không dùng theo lối cũ nữa; lý,

métrique est de 0 are 0418.11 se

dặm cũng thế, ngoài đó sau này

subdivise à son tour, en 10 phân.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

291

Le phân de superficie forme

Theo Đào Duy Anh và Hoàng

un rectangle de 150 thước de long

Xuân Hãn, cột đồng Mã Viện

sur un phân de large, il équivaut

dựng gần Đèo Ngang, phía Nam

à are 00418.

Hà Tĩnh trên đảo con ở Vũng

Ainsi qu’on voit, le mẫu seul

chùa. (L.N.T.ĐNVT 8).

est un carré, les cao, thước et tấc

Cung Hầu (cửa): tên cửa biển (xem

sont des rectangles ayant tous

Cồn Ngao).

pour base le côté du mẫu, c’est-à

Cù Hu: đd., tên vùng đất thuộc dire 15 thước linéaires, soit un

làng Tân Thành, tỉnh An Giang,

thước, soit un tấc.

nơi đây năm 1837 có xảy ra trận

...

giao tranh dữ dội giữa binh nhà

Les mesures de capacité qui

Nguyễn với binh Xiêm và binh

ne semblent avoir été créées que

Miên liên hiệp, trong trận bên ta

pour les grains, sont de deux

thắng nhưng hai tướng tử trận, đó

sortes; le hộc pour le riz en paille

là: Đốc Binh Vàng, có tên ghi vào

ou paddy, et le vuông, ou phương,

kinh Đốc Vàng, và Chưởng binh

pou rle riz décortiqué.

Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh,

Le hộc est égal à 26 thăng,

nay còn tên nơi Vàm Ông Chương

soit 71 lit 765.

và Lễ Công Giang tên nôm là sông

Le thăng: 10 hiệp: 2 lit 765.

Ông Chương; cũng có một cù lao

Le hiệp: 10 thược: 0 lit 276

trên sông gọi cù lao Ông Chương,

Le thược: 0 lít 027

nay còn nhắc trong câu hát:

Autrement dit, 10 thược

“Chiều chiều quạ nói với diều,

valent un hiệp, 10 hiệp valent un

Cù lao Ông chưởng có nhiều cá

thăng et 26 thăng valent un hộc,

tôm".

ou 71 lit 905, soit comme poids,

Cù là: dt. tên của người Miến Điện

environ un tạ ou picul.

do người Lào đặt, sau này ta

Pour le riz décortiqué et le sel,

dùng để gọi một thứ sáp thơm

on se sert de mesures moitié des

précédentes qui s’appellent vuông

thoa mũi, môi để ngừa cảm mạo

ou phương de ce que l’on admet

gọi dầu cù là: cù là Macphsu.

orignairement que deux vuông

Trong tạp chí Pháp Excursions et

de paddy fournissent un vuông

Reconnaissances, viết kola.

de riz. Le vuông s’appelle aussi

Cù lao ăn mày: đd., tên riêng của cù giạ en langue vulgaire; quant à

lao Phố, ở Biên Hòa T.V.K.

la mesure officielle, on la désigne

Bấy lâu chỉ nghe địa danh

sous le nom de vuông quan.

“cù lao Phố”, hay cù lao Đại Phố,

Cột đồng Mã Viện: từ năm 39 đến

cùng cực lắm nghe gọi cù lao Phố

năm 43 s. T.1., Hai Bà Trưng

là Cù Châu, vì sách cù lao này

đánh đuổi quân Tàu Tô Định, giữ

với rồng (cù) mình mẩy có bông

độc lập bốn năm, nhưng năm 43

hoa rực rỡ, và cái tên “cù lao Ăn

tướng Hán, Mã Viện thắng, tiến

Mày” nghe thật lạ tai, tôi đã cắt

quân đến Sông Mã (t. Nghệ An).

nghĩa rồi (nơi chữ cù lao Phố),

https://thuviensach.vn

292

TVTNMN

nhưng thiết tưởng nói lại đây cho

trị rắn, ngày xưa ở cù lao này

rõ thêm cũng chẳng sao:

còn gặp.

Hai chữ “ăn mày” đây là của

Cù lao Bát Tân: đd., xem cù lao ông Trương Vĩnh Ký, dịch sát

Bích Trân.

nghĩa hai tiếng Cơ-Me koh som

Cù lao Bãi Đám: đd., tên cù lao tãn của tập di cảo của ông để lại.

thuộc Định Tường: Phú An Châu

Ban đầu khi tra tự điển tôi tìm

(PCGBCTVK).

không ra chữ sòm-tãn, định chừa

Ở về hướng tây sông lớn Mỹ

lại sau cho người khác đủ sức

Tho, ruộng vườn tươi tốt, dân cư

tiếp tục việc tra cứu. May thời,

hiệp làm hai làng Phú An Tây và

tôi nhớ lại hai chữ “ăn mày” tôi

Phú An Lộc, cảnh giới như cảnh

tìm theo giọng phát âm, thì té ra

Bồng Dinh.

ngày nay sòm-tãn viết khác lại

Nguyễn Tạo viết cù lao Bãi

là sâum téan và sâum téan, tức

Đắm, Thượng Tân Thị viết cù lao

hành khuất tức “ăn mày” vậy. Tôi

Phú An, tục danh là cù lao Bãi (?)

mừng còn hơn được vàng.

(sic), đều chưa đúng, và xin ghi lại

Cù Lao Ba (ngang Long Hồ): đd., tên

theo T.V. K. là cù lao Bãi Đám, tên

cù lao chữ gọi Bích Câu Châu ở

chữ là Phú An Châu.

Vĩnh Long. (PCGBCTVK).

Nguyên văn trong Aubaret,

Cù lao Ba động: đd., tên cù lao tr. 217: “L’ýle de Phu Yen Châu,

thuộc địa phận Vĩnh Long cũ, chữ

vulgairement Cu lao bai dang,

gọi Tam Động Châu. (xem chữ ấy)

est située dans l’ouest du grand

Cù lao Ba Lăng: đd., tên cù lao fleuve de Mi Tho; elle a 8 lis de

thuộc Định tường: Ba lăng châu

tour et est couverte de champs et

(PCGBCTVK).

de jardins parfaitement cultivés.

Ở về hướng bắc ngọn thượng

Les deux villages de Phu Yen Tay

lưu Tiền Giang dài năm dặm,

et de Phu Yen Loc sont établis

nhảy vọt giữa sóng to cho nên

sur son territoire. L’eau qui

gọi Ba Lăng.

entoure cette ýle est par tout

Có thôn Tân An mới lập, cây

d’une belle transparence; c’est

cối rậm rạp trồng tre nhiều, và

un lieu fort agréable à voir et à

nhiều trà bông thuốc lá và dưa.

habiter, aussi agréable que Bong

Về làng trên cù lao này; trong

dinh, la terre des génies.

Aubaret, tr. 220 viết: le village

Cù lao Bãi Ngao: đd., tên cù lao de Tan Hien, chớ không phải

chữ gọi Ngao Châu PCCBCTVK)

Tân An?

(Ngao Châu là quê hương ông

Cù lao Bà Lụa: đd., xem Cù lao Phan Thanh Giản. Thơ Đồ Chiểu

Tân Din (sic) và xem cù lao

khóc quan Phan từ tiết có câu “Dàu

Hoằng trấn (c.g. Bãi Bà Lụa)

dàu mây bạc cõi Ngao Châu”).

(PCGBCTVK).

Cù lao Bảo, gần cù lao Minh, giữa

(Lụa hay Lúa, chưa rõ ắt).

Hàm Luông và sông Cửa Đại.

Din: loại trâu rừng chuyên

1) Cách nhà việc làng Hương

ăn rắn, sừng nó là một vị thuốc

điểm, 600 thước về hướng bắc, nơi

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

293

xóm Tân Hào, làng Tân Thành,

Vò, trên tiếp với cù lao Tà Pha

tổng Bảo Lộc (Bến Tre), nơi nhà

hay Du Pha, dưới tới cù lao Bần

ông Nguyễn Văn Ất, năm 1944,

(Thủy Liễu Châu), ấy là bờ hướng

ông này có đào đất gặp dưới nền

tây sông Dầu, xuyên thông lui tới

nhà một tượng phật đá Miên cổ,

như sao Tam Thai ((NKLTĐDC,

cao 0m485, ông này dâng tượng

tr. 88).

ấy cho viện bảo tàng Sài Gòn, số

Thôn An Hòa ở đây (GĐTTC,

đăng bộ là MBB, 3667.

tập 1, tr. 100).

2) Phía tây cù lao, khi gần

Aubaret, tr. 246 viết: “L’ýle

đến châu thành Bến Tre, nơi

de Qua Châu, vulgairement

làng Phú Hưng tổng Bào Thạnh,

appelée cu lao Bi, est sur le cours

còn di tích Cơ Me là một ao nước

inférieur du fleuve postérieur

gọi Bàu Thôn Sỏ, dài 100 mét,

et à l’ouest du cours du Cương

ngang 60 mét, hướng Đông Bắc

Thanh. L’ýle de Chang Ba, située

/ Tây Nam, có bờ mẫu đất không

au dessus de celle de Qua Châu,

xây gạch.

présente le village d’An Hoa,

3) Nơi chùa Phước Lâm Tự,

lequel est entouré de champs

cùng một làng Phú Hưng, năm

cultivés. Au dessous on rencontre

1940 ông Danh Han có thấy

l’ýle, en communication l’une

một tượng Phật đá Tiền Đế

avec l’autre, sont là comme

Thiên, nhưng năm 1942, khi ông

trois étoiles. Le soil produit

Malleret muốn tìm để xem lại thì

des courges, des melons et du

tượng đá không còn và không tìm

bétel odoriférant. Les habitants

ra tông tích.

se livrent à l’agriculture

4) Viện bảo tàng có thâu nhận

uniquement pour leurs besoins

và ghi vào bộ từ số MBB, 2940

personnels.

đến 2944, năm đồng nhơn Miên

Lopou: trái bí (citrouille),

cổ thượng Civa, Uma, Laksmi,

nhưng tự điển Pannetier viết

Lokecvara và 1 phật cao 0m13,

ropou.

trước của bác sĩ Dufossé, rằng

Cù lao Bích Trân: đd., cũng gọi cù

tìm tại Bến Tre, nơi nào không

lao Bát Tân.

nhớ được (Le Cisbassac, tr. 50).

Ở về hướng bắc tỉnh thành

Cù lao Bần: đd., Thủy Liễu Châu.

Long Hồ, châu vi 20 dặm, làm

Chung một nhóm với cù lao Bí

bãi cát hộ vệ cho sông Long Hồ,

và cù lao Tà pha (xem cù lao Bí),

bên tả bên hữu liên hiệp nhau

th. ông Sau.

cong queo quanh bọc, sắc cây

Cù lao Bí: đd., tên cù lao ở NV; chữ

xanh biếc, như viên ngọc bích

gọi Qua châu (T.V. K).

nên gọi làm vậy, lại có tên nữa

Cơ Me: kòh lopou (di cảo T.V.

là cù lao Bát Tân, có ý nói thông

K trong Le Cisbassac).

đủ tám hướng.

Cù lao Bí: (Qua Châu), ở về ngọn Aubaret, tr. 260 viết l ’ ýle

hạ lưu Sông Sau, và về hướng

de Bit trân (sic), qui se nomme

tây sông Cường Thành, (Lấp

encore Bat tan, parce qu’on peut

https://thuviensach.vn

294

TVTNMN

la traverser en huit endroits

gồm ba thôn: Thanh Sơn, Thanh

(étant coupé de petits arroyos)..

Xuân, và Tân Thông.

Deux villages sont situés sur

Chữ viết trong Aubaret, tr.

son territoire: ce sont ceux de

261:

Binh Lương et d’An Thanh.

L ’ ý l e d e Ta n h S ơ n ,

Cù lao Cái Cấm: đd., tên cù lao vulgairement appelée cù lao Cai

thuộc Vĩnh Long cũ, Thanh Sơn

Câm.

Châu (PCGBCTVK).

Les trois villages de Tanh Sơn,

Ở giữa sông Hàm Luông,

Tanh Xuan et de Tanh Thong.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

295

D

Dà: dt. loại gỗ tạp, cây dùng làm củi loẹt, và có tánh ham chôn giấu

đốt: củi dà, mọc ở Rừng Sác.

của cải, là vì:

Dạ Lý Hương: dt., một giống hoa

“Au temps de la révolte

lý, hương ngát về đêm nên đặt

des Tay Son, tous ceux qui

tên làm vậy.

possédaient quelques valeurs les

- nhd., tên của một gánh hát

enfouirent dans le sol; on n’osait

cải lương miền Nam.

plus se servir d’objets de prix ni

Dánh: “Chữ dánh vô yên...”: nấu trà

les montrer dans sa demeure.

không khói “Nguyễn Tạo”.

Ces objets échappèrent ainsi à

L. T. X. cãi: “Chữ Từ nguyên

la main des brigands” (Aubaret,

và Từ Hai chỉ có “mề đính

p.99).

thiết”, vậy đọc ra “Mính”. Như

Dịch: Thuở có loạn Tây Sơn,

cụ Huỳnh Thúc Kháng lựa biệt

những ai có chút ít của cải thường

hiệu là “Mính viên”. Vì không

chôn giấu dưới đất và cũng không

sẵn bộ tự điển nào khác, nên

ai dám bày biện đồ có giá trong

không rõ chữ này có đọc ra âm

nhà trong cửa. Nhờ vậy những

“dánh” không. (L. T. X. ĐNVT

vật ấy thoát khỏi tay trộm cướp.

số 12).

Dân tư chanh: Il y a aussi des Dao cỡ: dt., dao của thợ làm đồ vàng, auberges où se réunissent et

dùng cắt vàng một cỡ y nhau.

habitent des gens étrangers les

Dân Miền Nam ít ham chưng

uns aux autres; on nomme ces

diện và cũng ít ham se sua lòe

gens-là Dân tư chanh. C’est

https://thuviensach.vn

296

TVTNMN

le nom vulgaire applique aux

Dẩu lên: như dẩu mà mạnh hơn:

personnes étrangères à l’empire

khá dẩu lên, nhiều dẩu lên, mệt

d’Annam et qui n’y ont pas

dẩu lên.

d’habitation fixe. (Aubaret, p.97)

Dẩu tới: tt. như dẩu: mệt dẩu tới,

Đọc hết câu mới hiểu ông

nhiều dẩu tới, sướng dẩu tới.

Aubaret muốn nói về dân tứ

Dẩu lên, dẩu xuống: tt, tiếng

chiếng mà ông viết theo giọng ông

trong Nam, chưa biết rành những

đọc là “dân tư chanh”.

chữ này là chưa hiểu tiếng nói

Dịch: Lại có những lều quán

trong Nam, chung qui đồng nghĩa

làm nơi tụ tập và sống chung

một chữ “dẩu”. Trẻ con, khi nói

cho những kẻ không ai quen ai,

chuyện với người lớn, không nên

mà người ta gọi là dân tư chanh.

dùng.

Đó là cái tên thông thường để

(Về từ ngữ, thành ngữ: dẫu,

gọi những người xa lạ và không

dẩu lên dẩu xuống, biết rằng nay

có chỗ ở nhứt định đối với nước

ít dùng, như là từ 1945-46, nhưng

An Nam.

cũng nên ghi lại đây để hiểu khi

Dân tư chanh là dân tứ chiếng viết

đọc văn Nam Kỳ cũ, như trong

theo Aubaret.

tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh

Dầu (gỗ): dt., cây ở N.V. Diptorocarpus thường gặp). Nguyên tắc của tôi

divers (Diptérocarpées). Mật độ

là trừ khi sót hay không biết, tôi

(densité) D. 0,78.

không bỏ chữ nào tôi đã nghe đã

Gỗ nhì hạng, không cứng lắm

thấy). S.

mà cũng không nặng lắm, chỉ

Dẩu: nhiều dữ lắm. Nhiều

được cái là có nhiều, dùng vào việc

dẩu. Ngon dẩu là ngon quá lắm.

làm nhà, đóng bàn ghế rẻ tiền, và

Thằng dóc dẩu lên (Nay ít

nếu có phủ một lớp dầu trị mối thì

dùng nhưng cũng phải ghi để

mối không ăn.

biết).

Có loại dầu gọi dầu lông, thớ

Dây chuyền xà tích: dt. dây đeo màu đỏ sậm hơn dầu thường, và

mề đay, kim cương, giống xương

chứa chất dầu gọi chai, dầu lông

sống rắn, lung lăng tòn tèn: ngày

xưa đeo chuyền xà tích lòng thòng

này mối không ăn và giỏi chịu

tới bụng, nay thâu gọn trước ngực

đựng hơn loại gỗ dầu thường.

mà chưa chắc khỏi nạn lưu manh

Dẫu: trt. đồng nghĩa với “dầu”, cướp.

nhưng mạnh hơn và tùy giọng

Dãy Đèo Ngang, dải Đèo

nói: Dầu, trong câu: “Ba đời bảy

Ngang: đd., phân chia quận Nhật

họ nhà khoai, dầu ngọt dầu bùi,

Nam và Lâm Ấp. (Học sanh biết

cũng phải lăn tăn” (CD.)

nhờ bài thơ của bà huyện Thanh

Dẫu, như câu: “Chim quyên nó đậu

Quan khi bà qua ải nầy) (đèo qua

bụi riềng, dẫu bà con ruột, không

Hoành Sơn, núi ở Trung Việt).

tiền cũng xa” (CD).

Dế: dt: 1) n loại côn trùng thường Dẩu (dấu hỏi): tt. Nhiều dữ lắm: khá dùng hai cánh vỗ vào nhau phát

dẩu, nhiều dẩu, mệt dẩu.

ra tiếng động gọi là gáy; dế gáy:

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

297

có dế mọi, dế than (đen như cục

hàng chém cho dữ, dám ăn theo,

than), dế lửa (đỏ như lửa), dế mèn

kiểu Ba Gà Mô (Cần Thơ), Năm

(nhỏ con)...

Lửa) (Cái Vôn), Đơn Hùng Tín

2) Tiếng lóng, người bé, đẹt,

(Bắc Cần Thơ), và lơ xe khi thi

anh Ba Thoại có biệt hiệu là con

đậu có bằng lái xe sẽ là bác tài

dế; sau đó hiểu rộng là bộ hành,

(tài xế) ngồi cho lơ mới đấm lưng

hành khách, bắt dế là bắt mối

hoặc đãi chầu canh đầu cá, xây

hàng, giành giựt người đi xe như

cá nại hay điếu thuốc Ba Số Năm

trẻ con đi bắt dế. Bắt dế khác với

(555). Ngoài Trung gọi là Ếch xe

bắt cóc, vì bắt dế chỉ mời hành

vì anh lơ này đứng sau hai bên

khách lên xe đi một cuốc, xuống

hông xe giống như ếch bám vào

xe trả tiền là xong chuyện, còn bắt

thành giếng.

cóc là bắt người đó chở đi, sanh

Kiếp sau muốn làm lơ xe,

cầm và bắt chuộc bằng tiền.

Cà phê giấc sáng, com lê diện

Xe lô bắt dế đường Sài Gòn

chiều.

vô Chợ Lớn; xe đò chạy theo kiểu

Hơn làm ký S. buồn hiu.

location, còn lại “lò”, xe lô.

Sình lên xọp xuống, mặt xìu

Lô ca chưn: tiếng lóng, khôi hài, nửa bụng teo, v.v. và v.v.

Pháp (location), nửa Việt chưn, lô

Dĩ nô dịch nữ: th.ng. Hán: đem ca chưn là đi bộ, cuốc bộ.

đứa đày tớ gái gả thế cho con gái

Tạp xế: dt., đi nhờ một khúc

mình.

đường hoặc có tiền hoặc không

Diến Điện: đd., nay ta gọi Miến Điện tiền, tiếng mượn của người Tàu,

(Birmanie)

xế là xa, xe, tạp là đáp xa, leo

Hiệp với Xiêm La (Siam), và

lên xe.

Cao Miên (Cambodge), là ba tộc

Lơ xe: dt người coi sóc kiểm

gốc Lào, phát tích từ vàm ba con

soát bộ hành và săn sóc về bộ

sông lớn khởi nguyên từ Tây Tạng

phận trên chiếc xe, xe đò ô-tô

(Tibet), nơi sản xuất lúa gạo nuôi

cũng như xe lửa (tàu hỏa). Do

dân ba miền ấy:

tiếng Pháp contrôleur de voiture,

- Diến Điện hay Miến Điện

de train, nói tắt và thu gọn còn “lơ

đóng trên dòng sông Irawady;

xe” và danh phận rơi lần từ kiểm

- Xiêm La, trên sông Mé Nam,

tra viên, thu tiền, biến ra anh

Mei Nam;

tập sự học cầm lái khoảng đường

- Cao Miên, trên sông Mékong

vắng, nhưng làm bá ban vạn sự,

c.g. Cửu Long Giang, cả ba đều

từ rửa xe, bắt mối, đưa hành lý

theo đạo Phật, cùng chung và rất

lên mui và chạy hộc gạch để kịp

gần nhau về ngôn ngữ và cùng

mua vé đò “bắc” (bac à moteur)

chung một gốc lấy Phạn Tự làm

sang sông và thương thuyết điều

căn bản (Aubaret, tr. 26)

đình với lính tráng mỗi khi xe

Năm 1220, binh Diến Điện

phạm lỗi đi đường và quan trọng

bị binh Tống đánh bại. Đời Mạt

nhứt là giỏi chịu đòn, dám xài ma

Minh, tướng Minh là Ngô Tam

ni quên (manivelle), đánh lộn cho

Quế từng trốn qua đây.

https://thuviensach.vn

298

TVTNMN

Người Diến Điện có tục xăm

đến lu mờ không rõ ắt xảy ra từ

trước bụng nên có tên là Hoa Tôn,

bao giờ (cũng như “từ ông Nhạc

cũng gọi Ô Tôn (bụng đen).

ỉa cứt su”.

Người Xiêm gọi người Miến là

Làng Tam Phước (Bà Rịa) còn

Phù Ma (Aubaret, tr. 27).

những nơi này đáng xem:

Vàm Mékong hay đồng bằng

- Dinh Cô, am thờ 1 nữ thần

Cửu Long Giang nay thuộc miền

khác trên chòm đá tại bãi biển

Nam nước Việt.

Long Hải (lễ cúng từ th. 2 đến

Dinh (núi Dinh): đd, núi ở

th. 4)

Nam Việt, đủ tên là Chiêng Bà

- Chùa mới cất trên chòm đá

Đen, (P.c.g.B.C.T.V.K.) về sau

ngoài bãi biển Nước Ngọt (ô. Hà

cũng viết và gọi núi Chơn Bà Đen

Văn Luông).

(vì chiêng, do chân, chơn núi, vì

- Tháp Cửu Trùng Đài tại

tục người Cơ Me bao giờ vẫn ngụ

làng Tam Phước trước Dinh Cố

nơi chơn núi và không ở trên đỉnh

(do 1 vị hòa thượng chùa Thiên

bao giờ).

Thai đứng coi cất).

Một tên khác nữa là núi lớn

- Một của Châu Văn Tiếp, tại

của tỉnh Phước Tuy (N.V.) gọi núi

làng Hắt Lăng) công thần triều

Mô Xoài (trong Đ. N. Q. A. T. V. H.

Nguyễn.

T. C. cũng viết (Mọi Xoài).

- Di tích thành Chàm gần

Kể luôn theo H. T. C. có:

đình làng Long Điền.

Dinh cậu: miếu nhỏ thờ cậu Trày,

- Mộ của Bà Rịa, cách công

cậu Quí, hạt Biên Hòa có nhiều;

sở làng Tam Phước độ 100 thước

Dinh năm ông: miếu năm vị thần ở

(một người nổi tiếng là giàu về

về huyện Bình An (Thủ Dầu Một);

tiền của và biết dùng tiền làm

Thằng điếm dinh: thằng điếm

việc nghĩa và được nhơn dân sùng

khôn.

bái chọn tên bà đặt cho tỉnh Bà

Dinh Châu: đd., tên Hán của cù lao

Rịa).

Giêng (xem chữ ấy).

Diung (sic): nhd. con rể của Mạc tôn (Thiên Tứ).

Dinh Cô: đd., núi ở làng Tam

Có công đánh và bắt được

Phước, tg. An Phú Thượng, th.

bốn tướng cướp đã cướp giựt một

Phước Tuy, NV, có chùa thờ Nam

chiếc thuyền châu báu của chúa

Hải nương nương để cầu an cho

Nguyễn, Diung chém đầu bọn

thuyền đánh cá. (VNTĐLVĐ). (Lễ

cướp này.

từ th. 2 đến th. 4).

Tên đầu đảng, xưng Vo Vuong

Bà Cố Hy: đd., tên một vị nữ

Duc Bung (sic) chạy đến Ba Thắc,

thần vùng Bà Rịa, trước đây dân

thì bị quan địa phương bắt chém,

rất kiêng sợ, không dám gọi đến

từ ấy sự mua bán trong vùng mới

tên, nhưng từ ngày khoa học tiến

trở lại bình thường (G. Đ. T. C.

bộ, đã lui vào dĩ vãng.

Aubaret, tr. 24).

Từ ngày bà Cố Hy: thành ngữ,

Dỏ sa: (dỏ viết dấu hỏi): đd., tiếng để tỏ rằng việc xảy ra từ quá lâu

trong Nam đời ông Trương Vĩnh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

299

Ký, thuộc hạt Biên Hòa (theo Đ.

ngôn ngữ học, nên xin nhường

N. Q. A. T. V. Huỳnh Tịnh Của).

cho những ai chuyên môn trả lời.

Tra kỹ lại, Dỏ là bến, trạm,

(Dựa theo lập luận trên,

nơi có đặt quân canh phòng trên

những địa danh cũ của Ngụy để

đường thủy, sau này đổi lại không

lại, như Võ Đắc, Võ Đắt, Võ Đất

dùng Dỏ nữa và gọi “Bến”.

(đều thuộc tỉnh Bình Thuận), đó

Xin hỏi như vậy Dỏ Sa là

là (dỏ: điếm canh) hay Võ và Võ

Bến Cát chăng? Cũng không giải

này nghĩa là gì?, tưởng cần thống

quyết vấn đề này được vì vị trí

nhứt cách viết làm một cho hậu

Bến Cát nay và Dỏ Sa xưa, không

sanh và tôi đây nhờ).

ắt cùng chung một chỗ, cũng như

Duy Minh Huyện: đd., tên cũ của

Bình Dương (nay là Thủ Dầu Một

một huyện thuộc phủ Hoằng An,

trước đây), còn Bình Dương đời

tỉnh Vĩnh Long, đất Lục tỉnh

Nguyễn Đình Chiểu lại là vùng

Nam Kỳ đời đàng cựu. Duy Minh

Sài Gòn, hai nơi cách nhau đến

Huyện ngoài kêu là Rạch Nước

ba chục cây số ngàn.

Trong. (PCGBCTVK).

Cái hại là chánh tả thống

Dư địa và địa dư: danh từ này,

nhứt ngôn ngữ chỉ mới có đây,

ngày trước quen dùng là “dư địa”,

còn trong Nam ngày xưa tha

tỷ dụ: Nhứt thống dư địa chí” của

hồ ai muốn viết sao thì viết và

Lê Quang Định.

chấm dấu sao thì chấm, nhứt

Về sau, nhiều vị viết sách

là từ khi mấy ông mới, mới vào

nghĩ rằng “dư địa” là sai ... và mọi

đây mà cả vú lấp miệng em, ép

người chỉ dùng danh từ “địa dư”,

viết cùng một thứ, chữ dỏ, Thủ,

nên sửa tác phẩm quí giá nầy của

Tấn, không hiểu hết bèn bỏ đi

Lê Quang Định là “Nhứt thống

không xài, tỷ dụ một danh từ “Dỏ

địa dư chí”.

điếm” mà theo Huỳnh Tịnh Của

Tưởng nên gọi đúng lại theo

là điếm canh, bỏ Dỏ điếm, tội bất

xưa. (L. T. X., ĐNVT 12).

quá tiểu hình (nhẹ, ở tù ít tháng

Dũ học dũ ngu (chữ trong Thơ

là nhiều), vị dịch ra chữ, thì Dỏ

Nghiên Hoa Mộng của Hư Chu,

điếm là xích hậu, mà tra trong

tr. 99) càng học càng thấy mình

Hán Việt tự điển của Đào cố hữu

ngu. Như “dũ lão dũ tân”, ý nói

Duy Anh, thì xích hậu là người

tánh của gừng, càng già càng cay.

đi trinh thám tình hình quân

Dương Ngạn Địch: nd. Tháng 5

dịch, (espion) và bọn trinh thám

năm Kỷ vị (1679), tổng binh tỉnh

quân dịch hễ bắt được tại trận thì

Quảng Đông Dương ngạn nghich

xử bắn và bị tước hết binh phục

(sic) (Dương Ngạn Địch, phó

phẩm hàm thêm bị truất quyền

tướng Huynh Thanh, Hiệp với

công dân, nếu là người cùng quốc

Trang Tang Tai (sic) (Trần Thắng

tịch với phe cầm súng, như vậy

Tài), phó tướng Tran An Binh

mới là làm sao??

(Trần An Bình), điều độ 3.000

Tôi chưa từng đi lính, không

binh Tàu cỡi trên 50 hay 60 chiến

có học luật, củng không phải nhà

thuyền kéo đến cửa Tourane, rằng

https://thuviensach.vn

300

TVTNMN

vốn di thần nhà Minh nay không

Thuyền ngoại quốc thường đến

khứng thần phục quân Thanh,

là thuyền ở Quảng Đông (Cantơn)

nên đến xin sống chung đầu phục

và thuyền ở Quỳnh Châu (Kin

vua nước Nam (vì cũng cùng tục

Chao), quen gọi tàu Hải Nam.

để tóc dài (trường phái như nhau).

Những cù lao này đều là ổ

Vua Nam khôn khéo, nhứt cử tam

chứa quân cướp biển, thường đến

tứ tiện, một mặt bày tiệc khoản

ăn hàng vào mùa gió Nam, và ghe

đãi, một mặt hạ chỉ báo tin vua

tuần địa phương phải dày công

Cao Man rõ và truyền bọn binh

canh phòng mà cũng không trừ

Tàu hãy xuống vùng đất rộng

hết bọn cướp này được.

Đông Phố, Đồng Nai mở mang

Dương Úc: đd., xem Vũng Dương.

sinh nhai. Tướng Duong khi ấy

Dụi: đt., đưa đồ nặng từ cao xuống

kéo binh theo cửa Xui Rap (Lôi

bằng một sợi dây: dụi đồ, dây dụi.

Rạp) vào chiếm cứ nơi gọi Mi Tho

Dây dụi: dt., dây buộc đồ nặng

(Định Tường), còn tướng Tran

thòng từ trên cao xuống.

(Trần Thắng Tài) thì đưa binh

Giựt dây dụi: xúi biểu sau

theo ngả Can Giơ (cửa Cần Giờ)

lưng, nhắc chừng: nói có dây dụi.

vào chiếm nơi gọi Ban Lân, vùng

Đá làm nghiên mực. Về màu

Don Nai (nay là Biên Hòa), nơi

sắc, có danh từ chuyên môn

đây một nhóm Tàu xây lập quán

sau đây:

nhà mở tiệm buôn bán, một nhóm

Văn: những đường văn trên

khác chuyên về làm ruộng nông

tấm lụa, nói nôm na là “gân đá”

trại, làm ăn phát tài, ngày càng

(veine)

mở rộng, sự thương mãi tấp nập,

Thạch Lý: thạch lý mềm là thớ

khách viễn phương Tây Nhựt Mã

đá mềm, không làm cho ngòi bút

Lai đưa thuyền tứ xứ về đây chen

và thoi mực chóng mòn.

nhau mua bán thêm đông. Vùng

Sâm: (không biết chữ viết ra

Đông Phố thịnh vượng không

sao). Theo tôi hiểu, sâm là không

thua nơi phát nguyên Trung Quốc

đều, sâm là nước thấm giọt

(G.Đ.T.C. Aubaret, tr. 4 - 5 - 6 và

xuống. Theo Hư Chu, trong câu

“Nó tuyệt nhiên không sâm”, có

S.N.X.V.H.S.)

nghĩa là nó không hút nước, nếu

Dương Trì: đd. tên bãi biển Hà Tiên

hà hơi thì có mực...

theo Aubaret, tr. 278.

Phát mặc: nói về nghiên mực

Bãi này có nhiều lố rạn và cồn

cho ra mực, tiết mực ra và phát

cát cao thấp không đều, nhưng

mặc nhanh hay không nhanh.

chứa nhiều cá lớn, đồn đột hải

Khoái và mạn: Một cái nghiên

sâm (holothurie), đồi mồi và sò

quí không khoái thì thôi, có nhẽ

ốc đủ thứ. Dân cư sống bằng nghề

nào lại mạn. Khoái là mau chóng,

bắt cá tôm, hoặc bán tươi hoặc

ở đây là phát mực nhanh.

phơi khô chờ bán xứ xa và hành

Mạn là nước tràn ra, không

nghề ba tháng mỗi năm tùy mùa

bị bó buộc. Ở đây có nghĩa là ra

gió thuận.

mực chậm.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

301

Hoạt, phạp: cái nghiễn nó

chơn có ống dẫn gió lên thay hơi

hoạt, nó phạp (Hư Chu viết, dùng

người và có ông khác mở và khóa

chữ Hán mà không cắt nghĩa.

được để tùy tiện vặn cho sức lửa

Hoạt là không trệ lại, phạp là

ra lớn nhỏ tùy ý muốn và vặn tắt

thiếu, nghèo túng, nhọc mệt: cho

luôn được. Đồ nghề này mượn của

mực chậm.

Pháp, là cái chalumeau. Đào Duy

Đập nồi: 1) đập bể cái nồi: vợ chồng Anh dịch:

son đập nồi để mua cái khác.

Chalumeau: ống thổi đèn hàn

2) nói về tên trộm đào ngạch

của thợ bạc.

xong, lấy nồi đấât thò vào chủ nhà

Lê Ngọc Trụ dịch gọn hơn:

tưởng kẻ trộm ló đầu vào, đập, tên

Đèn hàn.

trộm kịp chạy;

Danh từ chuyên môn của thợ

3) ngh. b . nói chuyện nghe

là “ống giọt” (ra từng giọt). Nhưng

đập nồi quá: không hay.

tôi lại viết “ống vọt” vì hiểu rằng

4) gần nghĩa như phá đám:

lửa bắn ra vọt vọt, nhưng Lê

đừng đập nồi mầy!: đừng phá.

Ngọc Trụ sửa lại “ống giọt”, vậy

5) tiếng chửi, quân vô dụng:

tôi xin chừa cho hàng thức giả

đồ đập nồi ở đâu ! (nay ít dùng)

quyết định.

Đập bể nồi cơm: mất sở làm. Ví dụ:

Đi chân “chấm”, chân “phẩy”:

nghèo mà không biết thân, ham

người có tật, đi không đều chân,

làm chánh trị, có ngày đập bể nồi

chân này như dấu chấm, chân kia

cơm (hiểu là có ngày bị đuổi mất

như dấu phẩy, nôm na là đi cà xí

sở làm, vợ đói con đói).

cà náng; đi cà quệt cà quẹt. Đồng

Đậu giàn: dt. tiếng trong giới hát có nghĩa với câu trong giới giang hồ

thâu tiền vô cửa.

du côn: “đi chân chửi thề, chân

Đậu giàn: có người xem đông. Đồng

đ. mẹ”.

nghĩa với ăn khách. Hát đây nửa

Nói thanh là “đi chân nai đá

tháng mà còn đậu giàn, còn ăn

chân cheo” (giọng Nam vì giống

khách.

nai và cheo, đi chân không ngay

Trái với đậu giàn là ế giàn,

hàng), nói theo giọng Bắc là “chân

hoặc “chảy” (hiểu rằng giàn ế,

nam đá chân chiêu”.

không ai mua vé vô, y như kẽo

Đình: dt., 1) nhà mát, nhà trạm mắc mưa, chảy nước). Bữa nay

thời xưa: dịch đình, ăn quán,

chảy, giàn thưa, lát nữa chủ gánh

ngủ đình.

phát đờ mi (phân nửa số tiền) là

2) nhà thờ thần sở tại trong

nhiều.

làng, cũng là nơi hội họp các bậc

Đèn hàn: dt. đèn của thợ bạc, thợ

kỳ lão bàn việc công ích: cúng

kim hoàn, dùng để thổi lửa nướng

đình.

vàng khi hàn mối ráp, hoặc để

Đình chùa: dt., tiếng gọi chung, vừa thổi cho chảy vàng, gọi nấu vàng.

đình vừa chùa, cũng để gọi các nơi

Ban sơ, dùng dầu phộng, dầu hôi

thờ phượng đáng kính.

và dùng sức hơi thở của người,

Đình đám: dt., đám cúng hay hội

sau chế ra dùng quạt gió đạp bằng

họp ở đình, tiếng gọi chung các

https://thuviensach.vn

302

TVTNMN

cuộc hội hè, cúng kiến trong

“công kêng là cõng lên vai”, chỉ

làng.

có vậy thôi. Công kênh người

Đình miếu: dt., đình và miếu. Đồng

nào là tỏ tình hoan nghinh người

nghĩa với đình chùa: đình và

đó bằng cách kê vai cho người

chùa.

đó ngồi rồi đưa người ấy một

Đình tạ: dt., nhà mát, thường

vòng chơi hoặc trong chốc lát chớ

không có vách che và thường cất

không lâu.

giữa hoa viên.

Đòng đòng đây có khác. Đòng

Đình Phước Ảo: đd., tên một đình

đòng, xin xem và lấy tích Trần

ở tỉnh Trà Vinh cũ, nóc xây theo

Văn Hạc đòng đòng hoàng tử

lối kiến trúc Cơ me. Nên so sánh

Nguyễn Ánh trong buổi mông

với chùa Miên cùng một tỉnh, tên

trần làm tỷ dụ là làm thân trâu

gọi Vạt An, có mái ngói trổ hình

ngựa, cõng trên vai ngày này qua

kiểu Việt - Hoa, gắn trên nóc hai

ngày kia ông hoàng nhỏ trong

rồng kiểu lưỡng long triều nguyệt

buổi thất thời, dầu nhỏ bé cách

(nói triều nhựt cũng được).

mấy cũng ước lượng tròm trèm

Định Tâm: đd., một trong ba trạm

bốn chục kí ngoài, thường cõng

của tỉnh Định Tường đời đàng cựu

là cõng trên lưng, trườn dà trên

có ba mươi sáu ký.

lưng hoặc ngồi trên lưng cũng ít

Hai trạm kia là Định Hòa

nhọc, đàng này ngồi cho người kia

(P.C.G.B.C.T.V.K.) (xem thêm thẻ

(N.A.) trèo lên vai, ngồi cho vững

Định An).

vàng, bộ sinh dục người đó có lót

Định Hòa : đd, một trong ba trạm

khăn hay vải cho êm ái, hai chân

của tỉnh Định Tường đời đàng

người đó thòng ra trước ngược ở

cựu, có hai mươi chín lý.

dưới cho người ấy nắm lấy thế cho

Hai trạm kia là Định Tâm và

khỏi té, rồi người ở dưới (Tr.V.Hạc)

Định An (P.C.G.b.C.T.T.VK) (xem

sẽ đứng dậy và khi bước đi khi

thêm thẻ Định An)

chạy lúp xúp, càn rừng lướt cỏ,

Định An: đd., một trong ba trạm bì bõm cả ngày trong sình lầy gai

của tỉnh Định Tường đời đàng

chông bất kể, giữa lúc giặc dữ là

cựu có ba mươi sáu lý. Hai trạm

Tây Sơn rược nà gấp rút, nói nghe

kia là Định Hòa và Định Tâm

thì dễ mà không phải bất cứ ai

(P.C.G.B.C.T.V.K.)

cũng đều làm được, và Trần Văn

(Có 36 lý là nói tắt, nên hiểu

Hạc phải có một sức mạnh phi

từ trạm đó đến trạm kế là 36 dặm,

thường và một tấm lòng trung

hay lý, khoảng 500 mét). Trên các

kiên ít có, và trở lại hai tiếng đòng

thẻ kia, đều như vậy).

đòng, tôi cho là giá trị hơn công

Đòng Đòng: dt., tiếng Miền

kênh nhiều, vừa lễ phép vừa trịnh

Nam, đã xưa cũ rồi. Có thể nói,

trọng, lấy sức trâu cui làm thân

đòng đòng tương đương với công

ngựa chiến cho ông vua tương lai

kênh ngoài Bắc. Nhưng theo tôi

còn đen tối là Nguyễn Ánh cỡi, chỉ

hiểu vả lại Việt nam Tự điển của

có người xưa cỡ ông Trần Văn Hạc

hội Khai Trí Tiến Đức vẫn ghi:

làm và chỉ có người đó mà thôi.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

303

Xem thêm Trần Văn Hạc.

lạch, kinh, xẻo, mương, rảnh,

Đồ lễ bội: một phong tục cổ

ngòi, ngọn v.v...

theo nhà Phật ở VN. (xem chữ

(L.T.X. ĐNVT 12).

Phong nhân xá tội).

Đà Gò Trà: đd., ở tây bắc huyện Đúp: dt. mượn của Pháp

Nghĩa An 10 dặm, nằm giữa phân

“double”, lặp lại viết lại lần hai:

giới sông Bình An và sông Nghĩa

the đúp: thẻ có rồi, thẻ thứ nhì.

An, ghe thuyền thông được.

Ăn đúp: ăn sắp đôi.

(ĐNNTC, tập 1 bản dịch N.T. tr.

Học sinh trường Pháp bị đúp,

22) (chữ nôm viết Gò Trà Đà).

tức ở lại lớp cũ ấy học thêm một

- (Ông Nguyễn Tạo dùng chữ

năm nữa, do redoubler: làm lại

“đà” trong Nam không hiểu. Nên

lần nhì.

nói xẽo hay xép (ngọn rạch nhỏ,

Giật lèo, giựt lèo: trong thú

đường nước chẹt): xẽo hay xép

thả diều giấy, khi diều trên

Gò Trà. Và phải nói thêm huyện

không trung, vì hụt gió nên lảo

Nghĩa An này ở đâu. Đây xin nói

đảo thì người chơi diều có kinh

luôn: “Huyện Nghĩa An”, ở phía

nghiệm phải nắm dây diều mà

nam phủ Phước Long (Biên Hòa)

giựt giựt cố ý giúp cho diều

30 dặm, từ phủ lỵ qua phía đông

nương theo đà gió lấy lại thăng

đến ranh huyện Long Thành,

bằng và tiếp bay thong thả, ấy

phủ Phước Tuy, 11 dặm, phía tây

là giựt lèo.

đến huyện Bình An 9 dặm, phía Ngh. b. trợ lực khéo, ấm trợ

nam đến ranh giới Bình Giang

trong một việc gì: - Nếu không

tỉnh Gia Định 17 dặm, phía bắc

giật lèo kịp thời, thì diễn giả đã

đến ranh huyện Phước Chánh

leo cây rồi.

13 dặm.

Dà và rạch; lạch.

Huyện Nghĩa An này nguyên

Lạch, rạch, viết nôm y nhau:

trước kia là địa phận huyện Bình

tả thủy hữu lịch.

An năm Minh Mạng 18 (1837)

Đà: đã thường thấy trong

sắp đặt lại tổng thôn và dẹp bỏ

Đà Nẵng, Đà Rằng (không có

huyện này, huyện trị xưa đặt

trong Việt Nam từ điển khai trí

tại Linh Chiêu Tây, đã bỏ, nên

tiến đức, Huỳnh Tịnh Của, và

nay ít người biết theo ĐNNTC,

Génibrel):

LTVN, bản dịch Nguyễn Tạo, tập

Đà là con sông nhánh, do sông

thượng, tr. 4).

lớn nứt ra; đà rộng, thượng đà, hạ

Đà Thị Lũ: đd., ở phía nam huyện

đà, đà khế đà (Nguyễn Tạo).

Bình An 3 dặm, nước do sông

Ngòi: (Nguyễn Tạo) Lạch

Bình Giang chảy ra ăn thông với

(Nguyễn Tạo - Bản dịch GĐTTC

đà Vũng, ghe thuyền qua lại được.

Tr. Hoài Đức và ban dịch

(ĐNNTC, tập 1, bản dịch N.T. tr.

ĐNNTCLTNV.

22) chữ nôm viết Thị Lũ Đà).

Trong Nam quen dịch đà là

Ông Nguyễn Tạo dùng chữ

rạch. Trong Nam thường phân

“đà” trong Nam không biết là gì.

biệt rành thế nào là sông, rạch,

Tôi xin nói lại đó là xẽo nhỏ, xép

https://thuviensach.vn

304

TVTNMN

nhỏ, tức một con rạch hay đường

d’uen cavité centrale beaucoup

nước chẹt, nhưng ghe thuyền lưu

plus grande. Mais la disposition

thông được.

des creux du pourtour peut

Còn về huyện Bình An, tôi

varier, selon qu’ils sont disposés

cũng chép lại đây như vầy cho

par rangs de quatre ou de cinq

rõ hơn: “Huyện Bình An”, ở xiên

sur deux côtés opposés.

phía tây-nam phủ Phước Long

Une pierre à dépôt sacré de

30 dặm, từ huyện lỵ qua phía

couronnement d’édifice. Celle-ci

đông thì đến ranh giới huyện

réduite à une moitié se présente

Nghĩa An phía tây đến sông Bình

comme une dalle en grès divisée en

Giang của tỉnh Gia Định 2 dặm,

son milieu par une rainure issue

nam cũng đến Bình Giang 7 dặm,

d’une mortaise centrate carrée.

bắc đến lâm phận huyện Phước

Les alvéoles carrés sont répartis

Bình, 42 dặm.

à raison de six et de hull dans

Nguyên trước là tổng Bình

chaque panneau carré de la dalle.

An, năm Gia Long thứ 7 (1808)

Sur l’un, quatre sont disposés en

mới đặt làm huyện. Năm Minh

ligne sur une diagonale. Deux

Mạng 18 (1837) đem man dân

autres sur deux lignes parallèles

ở phủ An Lợi cùng Hán dân

à la rainure se font face, mais

huyện ấy chia làm 5 tổng. Năm

sont aussi coordonnés, semble-

Thiệu Trị thứ 6 (1846), đem tổng

t-il, par une combinaison de

Bình Thổ chia thêm làm tổng

lignes perpendiculaires à l’axe

Bình Lâm. (theo ĐNNHTLTNV,

commun, aux deux groupes

t.thương, tr. 3).

extrêmes dont celui du second

Đá huyền bí chưa khám

panneau correspond à une

phá và chưa hiểu ý nghĩa ở

figure irrégulière. Ces quatorze

làng Thanh Điền: Tr. 85-86 Le

cavités forment un ensemble

Cisbassac nói về đá cổ tại làng

dissymétrique. Elles s’accom-

Thanh Điền (Tây Ninh) như

pagnent dans un angle du

sau, xin chép y nguyên văn:

premier panneau d’uen figure

“Quatre pierres à dépôt sacré

gravée associée à deux alvéoles

de piédestal. Elles peuvent être

qui ressemble à un arc bandé

cubiques (MLF, n D.311, 24; côté:

avec sa flèche et désignerait

0m16), tronconiques (D.311, 27;

l’Est. Des pièces de ce genre ont

haut: 0m10), parallélipipédique

paru longtemps mystérieuse. M.

à quatre chanfreins aux angles

Coedès a signalé leur position

(D. 311, 25; haut; 0m145). Une

dans les édifices (1) sans que

autre pierre cubique est insérée

jusqu’à présent ait pu être

dans une dalle carrée à un

interprété leur symbolisme.

gradin (D.311, 26; 0m26 x 0m26

Celle de Thanh Dien correspond

x 0m07) Chacune de ces pierres

aux secteurs Nord (Est et Nord-

comporte 16 alvéoles carrés

Ouest (MLF, n D.311, 37; long:

périphériques, répartis autour

0m46).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

305

Chú thích: - MLF có lẽ là

Đại Tâm: đd., tên một làng thuộc musée Louis Finot Hà Nội.

tỉnh Sóc Trăng, N.V có người Miên

2) G. Coedès, La destination

(Cơ Me) và con cháu khách (Minh

funéraire des grands monuments

Hương) ở nhiều, làng này do sự sáp

khmèrs, in BEFEO, XL, p. 332,

nhập hai làng Tài Sum và Trà Tâm

pl. XV, l et 2. Sur les pierres à

làm một (Tài Sum hóa Đại, Trà

dépôt cubiques, placées dans les

Tâm còn tâm). Ngoài gọi Xại Nả

piédestaux, cf. pl. XIII et XIV.

hoặc Xoài Cả Nả (xem hai chữ ấy).

Trang này tôi chép lại đây để

Đài Tốn Sơn: đd., xem núi Đài Tốn.

người thành thạo sẽ giải thích

Đài Tố Sơn: đd., tên Hán của núi

cho.

Đài Tố (xem chữ ấy).

Chính học giả uyên bác G.

Đài Tuần Giang: đd., tên Hán của

Coedès cũng chịu bí. Theo tôi,

sông Vàm Tuần (xem chữ ấy).

có lẽ những đá này là đá huyền

Đám lá tối trời: đd., ở Gò Công, bí, hoặc để êm trấn, hoặc đó là

chỉ đám lá dừa nước, tại xã Gia

khuôn thức để đo hay tính toán

Thuận, chiến trường giữa Pháp

của người Cơ Me cổ mà người Cơ

và ta thời Tự Đức; vì lá mọc khít

Me tân thời hoặc không hiểu hoặc

và dày mịt, che mất ánh sáng mặt

không chịu nói ra.

trời, nên gọi làm vậy.

Đá ong: dt., c.g. đá Biên Hòa, thứ Đàn hương: dt., loại cây thơm đá màu đỏ, có lỗ như tàng ong,

(H.T.C.)

nguyên là đá hỏa diệm sơn đã

Đàn: dt., tên tắt của đàn

nguội. Người Cơ Me gọi thma bai

hương.

kriêm có nghĩa là đá cơm cháy.

(Phân biệt có:

Pháp gọi latérite, hoặc gọi theo

Huỳnh đàn: dt., cùng một

ta pierre d’abeille.

loại cây đàn, mình nó màu vàng,

Đại Bà Đê Sơn: đd., tên Hán của núi

mịn thịt lớn cây, kể về danh mộc,

Bà Đê Lớn (xem chữ ấy).

dùng làm hòm đắt tiền: hòm

Đại Châu: đd., tên Hán của cù lao

Lớn (xem chữ ấy).

huỳnh đàn.

Đại Hải Môn: đd., tên cửa biển NV

Bạch đàn: dt., cùng một loại,

gọi Cửa Đại (PCGBCTVK)

nhưng thịt trắng, được thơm

(xem Cửa Đại).

hơn thứ vàng, thường dùng làm

Đại Kim dự: đd., tên Hán của hòn

nhang khói (H. T. C.)

Kim Dự lớn ở Hà Tiên (xem chữ

Đánh ngạch cho thông hang:

ấy).

th.ng., loài chuột rất tinh, khi

Đại Môn, Đại Hải Môn: đd., tên Hán

làm hang ổ, thường khoét ngạch

của Cửa Đại (xem Cửa Đại).

cho thông thương, lúc gặp nguy,

Đại Phong Giang: đd., tên Hán

có đường dễ tháo lui, chạy thoát.

của Rạch Ong lớn (xem Rạch

Bắt chuột, trước phải lấp ngạch,

Ong lớn).

thì sẽ bắt trọn ổ.

Đại Phống Châu: đd., tên Hán của Đào cang: đd., tên Hán của Hòn gò cù lao Phố (xem chữ ấy).

đào (xem chữ ấy).

https://thuviensach.vn

306

TVTNMN

Đầm Chim: đd., tên con sông từ

Thuật lại một giai thoại về

làng Tân Thuận, tg. Quan An,

Đầm Cùng:

t. An Xuyên chảy xuống hợp với

- Năm 1946, mùa tản cư đang

sông Đầm Dơi rồi theo cửa Bồ Đề,

nhộn, có một gia đình nọ, từ Trà

ra Nam Hải NV (nay thuộc tỉnh

Vinh, dắt gia quyến, đi ghe, chạy

Minh Hải).

qua vùng này. Từ trong kinh,

Đầm Cùng: đd., tên Hán tự để y của

khi chiếc tam bản múm vô vàm

ao gọi Đầm Cùng (Hà Tiên). Một

Đầm Bà Tường, người chèo, vừa

cái đầm nổi tiếng ở Cà Mau, là

lạ nước lạ non, vừa thấy mặt đầm

đầm Bà Tường, nôm na là Đầm

lần thứ nhứt, sao mà bao la bát

Cùng, thuộc xã Hưng Mỹ, châu

ngát, như cái biển, trong lòng hơi

vi rộng lối 10 km vuông, nhưng

đâm lo, thêm lại trời chiều, sóng

rất cạn, có lẽ xưa là biển nay

gió nổi dậy, người chèo lính quính

bồi chưa hết. Người ta có thể từ

thế nào, khiến chiếc tam bản lật

Giáp Nước, theo kinh xáng Thọ

nghiêng xuýt chìm. Khi ấy cả vợ

Mai, bơi xuồng đi tới Đầm Cùng

chồng con cái trên tam bản, thảy

này được. Nhưng con đường dẫn

đều hồn vía lên mây, vụt la lên

dắt một cách tự nhiên hơn để tới

cầu cứu: - Bớ làng xóm ơi! Cứu

Đầm Cùng là một con đường uốn

tôi với!

khúc cong queo xuyên qua nhiều

Nhưng thảy đều té ùm xuống

nơi giữa đồng ruộng, độ có trên

nước và một tiếng mừng vội lên:

20 cây số ngàn (kilômét) từ Cái

“Ủa! cạn!”

Nước (Tâm Duyệt) xuyên Láng

Nước chưa tới lưng quần, đầm

Thượng, qua điền Xã Thạch, để

cạn xợt. May quá! Hú hồn! Hú

trổ ra cái đầm minh mông này là

vía! (theo báo không đề ngày của

cùng đường, vì vậy nên gọi Đầm

hội ái hữu ba tỉnh Ba Xuyên, Bạc

Cùng.

Liêu, An Xuyên). (Bài trong báo

Vả lại, tất cả đồng ruộng rộng

của Nguyễn Văn Đính viết).

lớn trong vùng này, ngay tới cái

1) Trên đây tôi ghi Cái Nước

cánh đồng bao la bát ngát có con

(Tâm Duyệt) cho y nguyên văn

sông nghánh ở tả ngạn sông Bãi

bài tôi đang trích lục, nhưng tôi

Háp từ qua khỏi Cái Nháp để trổ

nghi làng này gọi Tân Duyệt (chớ

sang chỗ này thường gọi Đồng

không phải “Tâm Duyệt”, vì các

Cùng, và có nên tiếp tục gọi lộn

làng của tổng này đều có chữ Tân

lạo mãi là Đồng Cùng Bảy Hạp

đứng đầu.

chăng hay là đính chính giữ tên

Đầm Cùng: đd., tên một ao đầm

Đầm Cùng Bãi Háp, cho trúng

trong PCGBCTVK nói thuộc Hà

điển. (thuật theo lời ông bạn, giáo

Tiên cũ. Bên Hán tự cũng để y.

sư Nguyện Văn Đính, đăng trong

Cửa biển Đầm Cùng, bề

tờ báo của hội ái hữu Ba Xuyên,

ngang 394 trượng, nước lớn sâu

Bạc Liêu, An Xuyên, không đề

7 thước, nước ròng còn 5 thước.

ngày).

(NKLTĐDC, tr. 102).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

307

Đầm Dơi: đd., tên con sông từ làng

có một chỗ gọi Toái Đàm, nhiều

Tân Duyệt tg. Quản An, Cà Mau,

sông ngòi nhiều cây cối, dễ làm

chảy ra cửa Bồ Đề, Năm Hải.

nơi tụ tập cho bọn trộm cướp.

- Đầm Dơi cũng là tên một

Khách thương có việc đi ngang,

quận của tỉnh An Xuyên (Cà

đã biết tiếng trước nên vẫn đề

Mau) N.V (nay thuộc tỉnh Minh

phòng cẩn thận.

Hải).

Đàng Ngoài: địa danh trước dùng

Đầm Giang: đd., tên Hán của

để gọi vùng thuộc quyền cai trị

sông Cái Đầm (xem chữ ấy).

của Chúa Trịnh đời Hậu Lê, để

Đầm môn: đd., tên cửa biển TV.

đối chiếu với Đàng Trong thuộc

Pháp gọi Đầm Môn là Port

quyền chúa Nguyễn lấy sông

d’Ayot, vì va tử trận nơi đây, khi

Gianh làm giới tuyến. Sau, để

theo Nguyễn Ánh chiến với Tây

dễ hiểu, nôm na gọi: Ngoài Bắc,

Sơn. (L.T.X.).

trong Nam.

Đầm Nát: đd., Toái Đàm.

Đàng Trong: địa danh trước dùng để

Thuộc huyện Phước An, trên

gọi vùng thuộc quyền cai trị của

sông Phước Bình. Do các sông đổ

chúa Nguyễn, đời Hậu Lê, để đối

dồn nước lại thêm cù lao và bãi

với Đàng Ngoài là vùng cai trị bởi

cát kẹo lên, sông nhánh sông

chúa Trịnh.

con quanh co, nước và đất xen

Đăng Giang: đd., tên Hán của Rạch

lộn, trước sau không thấy đường

Chanh (xem chữ ấy).

mà đi, quân gian thừa dịp núp

Đăng Giang: đd., Pháp gọi

chờ những ghe sơ ý bất cẩn vét

arroyo Commercial, không nên

sạch rồi trà trộn trốn mất. Năm

lầm với arroyo de la Poste (ta

Gia Long thứ 12 (1813) chia

gọi Bảo Định Hà), hai con kinh

đặt ra thủy trạm cắt binh trú

nầy dễ lầm lộn vì trong các sách

phòng, từ đó cái nạn cướp sông

cũ đều gọi “kinh Bà Bèo”. Nay

mới dứt.

tôi khám phá không có kinh gì

của Bà Bèo cả, duy ba khúc kinh

Trong Aubaret, tr. 98, có

đều có bèo mọc đầy và vì đó là ba

câu như vầy: “Dans le huyen de

cái bàu bèo mọc loạn, ba bàu đó

Long Thanh, il y a un territoire

là: 1) đầu Tân An, gọi kompong

nommé Toai Dam, lequel est

Ku (ta gọi Vũng Gù); 2) đầu Mỹ

coupé de nombreux arroyos et

Tho sau thành Bảo Định Hà, và

couvert de beaucoup d’arbres.

3 Rạch Chanh nầy, là kinh xưa

C’est un lieu peu habité par le

nhứt, thuở chúa Nguyễn Ánh

peuple, mais qui sert de repaire

chạy trốn Tây Sơn, thì kinh đầy

à des bandes de brigands. Les

sấu dữ, đến thời vua Minh Mạng

marchands, qui n’ignorent pas la

cho khai thông thông với sông Lớn

mauvaise réputation de ce lieu, ne

Mékong ngả rạch Bàu Bèo và ngả

manquent pas de prendre leurs

rạch Cái Bè. Rạch Chanh chảy

précautions quand ils doivent le

ngang Đồng Tháp Mười, nối vàm

traverser. (Huyện Long Thành),

Mékong qua Vàm Cỏ Tây bắt từ

https://thuviensach.vn

308

TVTNMN

rạch Láng biển chảy ngang tổng

(GĐTTC tập 1, bản dịch Nguyễn

Lợi Trinh và tổng Hưng Nhơn có

Tạo).

ba rạch: rạch Long Cô, rạch Long

Ce territoire, situé dans le

Các, rạch Tràm Sáp trút nước vào

huyen de Phuoc An et le canton

rạch Xóm Huế, rạch Quan và rạch

de Phuoc Hung, comprend les

Bà Nghĩa ở hướng Nam.

sept villages de Phuoc Hoa, Phuoc

Nhưng rạch Chanh oanh liệt

An Trung, Phuoc Loc Tuong, Phu

chỉ một thời, lúc chúa Nguyễn

Tanh, Long Tanh, Long Hoa, Tai

Ánh mông trần (cuối thế kỷ 18)

Thanh; il est planté de muriers,

mỗi lần binh Tây Sơn rượt ngài

de chanvre, de mạs, de haricots,

tới đây là ngài biến mất hoặc Tây

qui y viennent en abondance et

Sơn rút về vì rõ lại vùng nầy thuở

d’une excellente qualité. On se

ấy là hổ huyệt của đại đội Đông

rend de là en une demi-journée

Sơn do Đỗ Thanh Nhơn cầm đầu,

au Nuc Giang, où se trouvent

vô thì ắt chết; sau nầy sấu bỏ đi

mêlés avec les habitants de Bien

và rạch cạn lần, đến bèo cỏ mọc

Hoa ceux de la province de Binh

loạn, ghe thuyền lưu thông bất

Tuan.

tiện, nên bỏ luôn, ghe tàu ít lui tới

Ce territoire nommé Terre

trên kinh nầy nữa. (monographie

Rouge (Xich tho) à cause de la

My Tho 1902 tr. 19).

nature de son sol, occasionne à ses

Đất Dóc: đd., tên con đèo gần Châu

habitants une maladie semlable

Thành Côn Sơn NV.

à l’hydropisie, pendant laquelle

Đất Đỏ: đd., tên một vùng ở Phước

le corps devient jaune. Une fine

Tuy NV. Xích Thổ. (xem chữ ấy).

pousière rouge pénètre partout en

- cũng là tên một quận của

ce lieu, et l’on a beau renfermer

t. Phước Tuy. (nay thuộc tỉnh

ses habits et ses ustensiles dans

Bà Rịa).

les caisses les mieux fermées, ils

Đất Đỏ, gồm bảy xã thôn

n’en sont pas moins recouverts

phường: Phước Hòa, Phước An

de cette poussière. On peut dire

Trung, Phước Lộc Thượng, Phú

vraiment que la terre et l’air sont

Thạnh, Long Thái, Long Hòa và

empreints de cette couleur rouge.

Thái Thạnh thuộc tổng Phước

(Aubaret, p. 173)

Hưng huyện Phước An. Đất hạp

nước da huỳnh đản (chữ dùng

với dâu, gai, bắp, khoai, đậu

nơi trên: bịnh vàng da.

xanh, trồng chơi ăn thiệt, Cách

Đản: đán, huỳnh đản (Lê

Nục Giang nửa ngày đường có

Ngọc Trụ).

dân trấn Thuận Thành ở lộn

Đất Gia Định (Nam Kỳ lục

chung nơi đây. Vì đất sắc đỏ

tỉnh), tính theo xưa, từ đông chí

vàng, khiến người ở đây có nước

tây, đo được 352 lý rưỡi, là năm

da huỳnh đản, phàm y phục

ngày đường; đo từ bắc chí nam là

khí dụng giấu kín trong rương

742 lý rưỡi, kể mười ngày đường.

tủ, nhưng sắc cũng biến thành

Nếu đi từ Gia Định cho tới Huế đô

màu vàng, vì khí đất nhiễm vào.

là 2344 lý rưỡi, kể ba chục ngày

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

309

đường. Còn từ Gia Định đi cho tới

Không kể đế là cái đỡ ở dưới

ranh giới Cao miên là 447 lý, kể

đáy: đế đèn, đế giày. Đây chỉ nêu

bảy ngày đường. (sách không nói

nghĩa tiếng lót, tiếng đệm trong

chạy ngựa hay đi bộ, nhưng định

câu của hề giễu trong chèo, nhưng

cho là một người trạm đi nhanh

rất quan trọng, tối cần thiết, để

và đi bộ mà thôi).

nêu sáng tỏ ý nghĩa câu nói câu

Lí, Dặm: chặng đường xa, ngó

hát, phản lại ý nghĩa câu nói câu

con trâu bằng con dê, kể là một

hát kia: tỷ dụ trong tuồng chèo

dặm, theo ĐNQATVHTC, 1 dặm

Kim Trọng với hề đồng, đồng xin

có 135 trượng, mỗi trượng là 10

Trọng đóng ba chiếc giày. Trọng

thước mộc, mỗi thước mộc là một

hỏi “giày đóng đôi chứ sao ba

chống cánh chỏ của người lớn, đo

chiếc” đồng đáp một đôi để đi, còn

từ cùi chỏ đến chi đầu ngón tay

một chiếc đóng lên trán...”

giữa (tính đổ đồng cho dễ hiểu,

Đế: Thế là mặt giày: (chơi

độ chừng bốn tấc Tây mỗi chống

chữ).

cánh chỏ (0m40), như vậy một lý

Một tỷ dụ nữa: Trong chèo nọ,

Tàu hay một dặm ta, bằng 400 th

anh phù thủy ba hoa:

mét, tức 1/10 của dặm Tây (lieue)

“Tôi đi đến đâu quỉ khiếp thần

là 4 kilômét).

kinh, Người cũng sợ ma cũng cút,

Đất Sét: đd., tên của một vùng thuộc cút ráo, cút hết, cút tiệt...

tỉnh Sa Đéc, (xem sông Mỹ An -

thì tiếng đế chen vào: - Mà

nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).

không cút thì sao?

Đầu Tiểu Giang: đd., tên Hán của

để thầy phù thủy tự lật mặt

sông Mỏ Cày (xem chữ ấy); nay

trái của mình:

thuộc tỉnh BếnTre.

- Nó không cút thì ... tôi cút:

Đế: đd.; tiếng trợ từ. Nói xóc đế =

(theo quyển Hề chèo Văn hóa Hà

nói xóc, nói đâm hông làm cho

Nội xuất bản năm 1977). Tóm

kẻ khác tức giận: trong truyện

lại, tiếng “đế” trong chèo thủ một

Thuyết Đường, Trình Giảo Kim

vai trò có giá trị bằng lời nói một

là ưa nói xóc đế nhứt..

trung gian, một phát ngôn viên

- Già quánh đế, già khú đế:

thay mặt xã hội công chúng, và

bộ già lắm.

góp phần giao lưu với nhân vật

Đế là cái quai, cái cuống, tên

như một diễn viên khác nữa, cốt

cây cỏ. Cái đế: cái cốt, cái cuống

nói huỵt tẹt lời nói gói ghém nơi

ve; cuống nồi hút nha phiến. Lau

câu văn câu hát của nhân vật

đế: cây lau cây đế ưa mọc đất ướt.

nọ vậy.

Đế đây không kể nghĩa vua

Trong Nam:

(Hán tự). Chỉ xin chú ý về nghĩa

Đế nó một câu: nói cho nó

châm chọc, khiêu khích, đâm bị

nghe nó hiểu bằng một câu châm

thóc, thọc bị gạo: Mầy hãy đế nó

móc thật đau, thật chua chát,

mấy cái cho nó biết chừng. Đế

móc họng;

nó vài câu cho chúng nó choảng

Đế nó một cú: đánh nó một

nhau chơi.

thoi (cú: coup) thật đau để nó nhớ

https://thuviensach.vn

310

TVTNMN

đời đời. (Đế đây là nói trớ, tránh

- để thương, để nhớ: thường

tiếng đánh).

nói về kẻ chết, để dấu thương

Đế nó một cái: tục (Đế đây nói

nhớ hoài, làm cho kẻ khác không

trớ, tránh tiếng tục kia).

quên;

Để: dt., Trí tại chỗ nào; đặt xuống, để

- để tội: bỏ tội lại, làm cho kẻ

xuống, một nơi nào: để cuốn sách

khác bị lụy;

lên bàn, - để của, để dành; - để

- Hùm chết để da, người ta

muối, để đường; để tiêu cho ngọt

chết để tiếng: làm lành làm dữ,

để hành cho thơm (c.d); Thương

đều có tiếng để đời, không khỏi

em chẳng biết để đâu, để quán

miệng thế chê khen;

quán đổ, để cầu cầu xiêu (c.d).

- Sống để dạ, thác đem theo:

- nhường cho, giao cho: để tôi

chăm bẵm, chết sống chẳng hề

mười giạ lúa giống mùa nầy;- hãy

quên.

để đó tôi làm cho. Giá vua bắt lính

- Để dành, để dập, để riêng:

đàn bà, để em đi thế anh và bốn

làm cho có ngằn, cần kiệm, giấy

năm (c.d).

để, nhín nhúc.

- nuôi, chứa giữ, thả lỏng, cho

- Để phần: trí ra một phần

phép: để giống, để tằm, để râu;

riêng;

để cửa cho trộm vô. Thằng Cuội

- Để tích: thâu trữ, tích trữ;

ngồi gốc cây đa, để trâu ăn lúa gọi

- Để đống: chất đống, chồng

cha ời ời. Trời cao có mắt, dễ nào

đống;

để anh (dung tha anh).

- để tằm: nuôi tằm;

Bỏ, không lấy nữa: Gàu lành

- để giống: dành để trái trăng

ai nỡ trét chai, gái hư chồng để

hoặc vật gì dùng làm giống nối

khoe tài với ai (c.d).

sanh.

- Đợi, hẹn về sau: chết ba năm

- để trống: để tố lộ không che

sống lại một giờ, để xem người cũ

đậy; - lựa gà trống mà để giống.

phụng thờ ra sao (c.d).

- để hở: để hờ cơ, không hay

- để lại, lưu hạ, lưu lại;

- để mà: đặng mà, cho có thế

giữ gìn, không che đậy, không làm

mà;

cho khít khao.

- để vậy: để yên vậy, đừng đổi

- người đáy để: người dè dặt,

đời, đừng động tới;

chắc chắn.

- để vợ: ly dị, bỏ vợ đi;

- Đáo để: đủ cách thế, đến thế,

- để ra: bỏ ra ngoài; không làm

cùng tột: hay đáo để.

vợ chồng nữa.

Để:

- để tang; chịu tang khó;

- để mả: chọn đất chôn: nhờ

- để chế: id.

thầy chọn đất để mả.

- để khó: id.

- để mặc: phú cho, bỏ không

- để nợ: bỏ nợ lại cho người

thèm dòm ngó: mặc cho làm gì

khác trả thế;

thì làm: cửa trống phú cho thằng

- để gia tài: bỏ gia tài lại cho

nhện đóng, đèn tàn để mặc cái dơi

con cháu;

kêu (H. XHH).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

311

- để mắt: ghé mắt trông

Trân Hoàn Hầu Nguyễn Hữu

chừng: để mắt dòm ngó giùm.

Cảnh, có công khai dân lập ấp xây

- để nái: cũng như để giống,

dựng đất Đống Nai, đền ngó mặt

nói về heo: lựa heo tốt để nái lại.

sông Phước Giang, lấy vũng đá

- để ngõ: bỏ ngõ, không đóng

làm thủy thành, dưới vũng tương

cổng: cửa để bỏ ngõ vô ra thông

truyền thường có cá gáy lớn dài

thả; - để cho con gái tự do lựa

đến 6,7 thước, canh khuya thanh

chồng: để ngõ đợi khách tao nhân,

vắng thường hiện ra bơi nhảy

ai người quân tử cầu thân thì

như chầu bái ông. Sau bị Tây Sơn

vào (c.d).

chiếm, hương lạnh khói không,

- để rẻ: bán rẻ lại, nhường lại

thi sĩ Lâm Tấn có thơ:

với giá hạ; anh có xài, tôi để rẻ.

Bạch thảo thê thê cổ tái trần,

- để thẹo: tiếng lóng làng dao

Hoang thành di kiến dã

búa: chém không cho chết, duy

hoa tân.

để sau lành mang thẹo trên mặt

Thiên tương sự nghiệp qui

mày; tụi nó hăm để thẹo mầy.

tiền đại,

- để vạ: để họa.

Địa dĩ sơn hà chức hậu nhân.

Để búi tóc, mà đội nón hai tầng

Phong võ vị khôi chinh

đánh phấn trắng: mấy ông già

chiến cốt,

này gọi nửa mùa, búi tóc không

Tử tôn trường thác loạn

đành cắt bỏ, nhưng lại ham cái

ly thân.

nón trắng của ông Tây chủ sở,

Bình sinh nhất trích tầm

mấy ông già này là giai đoạn tiếp

thường lụy,

anh đầu bếp dọn bàn ông chánh,

Bất khấp trung thần khấp

nửa sạc áo bành tô vận quần ủi

loạn thần.

trắng và tiếp anh bồi Tây được

Bụi giặc niêm phong cỏ

mặc áo thun rửa chén liếm dĩa

bạc màu,

bơ của bà đầm ăn sót lại, mấy ông

Thành hoang hoa nở cảnh

buồn xau.

già này là ông kinh lịch bên Tòa

Trời đem sự nghiệp hoàn

Án, ông huyện hàm hàm, mấy

đời trước.

ông khéo lựa chiếc nón đến hai

Đất giữ non sông gán kẻ sau.

tầng và dài che búi tóc, khi đi lẹ,

Mưa gió chưa tiêu xương

nón nhóc nhóc nhảy như cái mông

chiến sĩ,

con kiến dương khoét dừa, con bọ

Cháu con đã vướng nạn

hung ủi phân (scarabée), nhưng

binh đao.

con gái ông đẹp và gia tài của ông

Bình sinh chẳng khóc tôi

lớn, nên thường mấy ông ấy vẫn

trung nghĩa

làm bố vợ hạng cao đẳng (cẳng

Chỉ khóc loạn thần quấy

đau) mấy ai dám cười.

rối nhau.

Đền thờ Lễ Công: đd., ở phía nam

Lúc đầu triều Nguyễn có cấp

cù lao Phố, thôn Bình Hoành,

phu trông nom nhang (Ngyễn Tạo

huyện Phước Chánh, thờ Lễ Công

dịch) khói và xuân thu tế tự chu

https://thuviensach.vn

312

TVTNMN

đáo. Năm Tự Đức thứ tư (1851)

Bắt đìa, bắt cá trong đìa,

đền được dời vô và cất lại mới. Lễ

thường vào mùa hạn, sau khi

công còn được thờ nhiều nơi khác

nước giựt.

(Vàm ông Chương).

Tát đìa, n.t.

Đi gõ trống: tiếng Bắc nói

Tiếng mượn của Pháp: Đầm

lóng, thay vì nói trắng đi hát ả

một thứ dụng cụ, vừa nặng, vừa có

đào.

mặt dưới bằng phẳng dùng nện nền

Đi điệu: tiếng chuyên môn của

nhà, mặt lộ cho dẽ xuống (dame).

người đi tìm trầm hương, kiêng

Đầm: mụ đầm, con đầm: do

không dám dùng tiếng ngải, tiếng

dame, madame nói trạnh, đàn bà.

trầm, và vốn là người Thượng

Đầm đìa: ướt sũng, ướt nhiều:

vùng Quảng Nam, họ đinh ninh

mầu hoa lê hãy đầm đìa giọt

trầm là của thánh mẫu Thiên Y

sương (K.)

A Na, trước khi vào rừng phải

Áo đầm giọt lệ, tóc se mái

cúng vái trọng hậu xin Bà cho

đầu (K.)

thì mùa mới trúng, chia ra nhiều

Đầm đìa giọt ngọc, thẫn thờ

tốp, mỗi tốp đi điệu đều có khẩu

hồn mai (K.)

hiệu riêng để liên lạc nhau, khỏi

Giấy lòe nét tủi, nghiên đầm

lạc đường và để khỏi trùng hợp

giọt sương (Nh.Đ.M.)

cùng tốp khác.

Công nợ đìa ra (nghĩa rộng

Kỳ Nam là mủ cây có bịnh,

là nhiều).

đóng khi ngoài da khi trong

Nay tát đầm, mai tát đìa,

ruột, khi dưới gốc khi dưới rễ,

ngay kia, giỗ hậu.

nếu biết phải đào sâu mà lấy,

Làm ruộng thì phải đắp đìa,

cái “lộc” của Bà cho, có nhiều khi

vừa để giữ nước vừa đi vừa về (c.d.)

một tốp trước đi ngang không

Đầm do đàm (Hán) và đìa do

đánh hơi được gì, hoặc không

trì (Hán)? (Phải vậy chăng, xin

trông thấy hoặc cho rằng Bà

hỏi các bậc hay chữ).

không khứng nên làm mờ mắt

đến tốp sau, “Bà cho hưởng lộc”,

Địa danh viết sai, cần cải

thì hương thơm ngào ngạt, trúng

chính:

số ngay tại gốc, có mấy hồi! Vả

- Hòn khói thay vì Honecohé;

lại nhờ đức tin mạnh, người đi

- Ba làng an, thay vì Batangan;

điệu không biết sợ cọp và thú dữ

(gần Quảng Ngãi).

vì quả quyết có Bà phù hộ và tự

- Tây Côn Lĩnh (Tsi-con-lin)

nhiên thú rừng và hùm beo đều

thay vì Tân Côn Lĩnh; (gần

kiêng nể người đi điệu là tay sai

Lào Kay)

bộ hạ của Bà.

- Đèo Mũ Dạ thay vì đèo Mụ

Đìa: dt. ao vũng, chỗ moi sâu mà nhử

Già (bắc Trường Sơn).

cá, cá thấy chỗ sẵn thì vào ở.

Địa Lý, Ma Linh, Bố Chánh:

Đầm đìa: tiếng nói chung về

Năm Giáp Thân (1044), vua

chỗ cá tụ.

Lý Thái Tông ngự giá đánh

Bắt địa : làm tiền (gái).

Chiêm thành Phật Lệ.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

313

Năm Kỷ Dậu (1069) Lý Thánh

Hồ Văn Lân (Cai Lậy) (? -

Tông bắt vua Chế Cu phải dâng

1814), chưởng dinh quận công.

ba châu Địa Lý, Ma Linh và

Huỳnh Văn Tứ (Chợ Gạo) (? -

Bố Chánh để chuộc tội (nay

1801), chưởng cơ

thuộc Quảng Bình, Quảng Trị).

Lê Văn Duân (Giống Trân

(L.N.T.ĐNVT 9)

Định) (? - 1791), chưởng quân

Địa Tạng Sơn: đd., tên Hán của núi

quận công.

Địa Tạng (xem chữ ấy).

Lê Văn Duyệt (Mỹ Tho) (1744-

Định Tường Tỉnh: đd., tên một

1832), chưởng quân quận công.

trong sáu tỉnh NV đời Thiệu Trị

Lê Văn Phong (Mỹ Tho) (?

chí Tự Đức, gồm:

-1824), chưởng dinh.

2 phủ và 4 huyện:

Mạc Văn Tô (Chợ Gạo) (?-?),

phó tướng

Phủ:

Mai văn Bửu (Cai Lậy) (?-

1) Kiến An (chợ Cai Tài)

1800), chưởng cơ

2) Kiến Tường (Cao Lãnh)

Ngô Văn Lễ (Cai Lậy) (?-

Huyện:

1795), chưởng cơ

1) Kiến Hưng (giồng Trấn

Nguyễn Hiền (Chợ Gạo) (?-?),

Định)

chưởng cơ

2) Kiến Hòa (Chợ gạo)

Nguyễn Hoài Quỳnh (Chợ

1) Kiến Phong (Cái Bè)

Gạo) (1781-1817), tham tri

2) Kiến Đăng (Cai Lậy).

Nguyễn Huỳnh Đức (Tân

(T.V.K.)

An) (1748-1819), chưởng quân

Định Tường Trấn: đd., một trong

quận công

tám trấn đời Minh Mạng. Bảy

Nguyễn Từ Trinh (Chợ Gạo)

trấn kia là: Nam Vang, Gò Sặt,

(?-1800), tham tri.

An Giang, Vĩnh Thanh, Phan

Nguyễn Văn Hiếu (Chợ Gạo)

Yên, Biên Hòa, Hà Tiên.

(1764-1833), chưởng quân

Định Tường Tỉnh. - Danh từ

Nguyễn Văn Lợi (Chợ Gạo)

Định Tường có từ năm 1832; sau

(?-1803), chưởng dinh

hiệp định năm 1862, Pháp cắt

Nguyễn Văn Thơ (Cái Bè) (?-

Định Tường ra ba tỉnh là Mỹ Tho,

1794), chưởng dinh.

Tân An và Gò Công, từ tháng 10

Võ Văn Oai (Chợ Gạo) (?-

năm 1956, Gò Công và Mỹ Tho

1795), chưởng cơ.

nhập lại và lấy theo cũ tên tỉnh

(theo Lê Thọ Xuân)

Định Viễn Phủ: đd., tên cũ đất Định Tường.

Vĩnh Long, đời đàng cựu gồm

Định Tường danh nhơn (triều

hai huyện:

nhà Nguyễn):

1) Vĩnh Bình Huyện, hay

Đặng Văn Lương (Chợ Gạo)

Long Hồ.

(? -1784), chưởng dinh

2) Vĩnh Trị Huyện, hay Vũng

Đoàn Cảnh Cư (Cai Lậy)

Liêm.

(? - 1795), chưởng cơ

(PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

314

TVTNMN

Điều khiển: dt., chức quan võ thời

nước ở dưới suối, mới thật quí

chúa Nguyễn, lúc chạy loạn trong

(Thơ Nghiên Hoa Mộng Hư chu,

Nam, một chức võ nữa là “điều

tr. 52).

bát”:

Đá thủy nham tốt phải làđá ở

t.d: Chợ Điều Bát, chợ Điều

mỏ Lão Khanh (tr. 52 sđd).

Khiên; điều khiển ba quân, điều

Về đá làm nghiên mực, những

bát nhung vụ.

danh từ chuyên môn thường

Ông Nguyễn Văn Tồn, người

thấy là:

gốc Miên, chức làm điều bát đời

- sắc: mầu mỡ: couleur;

Gia Long.

- văn; những đường vân trên

Đoan Khê nghiễn sử: sách khảo

lụa, trên đá. Nôm là gân đá:

về nghiên mực làm bằng đá quí

veine.

Đoan Khê, do Ngô Lan soạn.

-thạch lý: thạch lý mềm là thớ

Nghiên: nghiễn, vật trước đây

đá mềm, đá này không làm cho

dùng để mài mực Tàu, khi viết

chóng mòn, từ ngòi bút đến thoi

chữ Nho bằng bút lông. Thường

mực (tr. 52 sđd)

làm bằng đá quí, tỷ dụ:

- không sâm, nghiền mực

- đá Đoan Khê, quí nhất, sản

tuyệt nhiên không sâm: hiểu là

xuất ở Cao Yếu (Trung Hoa);

không hút nước (tr. 52 sđd) và hà

- Vân Mẫu, ở Trường Sa;

hơi vào nghiên đang khô là có mực

- Vụ Nguyên ở Thiệp Châu.

đủ dùng (tr. 52). Tác giả không

Thiệp Khê kém Đoan Khê một

viết chữ “sâm” này ra Hán tự,

bực (Thiệp Châu Vụ Nguyên);

nên không dám quả quyết nghĩa

- Lật Ngọc ở Thành Châu;

ra sao. Theo vài tự điển quốc ngữ,

- Lật Đình ở Thanh Châu

thấy giải : sâm là không đều, là

(Thơ Nghiên Hoa Mộng Hư Chu,

nước thấm giọt xuống (xin tạm

tr. 43).

cho rằng vậy).

Vân Nguyệt Nghiễn: nghiên

Đoan Ngọ Tiết : dt. tên chữ của tết

mực chạm mây và vầng trăng

“mồng năm tháng năm” ta.

(tr. 37). Vua Tự Đức ngày xưa có

Đến ngày hôm ấy thì chuôi sao

nghiên mực Đoan Khê rất vừa ý,

Đẩu chỉ ngay vào phương ngọ, cho

phong chức là Tức mặc hầu, vì

nên gọi là Đoan Ngọ. Tháng ấy,

muốn có mực cấp kỳ, chỉ hà hơi

khí âm gần thịnh, hay có bệnh

vào thì mấy cù dục nhãn tiết ra

lệ khí. Hóa ra từ xưa đến nay hễ

nước đủ ướt nghiên có mực, rất là

đến tết ấy thì lấy lá ngải cứu, kết

huyền bí. Nghiên này thất lạc khi

thành hình người hay hình hổ,

Ngô Đình Diệm bị thí.

treo ở trước cửa, người lớn uống

Vân Nguyệt La Văn Nghiễn

rượu xương bồ, trẻ con bôi thuốc

(Thơ Nghiên Hoa Mộng tr. 39):

hùng hoàng vào mình vài chỗ, đeo

nghiên vằn chéo chạm mây và

chỉ ngũ sắc, nhuộm móng tay, để

vầng trăng.

trừ khí độc; rồi ăn bánh dun, rượu

Đoàn Khê Thạch: đá thủy

nếp, mấy các thức hoa quả chua

nham, phải quanh năm ngập

chát, gọi là “giết sâu bọ”. Lại đến

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

315

giờ ngọ, lấy các thức lá phơi khô

Cửa biển Đốc Huỳnh, cách

để nấu nước uống.

hướng tây Long Xuyên (Cà Mau)

Đời Xuân Thu, có người Khuất

107 dặm, bề ngang 38 trượng, sâu

Nguyên là bầy tôi trung thờ vua

10 thước. Trong cửa biển 80 dặm,

nước Sở phải vua ngu tối, hay yêu

đến ngã ba sông Khoa, thông lưu

kẻ gian nịnh mà ghét người trung

ra biển. Năm Đinh Dậu (1777),

nghĩa. Người ấy sợ rằng vua cứ

đức Duệ Tông Nguyễn Phúc

thế mãi thì phải đến loạn, tìm nhờ

Thuần, trú ở đất Long Xuyên can gián; vua cũng chẳng nghe,

(Cà Mau) bị tướng Tây Sơn bắt.

lại đày ra làm quan ở Trường

Chúa Nguyễn Ánh lúc ấy nhờ

Sa. Người ấy mới làm bài Ly Tao đi trên chiếc thuyền khác ở ngã

dâng vua để vua nghĩ lại, mà

sông Khoa nên không bị bắt, ngài

vua cũng chẳng biết; bực mình,

muốn nhơn lúc ban đêm đi thuyền

ngày mồng năm tháng năm, ôm

nhẹ chạy ra khơi, nhưng cứ bị một

đá nhảy xuống sông Cốt La chết.

sấu lớn ngăn cản chận đường và

Đời bấy giờ, ai cũng thương người

thuyền không làm sao ra biển

ấy là người trung mà phải chết

được. Rạng ngày nhờ dân ở đó nói

đuối. Hễ đến ngày tết ấy, bên Tàu

lại mới hay đêm rồi có thuyền Tây

ai cũng đua nhau chở đò, đem

Sơn đi tuần ở vàm, nếu ra ắt bị

bánh, bỏ xuống sông, để cúng

hại. Và nhờ vậy, chúa thoát được

người ấy. (Theo bộ Chrestomathie

chạy ra hòn Thô Châu mà mưu

Annamite của ô. Ed. Nordemann,

đồ đại sự sau này. Phải chăng có

ban IDEO 1914, tr.39).

vận số, hay chuyện sấu ngăn mũi

Phụ chú. - Ở VN vẫn còn tục

thuyền là bịa ? (theo NKLTĐDC,

cúng bánh ú ngày tết nửa năm

t.101 và GĐTTC, tập 1 tr.117 và

này, không cúng đúng Khuất

tài liệu khác).

Nguyên và vẫn giữ tục vì bánh

Đốc Huỳnh : đd, tên chữ của Cửa

ú ăn mùa này còn ngon hoài.

Đốc Vàng : bản của Aubaret, tr.

Được làm dân Việt : lên Lèo ăn

285 : L’arroyo de Doc Hoang, est

mắm trùng dế, qua Kăm Bu

large de 4 truongs et profond

Chia ăn mắm bò hóc, đến Noel,

de 10 pieds. Il est situé dans

ăn lễ Giáng Sinh cờ Tây, sáng

l’ouest de la fortification Long

sáng độn phở tái, tối tối độn mì

Xuyen Dao, à la distance de 107

bình dân, hỏi còn đòi gì nữa ?

lis de demi. On voit dans cette

Chứ dân Hồi, giàu dầu lửa, dư

fortification un grand nombre

tiền mà không được ăn con thú

d’auberges de toutes sortes,

nào mà không tự mình sát sinh

autour desquelles se groupent des

sau khi đọc một câu rỗi linh hồn,

jonques de mer et des barques.

thú thật đổi làm dân Hồi giáo tớ

Après un cours de 84 lis dans

không đổi.

l’intérieur de l’arroyo, on parvient

Đốc Huỳnh : đd., tên chữ của cửa au Khoa Giang, là se trouvent

Đốc Vàng (PCGBCTVK) (xem cửa

deux branches qui toutes les deux

Đốc Vàng).

se rendent à la mer.

https://thuviensach.vn

316

TVTNMN

L’an dinh diau (1977),

barque Thu Quyen put donc

pendant la révolte des Tay Son,

alors sortir et se sauver dans

Gia Dinh (la basse Cochinchine) l’iâle de Tho Chau, et les fugitifs étant au pouvoir des rebelles,

y demeurèrent en paix. C’est par

l’empereur Gia Long, n’étant

la protection évidente du ciel que

encore que l’heritier présomptif,

toutes ces choses eurent lieu, et

construsit une barque nommée

c’est pour cela que l’empereur

Thu Quyen (creux de la main) et

put reconquérir son trône. Ainsi

suivit dans sa fuite l’empereur

le ciel lui suscita le danger de

Toan Ton, son grand prère. Ils se

cet énorme caiman pour le faire

réfugièrent dans ce lieu.

tourner au salut de sa fuite. Cet

Cependant les rebelles

événement influença son esprit,

vinrent y cerner les fugitifs.

qui devint depuis très profond et

L’empereur Toan Ton se fixa

méditatif.

provisoirement dans le poste

Ce prince fut toujours

fortifié de Long Xuyen ; mais

visiblement protégé parmi les

il y fut pris par les rebelles et

dangers qu’il courut, tant sur

ramené dans le nord (à Sai Gon).

les montagnes que dans les

Les mandarins et les soldats qui

fleuves. Le dragon impérial veilla

avaient accompagné l’empereur

constamment sur lui du haut des

dans sa fuite eurent le même sort.

nuages, pendant que les esprits

La barque de Gia Long put seule

terrestres écartaient les dangers

se sauver dans le Khoa Giang, et

à son approche. Ainsi l’empereur

le fugitif n’éprouva aucun mal.

Cao Tsu, de la dynastie des Han Son intention était de sortir de

(Chine) échappa au typhon de

là pour se rendre en pleine mer

Tsui Shuy; ainsi son descendant

et se réfugier au loin. Mais sa

Quang Wu, environné d’eau qui

barque fut arrêtée par un caiman,

l’empêchait de fuir, la vit se geler

qui, s’étant mis en travers,

en une seule et lui offrir une route

l’empêcha de passer outre; il lui

solide”.

fut impossible d’avancer d’un

Đôi tai nghễnh ngãng (chữ trong

seul pouce. La terreur fut alors

Thơ Nghiên Hoa Mộng của Hư

très grande dans la barque;

Chu) : già có tật nặng tai chứ

mais le lendemain les habitants

vẫn chưa điếc, và chậm nghe

apprirent au fugitif que, pendant

chậm hiểu.

toute la nuit précédente, les

Đội mâm : th.ng. mâm thường làm

rebelles avaient veillé avec la

bằng gỗ, sang lắm thì thếp son,

plus stricte attention sur tout le

hoặc bằng thau, đồng, kẽm, chì

littoral de la mer, et que n’ayant

hình khi tròn, khi vuông dùng để

vu aucune apparence de barque

bày những đĩa bát đựng đồ ăn, và

portant des dignitaires ou des

phân ra có mâm bồng, mâm quì,

soldats fugitifs, ils s’en étaient

mâm có chưn, mâm vỉ, mâm gỗ,

retournés dans la matinée. La

mâm xà. Đội mâm là dâng hối lộ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

317

đựng trong mâm và đội trên đầu,

người Kinh mang lên những vật

nhưng tục ấy là vào ngày xưa,

định cho người Mọi (cứ gọi theo

thời quan liêu vua chúa, nay dầu

xưa), sắp bày ra một nơi nào nhất

bước qua thời đại văn minh, ăn ở

định rồi lánh mặt đi, để cho người

theo Âu Mỹ nhưng tục nhã thanh

Mọi ra lựa, khi nào họ chọn và

ấy vẫn còn và thông thường đồng

vừa ý món nào, thì họ đặt một

bào Bắc và Trung, mỗi khi muốn

vài món mà họ muốn trao đổi, tỷ

biếu xén vật gì, nhỏ như hột gà,

dụ ta để một đống muối, họ đặt

một chục ổi, đến nhà người được

kế bên một mớ sáp hay mật ong

nhận, họ vẫn xin lấy cho họ một

hay dầu chai, quí hơn nữa ta để

cái mâm hoặc một dĩa bàn, rồi họ

vòng thau, hột chai lưu ly (kiếng

trịnh trọng thưa với gia chủ mới

gương), họ để ngà voi, sừng tê,

nhận lễ vật biếu. Chúng tôi trong

rồi Mọi rút lui, qua ngày sau ta

Nam hết sức kính phục cử chỉ khả

trở lại thấy mất món hàng mình

ái này, nhưng không làm sao bắt

đặt hôm trước và thay vào thấy

chước được, vì sống chung đụng

món lạ lấy chỗ món kia, nếu ta

nhiều đời với người Tàu người

ôm đi là đôi bên ưng thuận, nhược

Thổ, xuề xòa đã quen thói, nên

bằng cả hai món còn nguyên thì

khi chúng tôi cho chác, thường

là đôi bên chưa bằng lòng và bày

dụng lòng hơn dụng lễ, và không

ra cách khác, lần hồi và lâu lắm

mâm nào chứa được lễ biếu là cái

mới chinh phục được lòng tin của

tủ lạnh hay chiếc ô-tô Mercédès,

họ, và trao đổi nhau từ miếng

nên thường thấy người Nam tay

trầu, điếu thuốc đến chén rượu

xách cặp vịt sen Sa Đéc hay trái

vò, nhưng thỉnh thoảng tránh

sầu riêng hai ký, miệng cười hề

không khỏi sự hiểu lầm tra thuốc

hề đem lại nhà rồi nói một câu

độc hoặc đâm chém giết chóc

cụt ngủn mà quên phứt hỏi xin

nhau vì tội lớp trước lường gạt

cái mâm đựng lễ, tuy cũng rằng

trao vật xấu lấy đồ tốt, cân thiếu

“đội mâm”.

hay ăn gian ăn lận là họ (Mọi)

Đổi sốc : dt., Miền Nam : đổi là đổi ghét nhứt và đinh ninh trong trí

chác, sốc : srok : vùng, xứ, tiếng

người Kinh là lanh lợi gian hùng

Cơ Me. Làm nghề buôn ít vốn,

khó chơi nhứt...

chuyên mang gánh vào sốc Thổ

Mãi, lâu lắm mới tập họ chít

sốc Mọi đổi chác với họ những

khăn, nhưng họ vẫn trần truồng,

thức cần dùng : lá trầu, gói thuốc,

thân trên mặc áo dài chít khăn

kẹo bánh, kim chỉ, dầu trị cảm

đóng (cai tổng Mọi), thân dưới

mạo, v.v... Thuở trước thì đổi dây

để y cái ấy lòng thòng trong một

thau, muối hột lấy ngà voi, tê

chiếc khố nhỏ hụt trước thiếu sau,

giác, mật gấu, sáp ong, v.v...

và giày dép thì mang vào khi có

Tục đổi sốc, lúc ban sơ, nghe

quan Tây đến sốc và Tây đi rồi,

ra rất là lạ và khó hiểu : đôi bên,

thì cổi giày cổi dép ra treo trên

Kinh và Mọi (người Thượng) giấu

gùi trên vai đồng hàng với khô

không cho gặp và thấy mặt nhau:

bò, khô nai và trái bầu khô đựng

https://thuviensach.vn

318

TVTNMN

rượu đế rượu trắng là xa xí phẩm

Trấn (Gia Định) và Long Hồ

của hạng phong lưu đã từng giao

(Vĩnh Long), đời Lê (1754) tạo lập

thiệp với người chợ người Kinh.

(G.Đ.T.C Aubaret, tr. 12).

Khi đồng hóa được đồng bào

Đớp hít : th.ng., đớp là con thú nhảy người Thượng, lối 1910 (?) thì việc

đến mà ngoạm nhanh lấy mồi

“đổi sốc” tự chấm dứt, và vùng

: con cóc nằm bên bờ ao, lăm le

Đồng Môn mất thịnh vượng và

lại muốn đớp sao trên trời (Việt

biến lần ra nhà quê nhường chỗ

Nam Phong Sư). Hít là hút hơi

cho thị trấn Biên Hòa (có tòa bố

vào bằng mũi : hít một mồi thuốc

và chợ búa bao vây) vùng Đồng

555. Đớp hít đi đôi là tiếng lóng

Môn nay là làng Phước Thiềng,

của bọn dùng ma túy, đói thèm

Mỹ Quang Tự, có chùa Phật do

đã lâu nay gặp thuốc thì táp và

bà Phủ Lê Văn An tạo lập, chỉ

nuốt ngay mất cả khói lẫn thuốc,

còn trồng trà nội hóa trao đổi mật

giây lát mới phun nhả ra, đê tơ

ong, cũng như làng Xoại Na, quê

lơ mơ sảng khoái của kẻ đi mây

hương của tôi ở Sốc Trăng nay

về gió, môn đồ của nhóm yên sĩ

là làng Miên lèo hèo nào ai nhắc

phi lý thuần. Hiện nay Đớp hít

tới, chớ xưa kia là vị trí đồn trại

có nghĩa là hôn hít vội vã và hàm

nhà binh, yếu điểm phồn thịnh

nghĩa làm tình gấp rút.

một lúc.

Đôn Ngãi Châu : tên Hán của phần

Đoan Khê Nghiễn Sử : dt., sách Tây của cù lao Nai (xem chữ ấy).

khảo về nghiên mực làm bằng

Đồn Oai Viễn : đd., tên xưa của đá tốt nhứt là do núi Đoan Khê

phu Lạc Hóa, gồm 2 huyện huyện

sản xuất (Ngô Lan soạn) - Đoan

Tuân Nghĩa và huyện Trà Vinh

Khê Thạch là đá thủy nham, phải

(thuộc tỉnh Trà Vinh).

quanh năm ngập nước ở dưới suối

Đồn Oai Viễn này thuộc về

mới thật quiù, và đá thủy nham

dân Thổ ở đây theo chúa Nguyễn

tốt phải là đá ở mỏ Lão Khanh.

chống giặc Tây Sơn, sau định cư

Viết thêm. - Nghiên mực “Tức

ở đây lập đồn điền rồi lập nghiệp

Mạc Hầu” của vua Tự Đức, khi

luôn và sống chung đụng với

thổi hơi người vào thì mực tiết ra

người ta người khách, thành thử

đủ viết gọn vài chữ, là đoan khê

theo phong tục chung của ta.

thạch, vua rất quý trọng, đã thất

Đông Cung Cảnh, hay Hoàng Tử

lạc khi ông Diệm bị đổ.

Cảnh (1779 - 1801) : ph.d., con

Đồn Dinh : dt., địa danh cũ của trai lớn của Nguyễn Phúc Ánh,

nơi gọi Chợ Sỏi, tức nơi vào đời

lúc còn làm chúa và đang tránh

Aubaret gọi rue du Bazar (Sài né Tây Sơn, nhưng đã gọi như là

Gòn). Đồn Dinh nầy do Kinh lược

“thái tử” - Năm 1784, chúa gởi

khâm sai Cao Man Quốc (kinh

Canh theo chơn Thầy Ca (Bá Đa

luoc, envoyé impérial dans le

Lộc) qua cầu viện bên Pháp, đến

Cambodge) tên Thiên, cai trị các

tháng 2-1785 sang đến Pháp,

tỉnh Khánh hòa, Bình Thuận,

ngày 28-XI-1787 Cảnh cùng ký

Trấn Biên (Biên Hòa), Phan

kết với hầu tước de Montmorin

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

319

đại diện đế Louis XVI, ký vào Aubaret, tr. 279 viết : “Le lac

hòa ước Versailles, nhưng tờ

Dong Ho est situé en face de la

hòa ước nầy không được thi

citadelle de Ha Tien”.

hành như ký kết, vì chuyến về

Dans le sud de ce lac, se trouve

ghé Pondichéry, Bá Đa Lộc bị de le port de mer de Ha Tien, qui est

Conway không phát binh, thêm

entouré par des terres solides

việc Canh theo đạo Công giáo,

et sèches sur lesquelles l’air est

triều đình cử hoàng Đam (Minh

très pur. Ce port a 5 truongs de

Mạng) lên thay.

large et 10 pieds de profondeur.

Ngoài ra nên nói luôn, giáo

Il reçoit du côté du nord les eaux

chủ Benoit XIV không cho người

de la rivière de Vinh Te.

theo tân giáo giữ lệ thờ cúng tổ

Ce lac est très vaste, il atteint

tiên, việc này làm ngưng trệ việc

la largeur de 71 truongs; on

thâu nạp tân tín đồ, cũng như

le nomme Ha Tien ho ou bien

việc cấm các thầy giang học chữ

Dong Ho. Au milieu existe un

Hán (sợ họ nhiễm Khổng giáo), té banc de sable, tandis que dans

ra nhờ vậy phát minh được thứ

l’est et dans l’ouest il y environ

chữ quốc ngữ viết bằng mẫu tự

5 pieds de profendeur. C’est en ce

la tinh thế cho Hán Nôm mà ta

lieu que réunissent les diverses

nay thừa hưởng.

barques de mer, ainsi que les

Đông Giang : xem Rạch Đông.

bateaux de rivière. Il se fait là

Đông Hồ : đd., ở trước tỉnh lỵ Hà un grand commerce. C’est un

Tiên, hướng nam là cửa biển Hà

beau spactace de voir ce lac par

Tiên. Hải cảng gọn gàng, củng cố

un beau clair de lune, quand cet

địa khí, ngày xứ khi chưa có tên

astre, arrivé au zénith, se réflète

đặt Hà Tiên này, thì đất gọi “Càng dans ses eaux.

Khẩu” , sách xưa đề Kankao, Ce lac est compté au nombre

nhiều người dịch lầm là Cần

des dix sites remarquables de la

Cao, cho đến giờ cải chính chưa

province.

xong. Bề ngang 5 trượng sâu 10

Đồng Tháp Mười : đd., theo quyển

thước, tiếp nối hạ lưu sông Vĩnh

monographie năm 1902 của tỉnh

Tế. Trong hồ chứa đựng rộng 71

Mỹ Tho, thì vào những năm

trượng, gọi là hồ Hà Tiên, lại gọi

1902, Đồng Tháp Mười, còn gọi

là Đông Hồ, vì hồ ở về phía đông.

là Đất Bưng và sắp vào địa hạt

Giữa hồ có cồn cát nổi, phía đông

tỉnh Sa Đéc (cho tới năm 1932,

và phía tây nước sâu trên dưới

lúc tôi còn làm việc tại tòa bố Sa

5 thước, ghe thuyền ở bến sông

Đéc, thì Đồng Tháp Mười vẫn biển đến đậu neo tấp nập, người

còn dưới quyền cai trị của tham

buôn tứ chiếng hội đông đảo.

biện Sa Đéc, và sắp vào quận

Mười cảnh Hà Tiên, trội nhứt có

Cao Lãnh. Lúc ấy, Mộc Hóa chỉ

lẽ là cảnh “Đông Hồ ấn nguyệt”

là tên một làng như bao nhiêu

(trăng in Đông Hồ (GĐTTC, 1.

làng khác. (theo monographie

112 à NKLTĐDC, tr. 100).

Mỹ Tho n. 1902).

https://thuviensach.vn

320

TVTNMN

(Theo lời luận của tập địa dư

đỗi có thứ gọi cá linh mùa nước

chí Mỹ Tho nầy thì Đồng Tháp đổ, cá nổi lều bều đầy mặt nước,

Mười có một lớp dày phân cây

lớp làm mắm, lớp ăn tươi, lớp lại

lá mục rất hạp với sự trồng trặt,

vớt lên đổ đống làm phân trồng

nhưng cần mở kinh xẻ rạch khai

trặt, thật là xa xỉ của trời hết chỗ

thông cho sạch nước phèn trước

nói, kịp đến khi có gió chướng cá

đã. Việc công tác to lớn này đã

đánh hơi biết mùa hạn đã đến thì

được thi hành về phía Mỹ Tho do

lội ngược dòng trở về Biển Hồ để

tổng đốc Trần Bá Lộc coi sóc, ông

gây giống hẹn sang năm sẽ xuống.

đào được trên 150km kinh nhưng

Đông Hồ Ấn Nguyệt : một bài thơ

nay ông đã mất, hiện có nhiều đơn

của Mạc Thiên Tứ trong 10 bài

xin khai phá thành ruộng lúa,

Hà Tiên thập cảnh :

vì công tác đào mở mang vùng

Một hồ leo lẻo tiết thu quang

Đồng Tháp đang tiếp tục thi hành

Giữa có vầng trăng nổi rõ ràng

( monographie dẫn thượng). Theo

Đây nước chơn mây in một sắc

monographie nầy, đất Đồng Tháp

Ả Hằng nàng Tố ló đôi phương

phần thuộc về Mỹ Tho nằm trọn

Rạng thanh đã hứng thuyền

phía bắc các tổng Phong Phú,

Tô Tử

Phong Hòa, Lợi Thuận, Lợi Trinh

Lạnh lẽo càng đau kiếng Nhạc

và Hưng Nhơn.

xương

Đồng Tháp Mười, đất trũng

Cảnh một mà tình người dễ

lòng chảo, có sách nói đó là dấu cũ

một

của Cửu Long Giang bỏ để chảy

Kẻ thì ngả ngớn kẻ sầu thương

qua lòng sông cái hiện nay, vấn

Đông Hồ là hồ ở về phía đông

đề nầy nên tìm hiểu thêm với các

thành Hà Tiên. Ấn Nguyệt là

di tích Cơ Me (Tháp đá họ xây ở

trăng in. Gọi rằng Hồ, thực thì đó từ đời trước đồng thời với Đế

cũng chưa đúng hẳn. Và quả đây

Thiên Đế Thích, nhưng tại sao là Vàm của sông Giang Thành, họ gọi Prasat Préam Loveng, (tức

ngoài kia có cửa biển Kim Dự, Tháp Năm Căn) mà ta dịch ra

hữu ngạn là mạn núi Ngũ Hổ,

Tháp Mười ?) Tháp Mười nầy lại dãy núi Tô Châu khép bên hữu,

với Đồng Cà Mau, quả là hai cái

trông như dính liền với rặng đồi

túi thiên tạo dành cho dân Miền

Kim Dự và dãy Bình San, che Nam, nếu biết dưỡng, cá ăn không

khuất mắt thi nhân du sĩ không

bao giờ hết, cứ tuần tự mùa nước

thấy cửa biển Hà Tiên nhưng

đổ, đủ các thứ cá xúm lại sanh

thấy trong tưởng tượng cảnh êm

đẻ trên Biển Hồ (Tonlé Sap, Nam

đềm cách hơn hai thế kỷ trước

Vang), cá sanh được trộng gọi cá

nào Kan Kao : Cang khâu, nào rồng rồng đưa nhau theo nước trôi

Lình Quỳnh, Sài Mạt, Cần Vọt,

vào địa phận Nam Kỳ, cá ăn rong

Srè Ambel v.v..., nay chỉ còn nhắc

rỉa rứt rễ cây và bùn non, khi mập

tên mà không biết rõ chỗ, và nhớ

mạp thì làm mồi ngon cho bợm

lại cảnh ba đào bất an những năm

nhậu Việt, thậm chí nhiều đến

gần đây mà không khỏi bị hồi hồi.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

321

Đông Hồ đã được thi sĩ Lâm Trác Đồng Tập Trận : đd., tên chỗ đất

Chi lựa làm biệt hiệu nhưng cảnh

trống đời Lê Tả Quân (Lê Văn

Đông Hồ đầy sóng gió ngày nay

Duyệt), thường dùng tập dượt

thi sĩ nào có thấy.

binh mã, thuộc vùng ngoại ô Sài

Đông Thành Giang : đd., tên Hán

Gòn, lúc dẹp cuộc nổi dậy của Lê

của Cái Chàm (xem chữ ấy).

Văn Khôi, Minh Mạng sai chém

( Đông Thành ắt tên làng).

và vùi thây mấy ngàn người vào

Đông Thổ Sơn : đd., tên Hán của một mồ lớn gọi Mã Biền Tru

Hòn Đông Thổ (xem chữ ấy).

(T.V.Ký nói 1.137 người, nhưng

Đồng Cháy : đd., tên của đồng ruộng

mỗi sử gia đều nói khác, việc

ở gần Thủ Đức, huyện Ngãi An.

không đếm được), sau Pháp gọi

Sách Pháp viết Done Chai tức

vùng đó là Plaine des tombeaux,

Đồng Cháy.

sách Trương Vĩnh Ký ghi ở vùng

Đồng Heo và Suối Đồng Heo : đd.,

“champ du polygone actuel”

thuộc t. Biên Hòa cũ NV.

còn theo Malleret, thì đặt vị trí

Trong GĐTTC, tập thượng,

vùng góc đường Lê Văn Duyệt,

bản dịch Nguyễn Tạo có chỉ :

Phan Thanh Giản (nay là đường

(tr.27) : sông Đồng Môn, ở hạ lưu

CMT8, Điện Biên Phủ Q3) khu

sông Phước, chạy về đông bắc, 21

trường đua ngựa cũ, - năm xử

dặm đến miệng suối Tống (suối

tử đám theo Khôi là 1834. Lúc

này Aubaret viết tr.166 “Ton tôi lên học trường Chasseloup

Thuyen Vulgairement appelé

Laubat (nay là trường Lê Quý

Xuoi Uong (sic)”?) rồi chảy đến Đôn) từ 1919 đến 1923, khoảng

cầu Thanh Thủy và đến vàm suối

đất này là Dưỡng đường Bình

Quán Thu, khi đến chót ngọn suối

Dân ở đường Phan Thanh Giản,

nầy là đến chợ Đồng Môn, còn

còn nhiều mã loạn và nhà thấp

cách một dặm chảy quật qua phía

lụp xụp, sân chơi túc cầu, tiếng

đông nửa dặm thì đến giòng sông

gọi đó là Mã Ngụy.

Trao Trao, hai dặm nữa thì đến

Đồng Tranh đd thuộc Biên Hòa,

vàm suối Đồng Heo và giáp đường (các sách viết Đồng Chơn (Đồng

cái quan cách đó vài chục dặm.

Chân), Đồng Tuyên, đều không

Do suối Đồng Heo chảy về Đông

đúng.

là gặp sông Ký (Ký Giang). (Lược

Cơ Me : Péam prêk trachiek

tắt hai dịch giả N.T. và T.T.T).

kran (theo di cảo Trương Vĩnh

Đồng Hưu (sic) : đd., tên một cánh

Ký chép lại trong Le Cisbassac

đồng lớn ở Biên Hòa (H.T. Cua).

của L.Malleret).

Đồng Hưu : đd., một ngọn suối theo

( A u b a r e t v i ế t t r o n g

Aubaret tr.167, đổ nước vào Trao

GĐTCTHĐ Don Tranh, nên hiệu

Qua Qui, chảy qua Kí Giang.

là Đồng Tranh vậy)

(Biên Hòa)

Dịch từ chữ : péam = vàm ;

Đồng Môn Giang : đd., tên Hán prêk : sông.

của sông Đồng Môn (xem s. Đồng

Về “co tranh”, theo sách Pháp

Môn).

về thảo mộc của Pételot, lẽ đáng:

https://thuviensach.vn

322

TVTNMN

co tranh là smao kantuy sès : co

pousse au bord de l’eau không lẽ

đuôi ngựa. Đàng này sách cũ của

là cây ô-rô!

T.V.Ký để lại, lại viết : trachick

Trackiék ; lỗ tai, Krănh :

kran, ...

résister Ses kranh : le cheval se

(và chữ “tranh” viết ra” tranh

cabie, ne veur avancer : ngựa

như "tranh tố nữ”, nên rất gần

chứng Trey kranh : con cá (rô).

chữ “tuyên” Hán Tự). Tra trong

Đồng Tranh Hải Môn, hay Hải

sách Pételot, trachick kranh,

Khẩu : đd, xem cửa Đồng Tranh.

không có tên Việt, nguyên văn

Đồng Tháp Mười : theo hiểu

như vầy, xin để chữ học giả định

sơ lược - Khu đồng diện tích hơn

liệu.

700.000 ha rừng tràm, đất phèn

“Antidesma Cochinchinense

sình lầy, nước đọng, cách Sài Gòn

Gagnep.

độ 25 đến 30 kilômét phía Tây,

Nom vernaculaire - Camb :

nằm giữa và giáp giới các các

Trachiek kranh.

tỉnh Tây Ninh, dọc biên thùy Việt

A r b u s t e d e 1 - 4 m , à

Miên (Soai Riêng), Châu Đốc, Sa

r a m u s c u l e s c y l i n d r i q u e s , Đéc, Tân An, Mỹ Tho.

dénsement et longtemps veloutés.

Đồng Vân : đd., tên xứ, Chợ Đồng

Feuilles oblongues, arrondies à la

Vân xưa ở Biên Hòa (H.T.Của).

base, brusquement acuminées

Đồng Xốc Đà : đd., chỗ thủy lợi

sur 1 cm., mucronées au sommet,

trên Tiền Giang (Châu Đốc) vào

longues de 10-14 cm., larges de

1875 (PCGBCTVK)

3 - 4cm., pubescentes en dessus

Đồng Xuyên Huyện (Cái Vừng) :

sur la côte, poilues en dessous

đd., tên một huyện của phủ Tân

sur les nervures et pubérulentes

Thành, tỉnh An Giang đời đàng

sur le limbe. Fleurs en épis

cựu (PCGBCTVK).

solitaires ou géminés, terminaux

Đồng Nai (cổ tích và di tích

ou axillaires subterminaux, à

gặp ở bờ Đồng Nai và ở cù lao

bractées hirsutes, dépassant

Rùa)

les fleurs et rendant les épis

1) Chùa Bửu Sơn.- Trên bờ

jeunes chevelus. Fruit et graines

sông Đồng Nai, mé tây thành phố

inconnus .

Biên Hòa, nơi xóm Bình Thành,

Endémique au Centre-Viet-

làng Bình Trước, tổng Phước Vinh

nam, au Sud-Vietnam et au

Thượng (Biên Hòa), nơi chùa Bửu

Cambodge.

Sơn này có 1 tượng đá cổ Visnu,

D’après Bejaud (p.338),

cao 1m50 dựa vào bệ vách. Đây là

les infesions des feuilles sont

1 di tích cổ chàm, đã được nhiều

considérées comme toniques”

nhà khảo cổ (Et. Aymonier, A.

( Péletot, q.III. tr. 107).

Cabaton H. Parmentier, Coedès,

Tạm thời, đề nghị cứ cho đó là

Louis Finot nghiên cứu. Chính

co tranh, hoặc cùng một loại. Tự

nhà học giả uyên thâm Coedès

điển Miên Pháp J.B.Bernard viết

dịch được 9 hàng cổ tự khắc sau

: Dòm trachiék krănh : houx. Qui

tượng và sau rốt ô.Finot đề quyết

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

323

năm tạc tượng này là năm 1343

Tại chùa Bửu An, làng An

caka, tức năm 1421 dương lịch.

Hòa, gần Bến Gò, theo lời chỉ bảo

Trong các hàng cổ tự ấy tuyên

của giáo sư trường Pétrus Ký là

dương công trạng 1 hoàng tử tên

Georges Mignon nói năm 1934,

Nauk Glaun Vijaya con vua Cri

nên năm 1943, ô.Malleret viếng

Jaya Simhavarman V, sau khi

chùa này và thấy 1 tượng phật

chiến thắng binh An Nam, bèn

cổ 4 tay cao 0m76, tai đeo hoa tai

chiếm 1 lãnh thổ đặt tên là Brah,

rời, lấy ra và đeo vô được. Chùa

Kanda, rồi sai tạc tượng Visnu

này có 1 ngạch đá, và vài món cổ.

này và lấy chiến lợi phẩm đoạt

8) Phía nam Bến Gô (sic)

được của khmer bố thí tất cả. Ông

trên bờ hữõu Đồng Nai, nơi gọi

Malleret lập luận cho rằng năm

Long Bửu, năm 1922 ô. Claude

1421 này trước năm 1471 Chiêm

Beaucarnot có báo cáo nơi gọi dốc

Thành suy diệt là 50 năm. Chùa

7 (cote 7) có 1 nổng cao độ 8m40,

Bửu Sơn có gởi về viện 1 món số

cũng giống nổng ở cù lao Rùa, có

MBB2799.

lẽ là một nơi làm đồ gốm đời xưa

2) Cách Biên Hòa 1 km, nơi

ô.Beaucarnot này có lấy về chơi

gọi Dốc Sỏi, làng Bình Trước, có

nhiều mảnh gốm cổ, đặc biệt là

1 ao xưa dài 1.500 th. ngang 375

1 lưỡi cày bằng đá tìm gặp năm

th., đó là ao bàrày miên, lớn hơn

1930 dưới 1 thước rưỡi sâu nơi

hết ở Nam Kỳ.

này, nhưng các vật cổ ấy, năm

3) chùa Hội Phước Tự, làng

1945, ông đều bị mất sạch tại Tam

Tân Triều Đông có 1 tượng

Đảo, gần Hà Nội, nơi nhà ông ở.

Ganeca chàm cổ.

9) Nơi vườn cao su ở Long

4) chùa Long Ẩn làng Tân

Thành, đường Biên Hòa đi Bà

Lại, có 1 tượng Phật cổ Cơ Me

Rịa, chủ vườn là B.Révertégat,

cao 0m68.

thanh tra các trường tiểu học

5) chùa Đại Giác Tự nơi cù lao

Nam Kỳ có mách rằng nơi gọi Nhà

Phố, có 2 hình đá chạm Cơ Me

Mát hay Bàu Thành, làng Long

(MBB, Kc, 40, I, 1 tượng thâu về

Phước (Bà Rịa), có hai sân cao

viện bảo tàng, ghi số MBB, Kc,

thấp 2 thước 50x60th. rộng gần

40, I. kể trên cao 0,34.

đó có ao nước đều là di tích Cơ Me

6) trên bờ bắc rạch Vương

cổ. Nơi đây có lấy về viện Sài Gòn

Cai, làng Long Bình (Biên Hòa),

vài mảnh tượng đồng ghi số MBB,

năm trước, gần lò hầm gạch,

2412). (Le Cibassac. tr.123).

ô.Révertégat có mua được 1 tượng

Đồng Nai (cổ tích và di tích gặp

Uma Tiền Đế Thiên.

ở bờ sông và ở cù lao sông

7) chùa Long Bảo Tự ở làng

Đồng Nai): Trong đoạn này,

Long Hưng, cách chợ Bến Gò lối

chỉ xin kể tên những người đã

1km, có một tượng Ganeca cao

từng viếng hoặc đến để lấy đi

0m28 và 2 tượng đá Miên cổ sơn

các di vật bằng đá hay đồng ở

thếp đôi làm hai hình Lưu Bị và

cù lao Rùa (Biên Hòa), những ai

Quan Công (sic tr.123).

muốn tra khảo đầy đủ xin đọc

https://thuviensach.vn

324

TVTNMN

ngay trong Le Cisbassac, các

Hòa do Dr. Verneau tả lại trong

tr.115/124. - Nếu nhìn trên tàu

tập ký sự Misson Pavie, rồi tặng

bay, thì cách thành phố Biên

lại viện Musée de l’Homme ở

Hòa 5 km theo đường chim bay,

Paris lối chừng 54 món trong ấy

hướng tây bắc có núi Gò Rùa, chỉ

có lưỡi tầm sét cù lao Rùa khá

cao độ 16m70, nằm gọn trên cù

bộn, bộ môn này theo Chénieux,

lao cùng một tên Rùa như nhau,

thì sưu tập từ 5 chỗ khác nhau

thuộc làng Phước Thá (sic tổng

(Xóm Cai ở làng Tuy Long đến

Chánh Mỹ Trung, tỉnh Biên Hòa.

vùng Long Thành, qua Bến Gò,

Người khám phá và báo cáo đầu

làng An Hòa, vân vân, từ Bình

là Cartailhac, từ th.4 n.1888, rồi

Đá, Lò Gạch, Bến Cá, các cổ vật

đến lượt Dr. Hamy, Dr. Mougeot.

ấy khi tặng Musée d’Histoire

Năm 1902, đại úy Crossin đến

Naturelle ở Paris, vẫn không làm

đây đào, năm 1909, thầu khoán

biên bản kê khai rành, về sau lại

Loesch có hầm đá tại chỗ đã lấy

lẫn lộn với đá Miên ở Samron

về và tặng Société des Etudes

Sen. Một phần của bộ môn

Indochinoises, nhưng bộ môn

Grossin thì tặng cho Musée des

này vì hội S.E.I. dời chỗ ở liên

Antiquités nationales de Saint-

tục, nên đábị mất mát hoặc để

Germain-en-Laye một phần lại

chung lộn với đá bộ môn Sanron

biếu trường bác cổ Hà Nội. Năm

Sen (Cao Miên), một mớ thì

1897, 1 cai lục lộ tìm gặp một số

ô.Loesch tặng lại ô. F.Barthère

lưỡi tấm sét bèn chia chác với

rồi ô. này mang về vùng nam xứ

cu-li đồng bọn, nhưng có 1 trẻ đột

Pháp lớp để ở Marseille (musée

ngột chết, bọn chúng sợ bèn chôn

colonial de l’université), lớp

lại trong lòng đất sau đó Grossin

chuyển qua Faculté des Sciences

moi lên được 13 món, nhưng đến

Marseille, sau rốt kể như thất lạc

nay phải kể như đã thất lạc hoặc

gần hết. Theo Barthère, ông sưu

mất dấu, còn một người chuyên

tập đã tìm thấy ở Gò Rùa, ở cù

môn thành thạo hơn cả là giáo

lao Bịnh Đát (sic) gần núi Long

sư Edmond Saurin thì vẫn kín

Ẩn, để chung nhau. Đến năm

miệng khiến chúng ta cho đến

1937, ô. Malleret cùng với ông

nay không biết của ông được gì.

O.Jansé tìm đước 1 mớ đá tại cù

Chung qui ngày nay đá

lao Rùa đem về cất giữ tại MBB,

thượng cổ ở cù lao Rùa đã kể như

ngoài ra O.Jansé có sưu tập một

thất tịch, thậm chí ai ai cũng tìm

mớ mảnh gốm định làm sau đời

đem về làm của lạ, lại tin rằng

Tống, cũng để tại MBB, ngoài

đá ấy có tài trừ tà kỵ ma, nên đá

ra còn những bộ sưu tập đá lưỡi

tại chỗ đã không còn, đá gọi đá

tầm sét của Holbé, Mougeot, đem

cù lao Rùa khi đã lìa gốc cội thì

triển lãm từ 1889 nơi Hội đấu xảo

kể như vô căn cứ mất giá trị, thì

quốc tế (Exposition Universelle

nhà khảo cổ hiện nay và về sau

de 1889, Paris), bộ môn nữa của

biết lấy gì làm tài liệu để học hỏi

Chénieux, cựu chủ tỉnh Biên

(Le Cisbassac, t.120)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

325

Đồng Nai (lưu vực):

1) 1 nhạc khí bằng đá đời

Miền Nam có hai nguồn lợi

tiền sử, Pháp gọi le lithophone

lớn: lưu vực sông Cửu Long là

préhistorique de Ndut Lien Krak

trời cho ta loại đất sét chứa nước

(MBB, 2892, dài 0m80, bề dày

bốn mùa để làm ruộng, và lưu

0m10) (xem bài của ô. Condominas

vực sông Đồng Nai cho ta hai

viết trong BEFEOXLV, 2, 1952,

thứ đất: một thứ gọi “đất xám”

p.359-292);

(terres grises) (hạp cho hoa màu)

2) 1 lithophone nay ở Los

và “đất đỏ” (hạp với cây cao su)

Angeles, tìm ra ở miền Trung Việt

và cả hai thứ đất đều do hỏa

Nam (Le Cisbassac, tr.81);

diệm sơn đã tắt nguội tạo thành.

3) 1 lithophone thứ 3 do ô.

Giải Trường Sơn khi vào Nam, bị

Jean Boulbet, chủ vườn trồng

khép giữa ngọn Đa Dung là nguồn

tỉa ở Bảo Lộc tìm được tại làng

sông Đồng Nai từ cao nguyên

Bboon Bordee, tỉnh Di Linh,

Đà Lạt, Di Linh chảy xuống, khi

hướng tây bắc Bảo Lộc, cách 90

tới Nhà Bè lại đụng với nước từ

km đường chim bay chỗ tìm ra

Sông Bé trổ dốc xuống Nam Hải,

cây đàn đá trước Ndut Lieng

hiệp với nước sông Sài Gòn làm

Krak (do G.Condominas và Jean

ra một lưu vực rộng lớn, nhưng

Boulbet đã viết bài báo cáo Pháp

khi sánh với lưu vực Cửu Long

văn Découverte d’un troisième

Giang thì vẫn là không khác một

lithophone préhistorique en

phụ thuộc đàng em. Đá xanh

pays mnong-maa (Protos-

(grès), đá lửa (schiste) các vùng

Indochinois du Việt Nam central),

núi Bà Rá, dung hòa, trộn với

in l’Anthropologie t.62, N.5-6,

đá basalte vùng Bà Rịa, Xuyên

1958, p.496-502).

Mộc làm ra những nổng gò đã có

(Le Cisbassac, tr.81).

người sống nơi đây từ ngàn xưa,

Về cây đàn đá số 1, nên tìm

Tây Ninh có nổng Cầu An Hạ,

đọc Une importante découverte

Xuân Lộc có đá cổ thạch, vùng

archéologique, le lithophone de

La Ngà (Đồng Nai), vùng Biên

Ndut Lieng Krak (Việt Nam), in

Hòa (đá ong), vùng (Bà Rịa) (đất

Revue de Musicologie, nouvelle

đỏ), vùng Bà Rá, vùng Phú Riềng,

série, XXIII, N.97-98, juillet

vùng Dakkir, vùng Thuận Lợi, đã

1951, cf., BEFEO XXX, p.576.

cho ta biết di tích cổ thời và vẫn

Về cây đàn số 2, không có tài

dành về sau này tùy sự tiến hóa

liệu đích xác, chỉ biết có lẽ tìm gặp

của ngành khảo cổ xiết bao vấn

ở Miền Trung đất Việt Nam và

đề chưa khám phá hay vừa khám

nay đã về Los Angeles (Mỹ quốc).

phá chưa tận tường với văn minh

Đồng Tháp Mười (đd.) Vùng Đồng

Samròn Sen, cù lao Rùa chưa

Tháp, Đồng Tháp Mười, thẻ số 1

thấm tháp.

diện tích độ 930.000 ha, ở giữa

Tiện đây kể sơ về nhạc cụ

sông Tiền và sông Vàm Cỏ Đông,

thạch khí (lithophone) đã tìm

thuở nay kể như là một trũng

được, thì có:

nước lõm xuống nhưng xét kỹ lại

https://thuviensach.vn

326

TVTNMN

thì đó là một vùng đất lài lài, nước

nhiều giồng có dân cư ở đông làm

chảy rất chậm, mé tây thâu nhận

thiamcar (vườn trồng cây ăn trái)

nước thặng dư của Tiền Giang

xen với đất thổ trạch mỗi năm có

từ mặt Ba Nam chảy xuống, và

nước sông đưa bùn lên làm phân

mé đông là vùng đất gò chạy dài

bón thiên nhiên mỗi năm mỗi

từ Mỹ Tho qua Tân An Bến Lức.

đóng thêm dày, giữa lõm trung

Bị mấy gò như vậy bao vây chận

tim là Gò Bắc chiên và cánh Đồng

nước lại, thêm có những giồng

Tháp Mười, xưa kia là đất hoang

bọc các sông về mé nam, vả lại

bỏ trống nhưng nay đã thành

các ranh giới này rất mơ hồ, chỉ

khoanh và có chủ và sinh hoa lợi,

còn lõm giữa, gọi Gò Bắc Chiên

từ phía bắc Tháp Mười là đất dốc

và Đồng Tháp Mười.

triền đổ rất lài, gồm những “lung

Từ trên máy bay dòm xuống

bàu” sình sụp, nhưng nay đã hết

thoạt thấy một vùng mênh mông

là nê địa. Công người như công

bát ngát đốm sậm đốm xanh,

thợ tạo luân chuyển làm ngày

nước chia ra chảy từ dòng lung

thêm tốt. Một tấm bia cổ này giữ

tung. Đó là vùng nê-địa Tháp

kỹ tại viện bảo tàng Sài Gòn ghi

Mười hại không biết bao nhiêu

lại rằng vào thế kỷ thứ V sau

lớp người thất bại chua cay sạt

tây lịch, một vị vương Cơ Me đã

nghiệp vì nước phèn làm cho cây

chọn Tháp Mười phong đất cho

lúa không tốt được và sau này nhờ

con, trong vùng nê địa. Về hướng

trì chí khai mương đào kinh khai

Đông bắc Tháp Mười còn di tích

cho nước chảy không ứ đọng như

các con kinh đứt khúc, và có lẽ

trước kia nữa, lần hồi Tháp Mười

con rạch Bo Bo, giữa hai nhánh

nay là đất tương lai, và mấy tấm

sông Vàm Cỏ là một tàn tích sót

ảnh chụp từ trên phi cơ cho thấy

lại của các kinh của đời xưa để lại

Tháp Mười chẳng phải là một

này. Và đâu là vết tích đường chở

vùng giông giống như nhau, mà

gạo vận tải cho ba gò Đồng Cát,

vẫn là những đất giồng bị kinh

Tháp Mười và gò Bắc Dung? Có

nhỏ phanh phui chảy dài dài theo

còn chăng là dấu vết các đồn An

dọc những giồng song song hướng

Nam và cọc hàng rào lũy chiến

Tây Nam với sông Cái, giữa rạch

nay đã cháy gần thành than trơ

Cái Cai và sông Mékong, đó là

trọi. Phía đông Vàm Cỏ Đông còn

các giồng Bình Thành, giồng

tìm gặp cổ khí thạch khí, nhưng

Hoàng, giồng Lũi, giồng Cát, vân

những biến chuyển trong xứ từ

vân. Những giồng này không cao

mấy năm tao loạn sau 1945 không

quá một thước và trừ gò Tháp

cho phép nhà khảo cổ tiếp tục tìm

Mười, và Gò Đá giữa cánh đồng

hiểu dấu vết xưa được nữa. (Le

Bắc Chiên, vào mùa nước đổ đều

Cisbassac tr.51-53).

bị ngập lụt. Tháp Mười chia ra

Đồng Tháp Mười (thẻ số 2): Cánh

nhiều địa thế khác biệt nhau và

đồng phía nam sông Vàm Cỏ:

do thủy vận sắp đặt từ ngàn xưa

Cánh đồng này tiếp giáp Đồng

như vậy: từ mé sông Tiền thì

Tháp Mười, hiệp lại thành một

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

327

đồng rộng hình chữ nhật, bắc là

Phong, ta sẽ gặp một chùa gần

Vàm Cỏ, nam là sông Cửa Tiểu,

chợ, đã hiến viện bảo tàng nhiều

đông giáp biển, tây nối liền đồng

đá cổ ghi vào bộ từ số NBB 3037

Tân An chạy qua Mỹ Tho và đầu

đến 3040. Một nơi gọi Gò Thành

mối giáp thuộc làng Hưng Thành

nơi hướng nam của làng là di tích

Mỹ, ven Tháp Mười. Hai nhánh

cổ, đồn lũy năm xưa của Cơ Me.

Vàm Cỏ là Vàm Cỏ Đông và Vàm

Còn tại vùng Chợ Gaọ, xưa ông

Cỏ Tây khi nhập một thành sông

J.Bouchot có lượm đem về viện

Vàm Cỏ Lớn thì nước không chảy

bảo tàng một đầu ngói (about de

mạnh nữa có thế ví con sông chết

tuile) ghi sổ số MBB, 4213. Phía

(le Grand Vaico, ainsi appelé,

đông Mỹ Tho nơi gọi Bàu Kè, vẫn

après la jonction des deux Vaicos,

còn thấy một ao cổ dài 100m,

se présente comme une sorte de

ngang 60 mét, nơi gọi Gò Chùa,

fleuve mort, n’ayant qu’un débit

kế bên ao là một di tích nền chùa

très faible (tr.53). Hướng đông

Miên cũ.

bắc Châu Thành Gò Công là làng

Tại chợ Tân Hiệp, cách 1.400

Tân Niên Tây, nơi đây còn nhiều

thước lộ Tân An, trên bờ phía bắc

di tích Cơ Me là cái ao mương

con rạch gọi rạch Vàm Đồng là

(bassin-fossé) xóm Lò Gạch, tại

chùa Phước Long thuộc về Xóm

chỗ này còn gặp vô số gạch vụn

Bún của làng Thân Cựu Nghĩa,

và mảnh gốm, còn phía nam thôn

tổng Thuận Trị (Mỹ Tho) còn thấy

Tân Hòa vẫn có một nền cựu và

một tượng Phật Visnu toàn hảo.

một ao vuông mỗi bề đo 50 mét

Tượng này cao 1m05, đã sơn tháp

vuông vức, gọi xóm Van Thảng

do ông Võ Văn Lang năm 1938

(Vạn Thắng ?), và một ao 50 mét x

đã hơn 60 tuổi và theo lời ông nói

30 mét, đều là di tích cổ của người

thì năm 1914 ông tìm gặp nhơn

Miên còn sót lại.

khi đào đất. Chỗ ông gặp tượng

Cách Tân Niên Tây độ 600

Phật vẫn cách không xa chỗ ông

mét, về hướng tây, thuộc làng Tân

Parmentier gặp gần nền vuông

Niên Tây tổng Hòa Lạc Thượng

(50 mét x 50 mét x cao trên 4 mét

(Gò Công) có một ngôi chùa chữ

và có ao nước bọc chung quanh)

gọi Tháp Tự, nôm na gọi chùa

gần đó là chùa Thiền, chùa Linh

Trước, bởi đây còn thấy một linga

Phong và đó cũng là di tích đồn

cao 0m45 và nhiều ao xưa nay

Trấn Định đời xưa nay lấy đó

gọi ao làng. Hướng nam có một

làm nền trường học công. Từ đây

chùa cổ khác thuộc làng Tân Niên

đi tới nữa thì gặp một chùa Tàu

Đông, cũng như ở ấp Nhì có một

gọi chùa Bảy Bang và đi nữa thì

chùa khác thứ 3 ở làng Tân Phước

gặp di tích Cơ Me cổ gọi Tháp Bà

và một chùa thứ 4 ở làng Kiểng

Cư, đã lấy nơi đây về một mảnh

Phước (tr.53-54).

dục bồn ghi số MBB 2768) (Le

Nếu ta đi lần về Mỹ Tho thì ta

Cisbassac, tr.56).

nên ghé lại Chợ Ông Văn, thuộc

Đồng Tháp Mười, trên ven biển

làng Thuận Hòa, tổng Thanh

hướng bắc. Phật bằng gỗ mù u.

https://thuviensach.vn

328

TVTNMN

1) Năm 1945, giữa Đồng

a) 1 tượng đá cao 1m70, tay

Tháp Mười, giữa Vàm Cỏ Đông

đã gãy mất, tượng được thếp sơn

và rạch BoBo, nhơn khai một con

để thờ;

kinh nhỏ bỗng gặp dưới đất hai

b) 1 tượng đá khác cao 1m45,

tượng Phật bằng cổ mộc cây mù

cũng sơn thếp để thờ;

u, rồi vì nạn binh Nhật chiếm

c) 1 đầu Phật thật lớn (đầu bề

đóng Nam Kỳ, mọi việc tại viện

cao 0m39);

bảo tàng đều đình hoãn, nên

d) 1 thân tượng cao 0m59

ông Malleret không thâu hồi hai

thiếu đầu, chân và tay.

tượng ấy được, đến khi hết chiến

Ngoài ra có vài món được

tranh, khi lấy về viện bảo tàng

thỉnh về viện bảo tàng để làm

thì hai cốt tượng bị các vị sư sơn

cổ tích:

thếp lại mới và phải trì chí khổ

1) Các món ghi số MBB, 2815

tâm lắm mới cạo lớp sơn kia ra

tới 2817 (thân cốt Phật và đầu

được và phục huờn cốt Phật gỗ

Phật).

lại như trước. Hai tượng này cao

2) Đầu Phật số MBB. 2821;

y nhau lối 1m35 nay để tại viện

3) Vài món ghi số MBB, 2818,

bảo tàng và ghi số đăng bộ MBB,

MBB, 2823, MBB, 2820, MBB,

4840 và 4841.

2819, MBB, 2822.

2) Cách chỗ trên 30 km, gần

Tại chùa còn giữ một búa đá

ranh giới Cơ Me, nơi gọi Thâm Mo

cổ cao 0m16, người thường dân

hay Tho Mo (thmo là đá, thạch),

hay gọi là lưỡi tầm sét.

tại làng Mỹ Quí, tổng Cửu Cư

Hai tượng Phật cao lớn nói

Thượng (Tân An), năm 1928, có

trên đây là tượng thần giữ của

gặp dưới đất một bia đá cổ thế kỷ

gọi Dvarapala, ngày trước ông

thứ XI, trên bia có chạm 17 hàng

Et. Aymonier đã có nói khi ông đi

chữ Miên (bia cao 1m x 0m40 x

khảo sát vùng Đồng Tháp Mười.

0m08), nhơn đào đất làm nền

Đồng Tháp Mười (ven biển

mé tây):

chùa Cao Đài mà gặp. Năm 1941,

Vùng này trong tỉnh Châu

đã đem bia về viện bảo tàng, ghi

Đốc, nơi gọi giồng Sarai, làng

số MBB, 3036.

Bình Phú, tổng Tân Thạnh (Châu

3) Phía nam dưới tỉnh Svài-

Đốc), có đem về viện bảo tàng một

Rien (Soairieng), nhưng thuộc

bàn tay Phật Visnu (dài 0m165,

địa phận nước Việt nơi gọi ấp Phố,

ghi số MBB, 3288);

làng Hưng Điền, tổng Thanh Hóa

- Cũng lấy về một viên gạch

Thượng (Tân An), có chùa Hưng

cổ gặp tại vùng này, ghi sổ đăng

Hòa Tự, nằm trên rạch Cái Cỏ.

bộ MBB, 3287. (Bề dài 0m31, bề

Chùa này ở ven biển Đồng Tháp

ngang 0m14, bề dày 0m07);

trên một nổng cao để tránh ngập

- Cũng lượm được đem về

lụt và vì vậy có tên là “Chùa Nổi”.

viện, một cắc bạc, một mặt chạm

Nơi đây có những di tích Cơ Me

hình gà, mặt kia để láng (số đăng

cổ sau đây:

bộ MBB, 3289, trực kính 0m014,

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

329

bề dày 0m001). Tiền nay khi

b) 3 khúc thân hình Phật nữ

nghiên cứu vùng Tri Tôn, còn gặp.

ráp lại, cao 0m55, đăng bộ số

(Le Cisbassac, tr.62).

MBB, 3041;

Đồng Tháp Mười (ven biển

c) 1 đầu Phật đá đăng số MBB,

phía nam)

3042. Tại vùng còn một ao xưa

1) Khi tiến về Mỹ Tho đi dọc

nơi gọi Bàu Cảo Mên (sic) dài 100

trên bờ phía bắc sông Tiền và đi

mét, ngang 70 mét.

theo các giồng phía nam Đồng

Tại vùng Cai Lậy lượm về viện

Tháp Mười, thì ta sẽ gặp những

một vật bằng đá dài 0m16, ghi sổ

di tích sau đây:

số Kp 8,3 (Le Cisbassac, tr.63).

1) Xóm Lợi Mỹ, làng Phong

Đồng Tháp Mười (giữa trung

Mỹ (Sa Đéc), giữa Chợ Mới và

tâm cánh đồng):

Cao Lãnh, ngay trước mặt Cù

Nơi xóm Phú Xuân, làng

Lao Gieng, cách vàm con kinh

Thạnh Phú, tổng Thuận Bình,

Tháp Mười 9 km. Và cách 4 km

(Mỹ Tho) trên con rạch gọi rạch

hướng bắc là đụng Tháp Mười,

Bạng Dấy (sic), năm 1941, dân

năm 1937 gặp tại chỗ này một

trong làng đào nơi nền cũ còn sót

Phật đứng cao 2 thước, tạc trong

gạch lớn miếng khá nhiều, cách

gỗ mù u, theo danh từ khoa học

nhà việc làng độ 1.500 thước, thì

gọi gỗ “calophyllum inophyllum

gặp những món sau đây:

Lin). Chở về viện bảo tàng Sài

a) 2 ngạch cửa bằng đá, để lại

Gòn và đăng bộ số MBB, 2809.

tại nhà việc làng;

Thân hình cao lớn, áo nhà tu

b) Đem về viện bảo tàng, đăng

phủ trên vai xuống khỏi gối,

bộ năm 1942: 1 pesani (chày cà

chạm cho thấy từ lằn nếp cà sa

hương liệu) dài 0m54; 1 thới đá

sát xương thịt, tang thương nhất

cà hương liệu 0m295 x 0m25

là có một mắt cây ngay sóng mũi

(MBB, 3052);

đã rớt mất trông gương mặt sắc

1linga (MBB, 3051); 1 linga

dài 0m62 gãy làm hai khúc (MBB,

diện quả là hiện thân của sự

3050);

đau thương.

1 ngạch cửa chạm 1m45 x

Cũng tại chỗ này tìm thấy

0m43 x 0m15 (MBB, 3049). (Le

hai cây cột nhà bát giác tạc trong

Cisbassac, tr.64).

cây “sơn” (Melanorrhea loccifera)

Đồng Tháp Mười (diễn tả theo

đăng sổ mục lục viện MBB, 2810-

Parmentier, Sylvestre, Malleret):

2811.

1) Ông Sylvestre, thanh tra

2) Khi đi gần về Mỹ Tho,

bổn quốc sự vụ (Inspecteur des

hướng đông, gặp làng Mỹ Quí,

affaires Indigènes) từng trấn

tổng Lợi Trường trong chùa Phật

nhậm ở Cai Lậy năm 1867 và

làng này, thâu về viện bảo tàng:

ở Sa Đéc (1869-1878) có lấy từ

a) 1 khúc thân hình Phật đá,

Tháp Mười và gởi qua Pháp

cao 0m37, đăng bộ viện MBB,

cho hội sử địa tỉnh Rochefort

3043;

một chuyển luân xa bằng đá cổ,

https://thuviensach.vn

330

TVTNMN

nguyên câu Pháp văn là “une

đến 1866, là ổ chống Pháp, vốn là

image en pierre presque entière,

đồn cố thủ của Thiên hộ Nguyễn

de la roue sacrée, symbole de la

Duy Dương, năm 1938 trên phi

domination universelle, recueillie

cơ nhà binh dòm xuống nhìn còn

à Tháp Mười, dans la Plaine des

thấy hào mương bao bọc chung

Joncs... au milieu des ruines de

quanh, xa xa là cây cao tàn lớn

la tour à cinq faces (Préa pram

che khuất, trung tâm có chùa

Loveng). (tr.66).

Việt gọi Tháp Mười cổ tự hay là

2) Ông Etienne Aymnoier và

Chùa Tháp, nền bằng đá ong,

ông H. Parmentier, nhân viên

nền phía tây có bọc một lớp đá

trường Viễn Đông Bác Cổ đều có

xanh kiên cố, chính Ô. Sylvestre

viếng nhiều lần Đồng Tháp Mười

viếng chỗ này trước năm 1881,

trước ông Malleret hèn lâu; và đã

và nhờ Sylvestre tả rõ “tour à

để lại cho hậu thế nhiều bộ sách

cinq faces” (préam loveng) mới

khảo cổ có giá trị.

biết được tháp có năm mặt tiền,

3) Nhưng người khảo cứu

xưa nay dịch theo Thổ là “Tháp

nhiều về Đồng Tháp Mười, phải

Năm Căn” (loveng, travée) là

nói là ông L.Malleret, giáo sư

sai, và nên gọi “Tháp Ngũ Giác”

Pháp văn trường Trung học

(Ngũ Giác Tháp) còn ta gọi Tháp

Pétrus Trương Vĩnh Ký, sau làm

Mười, có lẽ tháp có mười từng hay

quản thủ viện bảo tàng Sài Gòn,

chăng?Thổ đếm “diện” nên thấy

đến những năm tao loạn Đông

ngũ giác”, ta đếm “từng” nên

Dương bị binh Nhật Bổn chiếm

thấy “mười từng” (dầu sao nay

đóng, lật đổ chánh phủ bảo hộ

tháp đã đổ nát, không phương

Pháp, thì ông thăng đến viện

giảo nghiệm được. Trước đây

trưởng trường Viễn Đông Bác Cổ,

chính phủ Ngô Đình Diệm dậy

chính ông nhờ soạn bộ Le Delta

xây tháp lại mới vì không đúng

du Mékong mà quyển thứ IV (Le

nghi thức nên bị phá đổ, không

Cisbassac) khảo về Đồng Tháp, cả

có gì đáng tiếc. Viên đá chuyển xa

những nhà học giả Pháp ấy diễn

luân của Sylvestre gởi qua Pháp

tả Tháp Mười như sau: Giồng

nay nằm tại viện bảo tàng nhỏ

Tháp Mười ở trung tâm Đồng

thành phố nhỏ “musée municipal

Tháp, nơi xóm Tháp Mười, làng

de Rochefort sur Mer". Đá ấy

Mỹ Thọ, tổng Phong Nẩm (Sa

đã gãy không còn nguyên vẹn,

Đéc) ngay chỗ gọi Pràsát Prằm

nhưng đếm được còn sót 12 căm

Lovên, nếu dùng tàu máy canot,

bánh xe (cette pierre est brisée

từ chợ Sa Đéc, theo kinh Cái

en partie... et comportait douze

Bèo, Tháp Mười và con kinh số

rayons) (tr.66). Nay tại viện Sài

4 bis, đi suốt 4 giờ thì tới. Lúc Ô.

Gòn còn gạch cũ, di tích Tháp

Aymonier biết, cuối thế kỷ XIX,

Mười (Le Cisbassac, tr. 65-67).

thì Tháp Mười nằm trên nổng

Nên tìm đọc Le Cisbassac (tr.67-

cao 4 mét, chu vi tròn trực kính

78) và catalogue du musée, tr.65-

độ 30 mét, vùng này lối năm 1861

67). Nên tìm đọc Le Cisbassac

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

331

(tr.67-78) và catalogue du musée

Đánh đùa: đánh bại, đánh

Blanchard de la Brosse quyển

không chừa một người, vật, đánh

1 (tr.81...) mới rõ cổ tích Tháp

ngang ngửa.

Mười).

Nói đùa: Nói không kiêng dè.

Đơ dèm cùi bắp, tua dèm cà

Làm đùa : Làm đại, làm

lách mô binh: câu xưng tên của

ngang, làm càng không kể nên

anh lính thợ chào mào lúc sang

hư, không kể phép.

Pháp trở về: lính nhì hạng (2ème

Đi đùa : Đi ngang, đi sắn

classe (đơ dèm cùi bắp), thuộc

không đợi hỏi han kêu gọi.

hạng ba (troisième classe) mô

Đùa xuống : xô xuống, đùa

binh là diêu động hay mộ binh

xuống.

là lính mộ, hai chữ sau, còn ngờ.

Nước chảy đùa : nước chảy

Đời đàng cựu: danh từ cũ để

trôi đi hết, nước chảy tống

gọi những năm mà Nam Kỳ còn

(ĐNQATVHTC).

thuộc dưới chánh phủ vua Tự

Đùa : bỡn, nghịch, nghẹo :

Đức, tức trước 1883 (tuy Nam Kỳ

nói đùa, chơi đùa (VNTĐKTTĐ,

đã bị Pháp chiếm từ 1859, nhưng

Hà Nội).

thần dân còn nhớ trào xưa nên

Đùa : dt. gạt, đẩy ra, kéo cho

gọi làm vậy).

bằng mặt : đùa thóc, đùa ra, đùa

Đời Minh Mạng thập thất: Th. Ng.

lại.

ý nói việc đã xa xưa lắm, lúc vua

Trt. Bừa, càn, đại, hành động

Minh Mạng ra sắc chỉ tu địa bộ

ngang tàng, không nể nang,

trong Nam Kỳ (1836).

không hỏi trước hỏi sau : đánh

Đời ông Nhạc ỉa cứt su: đời

đùa, mắng đùa, chửi đùa (Lê

xưa lắm, lúc ông chúa Tây Sơn

Văn Đức).

vừa sanh.

Clg. Chạy, nói về lụa mỏng

Đi thâm đêm cho tới sáng:

chạy mình, làm cho chỗ dày chỗ

Th. Ng. đi suốt đêm không ngừng

thưa : hàng này đùa (Lê Văn

không nghỉ, đi suốt đêm thâm.

Đức).

(Trần Phong Sắc, trong truyện

Mỗi việc mỗi đùa cho mình,

Đại Minh Hồng Võ, tr.144, c.4 in

ai chịu cho nổi : (trong tỷ dụ này,

năm 1909, Sài Gòn).

nghĩa đùa là không hỏi trước hỏi

Hầu sáng: dt., hậu sanh (đọc

sau L.V.Đ. kể trên).

giọng Quảng Đông), c/g hỏa

Đụn : đt., đồ, cuộc, làm ra để

kế (phổ ky), trong truyện Tàu

ví lúa. (Đồ, cuộc : tiếng xưa đời

thường gọi “tửu bảo”, tức người

H.T. Của có nghĩa món đồ dùng,

dọn ăn, hầu rượu quán ăn của

cuộc ấy).

người Tàu: hầu sáng a, xẩu lúi:

Tỷ dụ : lúa đụn, lúa hồ.

hậu sanh, tính tiền.

Đống cao. Tỷ dụ : cơm chẳng

Đùa: n. xô một lượt, đùa đi một lượt lành canh chẳng ngon, dẫu cho

(ĐNQATV H.T.C)

chín đụn mười con cũng lìa.

Xô đùa: xô đại, xô tống đi hết

đụn xôi, đụn thịt, đụn rau

(H.T.C)

muống có gắn xu đồng độ chừng

https://thuviensach.vn

332

TVTNMN

10 đồng bạc, để thí giàn, giựt

đông, nấu cơm bằng chảo đụn ;

giàn vào dịp cúng cô hồn ngày 15

cơm chay chảo đụn ngon giòn ;

tháng 7 âm lịch theo đàng Phật.

Đụn rơm : rơm chất đống, cây

Đụn cát : gò cát cao gần bãi

rơm, chỗ chất rơm : trốn cút bắt

biển hoặc ở giữa cánh đồng, cát

đụn rơm.

này là cát nơi biển khi khô bị

Đụn chứa : chỗ chứa, thổ

gió thổi nên tựa thành gò đống

chứa.

như vậy. (Pháp gọi : dune, dune

Ăn có đụn chứa : ăn nhiều

de sable).

quá, bạo ăn (ĐNQATV H.T.C.)

Đụn : đt., (nôm)

...

1) Đống cao : đụn cát, đụn

“Đương lúc ấy :

rau muống thí giàn (ngày trước

Hồ reo bạch nhựt, vượn múa

đến ngày rằm tháng bảy âm lịch

hoàng hôn.

có tục dựng giàn để đụn cúng cô

“Chín khúc ủ ê tầm héo ruột

hồn có đụn cốm, đụn thịt heo tươi,

; năm canh réo rắt quốc kêu hồn.

và vì rau muống là rẻ tiền nhất

“Ngục văn tự thình lình, xót

đụn rau muống có gắn độ 1.000

kẻ thân gieo lừa bướm ;

đồng xu cho tương đối bằng giá

Trận Vô uy cắc cớ. thương

các đụn khác.

người phận mong cánh chuồn.

2) Đụn cát : gò cát gần bãi biển

...

hoặc giữa đồng trống (ban đầu chỉ

“Lúc cuối trời mây liệng, liếc

là một gò lùm lùm, nhưng chầy

đưa nhạn Bắc về Nam;

ngày nổi lên cao, do cát chung

Khi góc bể trăng lu, giơ tay

quanh chồng chất lên mãi; khi

khoát chim rừng về tổ.

nào nổi dọc dài thì gọi là giồng

“Há chẳng là khí tượng tự do,

(xin gợi ý : tiếng Pháp có chữ

ừ! Thế cũng giang sơn hữu chủ”

“dune” là gò cát, rất gần tiếng ta).

(phú Hương giang thu phiếm”

3) Đụn lẫm : đụn là đồ cuộc

Phan Bội Châu, viết lối th. 10-

làm ra để chứa lúa ; lẫm là vựa,

1929)

chỗ chứa lúa có nóc che. Đụn lẫm

Đức Giang (sông Tu Đức) (sic)

là tiếng đôi, hiểu là lúa thóc thừa

(Aubaret, GĐTC): đd., đây là sông

thãi, lớp đổ đống thành đụn trước

Thủ Đức: Bình Giang.

sân, lớp chứa trong lẫm, óc nóc

Nơi tr. 139, Aubaret nói: “Ban

đến tận mái nhà - giàu lớn, giàu

Bot” (đã viết lầm Băng bột thay

to : nhà chủ điền trong Nam, đụn

vì Thủy vọt từ đời Aubaret), khi

lẫm dọc ngang đếm không xuể,

chảy xuống khúc dưới thì gọi Bình

dưới sông có tàu ca nô đậu, trên

Giang, kế đến Ngã ba sông Nhà

bờ có xe ô tô ghé, thật là giàu thấy

Bè. Sông nầy là khúc ngọn của

mà kham.

sông Sài Gòn. (xem Thủy vọt).

Kho đụn : kho tàng chứa lúa

Đước: dt., tên loại gỗ tạp, thường thóc.

dùng làm củi, than: than đước

hao đụn : thứ chảo lớn, chứa

ngún lâu, cháy bền. Cây đước

được nhiều : nhà ấy gia tướng

thường mọc mé biển, trên bãi

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

333

bùn vùng nước mặn lấp xấp; cây

Tấn (936-946), tức Hậu Tấn

đước có rất nhiều rễ, nhờ vậy bám

Thạch Kinh Đường. Đến thời

được bãi biển không trôi và làm

Tống Nhơn Tông (1023-1063),

cho đất lần lần nới rộng ra biên

triều thần sửa chữa ngót mười

lấn đất vì sóng đánh không tróc

bảy năm mới xong.

gốc được. Cây đước, như vậy rất

2) Tân Đường Thư (là bộ

có công trong việc bồi bổ đất đai

Đường Thư đời Tống sửa lại.

thủy thổ.

Triều thần sửa chữa ngót mười

Người chơi kiểng thành thạo

bảy năm, từ Giáp Thân Tống

tìm cây đước già, đào bứng trọn

Khánh lịch tứ niên chí Canh Tí

gốc rễ, đem về tỉa cắt bớt và trồng

Gia hựu ngũ niên (1060). (x. Sử

gốc ngược nơi phòng khách biến

Địa số 14-15 cải chính tin tr. Đồng

thành vật móc áo kỳ quan, móc

Nai 14 cũng của L.T.X. viết).

nón, móc dù (portechapeaux,

(Theo lời phụ thân ô. L.T.X.

portemanteau) vừa lạ mắt vừa

dạy, muốn học chữ nho cho dễ

ít tốn tiền.

hiểu, nên đọc Thủy Hử, Thuyết

Thuộc loại mangrove của

Đường, đừng đọc Đường Thư vì

Pháp (xem thêm Petit Larousse).

lối văn kỳ sáp (cầu kỳ rối rít). (Sử

Đường Thư: tên bộ sách, gồm:

Địa 14-15).

1) Cựu Đường Thư (là bộ

Cựu Đường Thư: Pháp gọi

Đường Thư cũ đời Thạch Tấn.

texte ancien; Tân Đường Thư:

Đường thư soạn vào thời Thạch

texte nouveau, remanié).

https://thuviensach.vn

334

TVTNMN

E

Eo lói: đd., một khúc sông nhỏ từ

Sơn, Nguyễn Ánh từng đặt chơn

Băng cung ra Cổ Chiên, còn nhắc đến. (L.T.X. số tết 1943 Nam kỳ

đời, vì ngày xưa khi chạy giặc Tây tuần báo).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

335

G

Gành Bà: đd., ở Hà Tiên, xem Mom vì Thu Dầu Một), Cầu Tham

Gành Tiên.

Lương (còn chua “hay là Sâm Gành Rái: đd., tên vịnh nhỏ ngang

Lương” ... (Nguyễn Tạo dịch).

mũi Vũng Tàu, NV.

Tưởng nên viết: “Sông Đồng

Đổi ra chữ Hán, ô. Nguyễn

Nai, cầu Tham Lương, Vũng Tàu,

Tạo dịch “Lãi ky” rồi “Lại Cơ”.

Gành Rái... mồi muốn chua, có cả

Thượng Tân Thị dịch “Lái Cơ”.

chữ Hán, tùy thích, thì cứ để vào

Gành Rái: Lại Sơn (chữ viết trong ngoặc đơn: “Lộc Dã Giang, Tham

Aubaret (G.Đ.T.C.) ( chỉ trích c.

Lương Kiều, Thuyền Úc, Lãi Ky

L.T.X. ĐNVT 13).

(L.T.X. ĐNVT. 12).

Ô. Trương Vĩnh Ký trong

La terre s’avance là en forme

PCGBC , viết: Núi Gành Rái: Thát

de promontoire, qui devient plus

Cơ Sơn).

grand à mesure qu’il ’avance

Ô. Aubaret gọi Gành Rái là davantage. Cela forme un cap qui

Lại Sơn, và cũng viết Lai Kè (Lại

enveloppe au nord l’estuaire de

Cơ) dịch: montagne du banc des

Tac Khai, et au sud il abrite Lai

coutres. Còn Sơn Trư là baie du

Son (la baie de Ganh Rai). Ce cap

sanglier.

sert enfin de protection au port

Núi Lãi Ky: Ghành Rái, Sông

de Can Gio.

Lộc Dã: Đồng Nai, Thuyền Úc:

Cette baie n’assèche jamais;

Vũng thuyền (thay vì Vũng Tàu), elle a son ouverture tournée

Chợ Dầu Miệt: hay Dầu Một (thay vers l’est, est large et offre un

https://thuviensach.vn

336

TVTNMN

excellent abri aux grands navires

trổ màu vàng sậm như mật ong.

de l’Océan, qui ne manquent

Thân to lớn dùng làm ván ngựa,

pas d’aller y prendre un bon

không sợ mối nhưng sợ hà khoét,

mouillage. ( Aubaret p. 172).

không nên dùng lớp trắng của

Gảnh Mù U, xẻo Mù U: địa danh

thân cây giữa vỏ cây và lõi, (lớp

thuộc Bến Tre, quê hương Phan

trắng đó gọi là dác).

Thanh Giản. Cây Mù U, lấy dầu

Gò Bình San, cũng gọi là Núi Băng: làm thuốc trị ghẻ, khi trổ hoa,

đd., một thắng cảnh đất Hà Tiên

rất thơm, bông búp trắng xinh

gọi Bình San, ý nói núi như ngọn

như bạch mai và thơm. Vì trong

bình phong, bắt từ mé biển Kim

Nam ít có hoa nầy, nên thường Dự nối liền một dãy che mặt tây

lấy bông Mù U thay thế, Cảnh

thành Hà Tiên, trên núi còn lăng

Mù U, vì vậy, cũng gọi Mai Khê, mộ họ Mạc, và mấy gốc mai già

và quan Phan lựa hiệu Lương thuộc giống Nam Mai, gọi mai Mù

Khê hay Mai Xuyên là để nhớ nơi U, còn nền Xã Tắc đã thành vườn

nhau rún.

trồng trọt, và nền Sơn Xuyên, nhờ

Gáo (gỗ) : dt. Adina cordifolia ở trên cao chót núi nên nay còn

(Rubiacées).

dấu tích. Bài thơ như sau chép

Mật độ (densité D). không có

theo bản của Đông Hồ:

ghi nơi sở nông lâm súc N.V.

Bình San điệp thúy

Gỗ hạng ba, không cứng lắm,

Một bước càng thêm một thú

sợ mối, mọt, dở chịu đựng với thời

yêu,

gian, dùng đóng thùng bộng và

Ngần cây vít đá vẽ hay thêu.

vật dụng rẻ tiền, đánh vẹc ni thì

Mây tùng khói liễu chồng rồi

đẹp thêm.

chập,

G õ đ ỏ ( g ỗ ) : d t . , Pa h u d i a Đàn suối ca chim thấp lại cao.

cochinchinensis (légumineuses).

Luật ngọc Trâu Ông chăng

C.g. gỗ bên và bên có lẽ là

phai thôi,

tiếng Miên.

Ngòi sương Ma Cật đã thua

Mật độ (densité: D. 0,95).

nhiều.

Gỗ thượng hạng, cứng, bền

Đến đây mới biết lâm tuyền

và nặng, giỏi chịu đựng, không

quí,

kỵ mối mọt, dùng lâu lên nước

Chẳng trách Sào, Do lánh Đế

bóng rất đẹp. Dùng đóng tủ bàn,

Nghiêu.

ghế và làm ván ngựa, có bộ thật

Mạc Thiên Tứ

lớn và nguyên tấm gọi ván một,

( điệp thúy là trùng trùng điệp

khi có hai tấm thì gọi ván ngựa

điệp sắc xanh lớp lớp).

đôi, và ván ba là bộ ngựa gồm ba Gò Cây Mai : đd., Mai Khâu.

tấm ghép lại.

Chép theo hai bản dịch Gia

Gõ mật (gỗ): dt., danh mộc ở

Định thành thông chí Trịnh Hoài

N.V. Sindora cochinchinensis

Đức, thì gò nầy nổi cao có nhiều

(Légumineuses). Mật độ (densité:

Nam Mai trên có chùa Ân Tôn, ở

0,90). Gọi làm vậy vì lâu ngày gỗ

hướng Nam cách tỉnh lỵ 13 dặm.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

337

Nguyên trước là cảnh chùa Cơ

là qu’au milieu de la nuit se

Me...

chantent les prières (de Bouddha)

Nay hiểu lại, chùa nầy là chùa

écrite sur les feuilles d’arbres. La

Gò, chữ gọi Phụng Sơn Tự, trên cloche résonne et sa voix s’élève,

đường quốc lộ số 4 về lục tỉnh,

comme une fumée, jusque parmi

mai đây không phải gốc bạch mai

les nuages. Telle autrefois était la

xứ Bắc xứ Tàu, còn gò nổi cao lại

pagode de Thứu lãnh...”

ở một chỗ khác cũng gần đó thời

Gò Công : đd., ở NV, chữ gọi Khổng Pháp thuộc đã lấy đồn cũ (đồn

Tước Nguyên (PCGBC TVK).

Cây Mai), đặt làm đồn lính Tây

Trong sách cũ có khi viết [Gò

rồi nơi giam tù chính trị. Quả nơi

Cuông.

đồn còn có một gốc mai cổ thụ, có

Cơ Me: srok kompong kakoh

từ đời Nguyễn Tri Phương, Tôn

(di cảo TVK trong le Cisbassac).

Thọ Tường, mai chứng kiến biết

(Đất an táng lăng mộ ngoại

bao cảnh tra khảo hành phạt

tộc họ Phạm, của triều Nguyễn, tàn khốc của thời đô hộ. Vốn là

nơi gọi “giồng Sơn Qui”, có mộ

loại “Nam Mai hay Mai Mù U”,

Phạm Đăng Hưng là cha của Thái

cánh hoa nứt từ trong nhánh chớ

hậu Từ Dũ, mẹ vua Tự Đức. Bia không ở đầu nhánh như loại mai

đá của Phạm Đăng Hưng khắc

Trung Quốc. Cũng có người gọi nó

theo chữ của Phan Thanh Giản

là “bạch lạp mai” hay “mai sáp”,

viết, bia thứ 1 bị Pháp tịch thâu

cùng một giống với mai ở Bình

lấy làm bia cho Đại úy Barbet, Sơn (Hà Tiên).

nay ở nghĩa địa đô thành, còn ở Gò

Aubaret p. 179: “La colline de

Công phải thay bia thứ 2).

Mai Ki est située dans le sud de

Gò Công: đd., tỉnh số 18 của Nam la citadelle, à la distance de 13

Kỳ thời thuộc Pháp, từ năm

lis et demi.

1956, sáp nhập với tỉnh Mỹ Tho

Cette colline s’élève comme

gọi tên chung tỉnh Định Tường,

une sorte de pic; elle est plantée

de nombreux pruniers du sud

hiện là tên một quận thuộc Định

(cây mai), dont les anciens troncs

Tường, trước đây có mộ Huỳnh

croissent obliquement. Ces arbres

Tấn, mộ nầy sau Giải Phóng, bị

sont en fleurs à l’époque des gelées

phá bỏ, chỉ còn lại mộ lãnh binh

blanches; leurs feuilles répandent

Trương Định cũng gọi Quản

une odeur aromatique; leurs

Định, với danh bất hủ chống

fleurs sont en communication

Pháp, một lòng trung chết cho

avec les esprits de l’air, et ce sont

vua cho nước.

ces esprits qui les font éclore. Il

Có hai thuyết về Gò Công,

n’est pas possible d’essayer de

người Cơ Me gọi srok kompong

transplanter ces arbres autre

kakoh:

part.

1) Quyển Lexique Français

Au sommet de la colline est

Cambodgien A. Pannetier, thì

située la pagode d’An Ton; c’est

chim công, Pháp gọi “paon”,

https://thuviensach.vn

338

TVTNMN

Miên gọi “kâ Ngôk”, chưa đúng territoire et y leva des gens du

là kakoh (le Cisbassac).

peuple pour en faire des soldats;

2) Tự điển Miên Pháp J.B.

il créa ainsi des régiments avec

Bernard không có chữ kakoh, lesquels il marcha contre les

lại có chữ “dòm kâko” : bois noir

rebelles Tây Sơn. Ce général

extrêmement dur : cây mun mà

acquit, au temps de l’empereur

trước đây Gò Công có nhiều vì ai

Gia Long, une haute réputation

cũng biết tiếng Gò Công trước đây

militaire : aussi le peuple avait-il

có thợ chuyên đóng tủ thờ bằng

en lui la plus grande confiance.

cây mun đẹp khéo.

Du reste, ce territoire de Go Cong

Vậy tôi xin gác vấn đề chọn

se prête très bien aux opérations

chữ nào, nhường cho độc giả định

de la guerre. (Aubaret, p. 206).

đoạt lấy, hoặc ai dịch được thì

Khong Thuoc : đọc Không Tước

càng hay.

Tanh : Võ Tánh

Những chữ nầy không dùng

Gò Sặt : đd., âm chữ Pursat, tên một được :

tỉnh lớn xứ Cao Miên ( Aubaret Kakéy: Néang kakéy : fleur

viết Vo Sac (contigu à la province

blanche qui répand une odeur

de Battambang) nơi trương 124

très agréable.

GĐTC; qua trương 130 lại viết

- kâkêng, kâkêng kâkang,

Vua Sac).

parler d’une manière emphatique

(Miền Nam có một loại cá giẹp

: huênh hoang.

mình, chuyên ở đất bưng, gọi “cá

- Kâkhauch : mauvais,

sặt” chia ra có hai thứ :

corrompu : hư thối.

- Sặt rằn : lớn con, vảy có rằn,

- kâkhô, kâkhi kâkhô :

vằn đen vằn trắng xen lộn.

fanfaron, hardi : khoe khoang,

- Sặt bướm : nhỏ con hơn và

hư trương thanh thế.

mình trắng. Hai thứ cá này rất dễ

- kâkuk : sale : dơ dáy.

nuôi và sanh đẻ rất mau.

Gò Công : đd., Khổng Tước Nguyên.

Lại có khô sặt, mắm sặt, đều

L e K h o n g T h u o c ,

là món ăn rẻ tiền và ngon.

vulgairement appelé Go Cong,

- Tóc hớt sặt rằn, không khéo.

est situé à 90 lis dans le sud de

Gò sặt : đd., Cơ Me gọi Pursat.

la citadelle. Le territoire qu’il

Địa danh nay thuộc Kam Bu chia.

traverse ets composé de terres

Gò sặt là một trong tám trấn đời

excellentes; ses rizières, qui

Minh Mạng. Bảy trấn kia là :

sont extrêmement boueuses,

Nam Vang : Pnom Penh;

produisent une quantité énorme

An Giang : Châu Đốc;

de riz. Là se trouvent beaucoup

Vĩnh Thanh : Vĩnh Long, c.g.

de petites élévations de terrain

Long Hồ;

(gò) et une grande quantité

Định Tường : Mỹ Tho;

d’arroyos.

Phan Yên : Gia Định;

L’an Dinh Vi (1787) l’envoyé

Biên Hòa : Đồng Nai;

impérial Tanh s’établit dans ce Hà Tiên. (T.V.K.)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

339

Gò Vấp : đd., NV, tên một đất gò celles du grand fleuve Tan

cao ráo gần â Sài Gòn, th. t. Gia Binh en son cours supérieur

Định, nếu đào giếng có nước ngọt

( Aubaret p. 184).

lành, sản xuất thuốc lá ngon, gọi

NKLTĐDC, tr. 37 Thượng

thuốc Gò Vấp.

Tân Thị viết : “Sông Lão Đuôn Cơ Me : srok kompong kahòh

tục danh là đầm Gò Bôi (Vui),

klei, srok kờmpắp (di cảo TVK

cách hướng tây tỉnh lỵ 62 dặm,

trong le Cisbassac).

có bến đò Sưu (Xâu) mà chuyển

Rạch Vắp : đd., tên rạch, chữ

qua hướng Nam. Hướng Đông vào

gọi Kiên Giang (PCGBC TVK).

cầu quan lộ Tham Lương, hướng

Đầm Gò Vắp, chữ gọi Lão

Bắc chảy qua chằm Nhu Nê (tục

Đống Giang (PCGBC TVK)

danh là Bến Này (?) (sic) ra rạch

(Thượng Tân Thị, NKLTĐDC,

Tra rồi hiệp với sông Tân Bình.

tr. 37 dịch Đầm Gò Bôi (Vui) và GĐTTC, tập 1, tr. 40 viết :

Sông Lão Đuôn là sai lầm cả).

“Chằm Lão Nhông; bến đò Lưu;

(Trong GĐTC Aubaret, tr. 14

chằm Nhu Nê tục danh Bến

nói có một địa điểm là nơi binh

Nhưng)”. Ta lấy srok Kòmpắp làm Mọi đến đóng, nơi ấy tên Binh

ra Gò Vắp.

Thanh, nay là Gò Vấp.

Gò Vắp : đd., tên xứ, vùng phụ cận

Binh Thanh : Bình Thạnh?

Sài Gòn, th. Gia Định cũ, sản xuất Đoạn này, bản Pháp văn

thuốc hút ngon gọi thuốc Gò.

của Aubaret viết vắn tắt nhưng

(Trong sách Nam Kỳ lục tỉnh

rất gọn “Le Lao Dong est situé

địa dư chí của Duy Minh Thị soạn dans l’ouest de la citadelle, à

năm 1872 và do Thượng Tân Thị

la distance de 62 lis et demi. Il

cho Đại Việt tạp chí xuất bản ở

existe en ce lieu des bacs pour

Sài Gòn năm 1944, thì ô. Th.T.Thị

traverser l'eau. Le Lao Dong

dịch sai là

est une réunion de plusieurs

Lão Đuôn thay vì Lão Đống.

cours d'eau qui atteint une

Nay quen gọi là Gò Vấp.

largeur de 8 lis et demi et une

sai? đúng

profondeur de 4 ou 5 pieds

Gò Bôi (Vui) ( bôi, cái chén; seulement. L’eau y est claire

bôi: hớn hở, vui), thay vì Gò Vắp.

et limpide en tout temps; son

đúng

cours est très sinueux; à partir

(xin đính chính không có chợ

du bac, il va du sud vers l’est

Gò Bôi và sông Lão Đuôn, chỉ có: et passe sous le pont de Tam

chợ Gò Vắp và sông Lão Đống).

Luong, placé sur la route royale.

Gia Định : đd., một trong Lục tỉnh Au nord du bac, ce cours d'eau

Nam Kỳ, do vua Minh Mạng đặt va traverser un marais plein

năm 1832 sau khi bình định giặc

de vase, vulgairement appelé

Khôi; sau hiệp định năm 1862,

Ben Nai. Le Lao Dong se jette bị cắt giao cho Pháp chung với số

de là dans le Tra Giang pour

phận hai tỉnh Biên Hòa và Định

aller enfin mêler ses eaux avec

Tường (mất ba tỉnh miền Đông),

https://thuviensach.vn

340

TVTNMN

và sau hiệp định năm 1874, khi

thành, chợ Bến Thành, mà đặc Pháp thôn tính luôn ba tỉnh An

biệt để chỉ “đầu mối” một địa hạt

Giang, Vĩnh Long và Hà Tiên hành chánh và quân sự rộng lớn,

(mất ba tỉnh miền Tây, tức mất

gồm coi nhiều trấn”. (Bỏ bớt một

trọn lục tỉnh Nam Kỳ), khi ấy đoạn) ( L.T.X., ĐNVT số 12).

Pháp phân chia làm 20 tỉnh (khi

Gia Định danh nhơn (triều

tách Vũng Tàu làm một tỉnh thì

nhà Nguyễn):

là 21), bắt thăm số thứ tự, thì Gia

Lê Bá Phẩm (Sài Gòn) (1749

Định được số 1. Năm 1956 được

- 1823), hiệp biện

nới rộng bằng một số đất lấy của

Lê Văn Quế (Sài Gòn ( ? -

tỉnh Chợ Lớn, nhưng mất đi một

1815), đô thống chế

phần làm ra tỉnh Phước Tuy.

Ngô Nhơn Tịnh (Gia Định) (

Làng sở tại là làng Bình Hòa.

? - 1813), thượng thơ

Gia Định cũng tên gọi chung

Nguyễn Bảo Mưu (Sài Gòn) (

đất Nam Kỳ, như danh từ khác là

? - ?), thượng thơ

đất Đồng Nai. (Nay là một phần

Nguyễn Đình Đức (Gia Định)

của TP. HCM).

1755 - 1819), thượng thơ

Gia Định tỉnh : đd., tên một trong

Nguyễn Đình Thuyên (Chợ

sáu tỉnh đời Thiệu Trị chí Tự

Lớn) ( ? - 1785), chưởng dinh

Đức gồm :

quận công

4 phủ và 9 huyện;

Nguyễn Đức Thành (Sài Gòn)

Phủ :

(? - 1825), đô thống chế

1) Tân Bình Phủ (Sài Gòn)

Nguyễn Đức Thạnh (Sài Gòn)

2) Hòa Thạnh Phủ (Gò Công)

( ? - ?), đô thống chế

3) Tân An Phủ (Vũng Gù)

Nguyễn Đức Xuyên (Gia

4) Tây Ninh Phủ

Định) (1750 - 1824), chưởng quân

Huyện :

quận công

1) Bình Dương (Sài Gòn),

Nguyễn Văn Thành (Gia

2) Bình Long (Hóc Môn),

Định) (1757 - 1817), chưởng quân

3) Tân Long (Chợ Lớn),

quận công

1) Tân Hòa (Gò Công),

Nguyễn Văn Thanh (Chợ Lớn)

2) Tân Thạnh (Kỳ Son),

( ? - ? ), phó tướng

1) Cửu An (Vũng Gù),

Nguyễn Văn Tri (Sài Gòn) (

2) Phước Lộc (Cần Giuộc),

? - ? ), vệ úy

1) Tây Ninh (Tây Ninh),

Phạm Đăng Hưng (Gò Công)

2) Quang Hóa (Trảng Bàng).

(1765 - 1825) hiệp biện đại học sĩ,

(PCGBCTVK)

Đức Quốc Côn

Gia Định thành thông chí. Tên

Phạm Ngọc Uẩn (Sài Gòn) (

một bộ sách của Trịnh Hoài Đức

? - 1805), tham chánh

( ) chớ không phải Gia Định thông

Tống Viết Phước (Gia Định) (

chí. Chữ “thành” ở đây không có

? - 1801), đô thống chế quận công

nghĩa là thành trì, thành lũy, Trương Minh Thành (Gò Vắp)

thành quách, phủ thành, huyện ( ? - 1810), thượng thơ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

341

Trương Phước Luật (Gia

nhiêu, nên để bù đắp bèn gắn xu

Định) ( ? - 1795), chưởng cơ

đồng vào đụn, đồ bằng 10 đồng

Võ Tánh (Sài Gòn) ( ? - 1801),

bạc), rồi sau lễ cúng cô hồn ngày

chưởng quân quận công

rằm tháng 7 âm lịch những năm

Võ Văn Lượng (Gò Công) (

trước giải phóng (trước 1975), thì

? - 1797), chưởng dinh.

cho dân chúng áp vào xô giàn,

(theo Lê Thọ Xuân)

giựt giàn, lấy các vật cúng cô

Gia Lộc : đd., một trong bốn trạm

hồn ấy về dùng và cho rằng được

của tỉnh Gia Định cũ, N.V., 27 lý.

phước. Lễ ấy gọi thí giàn (khi Ba trạm kia là : Gia Cẩm,

phát thẻ) hoặc giựt giàn khi thay

Gia Nhơn,

vì phát thẻ thì cho dân chúng xô

Gia Tân.

giàn giựt lễ vật cúng ấy.

(P.C.G.B.C. T.V.K.)

Giang Thành dạ cổ : một danh

Gia Nhơn : đd., một trong bốn

thắng ở Hà Tiên, tiêu đề cho bài

trạm của tỉnh Gia Định đời đàng

thơ :

cựu, N.V., 29 lý.

Trống quân Giang Thú nổi

Ba trạm kia là : Gia Cẩm,

oai phong

Gia Tân,

Nghiêm gióng đòi canh ỏi

Gia Lộc.

núi sông

(P.C.G.B.C. T.V.K.)

Đánh phá mặt gian người

Gia Tân : đd., một trong bốn trạm

biết tiếng

của tỉnh Gia Định đời đàng cựu

Vang truyền lịnh sấm chúng

: 29 lý.

nghiêng lòng

Ba trạm kia là : Gia Cẩm,

Phao tuôn đã thấy yên ba vạc

Gia Nhơn,

Nhiệm nhặt chi cho lọt

Gia Lộc.

mảy lông

(P.C.G.B.C. T.V.K.)

Thỏ lụn sớm hầu trưa bóng ác

Giá Tỵ (gỗ) : dt. cây ở N.V. Tectona Tiếng xe sầm sạt mới nên

grandis (Verbénacées). Mật độ

công.

(densité). D.0,62.

(Mạc Thiên Tứ)

Gỗ nhứt hạng, nhẹ và thớ

( Giang Thành dạ cổ là tiếng

mềm. Không nhót không sợ mối

trống cầm canh chỗ đồn thú bên

mọt, giỏi chịu sương nắng, ngâm

bờ sông, về ban đêm. Sông Giang

nước không mục. Dùng đóng

Thành bắt nguồn từ vùng Sài thùng chứa nước, đóng ván tàu

Mạt, Lình Quỳnh trên địa phận

không xóc không sướt. Trước kia

Cơ Me, chảy ra vàm Hà Tiên, xưa

dùng làm quạt chong chóng tàu

gọi Càng Khẩu (Kan Kao). Thời

bay và tăm xe hơi, vành xe đạp

họ Mạc (1708 - 1771), thì con kinh

Peugeot.

Vinh Tế chưa có, vì chỉ đào từ năm

Giàn : đồ cuộc làm bằng cây có gác,

1819, vậy không liên lạc với Tiêu

trên chưng bày đụn xôi, đụn thịt,

Tự thần chung, và chỗ đề thơ có lẽ

đụn cốm, đụn rau muống (đụn

là ở vàm sông Giang Thành, chỗ

rau muống vì không đáng giá bao

https://thuviensach.vn

342

TVTNMN

đầu dãy Trúc Bằng Thành Bờ Đồn

ngày nay ít ai biết rành, nên sau

Lớn. (Theo Đông Hồ).

thành ngữ “Già Ba Tri” hiểu sai

Giá tị : dt. cây giá tị. (Thực). - Loại là người nào già mà còn mạnh

cây to, vỏ trắng, gốc cây có nhiều

ăn hay có nhiều vợ nhỏ là “Già

khía cạnh, lá to dày, nhám, lá

Ba Tri”. Kinh lược sứ Phan phải non chà trong tay ra màu đỏ

giảng đi giảng lại mãi rằng “Già

máu, hoa chùm trắng hình ống

Ba Tri” là người quắc thước, can

loa, lá và hột có tính hạ lợi, hoa

đảm có công sửa làng giúp nước,

có tính lợi tiểu tiện, gỗ có chất

lập chợ mở đường, chớ không phải

quinôn gọi tecktoquinôn (tự điển

người già mà ăn nhiều hay lắm

Lê Văn Đức) (theo Miscellanées

vợ (do Thái Hữu Võ thuật và Lê Trương Vĩnh Ký, gọi cây dầu

Thọ Xuân viết tr. Đồng Nai văn Xiêm, vì do bên Thái Lan đem

tập số 9).

qua trồng thử nơi trước dinh

Giang Định: đd., N.V. một trong bốn

Toàn Quyền cũ, gỗ giá tị xuống

trạm của tỉnh An Giang đời đàng

nước giỏi chịu đựng, mối mọt

cựu, 45 lý.

không ăn, dùng đóng tàu và

Ba trạm kia là: Giang Hòa,

trước kia dùng làm cánh máy bay

Giang Lộc, Giang Mĩ.

và căm xe hơi rất bền chắc, duy

(P.C.G.B.C.T.V.K).

cây không nước bóng, không vân

Giang hồ. -Il y a des personnes

đẹp, nên kể hạng gỗ trung bình

qui vivent constamment dans

(tecktora grandis), sức nặng thả

leurs barques converties en

xuống nước đensité 0,62.

maisons; ce sont celles que l’on

Tự điển Génibrel ghi: tectona

nomme des Giang Ho (Aubaret

theka ou grandis (Quercus

tr.97)

Indica) des Verbénacées; teck ou

Nên hiểu đây là khách giang

chêne des Indes.

hồ, những người chuyên sống

Trương Vĩnh Ký (Miscellanées)

tháng này qua tháng nọ trên

dạy rằng khi vào rừng phải lấy rìu

chiếc thuyền của họ, lấy đó làm

rong da gốc giá tị một vòng rồi để

nhà. Cho nên nói khách giang hồ

đó cho cây lần hồi héo và chết khô,

là người bỏ nhà lo tìm đường cứu

qua sang năm sẽ đốn thì gỗ không

nước. Nguyễn Khuyến trong bài

xé nứt, bằng đốn lúc còn tươi thì

Quốc kêu cảm hứng có viết:

gỗ không dùng như ý muốn được.

Đêm đêm ròng rã kêu ai đó

Theo quyển Le monde malais

Giục khách giang hồ dạ ngẩn

của Ch. Robequain (tr. 70) viết le

ngơ!

teck (tectona grandis): le “djati”,

Từ ngữ nghĩa đó, giang hồ lại

như vậy danh từ “giá tị” gốc từ

biến nghĩa một lần nữa để chỉ gái

Mã Lai mọc đến Thái Lan và Lào

làng chơi, tức gái sống trên sông

Thượng, V.N. ta không mọc nhiều.

trên hồ.

Già Ba Tri: nđ., th.ng. (Câu chuyện

Giang Hòa: đd., N.V., một trong bốn

Thái Hữu Kiêm ở Ba Tri, đi bộ

trạm của tỉnh An Giang đời đàng

ra Huế để kêu nài tới tai vua, cựu, 65 lý.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

343

Ba trạm kia là: Giang Định,

Giao Sơn: đd., thuộc tỉnh Hà Tiên.

Giang Lộc, Giang Mĩ (Nhưng tất

xem Núi Hang.

cả đều thuộc tỉnh An Giang)

Giáp nước: dt. chỗ hai mối nước (P.C.G.B.C.T.V.K).

đụng lấy nhau (ĐNQATVHTC).

Giang Lộc: đd., N.V., một trong bốn

Trên một con sông từ nguồn

trạm của tỉnh An Giang đời đàng

chảy xuống biển, dọc đường

cựu, 54 lý.

mang theo phù sa cát hoặc bùn

Ba trạm kia là: Giang Định,

trôi theo, đến lúc gặp nước thủy

Giang Hòa, Giang Mĩ.

triều từ biển chảy lên (con nước

(P.C.G.B.C.T.V.K).

lớn), hai mối gặp nhau dồn ứ, cát

Giang Mĩ: đd., N.V., một trong bốn

và bùn đọng lại lâu ngày mọc lên

trạm của tỉnh An Giang đời đàng

cao, sông lớn thì gọi nổi cồn, sông cựu, 53 lý.

nhỏ thì có thể gọi “nổi sống trâu” , Ba trạm kia là: Giang Định,

Pháp gọi “nổi gáy lừa” (dos d’âne), Giang Hòa, Giang Lộc.

ghe thuyền đến đó mắc cạn phải

(P.C.G.B.C.T.V.K)

chờ nước lớn mới thoát qua được,

Giang Thiên: đd., NV (xem Hà Âm).

ví bằng chỗ đó có đá nhọn thọc lên

Giáng Hương (gỗ: dt. Pterocarpus

(lố rạn), thì nguy hiểm không liệu p a d a t u s ( L é g u m i n e u s e s

trước được, lại nữa những chỗ ấy,

papilionées).

biết dời chỗ, mùa gió chướng thổi

Mật độ (densité: D.I).

già thì lên cao phía trên nguồn,

Danh mộc dùng làm ván

mùa nước đổ từ ngọn thổi xuống,

ngựa, không sợ mối mọt, có mùi

thì “lưng lừa” dời xuống vàm, di

thơm nhưng lâu ngày mủ đóng

chuyển được nên thường thấy

làm cho mất đẹp. Dùng đóng tủ

tàu lớn ngoại quốc vô sông Sài

bàn, hòm mắc tiền.

Gòn, nói tỷ dụ, phải có hoa tiêu

Giáng Hương: dt., thứ cây gỗ lớn,

dẫn đường, phòng ngừa tránh lố

thịt nó xen sắc đỏ đen, trông rất

rạn, còn trên các sông nhỏ trong

đẹp, khi còn mới, tủ bàn bằng

xứ thì phải thành thạo và giàu

kinh nghiệm để biết “giáp nước”

giáng hương tiết ra thơm tho,

mà tránh. Ở khu vực gần Cà Mau

nhưng lâu ngày mủ đóng lu

chỗ các con nước gặp nhau chảy

mờ mất đẹp, gỗ dùng làm quan

ra biển Cà Mau gọi là Giáp Nước

quách hòm thì lâu mục và giữ

trở thành một xã ngày nay (thuộc

được xương cốt thơm bền. (Nếu

tỉnh Minh Hải).

có cây to, bổ ra làm ván ngựa thì

Giấm hơn mụ Hoạn: ghen hơn

quí, nằm trên ván ngựa giáng

Hoạn Thư, một nhân vật trong

hương vừa mát vừa thơm mùi gỗ

truyện Kiều. (do câu Kiều: “Giấm

quí. (Ngày nay khó kiếm, dăm

chua lại tội bằng ba lửa nồng” ).

bào giáng hương, có người lấy

Giếng nước uống ở thành Phan

ngâm vào rượu nếp trắng, rằng

Yên (Gia Định): đd., (1)

trị được nhức mỏi: thuốc rượu

L a p r o v i n c e d e P h a n

giáng hương.

Yen possède trois puits très

https://thuviensach.vn

344

TVTNMN

remarquables. Le premier, situé

1) Ở sông nhỏ Trúc Bài hay

à Ngưu Tân, auprès de l’arroyo

Trúc Bè, nơi Bến Nghé, gọi tên Trươc Ti, se nomme Tan Tinh.

là Giếng Trấn. Giếng này ở giữa

C’est une source d’eau douce qui

dòng nước mặn, nhưng mạch

jaillit du milieu d’une mare d’eau

nước trào thành suối ngọt, ban

saumâtre. Dès le principe, les

đầu người ta lấy ống tre đặt vào

habitants ont su s’emparer de ce

miệng suối, thì nước phun lên

jet d’eau douce en le conduisant

lấy vò chum mà hứng không kịp.

dans des bambous creusés

Sau nhân đó người ta xây đá làm

jusqu’au point où chacun va y

miệng cho liền với đất bằng, và

remplir ses vases. La source ne

nước rất ngon.

diminue jamais en intensité.

2) Ở bến nước bờ phía bắc sông

Plus tard l’eau fut conduite dans

Bình Dương, thôn Tân An, gọi des canaux en pierre, et l’on en

Giếng Danh.

pava le dessus avec soin; cela fut

3) Ở bờ phía tây sông cũ Tân

d’une très grande utilité pour les

Long, thôn Tân Phú Hội, gọi habitants.

Giếng Nhuận.

Le deuxième puits est situé

Người chuyên bán từng

sur la rive nord du Binh Duong

thùng thì gọi “gánh nước mướn” ,

et dans une sorte de bassin; les

ghe thuyền chuyên lấy nước

habitants du village de Tan An,

ngọt từ sông cái đem đến chỗ

placé dans l’ouest de ce puits, lui

nước mặn, tỷ dụ các ruộng làm

ont donné le nom de Dianh Tinh

muối hay vùng Sóc Trăng, Cà

(puits renommé).

Mau, thì gọi ghe đổi nước và Le troisième puits est situé

không bao giờ họ dùng chữ

sur la rive occidentale de Tan

“bán nước”.

Long Cưa et sur le territoire Trào Pháp lấy nước ở giếng

du village de Tan Phu Hoi; on vùng chung quanh Nhà Thờ Lớn

le nomme Nhưn Tinh. Tout

le monde, soit de près ou de

Sài Gòn nay còn dấu tích và vùng

loin, vient puiser à ce puits et y

Gò Vấp.

chercher de l’eau en barque; on

Giận nứt bong bóng: th. ng. cơn s’y succède sans cesse, et jamais

giận tràn hông, tuồng như gần

on ne le voit sans personne

bể bong bóng chứa đầy nước tiểu.

alentour. ( Aubaret, p. 197).

Cũng như giận ói máu.

1) Les Européens lui ont

Giấy oảnh ổng bê liền: th. ng.

donné le nom de puits de l’évêque

giấy bạc hai chục đồng, ông ấy cho

d’Adran.

liền tức khắc. Giấy hoảnh dịch âm

Giếng nước Phiên An: đd.

tiếng “vingt”. Bê dịch âm tiếng

Ngày xưa về nước dùng,

paie, payer (trả tiền).

một vấn đề tối quan trọng, ta

Bê lúi: th. ng. cho tiền. Ráp có những giếng này ở các nơi

tiếng “bê” (Pháp ngữ) với tiếng

khác nhau:

Triều Châu “lúi” (tiền).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

345

Xu lúi: xu, dịch âm tiếng “sou”

L e s Đ ô n g S ơ n f u r e n t

(tiền lẻ, Pháp) với “lúi” (Triều

divisés en quatre brigades: le

Châu).

premier général nommé Diong,

Bồ lúi: bồ (bất, không có, Triều

commanda la première brigade,

Châu): không có tiền dính túi.

dite tiền quân (avant garde); le

Giồng: dt., cuộc đất cao, do sóng deuxième général, nommé Triêm,

đánh và gió thổi làm nên ở N.V.

commanda la seconde, dite Hữu

có nhiều cát hợp thành đụn

Quân (brigade de droite); le

thành giồng, rất ít nước, nhưng

troisième général, nommé Luong,

khi đào được giếng thì nước rất

fut mis à la tête de la brigade de

tốt, trong và ngọt: đất giồng,

gauche dite Tả Quân; et enfin,

ruộng giồng, giếng giồng. Như

la brigade d’arrière garde (hậu

Giồng Ông Tố ở Gia Định, Giồng

quân) obéit au général Bac.

Én ở Tân An.

Gọi Hai giồng là giồng Lão

- giồng Lình Kía ở Sóc Trăng

Trực và giồng Giao (nôm gọi

có tên chữ là giồng Long Tử (Lình,

giồng Keo)

tiếng Triều Châu là long, tử là

- Ba giồng là giồng Nhựt Bổn,

kía).

giồng Tòng Dao và giồng Diung

- Mẹ mong gả thiếp về giồng,

- Ba giồng khác là giồng Túc

thiếp than phận thiếp, gánh gồng

Tân (Bến Lúa), giồng Trúc Toan

không kham (cd.)

và giồng Tỉnh (giếng). Ba giồng

Giồng, Gò: dt.

này ở bãi biển Ba Lai (Trúc Toan

Những danh từ trong Aubaret,

có lẽ là Dù Tấn (Dù Lọng)

tr. 198 để đối chiếu khi đọc các

Giồng Cai Vang, phải chăng

bản dịch NKLTĐDC và GĐTTC:

là giồng Cai Vinh?

giong kien dinh: giồng Kiến

Giong de Thuy Mai couvert

Định

de l’espèce de jonc vulgairement

giong tran dinh: giồng Trấn

nommé mu-u avec le fruit duquel

Dinh

on fait de l’huile (lầm cây mù u

giong Ki Lan, qua qua, Diu

với lác) Chieu Giong, Lao Ngan

Giang. giồng Kỳ Lân, Trảo Trảo,

giong Tra Luat: giồng Trà

Giong là Giồng Chiêu, giồng Lão

Luộc

Ngân ở Ba Lai.

le général Phuong là Phương

Les six giong de Hoa, Toan,

quận công Đỗ Thanh Nhơn.

Thanh, Chan Bieu, Van et Kiet

le général Li général en chef

sur le territoire de Ca Hong là

des Hoa Ngai: tướng họ Lý cầm

Giồng Huê, Giồng Toán, Giồng

đầu đạo binh Thiên Địa Hội “Hòa

Thành, Giồng Chơn Phiêu (chưn

Nghĩa đoàn”; có lẽ là Lý Tài.

bầu), Giồng Vãng, Giồng Két

Nguu Tan (Ben Nghe): Ngưu

(Kết) ở làng Kỳ ôn bên tả sông

Tân (Vàm Bến Nghé).

Mỹ Tho.

Đạo binh Đông Sơn của Đỗ

5 giong Thanh, Kiuyên,

Thanh Nhơn gồm các đạo này:

Trương, Nan et Xa Luan sur

https://thuviensach.vn

346

TVTNMN

les bords de Can Loc là giồng

- Giồng Huê, giồng Toán,

Thiền, giồng Chuyên (gạch),

giồng Thành, giồng Chơn Phiêu

giồng Trường, giồng Năn và giồng

(Chưn Bầu), giồng Vãng, giồng

Xa Luân (bánh xe) thuộc địa phận

Két (Kết) ở làng Kỳ Hôn bên tả

sông Cần Lộc.

sông Mỹ Tho, đều là ruộng tốt.

Les trois giong de Thap, Me

- Giồng Thiền, giồng Chuyên

et Thao là giồng Tháp, giồng Me

(gạch), giồng Trường, giồng Năn, và giồng Táo ở trên địa phận sông

giồng Xa Luân (bánh xe), đều

Cái Tháp.

thuộc địa phận sông Cần Lộc;

Giồng... : đd., những địa danh này

- Giồng Tháp, giồng Me,

viết bằng nôm tự, và do T.T.T. dịch giồng Táo, ở về địa phận sông Cái và đăng trong bản NKLTĐDC

Tháp v.v... các giồng này hạp với

( Đại Việt in năm 1944), chưa

bông vải, khoai lang, khoai môn,

chắc đúng:

dưa rau... (NKLTĐDC tr.49).

- Giồng Kiến Định, xưa có lập

Trong bản dịch GĐTTC tập 1,

đồn trú binh, nay cơ chỉ vẫn còn;

Nguyễn Tạo coi theo mặt chữ mà

- Giồng Cánh Én , giồng Kỳ

dịch, nên giồng cánh Én hay Cái Lân, giồng Trao Trao, nơi gọi Ba Én, ông viết “giồng An” (tr.51) còn Giồng, giồng Lữ, giồng Trà Tân, giồng Trảo Trảo thì viết “giồng giồng Sao, giồng Triệu...

Tảo” ??

- Ba Giồng (Cánh Én, thuộc

Ba Giồng, tr. 18 NKLTĐDC có

làng Khánh Hậu (Tân An), c.g.

kể: Giồng Cánh Én (Khánh Hậu),

Cái Én/, đi cho tới Thuộc Nhiêu

giồng Kỳ Lân và giồng Trảo Trảo.

và Cai Lậy, ấy Ba Giồng); nơi đây Giồng: Cửu Long Giang, từ Nam

là sào huyệt của nhóm Đông Sơn

Vang chảy vào Nam Việt, chảy ra

cầm đầu là Đỗ Thanh Nhơn và

Nam Hải, rẽ chia như cánh quạt,

cũng là nơi sản xuất các hổ tướng

bắt từ Bắc kể xuống Nam, có cửa

nhà Nguyễn: Nguyễn Huỳnh Đức

Tiểu, hay là sông Mỹ Tho, Cửa (Khánh Hậu, Cái Én), Võ Tánh)

Đại, cửa Ba Lai, cửa Hàm Luông

(giồng Sơn Qui, Gò Công), Lê Văn

và Cửa Cổ Chiên. Ngày nay cửa

Duyệt (Rạch Ông Hổ, Mỹ Tho);

Ba Lai bị cát lấp, ngồi trên máy

- Giồng Lão Trực, Giồng Keo,

bay dòm xuống, Ba Lai gần giống

thuộc một cù lao ngoài biển;

một ngón tay của thợ Trời, nước

- Giồng Túc Tân (Bến Lúa),

chảy lờ đờ. Hết cù lao Minh tới cù Giồng Du Tán (Dù Lọng), giồng

lao Bảo, đó là vùng đất phì nhiêu

Tĩnh (Giếng) ở bãi biển Ba Lai; của tỉnh Trà Vinh, Vĩnh Long,

- Giồng Cái Vinh, ở bên rạch

Cần Thơ, Sa Đéc, Long Xuyên và

Cai Vinh, mé tả sông Mỹ Tho;

khỏi Vàm Nao là một phần của

- Giồng Thủy Mai, giồng Ba

Châu Đốc, thảy đều thuộc vùng

La (tục danh là Giồng Cái Mít Mù sông trong nước ngọt. Cái cửa Cồn

U), Giồng Bộ Tân, Giồng Chiêu, Ngao vô tình bị viết trên địa đồ

Giồng Lão Ngân ở phía trên cù

lầm là cửa Cung Hầu, cũng chẳng

lao biển Ba Lai;

thấy ai cải chánh.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

347

Các xứ miền Nam vừa kể trên

cái nóc “mái ngói hai từng kiểu

đây đều có giồng, tức những lằn

Miên” và nóc chùa Thổ Vát An,

sọc song song nổi dài dài nối tiếp

đầu ngói có miếng xanh xanh viền

nhau chia cuộc diện Nam Kỳ ra

hồi văn đỡ giọt nước mưa và trên

hết giồng tới nước và cứ phân

chót lai chạy dài gắn rồng xanh

biệt xóm nào nhà day mặt vô sân

Lưỡng long triều nhựt, có chim

không ngó ngó ra lộ cái, hoặc ra

phụng mà cũng có ông Nhựt bà

sông sâu nước chảy, ấy là nhà

Nguyệt đồ gốm Cây Mai, thì té ra

người Miên, và nhà nào mọc sát

nết giận kia rồi cũng có lúc phải

mé sông có một cây dừa thả xuống

nguôi và khi khuây lảng cơn giận

nước làm cầu lên xuống hay ngó

rồi lại thương nhau càng nồng

mặt ra đường có xe chạy là nhà

mặn. Đi Tiểu Cần rồi qua Cầu Kè,

người Việt, và vì mùa hạn luôn

tới Trà Ôn rồi sang Sa Đéc, đâu

luôn thiếu nước cho nên nhà nào

đâu cũng có người Miên và người

nhà nấy, không phân biệt Miên

Việt sống chung đụng nhau, giồng

hay Việt nữa, trước mỗi nhà đều

này qua giồng kia, thậm chí xứ Sa

có một cái lu hông vàng khè và

Đéc vườn tược xanh om, hoặc xứ

một cái gáo bằng nửa miếng sọ

Trà vinh khô khan mà nhiều lúa,

dừa tra một cán dài, tha hồ cho

trên mặt đất vết tang thương tuy

khách đến nhà, muốn uống nước

đã mất dấu, mà dưới lòng đất sâu,

giải khát hay rửa cẳng cho mát

nếu có công tìm thì thiếu chi là di

chơn trước khi bước vô nhà thì

tích cơ me xưa. Những thẻ tài liệu

cứ tự do thọc gáo vô lu mà múc.

này không phân biệt màu da và

Vả chăng ai ai, cũng biết nước là

viết ký sự phải lấy vô tư làm gốc.

vật quí, không nên xa xí, nhưng

Giồng Basei (Ba Si): đd., (Trong tự

phàm lệ khi rửa cẳng giội thêm

điển J.B.Bernard, có chữ baissey:

vài gáo cho thấy được thêm mát

feuille de bananier dans laquelle

mẻ thì cũng không ai nói gì, ấy

on dépose des offrandes pour les

mới thật là lòng tốt bụng tốt của

génies: lá chuối dùng lót lễ vật

người Miền Nam, bất phân da đen

cúng kiến thần phật. Tôi định từ

da vàng, và tại sao sống chung với

baissey, viết ra basei, rồi ba si, nhau đã nhiều thế hệ mà vẫn ít đi

chót hết là Ba Si, Ba Tri, tức Việt lại với nhau, chú Việt sính thơ cất

Hóa 100% vậy).

nhà dựa mé nước và chàng Miên

Qua khỏi giồng Chùa Chim,

hờn mát day mặt nhà ngó vô sân,

là tới giồng Basei, thuộc làng cái ấy xin hỏi tiền căn hậu kiếp

Phương Thanh, tổng Bình Khánh

của một sự hiểu lầm thâm niên

(Trà Vinh), nơi đây ngày trước

cố đế đến nỗi nay lại đánh nhau

còn thấy dưới một gốc cây da lớn:

khốc liệt chung qui cũng tại ở gần

1 bệ đá vuông, 1 bồn tắm (dục

nhau mà không chịu tìm hiểu

bồn) 0m57x0m57x0m45, kể luôn

nhau, khiến cho mối bất hòa khó

vòi 0m885 bề dài, 1 tượng phập

tiêu khó dứt. Tuy vậy ngó lên nóc,

đá mất đầu và 1 chân tượng lớn

thấy đình Phước Ảo (Trà Vinh có

(Le Cisbassac tr. 35)

https://thuviensach.vn

348

TVTNMN

Giồng Bàng Đa: đd., giồng này gần

Du là Ngưu Ma Vương, và bộ Tây sông Cổ Chiên.

Du viết bằng Miên tự vẫn được

1) Vat Khnong ( khnong là truyền tụng trong giới chùa Miên

phía trong). Chùa này ở trên

và dân gian xứ cơ me).

giồng Tà Phát, làng Hòa Lợi, tổng Tượng này khi gặp năm 1902,

Trà Nhiêu (Trà Vinh). Nơi đây

tỉnh Trà Vinh gởi ra Hà Nội cho ông Malleret có gặp một linga trường viễn đông bác cổ, ở đây

cao 0m47 chia ra ba phần, phần

lại chuyển về viện bảo tàng Nam

trên đầu dài 0m185 thì tròn,

Vang, đến năm 1928 lại giao trả

phần giữa bát giác, dài 0m05,

về viện bảo tàng Sài Gòn. Đây là

phần gốc (cán để cầm thì vuông,

một tượng Uma còn nguyện vẹn,

đo độ 0m235 x 0m10 x 0m10; 2)

không sứt mẻ.

Ngoài linga, còn gặp một tượng

Từ xóm Liêu Hữu đi một đỗi

phật kiểu xiêm (Thái Lan) bằng

về đông bắc, thì gặp làng Tập

gỗ sơn son thếp vàng, cao 1m75

Sơn, tổng Ngãi Hòa Thượng, nơi tính luôn bệ thì cao 2m27. Theo

đây có Vat Cetdei, ta gọi là Chùa

truyền thuyết, tượng này ngày

Tháp, và Cetdei, tức là cái tháp

xưa gặp ở bờ biển.

này làm bằng gạch lớn miếng,

2) Cách đó độ 5 kilomét,

tương truyền là cổ. Nơi đây thuật

hướng về Tây Bắc, nơi làng

lại năm 1890 có đặt dưới ao một

Vĩnh Thuận, tổng Trà Nhiêu

bia đá có chữ Miên, nhưng ao nầy

(Trà Vinh) là miễu ông tà Nak sau đó đã lấp bằng nay khó tìm

Ta Sàmràn, trong miễu còn lưu

ra bia ấy ở đâu. Tại vat Cetdei

trữ nhiều phật đá gãy làm nhiều

có đem về viện bảo tàng: a) một

khúc rời.

phật đá Lokecvara 4 tay, ghi số

3) Cách đây 200 thước hướng

MBB 2834; b) một tượng phật

về Tây Bắc thì gặp một miễu ông

đá Tiền Đế Thiên Visnu, 4 tay,

tà khác, gọi Nak Tà Prambey

theo nhà khảo cổ quá cố Pierre

Chom ( Prambey là tám; chom là Dupont thì tượng này có trước

đẹp: bát mỹ : 8 cái đẹp). Trong

những tượng Đế Thiên tay chân

miêu có hai pesani bằng đá xanh,

tách rời, vì tượng này tay chân

dài 0m10 và 0m12 (Le Cisbassac,

còn nương. Có kiền đá kềm lại

tr.27).

cho thêm chắc và lấy đó suy luận

Giồng Bắc Trang: đd., có ba giồng

rằng cổ hơn các tượng tay chân

ở cùng một chỗ gần nhau là Bắc

tách rời; c) món thứ 3 là một

Trang, Da Lộc và Trà Vinh.

phần còn lại của một cột đá trên

Tại xóm Liêu Hữu, làng Lưu

đầu có chạm tỉa khéo (cao 0m59,

Nghiệp An, quận Trà cú (huyện kính tâm 0m18).

cũ Bắc Trang, năm 1902 có gặp

Từ đây đi lần tới 1km800 nữa

nơi đây một tượng Phật đá cổ

thì gặp chợ Trà Trót, ở làng Tập Miễn Tiền Đế Thiên, thần Uma

Sơn, nơi đây có một miếu thờ

chiến thắng quỉ đầu trâu (quỉ đầu

Nắc Tà (đường Trà Vinh đi Trà

trâu này có lẽ trong truyện Tây

Cú) trong miếu còn thờ nhiều đá

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

349

cổ Miên đã gãy rời lụn vụn và

Giồng Càng Long (sic), xóm

một pesani (dài 0m24) ( pesani Mỹ Huệ, làng Mỹ Cẩm, tổng Bình

là chày đá dài và tròn như chiếc

Khánh (Trà Vinh) có:

gối, người Ấn dùng cà trên thớt đá

1) 1 nền di tích Miên cũ còn sót

cho hương liệu (épices) mau nát

nhiều gạch lớn miếng nằm ngổn

thành bột để cúng kiếng).

ngang, nay đã trở nên vườn rẫy;

Nếu đi lần tới nữa thì gặp ở

Tháp Bà Sắc, ở cách đó độ

làng Phước Hưng, tổng Ngãi Hòa 400 thước, nay còn cao hơn ruộng

Trung ngôi chùa Thổ tên là Vat chung quanh trên 3 thước và ba

Slen Cas, nơi đây có một tượng

bể bao bọc ruộng nước, còn một

đá cổ Miên Visnu. (Le Cisbassac,

bể là đất liền.

tr.15).

Tháp Cu Chì, ở cách tháp Bà

(Cas, đọc chak: cũ).

Sắc lối 200 th., nhưng nơi đây

Giồng Bình Phú, trên đường Vĩnh

di tích cơ me đã lấp mất và trên

Long đi Trà Vinh, nơi gọi Giồng

nền là ngôi đình làng Mỹ Huệ

Đồng Điền, làng Bình Phú, tổng thay thế.

Bình Khánh, còn di tích xây cất

Đình làng An Trường, tổng

cũ nay sót laị nhiều gạch nguyên

Binh Khánh Thượng ở cách đó

miếng lớn. Dưới một gốc đa cổ thụ

200 th. về hướng đông nam, cũng

lấy đem về viện bảo tàng Sài Gòn:

xây trên nền di tích cơ me cũ, nơi

1 thân tượng đá mất đầu cao

đây ông Danh Han, nhơn viên

0m55 (MBB, 2870) (kiểu Phật

viện bảo tàng Sài Gòn có lượm

Bakhen).

đem về cho viện 1 gốm cơ me

1 thân phật đá nữ, cao 0m70,

cao 0m255, bề ngang kính tâm

kiểu vỡ khéo lắm, số MBB, 2871.

0m275, da men màu nâu lợt, hình

Vài đá cổ vụn: tay Lockecvara

dáng giống cột trụ bao lơn (MBB,

cầm bình bát MBB 2826, 1 món

3032) mà ông nói đã lượm trong

số MBB, 2827 và MBB 2829,

vườn gần đầu cầu con kinh Loco.

2828 v.v...

(Le Cisbassac, tr.38).

Cũng tại làng Bình Phú, gần

Giồng Cầu An Hạ (cổ tích, di

bạc sông Cổ Chiên, cũng có nền

tích): Vùng Cầu An Hạ vẫn thấp

kiến trúc Miên cổ, năm 1910 cai

hơn các giồng bao bọc chung

tổng Phương dạy phá đi để cất

quanh, cây cối vẫn cây không

nhà việc làng này, nay còn giữ

cao mọc lé đé toàn là cây làm củi

lại miễu ông Tà nơi sau nhà làng

đốt (bần, đước) không có gỗ danh

này, và đem về viện bảo tàng món

mộc, đặc biệt là nước dưới sông

số MBB 2804.

vẫn trong khe vì nhờ chất phèn

Nơi chót giồng Bình Phú về

lọc sạch, nhà nhà đều có giếng bên

hướng nam, là chùa Vat Kaulen

cạnh khác hơn các vùng kia dùng

Sès nơi đây còn giữ vài đá cổ, khi nước ao nước bàu.

xây nhà việc làng thì đem về chùa

1) Prei, Cek, Prei Cetr, c.g.

này (Le Cisbassac, tr. 37).

Pràsát Ankun, ở trên bờ nam

https://thuviensach.vn

350

TVTNMN

Vàm Cỏ Đông; cách chợ Phước

hay Mỹ Tàu, làng Đức Lập (Chợ

Hưng 2km là một nơi có nhiều

Lớn) nơi gọi Cái Tháp (năm 1938

di tích, Parmentier và Mauger

Paul Lévy có đến đào kiếm), nơi

đều có đến khảo xét nhiều lần.

xóm Tha La (Đức Lập), các nơi

Năm 1938-39, Mauger quật đào

ấy đều còn sót khá nhiều di tích

các vùng Pràsát Ankun, Dón Yup

Cơ Me cổ.

và Dón Thớm (c. viết Thaèm), và

6) Cũng như tại xóm Thổ Mộ,

Pràsát Tô, và lấy về viện bảo tàng

làng Hòa Khánh (Chợ Lớn), còn

Sài Gòn khá nhiều đá cổ Miên

nhiều di tích gọi Bàu Tháp, Bàu

(xin đọc tr. 91-92, v.v...).

Dài, chỗ khác gọi Miếu Tháp,

2) Tại xóm Phước Hưng, làng

Miếu Trung (xóm Tràm Lạc) làng

Phước chi (t. Hàm Ninh Hạ),

Mỹ Hanh, t. Cầu An Hạ (Chợ Lớn)

Parmentier và Mauger gặp ao

có miếu gọi Miếu Ông Tà, gần đó

xưa 55m x 45m. Và thu về vài

có ao dài 250 mét ngang 80 mét,

đá cổ.

và nơi gọi Giồng Lớn ở làng Mỹ

3) Đường Trảng Bàng đi

Hanh đều chứa nhiều di tích cổ.

từ Đức Hòa qua Mỹ Hanh, có

Tại Đức Hòa thì có Bàu Sen, một

khúc gọi “đường sứ” (route des

chỗ thì gọi Bờ Lũy.

ambassadeurs).

7) Gần chợ Sơn Trà, làng Đức

4) Xóm An Sơn, làng Lộc

Hòa có chùa Linh Nguyên Tự,

Giang, t. Cầu An Thượng, có chùa

xóm Bình Tả, làng Đức Hòa xóm

Phước Trường, c. gọi là chùa Núi

Cái Tháp, xóm Chòm Mả, xóm

Đất gặp búa đá thượng cổ quen

Cái Gò, một chỗ lại gọi Tháp Lấp

gọi lưỡi tầm sét của thiên lôi.

hay là Tháp Lớn (xóm Bình Lập),

Năm 1938 Mauger và Paul Lévy

có Bàu Sao, rồi lại có Bàu Sình,

đào quật tại đây nhưng chỉ gặp

Gò Tháp, một chỗ có cái tên rất lạ

mảnh sành, xương thú, hàm heo,

là Gò Bù Lời, và tại Đức Hòa có

vỏ sò vỏ ốc và vài lưỡi tầm sét thu

chùa gọi là chùa Hội, những nơi

về viện bảo tàng Hà Nội. Nơi đây

kể trên đều cho nhiều đá cổ tích,

còn di tích Cơ Me cổ.

tiếc thay đời đó lấy về khi thì cho

5) Xóm Lộc Chánh, làng Lộc

viện bảo tàng Cơ Me ở Nam Vang,

Giang, t. Cầu An Thượng (Chợ

khi thu về Hà Nội, cũng có một

Lớn), nơi chùa Thiên Lộc, gọi

mớ cho về viện bảo tàng Sài Gòn,

chùa Ao Vuông, nơi làng Mỹ

nhưng một số khá nhiều đã bị

Thạnh Đông (thuộc t. Tân An),

thất lạc, hoặc về tay các nhà sưu

nơi Bào Dung (cùng 1 làng) trên

tập, nhà hiếu kỳ hiếu cổ và một

đường Hiệp Hòa đi Thái Bình Hạ,

mớ đã về tay người nước ngoài ( Le

nơi gọi Cái Tháp và Cái Gò, xóm

Cisbassac tr.90/102).

Bến Đò, làng Tân Mỹ (Chợ Lớn)

Giồng Cầu Kè

xóm Ấp Mới làng Hiệp Hòa (Chợ

Vat Pô - Vát là chùa. Pô là cây

Lớn), làng Tân Phú Thượng, nơi

lâm vồ, ta gọi cây bồ đề, người

gọi Ao Thành (Chợ Lớn), và Ao Á

Miên trọng vọng lắm vì cho rằng

Rặc (ở một làng), tại xóm Mây Tào

ngày xưa Phật Thích Ca hóa thân

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

351

dưới gốc lâm vồ, cho nên nay thà

tàng Sài Gòn 2 món màu nâu

họ sát nhơn thì dám mà đốn lâm

MBB 2835, 2836). Những món

vồ thì không dám bao giờ.

để lại chia ra có cái thì màu nâu

Vat Pô ở cách Vat kandal độ

có sọc theo chiều đứng (thảy đều

1300 thước về hướng bắc. Nơi đây,

có nắp đậy, có hai món có 4 quai)

trong 1 miểu ông Tà bốn mùa gió

còn các món kia thì màu lợt vàng,

lộng, thuộc làng Thông Hòa, tổng

xanh lơ hay xanh lá cây dợt, có

Tuân giáo, ông Malleret bỗng gặp

một món chấm rồng trong mây

một hình nhơn bằng đồng thần

(vân long hội), một món nữa chấm

civa tuyệt khéo kiểu vở đặc biệt,

ngựa màu vàng vẽ trên sành nền

ông nài không được nên trả lại

trắng, đều là kiểu của cổ Trung

vị sãi cả và nhờ ông Balick, giám

Hoa ( Le Cisbassac, tr.42) nhưng

đốc trường mỹ nghệ Biên Hòa ký

đây là viết theo tục lệ từ trước.

kiểu đúc lại một hình đồng giống

Giồng Cầu ngan (sic) đd. và giồng y nay để tại viện bảo tàng Sài

Ba Tục: đd. (đáng lẽ phải viết Gòn (mục lục số MBB, 3425). (Cao

Ngang),

0m60, kể luôn chưn, cao 0m65).

Dưới Trà Cú về hướng nam, có

( Le Cisbassac, tr.43-44).

một cuộc đất chia ra ba giồng tủa

Giồng Cầu Kè

ra ba nhánh thành ra các xóm Ba

1) Vat Sambor, ở Giồng Cầu

Tục, Đàm Rai, Ba Cụm (chụm),

Kè, làng Hòa Thịnh hay Hòa Ận,

Bà Sát, đúng ra phải gọi Prà Sàt,

tổng Tuân Giáo, hạt Cần Thơ,

các giồng nầy lại có những giồng

chùa Miên nầy có hai sư tử đá

lon con nổi lại nhau chứng tỏ rằng

chạm cổ, và theo chữ Cơ Me để lại,

đây là biển ngày xưa cát và gió

năm 1166 caka (lịch Cao Miên),

và sóng bồi đắp nên hình những

có một hoàng tử Miên chống với

giồng ngày nay như vậy.

binh Xiêm, thua, chạy về nơi đây

Giồng Ba Tục.-

ẩn mặt (tr.42 le Cisbassac).

1) và 2) Vat Thmey Chrey So,

Cũng nơi đây, trước đây có một

cũng gọi chùa Chrey Sa (nguyên

di tích Cơ Me định tạo lập năm

Thmey là mới, Câs (chak) là cũ,

1166 caka nói trên, nhưng năm

còn So, Sa có nghĩa là trắng,

1938 khi ông Malleret đến viếng

bạch). Chùa mới (Thmey Chey Sa

thì đã không còn và bị cháy tiêu

ở gần sông Bassac, có một tượng

trong một trận hỏa hoạn.

bò Nandin, đối diện với chùa

2) Cách đó 1200 mét về hướng

mới nầy, và cách 8 km, ở chót

bắc, là chùa Vat, Kandal (kandal

giồng đầu kia là Vat Car, thuộc

là trung ương) thuộc làng Thông

làng Ngãi Xuyên, tổng Ngãi Hòa

Hòa tổng Tuân Giáo, nơi đây có

Thượng (Vat Car đây có lẽ viết

một kiểu tháp 4 từng cao 0m43,

sai, và phải chăng đó là Vat Càs

đã có sơn thếp và 1 linga cao 0m45

(Càs đọc Chak, tức cũ, đối với

chơn chôn dưới đất và 13 món

thmey là mới trên kia. Chùa nầy

bằng đất nung và 1 món bằng

có tượng phật đá Miên cổ, sau nầy

sành trong số lấy về cho viện bảo

vị sãi cả Sơn Chuck hiến cho viện

https://thuviensach.vn

352

TVTNMN

bảo tàng, ghi số mục lục đăng bộ

giữ được chút gốc Miên, giọng nói.

MBB, 2992 (cao 0m275).

Giồng Cót Sa La, đd. do tiếng Miên

3) Khỏi nơi kể trên độ 1km800

Kosla: Vat Kosla: chùa Cót Sa La.

tới xóm Ba Tục, cùng làng và

Trên một chót giồng nhỏ

nơi nhà ông Châu Văn Cương,

hướng về Đông Tây, ngay đầu

lại thấy một tượng Miên thần

nhiều giồng lớn hội lại, có một

Harihara mà chủ nhà tô đắp

ngôi chùa Thổ gọi Vat Kosla, ta

thêm xi-mon biến thành phật

gọi theo là chùa Cót Sa La, thuộc

Nam và đặt tên là Nhị Tổ sư.

về làng Ngãi Xuyên, tổng Ngãi

4) Nhắm về hướng đông, qua

Hòa (Trà Vinh), năm xưa, viên

khỏi nơi kể trên đây độ 1km500,

thơ ký phụ tá đắc lực của ông

trên một giồng con, thì gặp chùa

Malleret, tên Danh Han, người

Vat Khbal Tuk, vì tên Miên như

gốc Miên, có gặp một bệ đá có dấu

vậy nên người Nam ta gọi theo

chưn phật, có lẽ thuộc kiểu Tiền

và gọi chùa Ba Tục, thuộc làng

Đế Thiên, nhưng phật đá nầy đã

Hội Long, tổng Ngãi Hòa Trung,

thất lạc và sau chỉ thâu hồi về

nơi đây có gặp dưới ao 100 x 50m.

viện bảo tàng được có cái bệ đá

Hướng Đông Tây, nay đã cạn khô,

ghi số mục lục MBB, 2971). ( Le

buổi trước gặp: 1) một tượng Phật

Cisbassac, tr.26).

Lokecvara (xem số MBB, 2961,

Giồng Chùa Chim: đd. tên gọi làm

tượng cao 0m47); 2) món thứ 2

vậy và Pháp gọi theo là Pagode

gặp tại đó là một tảng đá bệ chót

des oiseaux, vì thuở nay tại

thang có chạm 1m20 x 0m75 x

miền Nam, chỗ nào có chùa Thổ,

0m125) ( Le Cisbassac, tr.25).

thường có loài diệc đến làm ổ

Khbal = đầu, tuk = ghe: Phải

trên ngọn cây không biết muôn

chăng đầu ghe, mũi ghe?

thiên nào mà kể vì chúng có linh

5) Cách 1km800 hướng Tây

tánh biết chùa không khuấy

Nam giồng Cầu Ngan, thuộc

phá chúng, trừ phi có quân gian

làng Mỹ Hòa, tổng Bình Trị (Trà

lén bắt trộm, nhưng cũng số ít.

Vinh), là chùa Vat Kasom, và ta

Những giờ sãi đọc kinh, chim biết

gọi giồng Sốc Chùa. Gần chùa nầy

im lặng nhưng khi kinh tụng xong

ông Malleret có gặp một tượng

là chúng ồn ào lại.

Visnu có 4 tay, cao 0m40 (tr.26).

Giồng nầy hướng từ đông sang

Giồng Có: đd. tên một làng thuộc tây, và có những cổ tích như sau:

tỉnh Sốc Trăng có nhiều người

1) Từ trung tâm Trà Vinh đi

Miên ở, nguyên tên Miên là

thẳng về làng Nguyệt Hòa cách

Kompong-kou, đáng lý phải dịch

2 kilômét thì gặp miễu Nak Tà

Vũng Bò (Kompong là Vũng, Kou,

Dambók. Trước kia, chủ đất nhơn

kor là con bò), hoặc giả dịch theo

đào giếng, bỗng gặp một tượng

Miền Tân An là Vũng Gù, hay

đá. Người chủ đất kinh sợ nên lấp

Vũng Cù, nhưng thuở ấy lối dịch

đất lại và đào giếng qua chỗ hiện

chưa thống nhứt, và dịch làm vầy,

giờ giếng còn đó. Trong miếu thờ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

353

Nak Tà nay còn lưu trữ vào khúc

Cũng trên giồng nầy nơi chùa

tượng vụn, một pesani dài 0m09,

Vat Cân Chong Phno Don, nơi

một chày đá dài 0m27.

xóm O Đùng, gặp một tượng

2) Nơi chót hướng tây của

Phật đá đời tiền Đế Thiên ( Le

giồng, cũng cùng một làng có

Cisbassac, tr.12).

miếu Nak Tà Chon Pràsàet,

Giồng Hiếu Tử đd., giồng cát, vị trí còn nhiều gạch thức lớn chứng

trên đường Tiểu Cần đi Trà Vinh

tỏ ngày xưa có kiến trúc cổ nơi

nối dài qua giồng Nguyệt Hóa, có

nầy. Dưới một gốc đại thọ, có

chùa Miên tên gọi Vat Cần Chong

một tượng Phật Bà không đầu,

Thom, thuộc làng Tiểu Cần, tổng

ngực mang một sợi chuyền năm

Ngãi Long, t. Trà Vinh N.V.

lớp. Cũng nơi đây có hiến về viện

Giồng Hòa Lạc đd., nơi đây không

bảo tàng một tượng Phật Bà cao

có chi là đặc sắc:

0m36, ghi số MBB, 2991, không

Cả thảy có bốn nơi này:

đầu không tay chơn.

1) Chùa Vạt Khươn (sic) ở xóm

3) Nơi Tây Nam của giồng có

Mỹ Phương, làng Long Đức, tổng

chùa Vat Kôk cũng thuộc làng

Trà Nhiêu chùa này mới xây cất

Nguyệt Hòa, nơi miếu Nak Tà

năm 1940, nhưng gạch vẫn gạch

còn dựng một tấm đá lửa có chạm

chùa xưa còn lại.

khắc (0m74 x 0m45 x 0m05).

2) Cách chùa này lối 500

Chùa Vat Kôk nầy cũng như

thước, thì gặp miếu ông Tà Nak

chùa Vat Ek đã nói rồi, kiến trúc

Tà Mượng, nơi đây có một thân

pha lẫn nửa Miên nửa Hoa, trên

tượng phật phái nữ, sau đó ông

nóc có hình ông Nhựt bà Nguyệt

Danh Han thỉnh về viện bảo tàng,

lại có hình rồng bằng gốm nung.

cho vào sổ mục lục đăng ký số

Hai đầu đòn dông có chạm tích

MBB, 2888.

Ramayana, lớp Hanuman (Tôn

3) Đi tới nữa thì gặp làng

Hành Giả) đánh với Ravana;

Hương Hòa, tổng Trà Phú (Trà

một đầu khác chạm Hanuman

Vinh, nơi đây có một ao xưa 80m x

chống cự với bốn yaksa (ta gọi

50m, chung quanh có bờ mẫu cao

ông Chằn). (Le Cisbassac, tr.34).

2m bọc và một tháp mộ chetdei,

Giồng Hiếu Tử: đd., đường Tiểu

cả ba đều gọi chung là Srah Nak,

Cần đi Trà Vinh, tới một nơi gọi

có thể dịch là ao của ngài, ao của

giồng Hiếu Tử, cách một đỗi thì

đức ông.

tới giồng Nguyệt Hóa, nơi đây xưa

4) Cách ao trên đây độ 2

gặp di tích Miên, gặp nguyên một

kilomét, gặp một chùa gọi Vat

vách gạch xây lấp dưới đất sâu,

Chon Tap, hay Vat Pothivong, nơi

chỗ gọi nền nhà hương chủ Xuân

đây trước có một phật bằng đá

ở xóm Cần Chong Thom (thôm là

nhưng có một tên say đã làm gãy

lớn), khi đào đất dọn nền nhà thì

đầu. ( Le Cisbassac, tr.30).

gặp tấm vách xưa ấy và gặp nhiều

Giồng Hội Long Kim Hòa: đd.,

tượng Phật đá Miên cổ nhưng đã

giồng này chạy dài ôm bọc những

gãy rời nhiều đoạn.

làng Hội Long, Trường Hiệp, Bình

https://thuviensach.vn

354

TVTNMN

Tan (sic), Hòa Lục, Kim Hòa và

Cứ tiếp tục đi về hướng bắc thì

Nhị Trường. Vùng này có một

gặp một ao 100 mét x 50 mét, và

ngôi chùa Thổ tên là Vat Laca

một nền đất cao độ 1 mét 50, ao

Càs (càs là cũ), và còn khá nhiều

ấy gọi Trapan Creou.

di tích Miên xưa. Vat Laca Càs

Đi tới nữa thì gặp chùa Vat

thuộc địa phận làng Nhị trường,

Sơn Thọ, Miên gọi Vat Trapan

tổng Vĩnh Lợi (Trà Vinh), nơi đây

Ven, nơi đây ngày trước có thâu

còn lưu trữ một tượng Phật cổ

một tượng Phật ghi số MBB 3044,

thếp vàng còn nguyên vẹn, phật

y một kiểu thức với tượng ở chùa

này một kiểu thức với phật chùa

Phno Cangêk về mặt mày, nhưng

Trapan Ven cũng gọi là chùa

lạ nhứt là tượng 3044 Phật tọa

Phno Cangêk. Phật Pho Cangêt

theo kiểu Tây phương, tượng

này do một người Miên tên là Sô,

3044 nầy tìm gặp năm 1916 độ 1

nhơn đào đất gặp tại xóm Phum

km gần Vat Son Thọ (cao 0m55).

Trung Prabat Toc, cách chùa Vat

Phía nam giồng nầy, lối năm

Laca Cas độ 600 mét. Sô dâng

1920-21, có ông Thạch Khuôn đào

tượng cho chùa và chùa đã thếp

gặp một tượng phật cao 0m455,

vàng thờ tại chùa. (Ông Malleret

nay vô viện bảo tàng Sài Gòn

cũng thừa dịp viếng chùa, ghé

số mục lục MBB, 2937, gọi phật

lại nhà ông Thạch Rùm nơi xóm

Phno Cangêk, Vat Trapan Ven

Dambok Bei, nài một chày đá

(Trà Vinh) và nơi đây cũng gặp

pesani đem về viện bảo tàng Sài

một pesani do ông Thạch Rùm

Gòn, ghi số MBB 2887).

hiến viện bảo tàng, số MBB, 2887.

Cách đó độ 800 mét, là tới

Đi một đỗi nữa về hướng bắc,

xóm Nôlơ, làng Nhị Trường

thì tới một xóm Miên gọi Thlok

thì gặp ao chữ Nhựt 400 mét

(làng Hiệp Hòa, tổng Vĩnh Lợi

x 50 mét, gọi Trapan Ven, ta

(Trà Vinh), nơi nhà một thầy

gọi Chùa Bong Veng và cũng

thuốc Miên tên Thạch Công, ông

gọi Bàu Giai, kế bên bàu còn

nầy còn giữ một tượng bằng đồng

lố dạng gạch cũ của một tháp

đen nữ thần Durga, cao 0m14.

cetdei không được xưa lắm. Dưới

Đi thêm nữa về hướng bắc lại

một gốc cây trên một bờ mẫu nơi

gặp một địa điểm gọi Bàu Cát,

hướng bắc có một miễu ông Nắc

cũng ở làng Hiệp Hòa, một nền

Tà, năm 1938 ông Malleret có

chùa cũ vuông, vuông cao hơn

gặp một tượng đá cổ Visnu gãy

mặt ruộng độ 2 mét, nhưng không

làm ba đoạn, kiểu chạm khéo

còn một viên gạch nào của di tích

nhưng vì hư mất quá nhiều nên

cũ ( Le Cisbassac tr.21).

ông không chở về viện bảo tàng

Giồng Lưu Nghiệp An:

và đành để lại nơi miễu đó nay

giồng nầy ở mé nam giồng Bắc

không ắt còn. (Viết theo nay,

Trang, gần tới bờ sông Bassac,

trapéang vêng, có thể dịch “ao

chạy dài hơn 8km, đều là bàu ao

dài” thay vì Bàu Giai) (có lẽ

Miên cũ hướng về Đông Tây đó là

thiếu dấu và nên đọc giai: dài).

bàu Xèo Da, ở làng Lưu Nghiệp

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

355

An, tổng Ngãi Hòa Thượng (Trà

Mộc Anh, cách chùa Svay Pok độ

Vinh) nơi đây ngày trước, năm

2 kilomét về hướng Đông Bắc. Nơi

1937, một người Miên tên Kla,

đây cũng đã tìm gặp một “kala” (?)

tìm gặp dưới đất một tượng phật

dài 1m58, cao 0m52, chạm trổ tốt.

đá gãy làm tám đoạn, Kla bèn

5) Vay Svày Xiêm Càs. Chùa

tặng một nhà sư tên Trần Văn

nầy ở xóm Xoài Xiêm, làng Ngãi

Bích, ông nầy mang về vàm Trà

Xuyên, tổng Ngãi Hòa Thượng,

Cũ, nơi gọi ấp Rẫy, năm 1940,

(Trà Vinh), ở cách các chùa trên

ông Malleret gặp lại năm 1940

độ cao 2500 thước tây, ngay nơi

và đến năm 1942, Trần Văn Bích

góc đường Trà Cú đi Trà Vinh, tại

bằng lòng dâng phật Lokecvara

đây ông Malleret gặp một tượng

gãy 8 khúc nầy cho viện bảo tàng

phật Tiền Đế Thiên, ngày trước

Sài Gòn, và nhờ tài khéo léo của

một người Miên tên là Thạch

ông Balick, giám đốc trường mỹ

Huỳnh đào đất gặp tại làng Tập

thuật Biên Hòa, nên tượng phật

Sơn, rồi năm 1938 Thạch Huỳnh

nầy được trùng tu lại không thấy

ký thác tượng phật nầy cho chùa

dấu vết hư hao (MBB, 3097).

Svày Xiêm Cas giữ giùm, đến

Tượng nầy xưa và khéo lắm (Bề

năm 1942 thì vị sãi cả chùa nầy

cao 0m93).

bằng lòng dâng phật nầy cho viện

2) Vat Tà Níp, ở hướng bắc,

bảo tàng, lưu trữ làm cổ tích (vô

cùng một làng như trên, nơi xóm

sổ mục lục số MBB, 3096) (cao

Lưu Cứ, còn cổ tích Miên là một

0m365). Vị sãi cả tên là Thạch

ao 200 mét x 60 mét Tây Đông,

Ung. Nghe nói chùa này có một

một nền đất cao gần ao ấy và

tượng Phật cổ bằng đồng đen,

nhiều trapan (ao) khác nữa, có

nhưng ông Malleret không có dịp

một ao lớn đo 200 mét x 80 mét.

xem được ( Le Cisbassac, tr.23).

3) Rồi từ đó đi về hướng Đông,

(Càs, đọc chak là cũ, cổ).

độ 2 kilomét, tới xóm An Nghiệp,

cùng một làng như trên, còn thấy

Giồng Nguyệt Hòa đd., (Nguyệt

nền cũ và ao trapan cũ chứng tỏ

Hòa, hay Nguyệt Hóa, cũng như

ngày xưa nơi đây có chùa chiền

Đồn Hòa hay Đồn Hóa, và theo

Cơ-Me nay đà lạc dấu.

lịch An Nam năm 1897 cũng như

4) Vat Svày Pok, người Việt

theo monographie năm 1903 thì

gọi chùa Xoài Dạp (sic). Chùa Thổ

có làng Nguyệt quật (quật là ngó

nầy ở cùng làng với ba cổ tích kể

ngoái lại) phải nay là làng Nguyệt

trên, nơi đây ông Malleret có gặp

Hòa, Nguyệt Hóa nầy chăng? Xin

lại một tảng đá chạm nay gắn vào

hỏi kỹ người bản xứ).

tường và thếp vàng. Tảng đá nầy

Có những nơi sau đây:

năm 1890 nhơn đào đất rồi gặp

1) Vat Ek, hay Vat Samròn, ở

và cũng gặp luôn rất nhiều gạch

xóm Đôn Hòa, làng Nguyệt Hòa

thức cổ trước đó dùng xây chùa

(sic) tổng Trà Phụ (có sách viết

và gặp nhiều miếng vụn đất hầm,

Trà Phú, trên đường Trà Vinh

nơi gọi Dombok Trapan Ven, xóm

qua Tiểu Cần. Nơi đây có 1 phật

https://thuviensach.vn

356

TVTNMN

Visnu Tiền Đế Thiên có 4 tay cao

(MBB, 2872). (Le Cisbassac,

0m90, năm 1937 tìm gặp dưới

tr.33).

đất gần 1 miếu ông tà. Chùa nầy

Giồng Ông Tố: đd., tên giồng NV

cách kiến trúc lại, vừa theo Miên,

Lão Tố Cang.

vừa có gắn long phụng bằng gốm

Ở phía Nam của t. Biên Hòa

Trung Quốc. Trong chùa vẽ trên

thuộc tổng An Thủy huyện Bình

trần theo Miên.

An cũng là mạch đất từ núi Châu

2) Cách gần 1km, thì tới Vát

Thới dẫn đến (nay thuộc huyện

An, làng Luông Sa, tổng Trà Phú,

Thủ Đức).

chùa nầy cổ kính, có prasat xây

La chaỵne de collines Lao

bằng đá ong, tương truyền ngày

To Can (sic) est située dans le

xưa có một hoàng tử Miên có lập

huyen de Binh An, canton d’An

cơ ngơi, chốn nầy, nay nền điện

Thuy.

cũ là nghĩa địa Việt. Cũng gần

Elle forme la limite sud de

nơi đây có cổ tích an vuông, gọi

la province de Bien Hoa. C’est

Prah Prabang, biến ra địa danh

une élévation de terrain qui

Trà Van, Trà Vang, Trà Vinh (xem

va en serpentant. La vie de la

chữ “Trà Vinh”). Trong chùa nầy

terre (force vitale terrestre) est

còn 2 cổ thạch, 1 đã đem về viện

amoncelée en ce lieu, et il en

bảo tàng, số MBB, 2993, 1 để lại

résulte une très belle végétation.

cho chùa không rõ nay còn chăng?

La chaỵne est longue de 7

Trong miếu thờ ông Tà tại đây có

lis et demi et large de 3 à 4 lis.

1 tượng phật mất đầu kiểu Thái

Quelques petits cours d’eau

Lan (Xiêm), 1 đế chưn phật và 1

coulent à partir de cette chaine,

tảng đá lửa 1m17 x 0m50 x 0m80

du nord au sud, et en suivant ses

dùng làm nấc thang chùa.

contours.

Cách hướng tây độ 1 cây số

Ces collines sont de niveau

ngàn, là chùa Vat Tap, ở xóm Lò

avec la montagne Chieu Tay

( Aubaret, p.170).

Gạch, làng Luông Sa, nơi đây có

Dịch - Lão Tố Cang (Giồng

5 cổ tích:

Ông Tố) thuộc huyện Bình An,

1) nền đất xưa nay là nền

tổng An Thủy, đứng làm ranh

chùa hiện thời;

giới phía Nam cho tỉnh Biên

2) một nền khác ở hướng Đông

Hòa. Giồng nầy cao, quanh co

Nam nền trên nầy;

như rắn lộn, cũng là do khí đất

3) một nền nữa, ở trong đất

tụ hội, cho nên thảo mộc rất sum

của ông Thạch Lang, trước đây

mậu, có vài ngòi nước bọc chung

còn thấy một dục bồn (cuve à

quanh, giồng dài bảy dặm rưỡi,

ablution) (0m535 x 0m535 x

rộng từ ba đến bốn dặm, vẫn

0m095) sau chở về để tại dinh tòa

đồng chiều cao với núi Chieu Tay

bố cũ Trà Vinh, nay còn chăng?

(Châu Thới).

4) một đầu ngói bằng đá dài

GĐTTCNT, tr.29 tập 1 dịch

0m49, đã đem về viện bảo tàng

lưu loát hơn. - Giồng Ông Tố. - Ở

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

357

tổng An Thủy huyện Bình An

Giồng Tân Hiệp

làm giới hạn phía nam trấn: có gò

1) Gò Dinh, ở cách Tân Hiệp

nổi cao, bằng rộng quanh co, khí

160 thước, thuộc làng Tân Lý Tây,

đất, qui tụ, cây cối thạnh tốt, dài

tổng Hưng Nhơn (Mỹ Tho) còn lại

7 dặm rưỡi, rộng 3 dặm, có sông

hai nền di tích Cơ Me cổ. Nơi xóm

nhỏ từ phía bắc chảy vào nam,

Tân Phong, Có miếu Công Thần,

quanh theo phía trước. Đây là

tại đây còn thấy một đá cổ.

mạch đất ở núi Chiêu Thới dẫn

2) Gần Chợ Củ Chi, làng Tân

đến. (Nguyễn Tạo dịch).

Lý Đông, có chùa Long Phước, ở

NKLTĐDC, tr.27. - Giồng Lão

đây lấy về viện bảo tàng 1 mảnh

Tố (Giồng Ông Tố) là giới hạn

đá cổ ghi số MBB 3074, và 1 món

hướng nam tỉnh lỵ, gò nổng nổi

nữa ghi số MBB, 3075, năm 1941

lên đột ngột bằng thẳng chuyển

đào gặp tại xóm Nước Nục (sic),

quanh, dài tới 7 dặm, rộng 4 dặm,

trong một giếng loạn gần Tháp

trên giồng, cây cối xanh tươi,

Bà Cư.

bốn phía ruộng bằng rộng rãi.

3) Khi tách khỏi đất giồng đi

Mặt trước có sông nhỏ từ hướng

sâu về hướng tây, thì ta vào ngay

bắc vòng quanh qua hướng nam

Đồng Tháp Mười và sẽ gặp chỗ

thông với sông Tân Bình đến

giáp mối hai con kinh là chùa

sông Phước Bình (Thượng Tân

Linh Phước Tự, thuộc xóm Mỹ

Thị dịch).

Phước, làng Hưng Thạnh Mỹ,

Giồng Phong Nhượng: đd., cùng

tổng Hưng Nhơn (Mỹ Tho), nơi

một con đường Trà Vinh đi Tiểu

đây có một tượng phật Tiền Đế

Cần cách Giồng Tà Hóc độ 7 cây

Thiên Visnu. Theo lời truyền

số ngàn (7km), có di tích Miên cổ

thuyết thì tượng nầy gặp tại nơi

(theo le Cisbassac, t.10).

gọi Bàu Sọ, và cũng tại chùa sở

Giồng Tà Hóc: đd., Trên con lộ đá

tại còn giữ một lư hương bằng đá

Trà Vinh qua Tiểu Cần, nơi làng

có chạm năm hỷ cúng là năm Kỷ

Hiếu Tử, tổng Ngãi Long, có xóm

Dậu (1812) do một quan triều Gia

Cần Chong Tà Hóc, đây là một

cuộc đất ẩn tàng nhiều di tích Cơ

Long tên là Bảo Hộ Phân Trương

Me cổ, nếu có công xới đào ắt gặp

(sic), tạ lễ Phật vì một nàng hầu

nhiều di vật bất ngờ. Ngày trước,

đến đây thọ bịnh và đã nhờ Phật

ông Malleret, nhà quản thủ viện

độ nên khỏi bệnh (t.58)

bảo tàng Sài Gòn trong nhiều

4) Tại chùa Long Phước,

năm, sau thăng đến viện trưởng

làng Bình Lập, tổng Thạnh Lợi

trường Viễn Đông bác cổ Hà Nội,

Thượng đã đem về viện bảo tàng

lối những năm sau 1954, đã thâu

1 đế bằng đá đỏ ghi số đăng hộ

mót lại giồng Tà Hóc nào tượng

MBB, 3106). Cái đế nầy cao

Phật đá, nào bồn Trai Dục (cuve

0m55, kính tâm 0m95, ngày xưa

à ablution), nào tượng Tạo Hóa,

gặp tại nơi gọi “Ao Đàn Thổ”.

Phan Tự gọi linga, v.v... (theo Le

5) Cách Tân An độ 800 th.

Cisbassac, tr.9).

hướng nam, là chùa Linh Châu,

https://thuviensach.vn

358

TVTNMN

thuộc làng An Vinh Ngãi, tổng

- giũa bầu dục: dt. giũa dùng

Thạnh Lợi Thượng, lấy về viện

xoi món đồ, hình bầu dục;

bảo tàng món ghi số MBB 3.000

- giũa chẻ: dt. giũa lá mỏng để

là 1 cánh tay phật visnu.

chẻ kim loại;

6) Trên bờ hữu sông Vàm Cỏ

- giũa giẹp: dt. giũa lưỡi dài

Tây, có chùa Phước Lâm, thuộc

mặt bằng, răng hoặc nhuyễn hoặc

làng Lợi Bình Nhơn, tổng Hưng

to (lime plate);

Long, (Tân An) còn 1 tượng đá

- giũa khe: dt. giũa lá ốm, dùng

cao 0m90 sơn thếp lại, để thờ,

xoi khe, mương (lime pendante);

tượng nầy là phật nữ, năm 1928,

- giũa lòng mo: dt. giũa một

đào gặp trong đất ông Huy, ở cách

mặt mo tròn, mặt kia khuyết vô,

chùa 1.500 thước. ( Le Cisbassac,

dùng giũa bên trong lỗ, ống (lime

tr.58).

1/2 ronde batarde) V.N.T.L.V.Đ.

Giồng Tiểu Cần: đd., đường Mặc

- giũa mài cạnh: dt. dùng mài

Bắc đi Trà Vinh, trải qua nhiều

cạnh món đồ hoặc mài lưỡi cưa;

giồng, mà giồng quan trọng hơn

- giũa nhuyễn: dt. giũa thật

cả là giồng Tiểu Cần, thuộc tổng

mịn răng dùng giồi láng (lime à

Ngãi Long, nhứt là tại chùa Vạt

taile douce) V.N.T.Đ.L.V.Đ.

Cần Chong Phsa (Phsa là chợ),

- giũa phay: dt. giũa mũi nhọn

cũng gọi Vat Phnom Pén, trước

dùng giũa đáy lỗ (lime fraisée)

đây có một linga và một bia đá

L.V.Đ.

cổ chạm, ngoài ra có hai món gốm

- giũa thẳng lòng: dt. giũa

Tàu đã cho về viện bảo tàng và

mo lòng cả hai mặt, dùng giũa

ghi số mục lục MBB 2907, 2936.

mặt ống và lỗ (lime demi-ronde

( Le Cisbassac, tr.II).

droite) L.V.Đ.

Giũa: n. đồ bằng thép có khía bén

- giũa thô: dt. giũa răng to,

dùng để mài cho trơn hoặc cắt cho

dùng ra vóc món đồ (lime à taille

đứt tiện, và chia ra có nhiều loại:

rude)

- giũa xoay tròn: dt. giũa dùng

- giũa lớn bảng, và viết giũa

để làm cho món đồ thêm đều mặt

bản (Lê Ngọc Trụ);

(lime)

- giũa ba lá, giũa nhỏ có ba

- Giũa: nghĩa đen: kể lể nhiếc móc:

cạnh, điển hình là giũa mài răng

vợ ghen giũa chồng sáng đêm.

cưa, Pháp gọi tiers-points;

Giũa dạy: vừa nhiếc vừa dạy: mẹ

- giũa đuôi chuột, thân tròn và nhọn

chồng giũa dạy nàng dâu thường

lần ra đàng đầu

được thưởng bằng tiếng oán.

- giũa bàn mài: dt. giũa mặt

Thợ giũa: dt. chuyên môn,

phẳng như đá mài (lime plate

thợ bạc chuyên làm nhẫn và cà

meulée)

rá, chỉ dùng giũa làm ra món đồ.

- giũa bào: dt, vừa giũa vừa

Giũa Phật: cuộc chơi theo

bào, dùng để mài cho bằng phẳng;

đàng Phật, thử cho biết ai không

- giũa bào cóc: dt. giũa bào nhỏ

động lòng dục thì thương (Lê

dùng bào cho mau láng;

Ngọc Trụ).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

359

Giũa: nghĩa bóng là rầy khéo,

5) prasat ở giữa hai làng

điệu sửa lưng: t.d. trước mặt con

Trung Hiệp và Trung Hiên, tổng

mèo của tao mà mầy cứ giũa tao

Bình Trung.

hoài thì còn chi mặt mũi?

Prasat nầy ở cách họ đạo

G i ồ n g V ũ n g L i ê m , ( L e Trung Điền độ 1 km về hướng

Cibassac, tr.38-41).

bắc. Prasat là tháp của đạo phật

1) Vat Kompong Rolem, chùa

miên, có lẽ ta Việt Hóa ra Bà

Miên nầy thuộc làng Phong Thới,

Sắc (Tháp Bà Sắc và không nên

t. Bình Trung (Vĩnh Long) trên

lộn với Bassac mà ta dịch ra Ba

đường về Vũng Liêm và gần sông

Thắc). Prasat nầy đã sụp đổ từ

Cổ Chiên. Gần chùa có miếu thờ

lâu và dân làng đã lấy trong tháp

Nắc Tà là hai đá cổ: một khúc

ra khá nhiều gạch vụn dùng lót

chơn Visnu và một thận dưới

một đường đi trong làng và tương

phật đá miên cổ; gần miếu đó

truyền năm 1936-37 có người đào

cách 100m có một miếu khác thờ

lén nơi tháp gặp được một ngạch

nhiều khúc đá gãy ra một linga

mão vàng và một sợi dây nịt (đai)

cao 0m465.

bằng vàng mà y đã nấu chảy để

2) Chùa làng Trung Hậu, gần

lấy vàng và không giữ hai cổ vật

châu thành Vũng Liêm có một

ấy lại.

tượng thần Uma do ông Malleret

Cũng nơi đây về hướng Đông

thấy năm 1940, tượng nầy đã

Bắc còn gặp nhiều bờ mẫu đất

thếp vàng, cao 0m82, có lẽ năm

khá cao mà theo lời truyền khẩu

xưa lấy ở nơi gọi Giống Kè đem

thì đó là di tích, các bờ đồn do

về đây.

chúa Nguyễn đắp để chống giặc

3) Nhà thờ da-tô làng Trung

Tây Sơn. Nhưng có người đã bác

Điền, tổng Bình Trung, ở gần

thuyết nầy và cho rằng các bờ đắp

sông, cũng xây trên di tích Cơ Me

ấy có từ đời vua Tự Đức để ngăn

cổ nay còn nhiều gạch vụn mún

giữ vàm sông, và thuyết đúng

lớn miếng.

hơn hết là vùng di tích Cơ Me

Làng Trung Điền, năm 1909,

cổ nầy đã chịu tang thương biến

đã có một tượng phật đá đem

đổi đã hai lần ba lượt từ xưa đến

về viện bảo tàng (MBB, 2200),

nay vậy.

nhưng sau đó lại tượng nầy tìm

6) Cũng nên ghi lại rằng

gặp tại làng Trung Ngãi rồi đem

tại Trà Vinh nầy, năm 1897 đã

về Trung Điền trước khi thâu về

tìm thấy một Hình Nhơn, bằng

viện bảo tàng.

đồng hư gãy và cổ, lúc đó ông

4) Giồng Kè, gần đó năm 1944,

gouverneur Ducos gởi về viện bảo

ông Nguyễn Văn Hô, thầy giáo

tàng (Trocadéro rồi viện nầy trao

dạy làng Trung Ngãi có gởi về

lại cho viện musée Guimet, sau đó

viện bảo tàng Sài Gòn 1 pesani

ông Pierre Dupont nghiên cứu,

dài 0m39, cao 0m15 và hai mảnh

và ông Charles Picard định cho

đá vụn khác. (pesani là thớt đá để

tượng đồng nầy nhái kiểu tượng

cà hương liệu).

Thủy Thần Poséidon của Hi Lạp.

https://thuviensach.vn

360

TVTNMN

7) Cũng tại Ba Động (Trà

po, pou kia vậy. Một điển khác,

Vinh) năm 1947 ông Révertégat.

sampou cũng là thuyền to. Tích

Có lập mua được 1 tượng phật

kể rằng có một ông tiên kia đang

đá đã gãy nhưng đầu phật qua

đêm làm phép lạ, độ hết một gia

là đầu Cơ Me chạm tinh vi lắm,

đình nọ đi qua một xứ khác thật

bao nhiêu ấy chứng tỏ có nhiều di

xa, tiên dạy nhắm mắt lại cho

tích bị lạc loài.

tiên làm phép, không ngờ trong

Giu-gia: (sic) đd., tên nôm của huyện đám có một người không đủ đức

Phong Thạnh, đời đàng cựu, nay

tín, nên khi nghe gió thổi vù vù

thuộc tỉnh Sốc Trăng, trên quan

bên tai, và sẽ lén hí hí con mắt

lộ số 4 (đường Sài Gòn Cà Mau).

ra nhìn, khi biết mình đang ngồi

Cũng viết: Nhu gia, Nho gia

trên một chiếc thuyền di chuyển

do tên Cơ Me “Săm-pôu thleai,

trên mây thì sợ quá, bỗng la lên,

thleai đọc gie-ây (giu-gia). Săm-

và tức khắc chiếc thuyền ngừng

pôu thléai: Chiếc thuyền lung.

lại không đi nữa (có sách nói mắc

Tôi gặp ba the: Cái hươu: srok

kẹt trên chóp núi và đã lủng lỗ

po thler (di cảo T.V.Ký)

(sampou thler), có sách nói vướng

Cửa Bồ đề: péam prêk

trên chót ngọn cây (tỷ như ở Nho

kompong pothler (di cảo T.V.Ký)

gia là xứ không có núi), nhưng

Giu gia: do tôi viết sampou

có sông có cò mỗi năm có chùa

thleai, đúng ra phải viết pothler

miên đua ghe ngo vui vẻ tấp nập,

nhưng pothler là formation

tích này mỗi lần nghe thuật đều

savante, còn sampou thleai là

có sai lệch đôi chỗ, cũng như ba

formation populaire, nay tôi

the đều viết khác nhau, chỗ là

thuật lại một tích này, riêng cho

cửa biển cửa Bồ đề, chỗ là Cái

hai người tôi kính là L.N.T. và

hươu (mà Cái hươu này ở đâu,

N.H.L. Theo tôi, ba thẻ này nên

trong Le Cisbassac không có dẫn)

dịch “Bồ đề” hoặc Giu gia, Nho

duy viết vỏn vẹn srok po thler

gia, tùy ý. Nguyên cây bồ đề,

(sốc lám vồ hay bồ đề làm lung

người Miên trọng nhứt trên đời

thuyền), theo tôi nên thơ nhứt là

vì trong satra của họ, ngày xưa

sampou thler dịch ra làng Nho

Phật hóa thân dưới cây bồ đề nên

gia ở Sốc Trăng, vì gần làng Nho

họ quí trọng. Bình sanh biểu họ

gia lại còn có làng Tầm Lật, mà

giết người họ có khi dám làm mà

tra trong tự điển Pannetier có

biểu họ chặt đốn cây bồ đề thì

từ ngữ krălăp: chavirer, phluk

họ từ chối ngay, vì tội nặng bằng

krălăpl: ghe thuyền lật úp, theo

mấy lần tội sát nhơn. Mà bồ đề, họ

tôi krălăp dịch ra tầm lật, và cho

gọi đơm po, đơm pou hay sampou

ta thêm một tích nữa về thuyền

cũng được.

ngộ nạn.

Ta nhớ ghe chài chở lúa. Tàu

Ngày xưa dịch giữ âm bỏ ý,

gọi theo Thổ là pok-chai, Thổ gọi

ngày nay bắt tôi mò như vầy, ác

tuk pokchay, ta gọi gọn lon ghe

lắm vì còn khó hơn mò kim đáy

chài. Chữ pok, là một cách viết

biển, hai anh ôi!

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

361

(LNT: Lê Ngọc Trụ, N.H.L:

Ghe đò: ghe rộng mát dùng

Nguyễn Hiến Lê)

để đưa bộ hành vùng này qua

Ghe: đồ cuộc đóng bằng cây đểâ đi

vùng khác;

trên nước, đàng sông biển:

Ghe giàn: ghe lớn, có đâm

Ghe thuyền: tiếng kêu chung

thêm cánh, cơi lên cao mà chở

các thứ ghe

cho gọn, và nhiều, như ghe chở đồ

Ghe cộ, ghe guộc: hiểu là đồ

hàng bông, đồ khô, vẫn do Nam

sắm để chuyên chở.

Vang đóng.

Ghe bầu: ghe bầu bụng, vác

Ghe câu: ghe dùng khi câu cá;

mũi, chính là ghe đi biển của

Ghe lưới: ghe đánh lưới;

người xứ Huế, bọn ghe bầu: hiểu

Ghe cá: ghe chở cá đồng;

là người Miền Trung;

Ghe lái ngoài: ghe không có

Ghe trường đà: ghe bầu lớn.

bàn đọ, bánh lái nằm khơi ra

Ghe nạn: ghe bằng nạn tre

ngoài;

hoặc mè nó đan bằng tre.

Ghe đuôi tôm then trỗ: ghe có

Ghe cửa: ghe nhọn mũi mà

bàn đọ, bánh lái nằm trong.

nhỏ thường dùng đi theo cửa biển.

Ghe hầu: ghe sang trọng của

Ghe bản lồng, gọi tắt ghe

quan viên thời xưa có lính theo

lồng: ghe đi sông, lớn có mui và

hầu.

ván ngăn.

Ghe lê: ghe nhà nước thời

Ghe bất mãn: ghe sông thấp

xưa, dùng chở quan binh và về

thước, không hạp lệ, bị bắt không

việc binh;

thâu thuế (thể lệ xưa);

Ghe ô: như ghe lê;

Ghe vạch, ghe mỏ vạch: ghe

Ghe son: ghe sơn đỏ, thường

cao ráo, đóng theo dáng mỏ vạch;

dùng về việc binh;

Ghe cui ghe thô sơ bằng mũi

Ghe sai: ghe nhỏ nhẹ chèo, để

dùng chở lá lợp nhà, chở củi;

đi việc quan cho mau lẹ;

Ghe trẹt: ghe lớn trai mề,

Ghe chiến: ghe giàn trận, ghe

mạnh chở; có mui giả lấy ra được;

đánh giặc.

Ghe lườn: ghe Nam Vang

Ghe diệu: ghe hầu, có đủ tiện

làm bằng một thân cây khoét ra,

nghi, sơn son thếp vàng của quan

mạnh chở;

viên đàng cựu;

Ghe be: loại ghe lườn kèm

Ghe vẹm: ghe quan, loại ghe

thêm hai be ván để chở lúa được

sơn ô thêm chạy đàng bèo đo;

nhiều;

Ghe khoái: ghe thật nhẹ, dùng

Ghe ngo: loại ghe lườn mà hai

đi việc quan cho mau, loại ghe sai;

đầu lái mũi đều vong lên, chính

Ghe hàng bổ: ghe ban lồng,

của người Miên dùng để đua tài

chở hàng hóa đi bán rong các

khi có lễ rước và đưa con nước,

chợ nhỏ;

họ gọi là tuk-ngôa, ta biến ra

Ghe bè: ghe lớn đóng theo kiểu

ghe ngo;

nhà ở, chở được nhiều hàng hóa,

Ghe vợi: ghe dùng chở vợi

xưa lên bán trên Nam Vang, có

bằng ghe lúa (H.T.C.);

mui vững chắc, người chèo chống

https://thuviensach.vn

362

TVTNMN

đi được trên mui ấy như đi trên

“Đệm sút vun, bàng vẫn là

đất bằng và thường tụ tập nhau

bàng !

lại thành đoàn, đến trở nên danh

Anh đi ghe ở bạn, chị ở nhà,

xứ: Cái bè, Nhà bè.

bịt cái răng vàng, đợi ai ?”

Ở ghe, đi ghe, về ghe, ra ghe,

Đó là câu hát của trai kia chọc

lui ghe, coi ghe (giữ ghe), đậu ghe

gái, gái có chồng chèo ghe chài,

(cắm sào, bo neo, ghé ghe lại chỗ

gái ở nhà không thu trinh” (Vun

nào ấy).

là cơi đắp lên, làm cho cái viên bao

Ta gọi xuống ghe vì ghe ta ở

đệm thêm dày thêm chắc. Bàng

dưới thấp, và Tây phương gọi lên

là có bàng, dùng đan “đệm”, đan

tàu vì tàu họ rất cao.

“bao” gọi đệm bàng, bao bàng.

Ghe không lái, như gái không

Câu này có nghĩa hay ho của nó,

chồng: thông : sự thể không vững

thế mà một hôm có một học gia

vàng, thiếu người chủ chốt.

quê ở Chợ Đệm, đi kháng chiến

Ghe chài dt. ghe chở lúa

về, (Bảy Trấn) đến đọc tôi nghe

Miền Nam.

một câu như vầy, và bảo tôi, nếu

Ghe chài ăn lúa : thay vì nói

nhớ, thì xin bổ túc :

“chở lúa”, nói ghe ăn lúa.

(Đệm ba đu, em còn chê chưa

Ghe chài : tra ra, nói đủ tiếng

khéo, vân vân.

là ghe bóc chài, do “tuk pokchay”

Lúc ấy tôi đành chịu bí, và

là tiếng Miên (Cơ Me) : tuk :

nhớù đâu như vầy : “Đệm ba đu,

ghe. thuyền (tiếng Cơ Me), còn

em còn che chưa khéo, chờ cho

pokchay là tiếng Tàu, giọng Triều

trăng lặn rồi, em đòi đấp xéo mới

Châu. Hán tự là “Bà tai”, chở được

nghe”.

trăm thứ. Ta Việt hóa, thành ra

Cố nhiên anh Trấn1 chưa chịu.

“ghe chài”.

Nay vỡ lẽ ra, tôi mới rõ, có lẽ anh

Bạn ghe chài : d.t người chèo

nghe thấp thố “Đệm sút vun...:”,

mướn ghe chài. Đầu tiên, ghe

chạy buồm, nên phải có nhiều

rồi người nào đó nói lái lại là “Đ.

người chống và chèo. Từ ngày có

suốt đêm”, nhớ ba chớp ba sáng,

tàu hoa, chủ thuyền mướn tàu

thành ra “Đệm ba đu...” v.v ấy

kéo ghe cho mau lẹ và vẫn ép

tiếng Việt ta ác ôn như thế, (chớ

người chèo phụ vào tiền thuê tàu

danh từ “đụ” là vô nghĩa và vẫn

kéo dắt, nên sanh ra danh từ “bạn

không có trong nghề đương đát.

ghe chài”, vốn là dân tứ chiếng

Câu này tôi chịu rằng tục, để hay

ương ngạnh có danh.

dùng là quyền người in từ điển,

(xem “ghe chài”, câu hát

còn tôi có phận sự lượm mót tiếng

xưa)...

xưa, thì phải ghi chép lại đây, và

Ghe chài : Câu hát xưa của

có như vậy mới gọi làm giàu cho

vùng Ba Cụm, Chợ Đệm (thuộc

tiếng nói. S. (6-5-1983).

hạt Chợ Lớn) :

Gò Bắc Chiêng : đd., trên con đường

(Đoạn này nếu thấy rằng tục,

Sài Gòn lên Nam Vang, thuộc đất

thì đừng in vào sách) :

Nam Kỳ.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

363

Gò Lữ : đd., NV Lữ phụ. Theo Trương

Đồng quạnh chơi vơi hồn

Ngọc Tướng ở Cai Lậy, không

quốc gọi,

có gò Lư, và có lẽ đó là gò Lũy,

Mái quê bàn bạc khói lam

Giồng Lũy LSNCVN Tạ-Chí Đại-

tuôn

Trường, tr.88.

Ngân bia liệt sĩ rêu phong

Gò Lũy : đd., ở N.V., tên một gò cát hận,

thuở nay trong các sách để lại

Giọng hát hoài lang gió dợn

đều viết Gò Lữ, (Lữ phụ vì do thợ

buồn.

Tàu khắc ban, nên có sự lầm lạc

Xúc canh sầu chia ai đó tả

ấy, nay cần cải chỉnh theo các tài

Chạnh tình non nước mấy hồi

liệu như sau :

chuông

a) ông Trương Ngọc Tường

Như Ý (Gò Lũy)

quê ở Cai Lậy (LSNCVN - Tạ Chí

bài thứ 3 :

Đại Trường tr. 88) đã đinh ninh

Gò Lũy người đông đất cũng

đó là Gò Lũy.

nhiều

b) Theo bức thơ đề ngày 19

Qua hồi chinh chiến canh

tháng 12 năm 1981 tại Gò Lũy,

đìu hiu

có ba ông ký tên như dưới đây trả

Đầu rồng đuôi phụng chia

lời cho tôi, và có làm thi họa cảnh,

đôi ngã

không gọi thi hay nhưng đủ làm

Sau chợ trước chùa thuận

tài liệu minh xác và chép lại làm

một chiều

dấu tích “

Pháp bại lửa thiêu nhà cửa

1) bài thi thứ 1 :

rụi,

Thênh thang một dãy đất Ba

Mỹ thua bom xới ruộng vườn

Giồng,

tiêu

Gò Lũy là đây có phải không?

Là nơi cưa ngỡ về Đồng Tháp.

Khúc khuyu dọc ngang đường

Chánh khách dừng chân ghé

vạn lối,

dập dìu

Quanh co xuôi ngược rạch

Quang Nghiệp (Gò Lũy)

muôn dòng.

Người ký tên là Quang Tín.

Ngàn xa cầm hạc dù bay nhảy,

xưng là cháu bốn đời của ông

Đầm rộng ngư long mặc vẫy

Nguyễn Đức Hiền, và theo lời

vùng.

trong thơ thì xưa ông Nguyễn

Thành tích lẫy lừng trong

Đức Hiền được phong chánh Lãnh

sử Việt,

binh dưới quyền Thiên hộ Dương,

Tiền đồn Đồng Tháp tiếng

chịu trách nhiệm “xây đồn đắp

nói chung

lũy” trên mộ giồng cát chốn này

Quảng Tín (Gò Lũy)

để ngăn chống giặc nên sau quen

bài thứ 2.

gọi tên là Gò Lũy, về sau đồn bị

Qua giồng Gò Lũy buổi chiều

giặc phá, bờ lũy theo thời gian

buông

cũng biến thành bãi tha ma... (Tài

Dà má từng cơn xoáy loạn

liệu này do ông Nguyễn Văn Hợi

cuồng

(bút hiệu Tiên Chi, quê ở Vĩnh

https://thuviensach.vn

364

TVTNMN

Kim (Mỹ Tho) gởi cho tôi, xin chép

Gỗ vang : dt. tên một loại cây màu

làm minh chứng, về căn cứ và tầm

đỏ : bông vàng, màu vàng.

nguyên. đã có các tác giả những

chữ gọi tô mộc. Sắc gỗ vàng,

bài thi gánh chịu).

dùng nước ấy đánh bóng hộp

14-2-1982 S

gỗ trắc, thì hộp lên màu thêm

Gọ : đồ gốm, gọ gốm.

xinh.

Nồi gọ : nồi đất hình bầu bầu

Gỗ từ đàn : dt. một giống cây to (ĐNQATV HTC).

thường trồng ở đầu làng ngoài

Chiếc gọ : chiếc thuyền, vì

Bắc dùng đóng quan tài : sắm

thuyền xưa hay chở gọ.

sanh nếp từ xe châu (k).

Hoi sát nồi gọ : hoi sát đáy, hoi

Tư đàn : một loại danh mộc,

không chừa ; hoi tới nơi tột nồi gọ

màu đỏ tía, thật nặng và rắn

(Hoi sát phao câu. Tục).

chắc.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

365

H

Hà âm huyện : đd., cũng gọi huyện

turc (Hồi, Thổ Nhĩ Kỳ) là một

Giang Thiên ; tên một huyện

chức to bên võ như bên văn, họ

thuộc phủ Tịnh Biên, vùng Thất

bắt gọi “anh bảy” không khác bắt

Sơn, Xà Tón, đời đàng cựu, vẫn

kêu bằng “ông”, họ khôn và chơi

thuộc Hà Tiên tỉnh (PCGBCTVK).

gác quá. Nhưng người mình vẫn

Hà Châu huyện : đd., tên một huyện

không vừa : bấy lâu vẫn hiểu : kế

thuộc phủ An Biên, tỉnh Hà Tiên,

họ là thứ bảy, Tàu là thứ ba (Ba

đời đàng cựu, cũng gọi chung tên

Tàu), mình là thứ hai, nói theo

Hà Tiên. (PCGBCTVK).

Trung Bắc là anh cả, và như vậy,

Hạ Châu (Singapore) : đd., miền

Bảy vẫn là em út !

dưới, chỉ chung xứ sở của những

Hà đương: đd., nôm là đất Lình người Mã Lai, Indonésia (Ấn Độ

Quình; tên một huyện thuộc phủ

Dương), Ấn Độ, v.v.

Tịnh Biên, vùng Hà Tiên đời đàng

Người Ấn, dù gốc Pondichéry

cựu. (BCGBCTVK) (trước thuộc

hay Chandernagor, khi về xứ,

tỉnh Châu Đốc, nay thuộc tỉnh

đồng bào Lục tỉnh chúc : “Anh

An Giang).

Bảy về miền dưới mạnh giỏi”

Hà Tiên: theo Aubaret, tr.136, tỉnh (L.T.X. Sử-địa 14/15 n. 1969).

Hà Tiên gồm năm phủ, là:

Chà chóp (tóc để chóp)

Linh Quình,

Curkhas.

Chan Sum,

Danh từ “anh Bảy”, nguyên

Sai Mat

tiếng họ có chữ “Bey” của người

Can Vot (Campot)

https://thuviensach.vn

366

TVTNMN

Vung Thơm

Tên cũ, ngoài Cảng khẩu,

(chữ trong Aubaret)

Mang Kham, cũng gọi phu Sài Lình Quỳnh

Mạt (Swai Méas, Cheal meas,

Chân Sâm

Bantay méas của Cơ Me).

Sài Mạt

Hà Tiên: một trong năm trấn của Cần Vọt

Đồng Nai đời Gia Long (1806).

Kompong Som (Vũng Thơm,

Bốn trấn kia là: Phan Trấn (Gia

Hương Úc)

Định); Biên Trấn (Biên Hòa);

(viết theo ngày nay)

Vĩnh Trấn (Vĩnh Long và An

Aubaret tr.135 nói tỉnh Hà

Giang); Định Trấn (Định Tường).

Tiên gồm hai địa phận lớn nay trở

T.V

thành huyện Kiên Giang (sic) và Hà Tiên Tỉnh: đd., tên một tỉnh của huyện Long Xuyên, (xin hiểu là

Lục tỉnh Nam kỳ đời đàng cựu

Rạch Giá và Cà Mau) . Nếu lật địa gồm ba phủ bảy huyện:

đồ xuất bản năm 1863 kèm quyển

Phủ:

GĐTC, bản Pháp của Aubaret, thì 1) Quang Biên (Cần Vọt)

thấy chiếm trọn từ ranh giới Cao

2 phủ 2 An Biên (Hà Tiên)

Miên xuống chí bãi Bạc Liêu và từ

7 huyện 3 Tịnh Biên (Thất

bờ sông Bassac chí bãi biển Rạch

Sơn, Xà Tón).

Giá Cà Mau như vậy Hà Tiên của

(PCGBCTVK).

Mạc Thiên Tứ rộng lớn vô cùng và

Huyện:

có thể xưng “Hà Tiên Quốc” không 1 Khai Biên (Phía Cần Vọt).

hổ vậy. (Cette province (Hà Tiên)

2 Vĩnh Trường (phía Cần Vọt).

se compose surtout des deux

1 Hà Châu (Hà Tiên).

grands territoires, aujourd’hui

2 Long Xuyên (Cà Mau).

huyens, de Kien Giang et de Long

3 Kiên Giang (sic) (Rạch Giá).

Xuyen ).

1 Hà Dương (Lình Quình).

Hà Tiên: đd. th. NV: xem Cảng 2 Hà Tâm (Giang Thiên).

Khẩu, về phần gốc tích.

Hà Tiên danh nhơn: (triều nhà

Cơ Me: pãm (di cảo TVK trong

Nguyễn):

Le Cisbassac).

Mạc Thiên Tứ (1710-1780),

pãm, péam: vàm, cửa sông.

đại đô đốc quận công trấn Hà

Hà Tiên: một trong 21 tỉnh của Nam Tiên, tự Sĩ Lân

Kỳ thời Pháp thuộc, mang số thứ

Mạc Tử Dung (?-1780), Cai Cơ

tự 3. Năm 1956, nhập với Rạch

Mạc Tử Hoàng (? -1780),

Giá (số 4) lấy tên t. Kiên Giang.

Chưởng Cơ

Hà Tiên (mượn tích nàng tiên hiện Mạc Tử Sanh (? - 1780), Đô Đốc

trên sông) là công khai thác của

Mạc Tử Thiên (? - 1809),

Mạc Cửu và công mở mang của

Chưởng Cơ

Mạc Thiên Tứ, vào đời ông nầy

Mạc Tử Thượng (? - 1780),

đất Hà Tiên ăn xuống giáp biển Cai Cơ

Bạc Liêu (địa đồ đời Aubaret ).

Mạc Công Bính (? - ?), Long

Xuyên (Cà Mau) lưu thú.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

367

Mạc Công Dụ (? - ?) Hà Tiên

Đời Xuân Thu bên Nước Tấn

trấn thủ

có loạn; con vua tên là Trùng Nhĩ,

Dương Công Trừng (? - 1786),

chạy sang nước Tần mượn quân.

điều khiển

Đi đến giữa rừng, đói lả không có

Ngô Công Quí (? - 1794),

gì ăn, bầy tôi tên là Giới Tử Thôi

Chưởng Cơ

cắt thịt đùi, nướng, dâng người

(v.v. tài liệu của Lê Thọ Xuân).

Trùng Nhĩ, nói dối rằng xin được

Hải Đông Thủy Lợi Ba Xuyên:

miếng thịt lợn thui. Trùng Nhĩ

đd. chỗ thâu thủy lợi lối 1875

ăn rồi tỉnh lại, thấy Tư Thôi què

của vùng Ba Xuyên, không chỉ

chân, hỏi mới biết sự tình. Sang

rõ nơi nào, có lẽ vùng mé biển, vì

đến nước Tần mượn quân đem về

vùng rạch Ba Xuyên thì có ghi Ba

đánh lấy lại được nước, lên làm

Xuyên Đà (PCGBCTVK)

vua, phong tước cho những người

Hải Đông Thủy Lợi Cần Thơ:

có công, mà không nhớ đến Tư

đd., (không thấy ghi rõ nơi nào,

Thôi. Người ấy giận, vào ẩn ở núi

chỉ biết thuộc trên sông Hậu

Miên Sơn. Sau, thầy tớ người ấy

(PCGBCTVK), (nay thuộc tỉnh

làm bài thơ, dán ở cửa cung; vua

Cần Thơ).

đi qua, trông thấy mới nhớ đến,

Hải Đông Thủy Lợi Tân Thành

cho đòi; người ấy không chịu ra.

(Sa Đéc): đd., chỗ thâu thủy Hôm mồng ba tháng ba, vua đến

lợi tỉnh Sa Đéc lối năm 1875

chỗ núi ấy, sai người đốt, để người

(PCGBCTVK) (nay thuộc tỉnh

ấy phải ra; mà người ấy nhất định

Đồng Tháp).

không ra, chịu chết cháy. Vua

Hàm Luông Giang: đd., tên chữ của thương lắm, mới lấy ruộng quanh

sông Hàm Luông (xem chữ ấy).

núi ấy cho dân cày cấy để cúng

Hãm: tiếng Bắc, có nghĩa là giữ lại, tế người ấy. Những người trong

cầm lại; không lưu thông được.

nước, ai ai cũng thương người ấy

Hãm nước chè, hãm thuốc

là người trung nghĩa, mà phải

phiện: khi xơi thuốc, thường có

chết cháy. Hễ năm nào đến mồng

thói quen khi vừa hút xong, tức

ba tháng ba thì kiêng đốt lửa,

thì ực thêm một ngụm trà ngon

làm sẵn các thức ăn bánh chay

cho thuốc mau thấm.

bánh chôi, để ăn tết hôm ấy. Bởi

Hãm tiết canh: cầm tiết cho

thế theo chữ, gọi tết ấy là “Hàn

chậm đông để đánh tiết canh:

Thực Tiết” (tết ăn nguội). Bây giờ, hãm tiết canh bằng muối hoặc

tục nước Nam vẫn theo lệ, nhưng

chanh.

mà không kiêng đốt lửa trong

Danh từ “hãm” không nên

Kiều có câu "Đêm đêm hàn thực

dùng trong Nam, vì người Miền

ngày ngày nguyên tiêu” (Nguyên

Nam hiểu theo nghĩa áp bức đàn

văn Chrestomathie Annamite c .

bà, xâm phạm tiết hạnh, như hãm

Nordemann. n. 1914).

thành, hãm trận, hãm hiếp.

Hanh Thông Tây: đd., cách Sài Hàn thực tiết: dt., tên chữ của tết Gòn độ 8 km., thường nghe đồng

mồng ba tháng ba ta.

bào Bắc đọc sai là Hạnh Thông.

https://thuviensach.vn

368

TVTNMN

Nguyên câu thành ngữ “Hanh

Cette le, extrèmement boisée,

thông, Lợi Trinh” , chữ trong kinh donne des nids d’hirondelles, de

Dịch, (thuộc quận Gò Vấp, tỉnh

l’huile de Manh Hoa (bitume) et Gia Định, nay thuộc TP.HCM).

du bois Môc Khoi (charbon). Les Hàu Gành: đd., tên chữ của Cửa habitants sont établis dans les

Gành Hàu thuộc An Xuyên NV.

endroits boisés”.

thuộc tỉnh An Xuyên (Cà Mau -

Hòn Dầu Rái, c.g. Hòn Mãnh Hoa:

nay thuộc tỉnh Minh Hải).

đd., Mãnh Hoa Dự

(xem Cửa Gành Hàu).

Châu vi 50 dặm, ở về biển

Hàm Bà Lằng: dt. do tiếng Quảng

hướng đông nam tỉnh lỵ Hà Tiên,

Đông Việt Hóa: dịch Hán tự là

hành trình đi từ bờ đi nửa ngày

“Hàm Bất Luận”: tính gộp lại,

đường thì tới. Ở hòn có nhiều yến

không kể lớn nhỏ: Hàm bà lằng,

sào, than củi và dầu mãnh hỏa.

hết thảy là bao nhiêu?

(NKLTĐDC, tr.97 và GĐTTC, tập

Hàm bà lằng, ký tố: Hàm bất luận 1, tr.109).

ky đa?

Hán Việt tự điển Đào Duy

Hẩu: n. do tiếng hảo, (đọc theo giọng Anh gọi mãnh hỏa là “thế lửa

Quảng Đông): tốt, ngon.

dữ dội”. Không nói đến Manh

món ăn chánh hẩu: ngon lắm.

Hoa Du.

Hậu Giang: đd., tên Hán của sông Đại Nam Quốc Âm Tự Vị

Ba Thắc, nôm là Sông Hậu (xem Huình Tịnh Của viết: “Dầu con

chữ ấy).

rái: Dầu rái: chính dầu lấy trong

- một trong hai nhánh của

mình cây dầu còn sống. (Phải mổ

Cửu Long Giang khi vào đất NV., bộng mà đốt cho nó chạy ra). Về

c.g. quen tai: sông Bassac. Và vì

cây dầu, tự vị này dạy: chính là

Pháp lấy sông này làm đích để

cây dầu rái. Có dầu lông, dầu sơ,

cắt hai đất Nam kỳ, cho nên vùng dầu mít, dầu đo ngọn, dầu trà

Tiền Giang (chưa tới sông Hậu) ben, dầu song nàng, cũng về một

thì gọi theo Pháp là Cisbassac,

loại cây mà ít dầu.

để chừa chữ Transbassac để gọi

Hòn Chông: đd., tên một doi đất Hà phần đất còn lại kể từ mé tả sông

Tiên độ 30cs., gie ra vịnh Thái Hậu, tức miền Hậu Giang, nói Lan, có động gọi Chùa Hang, tắt là:

trong có thờ hai tượng Phật lớn

a) khi chưa tới bến đò Mỹ

tạc từ thế kỷ XIV. Năm 1868,

Thuận là Cisbassac ; b) khi Nguyễn Trung Trực lập cứ điểm

sang đò Cái Vồn, từ Cần Thơ, là nơi đây chống Pháp trước khi dời

Transbassac.

qua đảo Phủ Quốc. ( Hòn Chông là Aubaret, tr.275, viết “L’ýle

một thắng cảnh của tỉnh Hà Tiên,

de Manh Hoa a 50 lis de tour; trông ra hòn Phụ tử).

elle est située dans le sud-est

T ê n c h ữ l à K í c h S ơ n

de la citadelle, d’où l’on peut s’y

(PCGBCTVK).

rendre en une demi-journée.

Hòn Kích Sơn, tục danh là

On y voit des grottes profondes.

Hòn Chông, hòn nhọn, sừng sực

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

369

cao vút đứng thẳng như cây kích,

lớn. Trong núi có động đá u ao,

đá mọc nhiều như rừng, đứng

ngày xưa các người Lào và Miên

dựng như mũi chông, châu vi 2

thường dùng làm nơi cư trú.

dặm, hướng đông cách Hồ Lô Cốc

ĐNNTC, q.I).

9 dặm, thì quanh tới bãi biển.

La montagne Than Qui est

Dưới chơn núi về hướng đông là

vulgairement appelée Ba Ba.

phường Bồn chư (vũng bùn) nhơn

Une source qui s’écoule des

dân nhóm nhau lập nghiệp làm

flancs de cette montagne donne

ăn. Về đầu hướng bắc có gò nông

naissance à la rivière Phươc

bằng thẳng, có nhiều vườn tược

Long; on nomme vulgairement

trồng hồ tiêu (NKLTĐDC, tr. 95

Ngon Song Don Nai (source du

và GĐTTC, 1, tr.106).

Don Nai) (Aubaret, p.149).

Nguyên văn của Aubaret,

Cette montagne, origine de

tr.272: “La montagne de Khich,

toute la chaine, est vraiment

vulgairement nommée Hon

immense; sa force productrice est

Chông, est extrêmement grande

très grande; de ses flancs sort le

et élevée. Elle est surmontée

mont Qui Son (mont de la tortue),

d’une telle quantité de pics,

sur lequel a établi sa résidence

qu’ils ont l’apparence d’une

le vieil ancêtre des dragons, du

forêt. Cette montagne a deux

sommet de ce mont s’élève le

lis de tour et est à 9 lis dans

feu d’un volcan. Une multitude

l’est de celle de Hô Lô; elle est de pics montrent leurs sommets

entièrement environnée par

dans les enviorns; à droite et à

les eaux de la mer. Dans la

gauche, au nord et dans l’est, ce

partie orientale on remarque

ne sont que montagnes, ce ne

le lieu nommé Ohôn Chơ: ce

sont que roches plus ou moins

lieu, couvert de végétation, est

élevées, telles que: Bao Kim Sơn,

habité par des bucherons, et des

Chơ Dien Sơn, Lai Sơn, Nuc Sơn,

pêcheurs. A l’extrêmité nord de

Tieu Nghêu Sơn, Mai Suy Sơn,

cette montagne se récolte une

Ba Ria Sơn, et enfin Thui Van

abondante quantite de poivre;

Sơn (le cap Ti Van, au nord de

là aussi se trouvent des jardins

Saint Jacques) quise termine à

pleins de fleurs et de fruits.

la mer par le cap de ce nom, cette

Hòn Ba Ba: đd. th. Biên Hòa, chữ

chaỵne se relie et communique

gọi Thần Qui Sơn và c.g. Thọ Sơn.

avec celle du Binh Tuan au nord.

Núi cách hướng Tây tỉnh lỵ

(Aubaret, p.150).

445 dặm, chứa mạch suối sông

Hòn Bà: đd., hòn đảo nơi Côn Sơn, Đồng Nai, ở dòng suối có hình

cách châu thành một khe rộng độ

đá con Ba Ba, năm nào nước

5m. Đảo có một doi quay về Bắc,

chảy bình thường thì đầu Ba Ba

trên có một tảng đá tựa như hình

quay về Đông, những năm nào

một đàn bà đội khăn đứng trông

Ba Ba quay đầu và mình ngược

về Bắc. Tương truyền rằng nơi

lại hướng Tây thì năm ấy có lụt

đây khi lánh nạn Tây Sơn, chúa

https://thuviensach.vn

370

TVTNMN

Nguyễn Phúc Ánh cùng vợ con

Hòn Bạch Tháp: đd., tên núi và đoàn hộ vệ có ra đây trú ngụ;

ở Hà Tiên: Bạch Tháp Sơn

sau một thời gian ngài vượt biên

(PCGBCTVK).

đi lo việc phục quốc, để lại đây

Hòn Cau: đd., cù lao ở giữa quần một bà phi, tên Phi Yến, là người

đảo Côn Sơn, cách châu thành độ

đã can đảm dám ngăn ngài cầu

40cs, nơi đây có mộ bà Phi Yến là

viện nơi Pháp. Trước năm 1945,

một bà phi theo hầu chúa Nguyễn

trước hòn này có một cái miếu

Ánh (xem Hòn Bà).

lợp ngói trong có bài vị thờ nêu

Hòn Chảo: đd., tên một cù lao ở biển rõ tên bà là Nguyễn Thị Thành.

Hà Tiên NV.

(VNTĐLVĐ).

Hòn Con Nghê hay Hòn Rùa: đd., Hòn Bà, Pháp gọi Petit Condore.

tên núi ở Biên Hòa, Qui Dự Sơn

Hòn Bạch Mã: đd., tên núi ở Hà (PCGBCTVK). Cũng gọi Thạch

Tiên: Bạch Mã Sơn (PCGBCTVK).

Nghê.

Thượng Tân Thị, trong

Hòn này ở giữa dòng sông

NKLTĐDC, tr.96 viết: “Núi Bạch

Phước Long, cách tỉnh lỵ chín

Mã ở tột hướng tây tỉnh lỵ, tiếp

dặm, hình trạng giống con rùa

ranh với Xiêm, Miên, rộng dài đang tắm sông nên đặt là Hòn

quanh quất, hiệp với rừng hoang

Rùa (NKĐDC).

cỏ rậm, là chỗ cũ của Trần Đại,

(Phải nước ròng sát mới thấy.

nhóm trộm cướp”.

NKĐDC).

Nguyễn Tạo, trong GDTTC,

Hòn Cổ Công: đd., tên hòn ở vùng Hà tập 1, tr.108 ghi thêm: “Việc bọn

Tiên: Cổ Công dự (PCGBCTVK).

cướp Trần Thái có chép trong địa Ở về biển hướng tây tỉnh lỵ,

chỉ Cường Thành”.

hướng đông của cảng Hương Úc;

Aubaret, tr.273, cũng ghi

châu vi 60 dặm, dưới có vực sâu

như vậy bằng Pháp văn: “La

hẵm, ngoài làm bức bình che,

montagne de Bach Ma est dans

và ghe thuyền thường nghỉ nơi

l’ouest de la citadelle (à la limite

đây đợi con nước, tuy chỗ này

ouest). Elle forme la limite de la

khi xưa là sào huyệt kín đáo

province au lieu dit Xiem Lap.

rộng rãi của bọn hải khẩu. Đảo

Le système de cette montagne

có nhiều thứ cá lớn, đồi mồi, hải

s’étend au loin et compose

sâm (GĐTTC, tập 1, tr.III và

un territoire complétement

NKLTĐDC, tr.99).

inhabité.

Aubaret, tr.278, viết: “L’île de

Autrefois il servait de refuge

Cô Công est située dans l’ouest

à une bande de brigands dont le

de la Huong Uc. Elle a 60 lis de chef se nommait Trân Thai; on

tour. Cette ỵle est couverte de

en raconte l’histoire dans le livre

roches de différentes dimensions,

Cương Vưc Chi”.

ce qui n’empêche point une

(Hỏi Cương Vưc Chí làm sao

végétation (en arbres) des plus

dịch và gọi địa chỉ Cường thành

abondantes. L’eau atteint une

được?)

très grande profondeur au pied

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

371

de l’ỵle, qui offre, malgré cela, un

Hòn Cổ Lôn: đd., tên cù lao ở

excellent abri. Les bâtiments et

Hà Tiên.

les barques qui font le commerce

Thượng Tân Thị (NKLTĐDC,

dans ces parages ont l’habitude

tr.98) viết: “Hòn Cổ Lôn ở về

d’y relâcher ou d’y chercher un

hướng đông nam ngoài biển, châu

refuge.

vi 30 dặm.

On y trouve des poisson

Nguyễn Tạo, GĐTTC, tập 1,

énormes, de l’écaille et des

tr.III, thêm: “Trên đảo Cổ Lôn,

holothuries.

cây tre tươi tốt làm vực cho cá

Cette ýle était autrefois le lieu

trạch dựa ở”.

de réunion d’une bande célèbre

Aubaret, tr.277, viết: “L’ ý le de pirates nommée Hoac Nhiên”.

de Cô Lôn, située dans le sud-Hòn Cổ Cốt: đd., tên hòn ở vùng Hà est, a 30 lis de tour et est

Tiên: Cô Cốt Dự (PCGBCTVK).

couverte de bambous et de

Hòn Cổ Cốt ở phía tây Hòn Cổ Công, beaux arbres. On y pêche une

cách Hòn Dương Kham trong biên

grande quantité de poissons et

Đại Đồng thuộc địa đầu ranh giới

beaucoup d’écaille”.

Xiêm La, ghe đi nửa ngày đường

Hòn Cổ Son: đd., tên đảo vùng Hà mới tới. Châu vi 50 dặm, có nhiều

Tiên: Cô Son Dự (PCGBCTVK)

cây lớn, dầu rái (dầu mãnh hỏa),

(đảo nầy không thấy nói trong

than củi, dây mây, đồi mồi, hải

ba cuốn: Aubaret, Nguyễn Tạo và

sâm, cá trạnh, ngao sò? (GĐTTC,

Thượng Tân Thị).

1, 111 và NKLTĐDC, tr.99).

Hòn Châu: đd., tên hòn ở Hà Tiên: Aubaret, tr.278, viết: “Ile de

Châu Dự (PCGBCTVK).

Cô Côt est située dans l’ouest

Hòn Châu (Châu Dự) ở về

de celle de Cô Công, a une hướng đông nam tỉnh lỵ, châu

demijournée de distance de celle

vi 10 dặm, sản xuất yến sào, đồi

nommée Dương Kiem, laquelle

mồi, cua đình, ba ba. (NKLTĐDC,

est dans les eaux de Dai Don,

tr.97. và CĐTTC, tập 1, tr.109).

formant le commen-cement du

Aubaret, tr.274, viết: “L’ýle

royaume de Siam.

de Châu git dans le sud-est de la

L’ýle de Cô Côt a 50 lis de citadelle; elle a 10 lis de tour et

tour. On y voit beaucoup d’arbres

est couverte de roches; au bas se

fort élevés et l’on y recueille de

remarquent des grottes profondes

l’huile de bitume, du charbon de

et sinueses.

bois, de l’écaille, des holothuries

On trouve dans ces grottes des

et toutes sortes de coquillages.

nids d’hirondelles (salanganes)

Un grand nombre de pêcheurs

et de l’écaille magnifique; cette

fréquentent cette ýle pour y

écaille est de diverses sortes”.

récolter ces différents produits,

Hòn Đá Lửa: đd., tên hòn ở

qui sont pour eux la source d’un

vùng Hà Tiên: Thạch Hoa Dự

bénéfice considérable”.

(PCGBDCTVK).

https://thuviensach.vn

372

TVTNMN

Hòn Thạch Hỏa (Hòn Đá Lửa), ở

tiếng lạ, Nguyễn Tạo cũng để y và về biển hướng đông tỉnh thành

gọi “nham bạch thạch” cho nó còn gồm ba hòn chất đứng đối ngay

gốc Hán, duy Thượng Tân Thị,

miệng hang Hồ Lô Cốc, châu vi 4

đổi lại và gọi Hòn Đá Bạc khiến dặm, cỏ cây cằn cỗi, đá ở đây dùng

nhớ và hiểu lầm hay đó là Ngân

lấy lửa rất nhạy. Xưa có người Đồ

Sơn? (sau lấy gì để dịch chữ Ngân

bà ở, nay họ đã dời đi nơi khác.

Sơn này?).

(NKLTĐDC, tr.97 và GĐTTC, tập

Núi suôn thẳng đuột lên, đứng

1, tr.109).

bơ vơ một mình ở bờ biển, châu vi

L’ýle de Thach Hoa e st située

2 dặm ở về hướng tây đạo Long

dans l’est de la citadelle. Cette

Xuyên 20 dặm ngó tới trước biển

ýle, surmontée de trois pics

cạn, có nhiều loài vật nuôi sống

égaux, fait face à la montagne

người bản xứ: ba khía, cua, sam,

de Hô Lô. Elle a 4 lis de tour. La ngao, sò, và cá tôm. (NKLTĐDC,

végétation y est misérable.

tr.96 và GĐTTC, tập 1, tr.107).

La pierre silex est très

Aubaret, tr.273, viết: la

commune sur cette ýle. On y voit

montagne de Bach Thach, près

des cavernes très dangereuses

de Long Xuyen Dao. Au devant à visiter, dans lesquelles les

se voit le lieu dit cô Hai (banc hirondelles (salanganes) vont

de mer).

bâtir leurs nids. Autrefois il y

Hòn Đất: đd., bán đảo nhỏ phía Bắc

avait un petit bourg habité par

của Hòn Chông (Hà Tiên). Lục

des Chu Ba (Javanais, Malais),

Sơn Hòn Đất, nay thuộc đất Cơ

mais il y a longtemps qu’il est

Me là một bờ đất lịch sử nhắc

complètement abandonné”.

lại chuyện Bá Đa Lộc đặt chơn

( Aubaret, GDTC, p.275).

bước đầu lên đất Nam vậy, và

Hòn Đá lửa: đd, NV, - Thạch Hoa

Hòn Chông là nơi ông gặp chúa

Cang, - thuộc địa phận làng Bình Nguyễn Ánh lần đầu. (Gần đây

Thành (Biên Hòa), núi có nhiều

có một tiểu thuyết có nhan đề là

đá lửa, mùa hè nắng nóng, lửa

Hòn Đất lấy bối cảnh hòn này làm

sáng bốn phía trông như sao

phông cho tác phẩm).

nháy.

Hòn Đeo: đd., tên cù lao nhỏ ở phía Cơ Me: phnom thma phlơn (di

Nam đảo Phú Quốc, NV.

cảo T.V.K)

Hòn Gành Bà: đd., tên núi ở Hà Tiên: phlơn: lửa.

Tiên Cơ Đốc Sơn (PCGBCTVK).

(Nếu gọi Thạch Hoa Cang, thì

Hòn Gò Đào: đd., tên núi ở Biên đây là gò hơn là núi, hòn).

Hòa: Đào Cang (PCGBCTVK).

Hòn Đá Trắng: đd., tên núi ở

Cách tỉnh lỵ hướng Đông bốn

Hà Tiên: Bạch Thạch Sơn

dặm, xưa là chỗ làm lò hầm ngói

(PCGBCTVK).

gạch (NKĐDC).

Trương Vĩnh Ký dịch Bạch

Hòn Heo: đd., cù lao ở Hà Tiên NV.

Thạch sơn là Hòn Đá Trắng, một Hòn Họ: đd., tên cù lao ở biển Hà cách tự nhiên không cần kiếm

Tiên NV.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

373

Hòn Hồ Lô Cốc: đd., ở Hà Tiên; hồ

Hòn Kim Dự Lớn: đd., tên hòn ở Hà lô cốc sơn (PCGBCTVK).

Tiên. Đại Kim Dự (PCGBCTVK).

Ở về hướng đông tỉnh lỵ cách

Hòn Đại Kim Dự, ở về mé

48 dặm, châu vi 2 dặm, đá đơm

biển hướng nam tỉnh lỵ, châu vi

cao nhọn, hang núi tiêu khô, cỏ

193 trượng làm bờ hai châu cho

cây không mọc được, dưới đầm

tỉnh thành, có bắc cái cầu ván để

thì biển hẳm lố rạn chớn chơ

thông đường ra vào. Sau làm cái

ghe thuyền không tiện ra vào.

Viện Quan Âm để cho bà Tống Phía ngoài thì có nhiều hòn đảo

Thị Sương tu hành, và có treo bức

nhỏ, tối ngày sóng vỗ ầm ầm

tượng Phật thêu. Bên tả có Điếm

tiếng vang dội như có thiên binh

đình; về hướng nam có lũy bao bọc

vạn mã. (NKLTĐDC, tr.95 và

đắp bằng đá, để ngăn ngừa cướp

GĐTTC, tập 1, tr.106).

biển. (NKLTĐDC, tr.97).

Aubaret, tr.217, nói hòn nầy

GĐTTC, tập 1, tr.108 nói đây

chưa ai thám hiểm được, và trọc lóc,

là cảnh “Kim dự lan đào” (đảo không có cây cối (cette montagne

Kim ngăn sóng). Đây viết Tống

est presque inaccessible; elle est

Thị Lương. Vậy Sương, Lương, complètement dénudée et ne

chữ nào đúng là tên của bà?

possède ni herbes ni arbres).

Đúng là Sương. Aubaret, Hòn Khoai: đd., cù lao nhỏ phía Tây, tr.104 viết Tong Suong tu ở núi

cách mũi Cà Mau độ 10cs.

Dai Kim Diu.

Pháp gọi Poulo Obi, tên nữa là

“Elle se mit à confectionner

Tiêu Tư (Aubaret, tr.278).

une broderie qui représentait

Hòn Kích Sơn: đd. xem Hòn Chông.

la déesse Quan Yn de grandeur

Hòn Kim Dự Nho: đd., tên hòn ở Hà naturelle; à chaque point qu’elle

Tiên: Tiêu Kim Dự (PCGBCTVK).

faisait, elle exaltait la gloire

Hòn Tiêu Kim Dự, ở về ngoài

de Phat. Elle mit trois mois

cửa biển Hà Tiên, châu vi 74

à accomplir cet ouvrage; la

trượng. Có kim ngao trấn ở miệng

déesse était vraiment vivante

vàm, làm tiêu chuẩn cho ghe tàu

sur la broderie: c’était là sa

ra vào. (NKLTĐDC, tr.97).

ressemblance exacte, et jamais

GĐTTC, tập 1, tr.108: Dao

peintre n’a pu réussir à en faire

Tiêu Kim.

une semblable. (Aubaret, p.105).

Aubaret, tr.274 viết: “L’ýle de Bà thêu một bức tượng Quan

Tieu Kim git au large du port de

Âm lớn bằng người thường. Mỗi

Ha Tien; elle a 74 truong de tour.

mũi kim mỗi niệm Phật. Ba tháng

Une roche remarquable située

thêu rồi, đường kim mối chỉ in

sur cette ýle forme une très

như sống. Đúng là chân dung của

bonne reconnaissance pour les

bà, giống hệt, dám chắc không

bâtiments et les barques qui

họa sĩ nào khéo hơn.

fréquentent le port de Ha Tien,

Hòn Khói: chữ gọi Yên Phong Đảo, soit à leur entrée, soit à leur

trước đó dịch Vân Phong Đảo,

sortie”.

(sách địa dư của Henri Russier

https://thuviensach.vn

374

TVTNMN

đọc giọng Pháp và viết: “Hone

làm nghề ăn ong trong rừng và

Cobe) (sic).

lấy sáp.

Theo L.T.X (ĐNVT 13), ngày

(NKLTĐDC, tr.92) và GĐTTC,

xưa lúc có giặc Chà Và (Java: đồ

1, tr.107).

bà), khi thấp thoáng ngoài khơi

Trong thẻ “Vàm Gia, nói Gia

có bóng tàu của quân ấy sắp vào

là cây dừa.

cướp của bắt người, thì quân đồn

Nơi đây nói Na là Dừa.

thú đốt lửa báo hiệu trên ngọn

Trong bài thơ đánh đu (thơ

đồi cho binh sĩ ở Ninh Hòa thấy

đời Hồng Đức, Văn Hóa Hà Nội

mà tiếp viện, bởi thế nên gọi Hòn

xuất bản có câu: “Bốn cột lang

Khói: Yên Cương.

nha ngắm để trồng”, và cắt nghĩa

Hòn Khơi: đd., cù lao nhỏ ở gần đảo

“lang” là cây cau, nha là cây dừa.

Phú Quốc, NV.

Vậy xin hỏi: Gia, Na, Nha, chữ

Hòn Mây: đd, tên núi ở Hà Tiên: Vân nào đúng?

Sơn (PCGBCTVK).

Trong bản Pháp văn GĐTC

Ở hướng bắc cánh núi Địa

Aubaret viết Vàm Gia, Vàm Diưa, Tạng một dặm, trong núi có dựng

tra lại đó là cây dà, loại cây sác, chùa Bạch Vân, cảnh núi vắng vẻ

vỏ dùng nhuộm màu dà, cây chụm

bờ tre xanh rậm. Trong thập cảnh

làm củi, chớ chưa phải dừa, gia,

Hà Tiên, “Thạch Động thôn vân”

nha, na chi cả.

(Động đá nuốt mây) đây là một.

Hòn Phú Quốc: đd., Phú Quốc đảo.

(NKLTĐDC, tr.94).

Aubaret, tr.276, viết: “L’ýle

Hòn Me: đd., bán đảo nhỏ gần Hòn de Phu Quoc est située en

Chông Hà Tiên, NV.

pleine mer, dans le sud-ouest

Hòn Một: đd., hòn ở ngoài vàm Hà de la citadelle; on y arrive

Tiên (Mộng Tuyết, Đường vào

en un jour et une nuit. Elle

Hà Tiên).

est surmontée d’un pic qui va

Hòn Núc: đd., tên núi ở Hà Tiên: chữ

jusqu’aux nuages; une grande

gọi Táo Sơn (PCGBCTVK).

quantité de pics secondaires

Hòn Nhum: đd., cù lao ở phía Nam sont tournés vers le nord. Cette

đảo Phú Quốc, NV.

ýle mesure, de l’est à l’ouest,

Hòn Ngang: đd., hòn ở vàm Hà une distance de 200 lis, et

Tiên (Mộng Tuyết, Đường vào

100 lis du nord au sud. On n’y

Hà Tiên).

voit ni tigres ni léopards; on y

Hòn Đông Thổ: đd., tên Hòn ở Hà

trouve beaucoup de sangliers,

Tiên: Đông Thổ Sơn (PCGBCTVK)

de buffles sauvages, de daims, Ở xiên về hướng đông của Hòn

de nids d’hirondelles, de rotin,

Chông cách 77 dặm, lớn nhỏ chia

de bois excellent, de l’écaille, des

đứng châu vi 5 dặm, khe Vạn

holothuries et de la cannelle. On

Thanh giáp ở phía đông, suối récolte dans le sud de l’ýle de

Nạ, c.g. Suối Nứa hay Suối Dừa, très bon riz de montagne, toutes

giáp ở hướng tây. Dưới chưn núi

sortes de fèves ou haricots, du

về hướng bắc có lạp hộ đi săn và

blé rouge, des melons, courges

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

375

et fruis. Quant au riz ordinaire

đúng ra đây là huyền, than hóa

(des rizières), il y en a fort peu.

thạch, Pháp gọi jais.

On trouve dans les hauteurs

Long dien đây là long diên

une sorte d’ambre noir produit

hương, một thứ bột trắng trắng

par une exsudation de la pierre

xám xám, khi cho vào lửa, bay

dite ho-thach(1). Cet ambre est

ra một thứ khói rất thơm. Trong

brillant et semblable à la laque;

ĐNTVHTC nói là óc cá voi. Ông

on peut le réduire en morceaux

Huình Tịnh Của nói nó là thuốc

pareils à de belles perles. On en

trị đàm, tôi tiếp: Người ta vớt nó

trouve quelquefois des morceaux

từ ngoài biển, nguyên về như lòng

atteignant 3 pouces de longueur,

trắng trứng và khi phơi khô, thì

avec lesquels on fabrique des

gọi long diên hương. Trộn vào á

boỵtes à bétel, ou bien, des tasses, phiện cho người đau phổi dùng trị

ou bien de petites soucoupes.

lao. Theo tôi đó là chất tinh của cá

Tous ces objets-là se vendant à

voi, chớ óc cá sao trôi nhiều được?

un prix extrêment élevé.

Hòn Phú Quốc: đd., Phú Quốc đảo

Le parfum nommé Long

(tiếp theo thẻ Pháp văn Aubaret

Dien (salive du dragon) est très

tr.277): “Le petite ýle de Long

rare... sur cette ýle; mais on y

Kinh est situtée dans le sud, et

recueille fréquemment celui que

celle de Diưa dans le sud-est.

l’on appelle mac ban hương (strié

L ’ e m p e r e u r G i a L o n g ,

de noir), ainsi nommé parce qu’il

pendant la malheureuse époque

est piqueté de noir; ce parfum est

de la révolte (Tây Sơn), se réfugia

semblable à celui qui porte le nom

sur l’ýle de Phu Quoc. Il y trouva

de tram hương; l’odeur n’en est chez les habitants la plus grande

pas extrêmement forte; mais c’est

fidélité et un appui efficace,

une sorte de bois dont l’intérieur

par eux furent préparés les

est vide, de sorte que l’on peut

moyens de marcher contre les

en faire des porte-pinceaux fort

rebelles. Lorsque plus tard la

estimés.

tranquillité fut rétablie dans

Dans le sud-ouest de l’ýle est

l’empire d’Annam, l’empereur,

un port nommé Diuong-dong, où

en reconnaissance des secours

les bâtiments peuvent trouver

qu’il avait reçus des habitants

un mouillage . C’est là que les

de cette ýle, les exempta des

populations maritimes ont établi

corvées, de service militaire et de

leurs demeures, et formé de la

tout impôt, même sur les barques

sorte quelques petits villages.

de commerce appartenant à l’ýle

C’est un beau spectacle,

de Phu Quoc. L’empereur fit

quand le soleil est dans le nord,

en outre établir un poste pour

de regarder du côté du sud

protéger les habitants contre

l’immensité du ciel et de la mer”.

les incursions et les pillages

1) Dịch giả Pháp gọi đây là “hổ

fréquents des pirates de mer. Il

phách đen” (ambre noir), nhưng

fut permis au peuple d’avoir des

https://thuviensach.vn

376

TVTNMN

armes, afin de veiller à la sécurité

mài, dùng làm chuỗi đeo, xưa có

de son territoire.

huyền lớn đến ba tấc đường kính,

Dịch thoát và chú thích tắt. -

tiện làm hộp trầu, chén, dĩa,

Gần đảo Phú Quốc có hai cù lao

vòng và nhẫn rất quí giá, nhưng

nhỏ là hòn Long Kinh ở hướng

nay mỏ huyền đã cạn, và thỉnh

nam và hòn Dừa thuộc hướng

thoảng còn gặp long diên hương

đông nam.

do cá ông ngoài biển tiết ra. Lại

Nhớ ơn dân trong hòn tận tâm

có thứ hắc ban hương trên khắp

tận lực giúp ngài những lúc lánh

các núi, ngoài vỏ đen lấm chấm

nạn Tây Sơn, khi lên ngôi cửu

dợn sóng như thứ trầm hương

ngũ, vua Gia Long miễn sưu dịch,

non chất nhẹ, vị lạt (không thơm

miễn binh diêu cho tất cả dân ở

nồng), cây lớn lòng rỗng dùng

hòn luôn cả những ghe thuyền

làm ống bút.

đăng bộ đảo Phú Quốc cũng được

Phía tây nam có cửa Dương

biệt đãi. Ngài lại đặt một đồn tại

làm chỗ ghe thuyền đậu. Hải

đảo để trấn giữ nạn cướp biển,

dân nhóm ở trời đều thành thôn

và cho phép dân ở hòn được sắm

lạc, đúng như câu thơ “Nam

súng và binh khí để bảo vệ bờ cõi.

minh thiên ngoại hiệp, Bắc bộ

Hòn Phú Quốc: đd., đảo Phú Quốc, nhật biên khai” (Biển phương

Phú Quốc hải đảo.

nam liền ngoài chân trời, cửa

Cơ Me: kòh srăl (di cảo TVK

phía bắc gần bên mặt nhựt, ý

trong Le Cisbassac). Nay viết

nói trời nước liền nhau một sắc,

Kôh Tral.

nhà cửa trên đảo ở về phía nam,

Pháp gọi ýle de la Navette

mặt trời mọc ở phía bắc, ngó như

(hòn Thoi dệt).

gần bên mặt trời vậy). Phía nam

Hòn ở giữa biển về phía tây

có đảo nhỏ Long Cảnh (cổ rồng),

nam trấn, hành trình một ngày

phía đông nam có đảo Gia (đảo

đêm mới đến. Trên đảo là những

Dừa). Xưa chúa Nguyễn Ánh

núi lớn, cao đến từng mây, chóp

đã từng chạy ra đảo nầy, nhân

núi đều triều về phương bắc; từ

dân trong đảo hết lòng trung

đông đến tây cách nhau 200 dặm,

thành, sau khi bình định xong,

từ nam đến bắc cách 100 dặm.

vua ân miễn xâu thuế, thậm

Nơi đây không có hùm beo mà

chí ghe thuyền buôn cá cũng

có nhiều heo rừng, trâu rừng,

không đánh thuế. Vì đảo lánh

nai hươu, yến sào, mây lớn, gỗ

xa ngoài biển, phải phòng bị

quí, đồi mồi, hải sâm, quế, nước

giặc biển Đồ bà thừa cơ cướp bóc,

mắm hòn, danh tiếng đồn gần xa.

nên có đặt quan Thủ ngự, dùng

Thổ nghi có lúa rừng (lúa nếp của

dân làm binh, sắm đủ khí giới

người mọi trồng), các thứ đậu bắp

bảo hộ cùng nhau giữ gìn biên

đỏ, dưa bí mà ít có lúa tẻ. Trên

cảnh. (GĐTTC, tập 1, tr. 110 và

núi sản xuất thứ huyền phách,

NKLTĐDC, tr.98).

ấy là Tỉnh Quảng của Ô Giang,

Nghe dường ở đảo Phú Quốc,

sáng bóng đen người như đồ sơn

nhà chỉ cài phên và dùng rèm

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

377

thay cửa, ngày chống lên đêm

Chỗ ngã ba hợp lưu là một vũng

sập xuống, để tỏ cảnh thanh bình

rộng như ao hồ, nước sâu và mát

chớ không dùng cửa đóng như ở

lạnh, đúng là một biệt cảnh đàm

đất liền và tục ấy có từ đời chúa

thủy thiên trì. Vả lại, Lư hay lô là Nguyễn (chưa biết có quả vậy

loại cá vược. Khê là khe rạch. Ngư

chăng?)

đây là nhà thuyền chài, người

Hòn Phụ Tử: đd., tên hai hòn cù lao lưới cá câu cá. Bạc là thuyền đỗ

nhỏ, cũng gọi Hai Hòn Đá Cha

bến. Lư Khê để đối với Lộc trĩ; lại con trước khi vào vàm Hà Tiền dịch được hai chữ Rạch Vược. Bài (theo bà Mộng Tuyết, Đường vào

này kết thúc Hà Tiên thập cảnh

Hà Tiên).

là một dụng ý “công thành thân

Hòn Rái: đd., cù lao ở phía Nam đảo thối của Mạc tiên công, tự ví với Phú Quốc, NV.

Trương Hàn đời Tấn, nhớ gỏi cá Hòn Rạch Vược: đd., tên một hòn ở

lư Ngô giang mà từ quan, thật Hà tiên (PCGBCTVK).

là đắc thể.

Lư Khê ngư bạc: bài thơ trong

Hòn Rùa hoặc Hòn Con Nghê: đd., Hà Tiên thập cảnh của Mạc Thiên

tên núi ở Biên Hòa: Qui dự sơn

Tứ:

(PCGBCTVK).

Bến Vược nhà ngư chật mấy

Hòn Sóc: bán đảo nhỏ ở phía Nam tầng

Hòn Chông (Hà Tiên) NV.

Trong nhàn, riêng có việc

Hòn Táo: đd., tên một hòn ở Hà Tiên lăng xăng

(PCGBCTVK).

Lưới chài phơi trải đầy trời hạ

Hòn Tây thổ: đd., tên núi ở Hà Tiên: Gỏi rượu hê ha toại nghiệp

Tây thổ sơn (PCGBCTVK).

hằng

Chép hai bản dịch để so sánh:

Nghề Thuấn hãy truyền bền

NKLTĐDC, tr.96, Thượng

trát trát

Tân Thị viết: “Núi Tây thổ, cách Dân Nghiêu còn thấy đủ răng

hướng tây núi Hang (Giáo sơn) 28

răng

dặm, khe Heo giáp ở hướng đông,

So đây, mười cảnh thanh

sông Phương thảo giáp ở hướng

hòa lạ

tây, rừng cây liên tiếp và thông

Họa cảnh Đào Nguyên mới

suốt với nhau, sốc Cao Miên đoàn

sáng chăng.

tụ ở dưới đó”.

Lư Khê ngư bạc là chép theo

GĐTTC, tập 1, tr.107, Nguyễn

sách Phủ biên tạp lục, của Lê Quí Tạo viết: “Núi Tây thổ.

Đôn. Trong thi tập Minh Bột di

“Cách phía tây Táo sơn 28

ngư của Mạc Thiên Tích do ông

dặm. Ngài Trư (Heo) giáp phía

Trịnh Hoài Đức tìm gặp năm

đông, sông.

1820 ở Huế thì bài này nhan là

“Phương Thảo giáp phía tây,

“Lư Khê nhàn điếu”. Con rạch Lư

rừng rú liên tiếp, có sách dân Khê trổ ra hai vàm: một trổ dưới

Cao Miên

chơn Núi Gành thì nay đã lấp cạn,

“tụ ở trong rừng tre sầu thảm,

duy còn lại vàm trổ ra Đông Hồ.

còn có đôi chỗ đất trống”.

https://thuviensach.vn

378

TVTNMN

Hòn Thơm: đd., cù lao ở phía Nam

soleil pénétrant dans cette grotte

đảo Phú Quốc, NV.

l’illumine tellement que l’on peut

Hòn Thỏ: đd., cù lao ở phía Đông y apercevoir les plus petits objets.

Nam, của Côn sơn, xa trông hình

On peut voir dans cette grotte

như thỏ.

une très ancienne jarre qui n’a

Hòn Thổ Châu: đd., tên hòn ở

pas moins de 3 pieds de largeur.

vùng Hà Tiên: Thổ châu dự

On ignore à quelle époque cet

(PCGBCTVK).

ustensile a été déposé là, ni d’où

Ở biển phía đông trấn, châu

il provient, ni comment il se peut

vi hơn 100 dặm, làm cái án xa

faire qu’ayant 3 pieds de large, il

cho đạo Long Xuyên và Kiên ait pu entrer par l’ouverture de la

Giang, nơi đây cây cối xanh tươi,

grotte, qui n’en a que 2”.

nham động u ảo, có chim hải

Hòn Tre: đd., cù lao ở vịnh Thái Lan, yến làm tổ và các loại đồi mồi,

ngay cửa biển Rạch Giá, NV. tên

ba ba (cua đinh), hải sâm (đồn

Hán là Trúc Dự.

đột) sinh ở dưới vực; dân cư ở

Ở về biển hướng đông nam

đây phần nhiều sống bằng nghề

tỉnh lỵ, châu vi 20 dặm, làm cái

chài lưới. (GĐTTC, tập 1, tr.III và

án - xa cho ngoài cửa biển Kiên

NKLTĐDC, tr.98).

Giang, ở bên hòn có mở một cái

Aubaret, tr. 277 nói hòn Thổ

động, miệng động bề kính 2 thước,

châu, Pháp gọi Poulo panjang.

bên trong rộng 10 thước, lại có sẵn

Hòn Trai: đd., một hòn trong quần trong động một cái vò (chum) xưa

đảo Côn Sơn, về phía Tây, nơi (trong nầy gọi cái lu), bề ngang

đây có nhiều con trai (huitres) và

của cái lu nầy đến 3 thước pied

nhiều loại ốc khác, nhứt là ốc Xa

(độ già 3 tấc Tây) miệng động 2

cừ (ốc đụng), vỏ dùng cẩn tù ghế

thước pied không biết của nầy từ

và làm nút áo.

đời nào để lại và buổi ban đầu bắt

Hòn Tre: đd., Trúc dự.

từ chỗ nào đem vô đây được, hay

Bản Pháp văn, theo Aubaret,

là động có một lỗ vào kín khác

GDTC, tr.275: “L’ýle de Truc

nay đã lấp? (NKLTĐDC, tr.97 và

est située dans le sud-est de la

GĐTTC, 1, tr.109.

citadelle et a 20 lis de tour. Elle

GĐTTC, viết thêm: “Đảo Tre”

est située en face du port de mer

nham động sâu thẳm, sản xuất

nommé Kien Giang. On voit sur

yến sào xưa có dân cư ở đây, nay

cette ýle des grottes profondes

đã dời vào trong đất liền... và

dans lesquelles se trouvent des

trong động có ánh sáng mặt trời

nids d’hirondelles. Cette ýle,

chiếu vào, vật nhỏ như cây kim

autrefois habitée, est abandonnée

sợi chỉ cũng trông thấy được”.

aujourd’hui.

Hòn Tre Ngoài: đd., tên hòn ở

On y remarque une grotte dont

Hà Tiên: Ngoại Trúc Dự (xem

l’ouverture a 2 pieds seulement,

chữ ấy).

mais qui est large à l’interieur de

Ngoại Trúc Dự (Hòn Tre ở

plus de 10 truongs. La lumière du

phía ngoài) châu vi 7 dặm, làm

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

379

bức bình phong ở ngoài cho tỉnh

L’île d’Ut Kim a 20 lis de

thành. Hai hòn núi đối nhau, tre

tour; elle est située dans le sud

xanh im rợp. (NKLTĐDC, tr.97).

et est plantée d’arbres et de

ĐTTC, tập 1, tr. 108, gọi “đao

bambous. On y voit des grottes

ngoại trúc”.

dans lesquelles se trouvent des

Aubaret, tr. 274, viết: “L’ýle de

nids d’hirondelles; elle fournit

Ngoai Truc a 7 lis de tour; située

de l’huile de Manh Hoa (bitume)

en face de la citadelle comme une

et du bois Moc Khoi (charbon).

sorte d’écran, elle est surmontée

Les habitants ont construit

de deux pics égaux et parallèles

leurs petites chaumières auprès

et couverte de bambous. De

des ruisseaux”. (Aubaret, p.275

nombreux ruisseaux descendent

GĐTTC).

en cascade tout le long de ses

(Uất Kim là nghệ, xưa nơi

pentes. On entend pendant le

đây mọc nhiều, nên lấy đó mà

calme de la nuit le bruit de

đặt tên, tuy vậy thấy có tên chữ

ces cascades pareil aux cris du

Uất Kim mà không thấy sách ghi

dragon des mers”

“hòn nghệ”.

Hòn Tre Trong: đd., tên hòn ở Hà Hòn Vàng: đd., cù lao ở phía Nam Tiên: Nội Trúc dự (PCGBCTVK).

đảo Phú Quốc NV.

Nội Trúc Dữ (Hòn tre ở phía

Hòn Vung: đd., cù lao xa trông như

trong), châu vi 5 dặm, ở về biển

cái nắp vung, ở phía Tây Nam của

phía nam tỉnh thành, lớn nhỏ

Côn Sơn, NV.

suôn đuột, tòng trúc xanh tươi.

Cù Lao Vung: đd., ở làng

(NKLTĐDC, tr. 97)

Hòa Khánh tỉnh Mỹ Tho, trong

GĐTTC, tập 1, tr. 108: Đảo

monographie năm 1902 nói mọc

Nội Trúc.

toàn cây dừa nước (tr.8).

Aubaret, tr. 274, vieets: “L’ýle

de Noi Truc a 5 lis de tour; elle est Hồ Lốn: đt., nói không chắc chắn,

placée dans le sud de la citadelle.

không rõ ràng.

Les élévations de cette ýle sont

Nói chuyện hồ lốn: nói nhiều

parfaitement verticales; elle est

mà không có bằng chứng.

couverte de bambous et d’une

Hồ Ô Dước: dt., xem phần bàn nơi

sorte de pin”.

chữ “Tiêu Tự Thần Chung”.

Hòn Uất Kim: đd., tên hòn ở Hà Hồ Phong Tô: dt., xem phần bàn Tiên.

chữ “Tiêu Tự Thần Chung”.

Chu vi 20 dặm, ở biển phía

Hồ Tam Hạp: dt., xem phần bàn nơi

nam trấn. Hành trình từ bờ biển

chữ “Tiêu Tự Thần Chung”.

đi nửa ngày mới đến. Nơi đây

Hồ Tam Hạp: dt. hồ trộn bằng ba

hang hốc sâu thẳm, cây cối xanh

món, dùng phong tô vách, bắt chỉ

tốt, sản xuất các loại yến sào, dầu

hoặc xây cất nhà. Trong Nam,

mãnh hỏa (dầu rái), than củi.

trước khi biết dùng ciment, thì

Dân miền biển nhóm ở chân đảo”.

ông bà ta, khi trộn hồ cất nhà,

(GĐDTTC, tập 1, tr. 109).

ngoài vôi và cát, thường có trộn

https://thuviensach.vn

380

TVTNMN

một món thứ ba nên gọi “tam

mật cũng là tỷ lệ nhất định thôi.

hạp” và món ấy là một chất nhựa

Keo vỏ niệt nầy làm chất keo sát

dẻo lấy trong một loại dây leo

hồ cát lại với nhau không bị các

mọc trong rừng và ngày xưa ở

khoang trống cho nên rất kín dẻo.

rừng Cà Mau có nhiều, gọi cây

Ngoài vôi cát, ngày xưa còn trộn

Ô Dước, nhựa cây nầy trộn vào

vôi vỏ sò vỏ ốc mảnh sành, v.v...

vôi cát làm hồ thì tiết ra một

cho thêm rắn cứng.

chất nhựa làm cho hồ thêm

Nhưng có một thứ người ta

dẻo, dùng bắt chỉ, phong tô, thì

dùng rất phổ biến là thêm vào vôi

chỉ không đứt, vách thêm bền,

cát mật nước niệt, đó là giấy bản.

tường không rớt ra từng mảnh

Người ta dán hồ đã đánh xong trải

nhỏ, và khi nào không có ô dước

giấy bản lên hồ rồi xăm đều cho

thì dùng thay thế là đường cặn,

giấy bản nát lẫn hồ, sau đó trộn

khi nấu lấy đường xong, còn cặn

lại đem xây. Xơ giấy bản làm cho

thì dùng trộn hồ nầy. Ngày xưa,

tường rất dai vì nó giằng kéo với

muốn cho hồ xây thêm bền chắc,

nhau do đó tường rất chắc (theo

thường trộn thêm giấy súc (giấy

tạp san Khảo cổ học số 12.1971,

thô, giấy cặn dùng làm giấy

tr.149).

vàng giấy bạc đốt cúng) hoặc

(Nơi tr. 147 báo K.C.H. của

trộn thêm cọng rơm để mục,

V.K.C.H. Hà Nội, số 12 năm 1971,

càng trộn đánh cho xác xơ thì hồ

về hồ tam hạp, tôi hiểu trong

tam hạp càng được nhuyễn chắc.

Nam dùng nhựa cây ô dước, ngoài

(Về hồ tam hạp, đã có nói nơi

Bắc dùng nhựa cây niệt dó, cả hai

chữ “Tiêu Tự Thần Chung, xem

miền dùng mật mía làm nhựa

chữ ấy).

tam hạp, tôi không hiểu quách

Hồ Tam Hạp, trộn theo ngoài

lịch thanh là gì, xin người lịch

Bắc: vôi cát, mật. Dùng xây lăng

lãm dạy cho.

tẩm, mồ mả lối xưa. Cái chất dẻo,

Hồ, ao, đìa, đầm:

thuộc loại nhựa cây, như đã biết

Cần phân biệt những danh

trong Nam là cây ô dước”, thì

từ nầy:

ngoài Bắc là cây niệt dó (gọi niệt

Hồ: chỗ nước đọng lại thành

dó vì vỏ nó dùng làm giấy, nước

minh mông (Huỳnh Tịnh Của).

nó dùng để làm độ keo sàng giấy

vũng nước thiên nhiên,

bản thủ công.

thường có châu vi rộng, khi ở

Cây niệt nầy mọc ở tha ma

giữa lưng chừng núi, khi ở đồng

các bờ thành cồn đất. Làm hồ xây

bằng, và thường làm cảnh trí

thì người ta đào chặt cây niệt dó

thưởng ngoạn cho khách nhàn du

nầy về chặt đập cả vỏ và lá, ngâm

(Nguyễn Văn Đính).

vào hố. Mấy ngày sau nước ngâm

Ao và giếng, đều do tay người

đó sền sệt mùi rất hăng. Sau khi

đào để lấy nước xài. Có ao nước

cho các tỷ lệ vôi cát xong, dùng

mưa, có ao để chứa nước xài, lại

nước nầy làm nước hồ để đánh,

có ao sen, ao muống v.v...

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

381

Đìa: cũng như ao, nhưng đìa

theo tôi có lẽ thuộc Biên Hòa cũ,

thường đào giữa đồng, để tới mùa

gần đồn Đồng Môn, nhưng cần

nắng, khi đồng ruộng khô nứt, thì

hỏi kỹ lại.

bao nhiêu cá dồn xuống đìa, tha

Hồ Diệp Lan: lan hoa bướm.

hồ tát bắt, gọi tát đìa. (Hôi đìa là

Hồ Hải Cương, Hồ Hải Động: đd.,

bắt cá sau sót lại, khi chủ đìa đã

xem Hồ Chàm

tát đìa rồi. (cũng như mót lúa là

Hồ Lô Cốc Sơn: đd., tên Hán của lượm lặt mót lúa sót v.v...)

Hòn Hồ Lô Cốc (xem chữ ấy).

Lung bàu: cũng là vũng lớn,

Hồ Lô Nhi Tiếu: thành ngữ, nguyên

như đìa, thường là thiên nhiên.

là câu nói của cụ Nguyễn Thông,

Đầm: đầm đìa: ao vũng, chỗ

do Lê Thọ Xuân kể lại trong tạp

cá ở và sinh sản.

san Sử Địa số 14-15 năm 1969,

Hồ Chàm: đd., chữ gọi Hồ Hải tr.171. Câu chuyện vặt thôi, và

Cương, Hải Động (Aubaret viết

không nên quan trọng hóa. Như

Hai Don vulgairement appélé

là cụ Nguyễn Thông đọc sách thấy

Ho Lam) sau rõ lại hiểu đó là nói một văn sĩ Trung Hoa gọi đất

Hải Đông và hồ sắc lam, T.V.K.

Hà Tiên là Hà Tiên Quốc”, nên cụ

viết Hồ Chàm (chàm vì nước

hạ bút viết “Hồ Lô Nhi Tiếu”, ý na trong xanh như chàm, thế mà

ná như người Nam dùng câu “ôm

Nguyễn Tạo viết hồ Tràm (chữ

bụng cười dài”. Chê ngầm dốt địa

T viết Hoa) khiến tôi không biết

dư, làm gì Hà Tiên lớn thế nào mà

đâu là đâu. Nước ở đây ngọt và

đáng gọi là “quốc”; Ngờ đâu, lúc hiền, dân ở đây nhờ nước nầy mà

Tây chưa qua, Hà Tiên vào đời

khỏe mạnh.

ông Mạc Thiên Tích cai trị, do

Le lac Hai Don, vulgairement

vua Cao Miên hiến đất, Hà Tiên

appelé Ho Lam, est situé dans le

ăn luồng một vùng chạy dài từ

nord-ouest de la citadelle, à la

ranh giới Miên hết trọn rừng Cà distance de 22 lis et demi. Ce lac

Mau chạy dài giáp biển Bạc Liêu, est entouré d’une grande quantité

và sau nầy từ đời Thiệu Trị, Tự

de collines de sable; cependant la

Đức, vì vua yếu, và nạn chia tam

végétation y est très belle.

xẻ tứ, Hà Tiên mới thâu hình lại

L’eau est abondante dans ce

nhỏ như cụ Nguyễn Thông thấy,

lac; elle y est claire et limpide, et

nhứt là như ngày nay ghi trong

partout elle est douce et potable.

địa đồ.

Cette eau, qui ne diminue jamais

Hồ Quý Ly (1336-1407): nhd.

de volume, est très appréciée par

tên chữ là Lý Nguyên, c.g. Lê tous ceux qui en ont bu, car ils

Quý Ly, vì tổ tứ đại là Hồ Liêm ne peuvent l’oublier. (Aubaret,

vãn làm con nuôi cho Lê Huân

p.174).

ở Thanh Hóa. Quý Ly nhờ hai

Hải Động hay Hồ Chàm nầy,

người cô được tuyển vào cung,

trong bản dịch của Aubaret

hầu Trần Minh Tông, một bà là

không nói rành vị trí ở nơi nào,

mẹ Nghệ Tông, một bà sanh vua

duy nói ở tây bắc đồn citadelle,

Duệ Tông, thêm Quý Ly được https://thuviensach.vn

382

TVTNMN

cưới công chúa con gái vua Nghệ

Hội An Giang: đd., tên Hán của Tông, nên rất được tin dùng.

sông Cái Tàu Thượng (xem chữ

Việc Hồ Quý Ly chuyên quyền,

ấy).

làm lộng đến bị nhà Minh bắt Hoa Chi: dt., quyền, thuế khai thác

đày hư việc nước, xin không kể

chợ, bến đò, sòng bạc, v.v... cuộc

và xem sách khác, đây chỉ ghi

lãnh trưng thuế vụ gì, tỷ như cờ

việc năm nhâm ngọ (1402) Quý

bạc: cờ bạc có hoa chi.

Ly sai tướng đánh Chiêm Thành

Nói riêng về sáng tạo Hà

thâu được đất Chiêm Động, Cổ

Tiên, Mạc Cửu khi đến đất này,

Lũy (Quảng Nam, Quảng Ngãi

bày ra đánh me làm cái hốt me,

ngày nay) và cho dân nghèo đến

và thâu hoa chi mà đủ chi dụng.

khai khẩn làm ăn, như vậy cũng

Sau ông gặp một mỏ bạc, làm

có công, nhưng không bù được

giàu to, đại phát tài và lập được

tội làm hư và mất nhà Trần, hư

bảy xã: Phúc Quốc, Long Cai,

luôn việc đại sự là tự làm vua

Cần Vọt, Vũng Thơm, Rạch Giá,

không xong để cho giặc Tàu bắt,

và Cà Mau. Vì lời đồn thấy tiên

cắt đất nhượng cũng không khỏi

xuất hiện trên sông nên đặt là

bị đày, nhục cả quốc thể lại nhục

Hà Tiên. (Aubaret, GĐTC bản

bản thân, tội ác riêng mình mà

Pháp, tr.22).

nhục chung cả nước. ( ĐNVT 9 và

Về mỏ bạc, không thấy sách

VNSLTTK).

nào nói hiện ở đâu, có lẽ bịa như

Hồi Hương: dt., tiếng kêu chung vậy để che mối lợi kết xù “hoa

cả hai vị đại hồi và tiểu hồi

chi”, ngồi không chia của.

(HTC) (Tự điển Génibrel cắt

Hoa Hữu: dt. người thích chơi hoa,

nghĩa rành:

thường là phong lan.

- Tiểu Hồi Hương: anethum

Nhã Hữu: dt. người bạn thanh nhã foeniculum des Ombellifères,

(tr.75 sđd), Tỷ dụ: Tôi coi anh

Anet, m. Fenouil, m. (Aromate).

chỉ là nhã hữu, mà không thể là

- Đại Hồi Hương: Illicium

tình lang.

anisatum des Magnoliacées, Anis

Hoa Tôn, Ô Tôn: xem Miến Điện.

étoilé, Badiane, f. (Distillerie).

Hòa Thạnh Phủ (Gò Công): đd.,

- Hồi Hương: Cuminum

tên một trong bốn phủ của tỉnh

c y m i n u m , C u m i n , m . d e s Gia Định, N.V đời Tự Đức, gồm Ombellifères, (Epice).

hai huyện: Tân Hòa (Gò Công

Hồi Luân Thủy Giang: đd.,

hay thuộc tỉnh Tiền Giang) Tân

tên Hán của Sông Nước xoáy Thạnh (Kỳ Son).

(PCGBCTVK). (xem chữ ấy).

Ba phủ kia là Tân Bình Phủ

Hồi Oa (Nước Xoáy): đd. tên một

(Sài Gòn), Tân An Phủ (Vũng

khúc sông thuộc Sa Đéc cũ NV;

Gù), Tây Ninh Phủ.

xưa chúa Nguyễn Ánh có chạy

(PCGBCTVK).

đến vùng này (nay thuộc tỉnh

Hóa Cù Đà: đd., tên Hán của Nang Đồng Tháp).

Gù (PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

383

Nang Gù là một chỗ thâu

là mì hoàn thắng, nói trại là “mì

thủy lợi năm 1875 trên sông Hậu

bành thánh”, “Mì Hoành Thánh”

(Châu Đốc).

có người dịch “Hoàn Thắng” ra

Nang Gù là snêng ko (ku)

chữ là “Vân Thôn”, nhưng cần

snêng là sừng, ko, ku là con bò.

tra cứu lại, vì chưa thấy mặt chữ

Nên chú ý xưa không dịch xứ

viết ra sao.

sừng bò lại giữ âm tiếng Thổ, lại Hoàn Vương, Lâm Ấp, Chiêm

nữa “bò” mà gọi “gù” “cù” quả là Thành:

dụng ý của người dịch cốt giữ âm

Năm Mậu Tí (808) đời vua

không cần đúng nghĩa. Xưa đến

Đường Hiến Tông, quan đô hộ

ăn nhờ ở tạm nên phải theo tiếng

là Trương Chu đem binh thuyền

địa phương giữ lại mà dùng chớ

đánh giết quân Hòan Vương

không triệt để thay thế như ngày

(Lâm Ấp đổi quốc hiệu), nên vua

nay. Thậm chí hai vùng khác

Lâm Ấp lui về phía Nam và đổi

nhau có thể dịch một chữ ra khác

quốc hiệu lại là Chiêm Thành.

âm, tỷ dụ:

(L.N.T.ĐNVT 9).

1. Kompong ku, vùng Tân

Hóc: (nôm), chỗ kẹt, chỗ xó, chỗ cùng, An dịch Vũng Gù, Vũng Cù, rồi

ít ai đi tới; mắc trong cổ.

Cù Úc.

Hiểm hóc: chỗ hiểm nghèo, khó

2. Kompong ku, ở Sóc Trăng

đi tới.

dịch Giồng Có. Và Kompong Đôn

Ở trong hóc: ở trong xa, trong

đúng ra là vũng cây dừng, lại dịch cùng. (Hóc Bà Tó: hóc xa lắm, Vũng Đùn, xim miễn kết luận).

chưa ai biết bà Tó này ở đâu và

Hỏa Đao Châu: tên Hán của cù lao có thật không.

Dao Lưa (xem chữ ấy).

Hóc xương: mắc xương cá, hay

Hoác Nhiên: nh.d., tướng cướp

xương chi dính trong cổ.

người Tàu, lợi hại, chuyên bắn

Hóc cổ: id.

tên sắt cho lủng buồm rồi nhảy

Hóc môn: tên xứ, trước thuộc huyện

qua thuyền cướp giựt, lập sào

Bình Long, nay thuộc tỉnh Gia

huyệt nơi cù lao Cô công, sau bị

Định.

Mạc Thiên Tứ sai tướng là ông Hóc Kè: tên xứ, trước đây thuộc phủ

Khuong chém được bêu đầu nơi

Phước Tuy.

chợ, dẹp yên đảng nầy. (lối năm

(Đ.N.Q.A.T.V Huỳnh Tịnh

1768). Aubaret tr.28.

Của)

Ba cù lao có cướp ở là Cô Cong,

Hóc Kè: đd., tên chỗ ở về phủ Phước

Cô Cot và Diau - cam. (Aubaret).

Tuy (Bà Rịa cũ) (ĐNQATVHTC).

(các địa danh trên không bỏ

Hóc Môn: đd th. Gia Định.

dấu để giữ nguyên văn Aubaret).

Cơ Me: srok kompong tràv

Hoàn Thắng: dt. món ăn của Quảng

(Di Cảo TVK trong le Cisbassac).

Đông, thịt heo bầm nhỏ, gói

Dịch từ chữ: srok: xứ;

trong bột mì cán thành lá, thả

kompong: vũng

trong nước sôi, ăn trong nước sốt

tràv, viết theo tự điển

(sauce). Khi ăn chung với cọng mì,

J.B.Bernard viết: trau tubercule https://thuviensach.vn

384

TVTNMN

comestible (củ ăn được) và đây là

Huýnh: Hán tự, con đôm đốm. (Chữ

củ khoai môn.

“huynh” quen đọc là “huỳnh” (vần Hóc, theo H.T.C. là chỗ kẹt,

bình) và trong Nam đọc trại ra

chỗ xó: xó hóc.

“huýnh” (vần trắc) cũng có người

Hóc Kè: đd. tên xứ thuộc về

viết “uýnh”.

phủ Phước Tuy (H.T.C)

Cao Bá Quát viết: “... năm ba

Hóc Bà Tó th.ng. để chỉ một chỗ

ngọn lửa huỳnh khêu nho nhỏ” tr.

không ai biết tới, đi tới.

Tài tử đa cùng phú.

Nay không dùng “Hóc Bà Tó”

Nang Huýnh: đãy đốm. (Tùy

và dùng: Congo và Maroc, nghe tùng điếu đãy. - Con già đãy. - Ít

lạ và vui tai hơn, vì có chữ: Ma

thầy đầy đãy. ( L.T.X, ĐNVT số

Rốc, Công Gô.

15).

Tỷ dụ: Bữa nay tao đánh bài,

Huỳnh Dung Châu: đd., tên Hán

thua Ma Roc (như bị róc túi)

của cù lao Dung hay Giung (sic)

- Nếu vậy thì mày congo rồi:

(xem chữ ấy).

mày thất bại rồi (mà cũng không

Huỳnh Kim Hạ: đd., chỗ thâu thủy

rõ thất bại về vấn đề gì).

lợi 1875 ở Long Xuyên thuộc về

- Nó ở trong Hóc Bà Tó, biết

Tiền Giang (PCGBCTVK).

đâu mà tìm.

Huỳnh Kim Thượng: đd., chỗ thâu

Tết Congo là việc không có,

thủy lợi 1875 ở Long Xuyên thuộc vì xứ Congo làm gì ăn Tết giống

Tiền Giang (PCGBCTVK).

như ta.

Hồng Nhục: danh từ chuyên môn

Hoằng An Phủ: đd., tên cũ đời đàng giới đồ cổ để chỉ màu gỗ đỏ bầm,

cựu của xứ Ba Vác, thuộc tỉnh đỏ sậm, nhưng chưa đen như da

Vĩnh Long, gồm hai huyện:

trắc cũ. Phải chăng Hồng Nhục,

Tân Minh Huyện (Ba Vác),

tương đương với màu trong Nam

Duy Minh Huyện (rạch Nước

gọi màu cánh gián, màu kiếng

Trong - nay thuộc Bến Tre)

gián, tức màu đỏ đặc biệt của

(PCGBCTVK).

cánh con gián. Thường gỗ trắc,

Hoằng Đạo Phủ, hay Hoằng Trị

khi còn mới thì da đổ, rồi càng lâu

Phủ (Bến Tre): đd., tên cũ đời

ngày hoặc năng săm soi thoa dầu

đàng cựu của một vùng Bến thoa mỡ thì da nó sậm đi đến hóa

Tre thuộc tỉnh Vĩnh Long, gồm đen bóng như sừng.

2 huyện: Bảo Hựu Huyện (Bến

Hồng Ngự: đd., t/m. quận của

Tre) Bảo An Huyện (Cái Bông).

tỉnh Kiến Phong NV. Trước năm

(PCGBCTVK).

1956 Hồng Ngự thuộc địa phận

Hoằng Trị Phủ: đd., xem Hoằng tỉnh Châu Đốc (nay thuộc tỉnh

Đạo Phủ.

Đồng Tháp). Ngày xưa, nơi đây

Họng Đầm: đd., tên một hang nơi

có một cái đồn để thủ trên Nam

Hòn Bà thuộc quần đảo Côn Sơn, vang xuống: đồn Hồng Ngự,

nơi đây chúa Nguyễn Ánh để bà

trong GĐTC, tr.142, Aubaret Phi Yến ở lại, sau khi ngài rời đảo viết le poste de surveillance de

lo việc phục quốc. (xem Hòn Bà).

Hung Ngu.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

385

Ngày trước, viết Hùng Ngự,

Hưng Hòa Giang : tên Hán của sông sau mới viết Hồng Ngự.

Vũng Gù: đd.,

Huỳnh Tấn (Hoàng Tiến): nd.

Le Hưng Hòa, vulgairement

Năm Mậu Thìn (1688), tướng Tan

appelé Vũng Ngù, est situé à l’est

(Huỳnh Tấn) vốn là phó tướng

de l’amorce du Bảo Định Hà et bộ hạ của tướng Diuong (Dương

dans l’est aussi de la citadelle, à

Ngạn Địch) làm phản, giết chủ

47 lis et demi de distance.

tướng, đem binh đóng đồn lũy

Ce fleuve coule vers le nord ;

ở nơi gọi Rạch Nan (sic), thuộc

il parvient après un cours de 32

Định Tường, huyện Kiến Hòa,

lis, à l’amorce du Bát Đồng, et,

đúc súng đồng, gây trở ngại cho

après un nouveau cours de 118

cuộc mua bán và làm khó dễ cho

lis encore, il arrive à l’ancien

dân Cao Man. Trong khi ấy, vua

poste cambodgien nommé Phong

Cơ Me là Neac Ong Thu cũng xây

Xa Mên. Ce poste était situé sur

ba đồn ở ba nơi là Ba Câu Nam,

la rive orientale du fleuve et

Nam Vang và Go Bich, chận bít

auprès d’un petit arroyo. Après

khúc sông Câu Nam. Vua Nhì ở

une distance de 3 lis environ

Sài Gòn là Neac Ong Nôn báo tin

dans cet arroyo, on rencontre

cho vua nước Nam rõ, nên vua

un village cambodgien habité

truyền lịnh sai tướng Vạn (ông

également par des Chinois

Vạn) cầm đầu, phụ tá có tướng

et des Annamites. Ce village

Thang (sic) và Tan (sic) đi tả chi,

dépend de la province de Phan

hữu dực, và một ông quan văn

Yên (Gia Định), sur la limite

tên Vi coi việc sổ sách, đạo binh

de laquelle it est placé. Quant

này giả chước đi chinh phạt vua

à l’ancien poste’il appartenait

Cơ Me là Neac Ong Thu, kéo đến

à la province de Định Tường.

Rach Gam (Rạch Gầm, huyện

Au dessus de ce poste se trouve

Kiến Đăng, Mỹ Tho), tướng Tan

l’arrovo de Bát Kiến. A partir (Huỳnh Tấn) lầm kế không phòng

de l’amorce du Bao Dịnh Hà,

bị, nên bị giết, đồn trại bị phá tan,

le fleuve court dans le sud

binh sẽ lớp chết lớp bị dẹp tứ tán,

et se joint au Loi Rap, près

còn lại bao nhiêu binh tàn, cho về

un cours de 168 lis et demi.

theo dưới cờ tướng Diuong (phe

( Aubaret, p.205).

cũ Ngạn Định) và tướng Tran

Bát Kiến : Bát Chiên.

(Trần Thắng Tài), từ Biên Hòa

Hương Úc, đd., xem Cửa Hương úc

kéo đến đây trợ chiến, hiệp lực

và Kompong Som).

đánh rốc lên vua Neac Ong Thu,

1) Bản dịch Thượng Tân Thị,

phá trọn ba đồn Ba Câu Na, Go

NKLTĐDC, tr.100. - Cửa biển

Binh, Nam Vang.

Hương Úc, tỉnh Hà Tiên, có cả

Neac Ong Thu thua chạy về

thảy là 35 cửa biển ở về ranh

Vuong Luôn (Oudon) (sic), lập

hướng tây tỉnh ly, phát nguyên

đồn lũy mới (G.Đ.T.C.Aubaret,

ở núi Ca Ba, ở xa chảy lại, làm

tr.6 và 7).

ra cửa biển, bề ngang 42 tượng.

https://thuviensach.vn

386

TVTNMN

2) Bản dịch Nguyễn Tạo

cổ đều có dấu “họng heo”. Họng

(GĐTTC, tập 1, tr.166) - Hương

heo là khoanh tròn tròn thường

Úc. - Ở biên giới phía tây trấn,

thấy trong cuống họng heo khi

phát nguyên ở núi Ca Ba Cao

luộc chín. Bơm chơi đồ cổ thường

Miên, chạy dài từ xa đến, làm giấu không nói và không chỉ (giấu

ra hải cảng, nơi đây có người

nghề) để được riêng mình mua

Kinh người Thượng cư tụ thành sắm nới tiền.

thôn lạc.

Hò tắc hò rì: dt., tiếng điều khiển

3) Aubaret tr.283 viết : “La

trâu đi mau hay đi chậm, sang

baie, ou mieux, le bassin de

phải sang trái.

Hương Úc, est situé à la limite Hương Úc: đd., NV ; tên cổ của Hà

occidentale de la province. Il est

Tiên. Hương Úc là Vũng Thơm

borné par les sources qui coulent

dịch. Kompong Som mà ra. Som

de la montagne cambodgienne

saum, là xin xỏ, cầu xin, chưa Ca Ba Son. Ces eaux, après avoir

phải “kra aup” mới đúng là thơm

serpenté dans la campagne, se

Som dịch thơm là dịch gượng.

jettent à la mer par une bouche

Khi người Trung Hoa đến

qui donne lieu à un petit port ou

Hà Tiên, chưa có tên đặt. Miên

havre.

gọi vùng này là “Péam, păm” ,

Les bords de ce bassin sont

người Miền Nam dịch là “Vàm”

habités par des Annamites et des

và chữ này không có trong các tự

Cambodgiens qui y ont établi un

điển Bắc. Rồi Trung Hoa dịch là

village et un marché.

Cảng Khẩu, sách Pháp chép là

Huyền dương kích cổ, giá khuyển

Kankao, Cancao. (xem bài Lê Thọ

minh la: tích xưa dụ địch, trong

Xuân trong báo Văn Lang số 19

trại bỏ trống treo dê hỏng chưn

ngày 12-1939). Đến sau nữa mới

cho chưn dê giậm trên mặt trống

có thuyết tiên hiện trên sông rồi

và để cho chó khua vào mặt thanh

đặt chỗ ấy là Hà Tiên. Hà Tiên

la, binh địch lầm tưởng trong trại

còn một danh gọi nữa là Mang

hay dinh ấy có canh tuần, chừng

Khan (Mang Kham) ? Trước kia

kéo quân vào thì là trại dinh bỏ

là Phủ Sài Mạt, âm theo tiếng trống và mắc kế sẽ thua.

cơ Me Swai Meás, Bantay Meás

Họng lợn: danh từ của giới chơi đồ

Cheal méas v.v.... Đời Mạc Thiên sứ cổ : Phàm bầu hoặc be, có cổ

Tứ, đất Hà Tiên xuống tới giáp dài, khi nào dòm kỹ trong cổ, thấy

biển Bạc Liệu ăn trọn vùng Sóc

những khoanh tròn tròn chạy

Trăng, trên địa đồ đính kèm bản

giáp vòng độ vài khoanh, nơi chỗ

GĐTC Aubaret có ghi rõ. Ngày

giáp mí khúc cổ giáp qua cái bầu

xưa Néac Tôn dâng đất Srè Ambel hay be ấy thì nên lưu ý xem lại

đến Péam, xét ra là đất vùng trên cẩn thận hơn, và cũng nên mua

Hà Tiên cho tới Hà Tiên luôn.

nếu sẵn tiền, vì đó là triệu chứng

Đất Hà Tiên là công khai thác cổ vật đời Khang Hy nhà Thanh,

mở mang của Mạc Cửu và con là

vì các bình chế tạo đời ấy, trong

Mạc Thiên Tứ.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

387

2) Hà Tiên: đd NV, thời Pháp,

hưa miệng, nói nhảm hưa miệng

mang số mã tự 3. Năm 1956, bị

(VNTN L.V.Đ.).

sáp nhập với t.số 4 là Rạch Giá,

Tỷ dụ trong bản dịch Nguyễn

gọi chung tỉnh Kiên Giang, rồi trở

Chánh Sắt truyện Tiết Đinh San

thành một quận có tám xã.

chinh tây: “Đinh San hưa tay

Hưng Hòa Giang: đd., tân Hán của hươi thương đâm mãi chẳng chịu

rạch Vũng Gù (xem Vũng Cù), thôi” (cuốn 5 tr. 208, bản nhà in

khúc chảy ngang hai huyện cũ:

Xưa nay)”.

Kiến Hưng và Kiến Hòa. (nay ( Hưa, tiếng trong Nam, không

thuộc tỉnh Long An).

có trong VNKTTĐ Hà Nội).

Hương Phước Giang: đd., tên Hán

Hương Nhự: dt., loại rễ cây, vị thuốc của sông Mô Xoài (xem sông Mô

mát (H.T.C.).

Xoài).

Hương Phụ: dt., củ cỏ gấu, vị thuốc

Huình Đàn: dt., loại cây đàn, vì có

máu (H.T.C.).

màu vàng, nên gọi làm vậy, thịt

(có tánh hành khí, là giúp cho

mịn, thân lớn, thuộc loại danh

khí huyết dễ lưu thông).

mộc, gỗ dùng đóng hòm hoặc

Hướng nhựt, hướng dương: ngó về

dùng kèm miếng chạm trong các

hướng mặt trời.

nhà gỗ cho thấy nhiều màu thêm

Hướng nhật quì: trong Nam gọi tắt

được thơm quí.

“cây bông quì”. Quì hoa, khi còn

Hương Nam Mộc: dt., loại tòng bá

non, cứ xoay theo hướng mặt trời

(ĐNQATV H.T.C.).

(tournesol). Ngày nay bên nước

Huỹnh (gỗ): dt. cây ở N.V. tên một

Mỹ, họ trồng hoa này dùng hạt ép

loại cây dầu mịn thịt Tarrictia

dầu thay cho dầu lạc dầu dừa, và

cochinchinensis (Sterculiacées).

hạt là một thực phẩm có giá trị.

Mật độ (densité) D.O, 85.

Trong Thơ Nghiên Hoa Mộng,

Gỗ huỹnh, tốt hơn gỗ dầu,

Hư Chua viết hướng nhật hoa (tr.

đánh một lớp vernis thì đẹp thêm

70) và cho đó là một giống lan, lá

mọc hình chữ “tiểu”, hoa hướng

nhiều nhưng vẫn sợ mối mọt và

theo bóng kim ô (đây là tưởng

dở chịu sương nắng. Tuy vầy sắp

tượng chớ không có thực).

vào gỗ nhứt hạng vì dễ làm và thớ

Hề, hề chèo, hề hát bội: dt. trong

mềm. Dùng về đồ mộc, xe, ghe,

nghề hát chèo, hát bội: vai đầy

thuyền, v.v...

tớ theo hầu chủ, ra pha trò trong

Hưa: n. quen miệng, ngứa miệng

phường tuồng, phường chèo,

(ĐNQATV H.T.CỦA).

thường là lời người đặt để phát

tr. t: quen thói, quen mửng cũ

biểu ý kiến riêng chua chát trêu

(VNTĐ Lê Văn Đức).

đời qua sự kinh nghiệm một

Hưa Chân: trt. quen chân, ở miết tướng thua trận, một nho sĩ thất

một nơi không chịu được: đi chơi

thời, một khách văn chương lỡ

thét hưa chân (VNTĐ L.V.Đ.).

vận, v.v., khi phân tách giải nghĩa

Hưa Miệng: trt. quen mồm, để mồm

câu chữ của thầy chủ, khi nói

ở không không chịu được: ăn vặt

trắng câu ngớ ngẩn của cậu công

https://thuviensach.vn

388

TVTNMN

tử bột, hoặc hát một câu trò vè,

tả thành từng đợt như đợt sóng

khôi hài hoặc đánh trống lảng,

ngoài khơi, khi khởi khi phục,

vui buồn tùy ý, mà quan trào

mỗi đợt có điểm bắt đầu dẫn

thuở đó không khép tội được vì

chuyện cho đến điểm cao trào,

đã là hề.

khi giải quyết xong lại bắt đầu

Hề đồng: thơ đồng điếu đảy theo đợt tiếp. Trong từng đợt, tiếng

hầu cậu; hầu phòng, lính canh...

“đế”góp phần giao lưu với nhân

Hề mồi: thường là hai lính canh vật như một diễn viên thứ nhì.

đêm, tay cầm mồi lửa.

Hề khi diễn, thường “phóng

Hề gậy: theo đường theo thầy

đại”, nói quá hớp, quá xa sự thật

theo cậu, tay xách gậy, bình

vừa chơi chữ, bỡn chữ, nói lái, với

thường ăn cơm thừa cá cặn, nay

hai nghĩa người xem phải hiểu

ủng hộ bảo vệ che chở chủ;

lấy mới thấy nét hay của hề.

Hề: phù thủy, bốc sư, xã

Hoàn cảnh tức cười ít được sử

trùm đốt, v.v. lên sân khấu để

dụng, lại ẩn đi, thay bằng tiếng

tự lột mặt nạ của mình, hoặc để

đế. Đế gợi chuyện cho nhân vật

chỉ trích ngầm một tệ đoan xã

kể, để bắt bẻ nhân vật để lưu

hội: cả thảy đều thốt ra những

ý khán giả, đế uốn nắn lời quá

câu hai ba nghĩa, khi hạ thầy,

phóng đại để cho người bị đả

dạy khôn cậu con quan, khi khác

kích không quá chạnh lòng, đế

dùng kế nói bỏ lửng để khêu gợi

lại thay mặt khán giả để khơi

tánh tò mò của người nghe (kế

sự suy nghĩ của chính khán giả

ấy gọi “dẫn nhân nhập thắng”),

vậy. Nhiều trạng huống bất ngờ

khi nữa nặng về lối “chơi chữ”

thì hề dùng biệân pháp “đốn

nhiều khi kết thúc đột ngột, dí

tỏa” (tức chặt cắt bẻ gãy), nhiều

dỏm, khi khác nữa bằng cách

lúc hề dùng ca dao cũ đã có sẵn,

dùng câu đố dẫn bạn đồng diễn

hoặc câu chuyện tiếu tâm, thần

luôn và khán thính giả phải

thoại, rồi “đế” thêm để diễn tả ý

suy nghĩ rồi phá lên cười vui

hề... (theo Hề chèo do Văn hóa

vẻ. Ấy vai hề là vậy, trong ngu

Hà Nội xuất bản 1977).

ngốc ẩn một sáng suốt trên đời,

Hề (đi hàu): dt. cũng gọi hề áo ngắn;

“ngốc” đây không là mục đích

ra tuồng thường xưng nhiêu

mà chỉ là phương tiện, hề đồng

(nho), tức từng theo đòi nghiên

dùng cái “ngốc” để đối chỏi với

bút, vì lỡ vận thành tớ.

cái “trí” cạn hẹp của thầy, của

Hề gậy: vì tay cầm gậy (gậy đây vừa

cậu con quan, ngốc thành khôn

là đòn gánh gánh níp, vừa dùng

và trí lại hóa ra dại; thế tương

nhiều việc, khi múa, khi hộ thân).

phản ấy quả là một nghệ thuật

c.g. hề theo.

Việt Nam của chèo, hát bội, cải

Hề mồi: đi canh vào đêm, vì tay cầm

lương, nhưng nếu bỏ tiếng “đế”

mồi lửa soi cho thấy đường.

thì thảy sẽ sụp đổ ngay, và ngay

Hề tính cách: khác với hề đi hầu, và từ lúc bước ra sân khấu xưng

thường mặc áo chùng.

danh, thì nhân vật đã được diễn

Hề tân thời: dt. hề mới sau này.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

389

Hề chèo Văn minh id.

thắng trong nhanh nhứt, nhang

Hề chèo cải lương id.

nhì, v.v.).

Hồ hương: nén hương đen, nhúng Hiến cần châu: đd., tên chữ của cù vào một thứ nước hãm (gọi là hồ),

lao Mắc Cần Dưng (xem chữ ấy)

rồi đem phơi cho khô; - hương

(và xem thêm Thủ chiến sai).

thường cháy có chừng độ, khi có

Hiến cần đà: đd., chỗ thủy lợi lối nhúng “hồ’ thì cháy chậm hơn,

1875 ở Long Xuyên ở nơi gọi

và ngày xưa ngoài Bắc dùng hồ

Mật Cần Dưng vùng sông Hậu hương cho gánh hát diễn trò được

(PCCGBCTVK). (Nay thuộc tỉnh

lâu, vì lúc đó gánh hát thường

An Giang) (xem Mạc Cần Đăng

ăên bớt lời trò tích hát chóng hết

dưng).

để diễn qua tích khác kiếm thêm

(xem thêm Thủ chiến sai).

tiền (nên nhớ thuở đó, làng trả

( Mật Cần Dưng, Mạc Cần

công hát một số quan tiền nhứt

Đăng, nên thống nhứt lại).

định cho từng tích hát). (theo

Hiệp Ân Đà: đd., chỗ thủy lợi lối quyển Hề chèo, Nhà xuất bản

1875 trên Châu Đốc, Tiền Giang

Văn hóa Hà Nội 1977, tr. XV).

(PCGBCCTVK).

(Ngày nay trong Nam trong nghề

Hiệp Đức Giang: đd., tên Hán của

đá gà chọi, vẫn dùng nén hương

vàm hay sông Cái Lá (xem vàm

để đo giờ khắc và gọi “nhang”: gà

hay sông Cái Lá) .

https://thuviensach.vn

390

TVTNMN

I

Iếch bộc (đọc Ịch bậu): chăn tắm trào mạnh (1945-1975), từ ngày

bằng vải, dệt riêng ở Chợ Lớn, bán

30-4-1975 đã bớt dùng. Nguyên

lên Nam Vang cho người Miên

viết ra Hán tự là

dùng, sau đồng bào kháng chiến

dục (tắm)

áp dụng theo, thành ra một phong

bố (vải bố)

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

391

K

Kằm Bùa Chia: đd., tên mới

Société des Etudes Indochinoises

của Cao Miên, c.v. Kambuja

1901). Lá kè dùng làm quạt và (Cambodge) do Giản Phố Trại

lợp nhà.

(Kam pu-tchai, danh từ này có

Kè: dt., (thực): loại cây rừng to, thân từ đời Đường).

hồng hồng, lá rẽ quạt dài dùng lợp

Khổ lực: (người Ăng-lê nói theo nhà, làm nón, phát hoa ở nách,

Trung Quốc gọi coolie, ta viết ra

trái bằng ngón tay (Livistona

cu-li): lấy sức mạnh làm nghề

cochichinensis) (VNTĐLVĐ).

nặng nhọc, chịu nhiều cực khổ,

Kè: bè sè, có vây có cánh.

tức là làm nghề lao động chân tay.

Kè kè: bộ bè sè.

Nay gọi là công nhân.

Vai mang túi bạc kè kè, nói

Cu li: xem khổ lực.

vấy nói vá, chúng nghe rầm rầm:

Kè, cây kè: thảo mộc; loại dừa rừng, lời tục ngữ chê người đời chuộng

lớn cây không trái, lá nó đóng

kẻ có tiền hơn là lẽ phải.

xây tròn như rẽ quạt (ĐNQATV

Có kè có cánh: có vây có cánh,

H.T.C.)

trề ra hai bên, cành hông.

L á k è : g e n r e l a t a n i a .

Ăn cho có kè có cánh: thì là ăn

Les feuilles de ce palmier

cho cành hông.

servent à faire des éventails

Hàng kè : bày hàng ca hát,

et des couvertures de maison

con hát.

(monographie de la provinces de

Cá kè: thứ cá nhỏ giống hình

Biên Hòa, p. 38, publication de la

con cắc kè.

https://thuviensach.vn

392

TVTNMN

Cắc kè cánh: thứ cắc kè nhỏ

tổng Nhiêu Khánh: Khánh

mà có cánh, bay ở trên cây cao.

Hưng Xã.

Kè nhè : bộ kèo nài, bộ cà rà có ý xin Gần đây lấy tên Khánh Hưng

xỏ, thêm bớt.

đưa lên làm tên tỉnh, thay cho Sóc

Nói kè nhè: nói kèo nài, nói Trăng: Khánh Hưng Tỉnh. Không

dài hơi.

mấy hồi, lại bị thay nữa và Sốc

(ĐNQATVHTC) ?

Trăng nhập chung với Cần Thơ,

Khai hạ: dt., khai hạ là mở tiệc ăn

thành tỉnh Hậu Giang, nhưng ai

mừng. Sách Sở Thư rằng: “Chính

muốn viết địa chỉ “Sóc Trăng” thì

nguyệt, nhất nhật kê, nhị nhật

thơ vẫn đi đến nơi đến chốn (còn

cẩu, tam nhật trư, tứ nhật dương,

viết theo tân, đề bao thơ “Hậu

ngũ nhật ngưu, lục nhật mã, thất

Giang”, coi chừng thơ lên nằm lâu

nhật nhân, bát nhật cốc”. Nghĩa

hoắc ở Cần Thơ thì té ra ở theo

là: “Tháng giêng, mồng một là

cũ lại khá hơn ăn ở theo tân thời

ngày thuộc về giống gà, mồng hai

không phải lối).

thuộc về giống chó, mồng ba thuộc

Khăn ịch bậu: dt. chăn để tắm dùng

về giống lợn, mồng bốn thuộc về

che thân, trong Nam gọi theo Tiều giống dê, mồng năm thuộc về

(Triều Châu) là “ịch bậu”, viết ra giống trâu, mồng sáu thuộc về

Hán Tự là dục bố (dục là tắm, bố: giống ngựa, mồng bảy thuộc về

vải bố), phải gọi theo Tiều, chớ nói giống người, mồng tám thuộc về

“khăn dục bố” thì không ai hiểu.

giống lúa”. Nghiệm đầu tháng

Nếu nhỏ thì gọi “khăn rằn” vì dệt

giêng, tám ngày ấy, hễ ngày nào

nhiều sắc xen kẽ, đây là thứ khăn

khí giời tạnh ráo, sáng rõ, thì

trên Nam Vang thường dùng, và

giống thuộc về ngày ấy cả năm

thạnh hành nhứt là trong phong

được tốt. Cho nên đến ngày mồng

trào kháng chiến, vì dùng đủ

bảy, thấy trời sáng sủa, không

việc. Từ sau ngày giải phóng, đã

mưa gió, thì người cả năm được

bớt thấy, một là vì khan vải nên

mạnh khỏe, mới mở tiệc ăn mừng,

không dệt thứ khăn này nữa, hai

gọi là tết “khai hạ”.

là dùng khăn này e vì lẫn lộn với

Trước là thế, nhưng mà bây

người Cơ Me, nên không dùng.

giờ theo thói, ngày mưa cũng

Thời chiến tranh các chiến sĩ du

ăn tiệc. (Theo bộ Chrestomathie

kính dùng khoác vai và trở thành

Annamite luôn cả chính tả của

một hiện tượng.

ông E. Nordemann, bản 1914,

Khâu Giang: đd., tên Hán của khúc tr. 40).

kinh qua Gò Công, kinh này tên

Khai Biên Huyện: đd., tên một

nôm trong PCGBCTVK không

huyện thuộc phủ Quảng Biên

có. (Tên Kinh mới Khưu Giang,

tỉnh Hà Tiên, đời đàng cựu, ở

xem chữ ấy).

ném phía Cần Vọt. (PCGBCTVK).

Khâu Giang: đd., xem Kinh mới (Nay thuộc tỉnh Kiên Giang).

Khưu Giang.

Khánh Hưng: đd., tên làng châu

Khêu Lập Sơn: đd., tên Hán của núi thành của tỉnh Sốc Trăng, thuộc

Khê Lập. (xem chữ ấy).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

393

Khê Lăng Giang: đd., tên chữ của chút về phong tục xứ ta. Về cau

rạch Khe Răng (xem rạch Khe ăn trầu, như trên đây, phân biệt

Răng) và sông Khê Lăng.

cau già để nguyên vỏ chẻ ra từng

Khổng Tước Nguyên: đd., tên

lát mỏng hoặc phơi nắng cho khô

Hán của rạch Gò Công (x. rạch hoặc sấy trên lửa than khi bán

Gò Công - nay thuộc tỉnh Tiền

gọi cau khô, và để dành lâu được;

Giang).

một thứ nữa là cau để thật già

Ký Bái: vừa ký tờ vừa lạy, gởi con

hoặc rụng hoặc để thật già rồi hái

vào chùa làm tôi Phật nay nói sai

xuống, lột bỏ vỏ, cũng xắt từng lát

là “ký bán”.

và gọi cau tầm vun, người Miên Kiên Giang: đd., tên Hán của Rạch rất ưa thích. Lại còn một thứ cau

Vắp (xem Rạch Vắp).

gọi cau mứt, người Miên thích (Theo PCGBCTVK). - Đừng

hơn cau tầm vun và cau phơi khô

lầm với Kiên Giang (Rạch Giá).

nữa, vì cau nầy là cau già nấu lại

Kiên Giang *sic: đd., tên xưa

quánh lại đặc sệt và chát rít hơn

đất Rạch Giá thuộc phủ An các thứ cau khác, khi ăn quen thì

Biên tỉnh Hà tiên, đời đàng cựu

ghiền như người hút quen thuốc

(PCGBCTVK).

Gò không ưa thuốc thơm ăng-lê

Kiên Giang: đd., tên Hán của cửa vậy. Xét ra trầu sấy, trầu khô, cau

Rạch Giá ( xem Cửa Rạch Giá).

mứt, là vật dùng trong khi tao

Kiên Thắng Giang: đd., tên Hán loạn không có an ninh, và người

của sông Ba Kè (xem chữ ấy).

Thổ người Miên vào đời xưa vẫn Kiến An Phủ: đd., tên một phủ của

gặp loạn ly nhiều hơn thái bình.

tỉnh Định Tường, NV., đời Tự Đức,

Trong bài phú “Gia Định

gồm hai huyện:

vịnh” có câu “Cây Da thằng Mọi

Kiến Hưng, nôm gọi giồng Trấn coi bán đủ thuốc Xiêm cau mứt”,

Định;

là cau nầy. Bản Vĩnh Hưng Long

Kiến Hòa, tục danh Chợ Gạo Hà Nội 1931 tr. 146, ông Vũ Khắc

(nay thuộc tỉnh Tiền Giang)

Tiệp giải nghĩa “xiêm tức diêm

(PCGBCTVK).

là muối” thì sai. Cau mứt đã cắt Les jardins des huyens de

nghĩa như trên, còn thuốc Xiêm

Kien Dang et de Kien Hung sont chính thuốc xỉa lúc ăn với trầu,

remarquables par la beauté de

bào chế theo người Xiêm, người

leurs aréquiers. On en récolte

Thái Lan vậy.

les fruits pour les faire sécher

Kiến Đăng huyện: đd., tên một

au soleil, ou bien on attend qu’ils

huyện của tỉnh Định Tường, phủ

tombent d’eux-mêmes, et alors

Kiến Tường (Cao Lãnh) NV, đời

on les dépouille de leur écorce;

Tự Đức, tức đời Đàng cựu. Nôm on les conserve ainsi dans chaque

gọi Cai Lậy (PCGBCTVK).

maison pour les vendre au détail.

Kiến Hòa huyện: đd., tên một

( Aubaret, p. 220).

huyện của tỉnh Định tường, NV,

Người Pháp thế hệ Aubaret

đời Tự Đức, cũng gọi là Chợ Gạo.

có thâm tâm sẵn nên tìm hiểu từ

(PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

394

TVTNMN

Kiến Hòa: đd., ở N.V., tên mới từ

Kim bài miễn tử: dt. bài bằng vàng

1956 của tỉnh Bến Tre cũ, t.l. là

đời Gia Long phong cho ông Trần Trúc Giang (xem Bến Tre).

Văn Hạc (L.T.X.ĐNVT số 9).

(theo L.V.Đ. V.N.T.Đ. và L.

(Về kim bài miễn tử, chữ gọi

Malleret, le Cisbassac, 1963).

“Miễn tử kim bài”, trong tiểu sử

Kiến Hưng huyện: đd.; tên một

Nguyễn Văn Trị, ở bộ Đại Nam

huyện của tỉnh Định Tường, NV.,

liệt truyện, có chép là vua Gia đời Tự Đức, cũng gọi giồng Trấn Long ban ra mười tấm, nhưng

Định.

không hài rõ những ai được

Kiến Lợi Châu: đd; tên Hán của cù hưởng. Theo truyền thuyết tôi

lao Năm Thôn (xem chữ ấy). Xem

được nghe, đời Pháp thuộc, con

cù lao Năm Thôn.

của Huỳnh Tấn là Huỳnh Công

Kiến Lợi Châu: đd., tên Hán của cù Miên, cũng được Pháp cấp cho

lao Trà Luộc (xem chữ ấy). Xem

một bài “lưu miễn tử”, vì Tấn cù lao Năm Thôn.

giết được Trương Định, đối với Kiến Phong huyện: đd., tên một

Pháp là công to. (theo L.T.X.)

huyện của tỉnh Định Tường,

Nhưng Miên, tục danh cậu Hai

NV., đời Tự Đức, cũng gọi Cái Bè.

Miên, dùng bài nầy để khỏi bị

(PCGBCTVK).

bắt bớ khi phạm luật vi cảnh,

Kiến Phong: đd. ở N.V., t. Cao và để cạy gỡ quan cai trị ở tỉnh,

Lãnh, tỉnh mới thành lập từ

mỗi khi hết tiền xài, điều nầy là

1956, rứt bốn tổng Kiến Hưng,

làm nhơ danh cha, mà thời ấy các

Kiến Hòa, Phong Nẫm, Phong

tay cậy thế thần của Cạâu Hai,

Thanh của quận Cao Lãnh cũ,

lại khen là ra tay nghĩa hiệp. Mộ

nguyên thuộc tỉnh Sa Đéc củ

Cậu Hai Miên nay ở vùng Chợ

trào Pháp thuộc, ( L. Malleret,

quán (Sài Gòn).

Le Cisbassac, 1963), nay thuộc

Bài “miễn tử” nầy nghe nói mà

tỉnh Đồng Tháp.

vẫn chưa thấy, không rõ có thật

Kiến Tường: đd. ở N.V., tỉnh mới chăng, duy dân chúng thấy Miên

có từ năm 1956, t.l. là Mộc Hóa;

đi cùng khắp sáu tỉnh (đi như vậy

nguyên là quận Mộc Hóa cũ của

gọi “đi lưu linh”, vả lại thấy Miên

t. Tân An cũ trào Pháp thuộc (nay

vẫn có tiền ăn xài và nếu phạm

thuộc tỉnh Long An).

tội chút đỉnh gì cũng không bị

( L. Malle, le Cisbassac, 1936).

bắt bớ, bèn đặt Miên có... đặc bài

Kiến Tường phủ: đd., tên một phủ

“Lưu Linh miễn tử”, đến nay còn

của tỉnh Định Tường NV, đời Tự

thành ngữ “đi lưu Linh miễn tử”

Đức, cũng gọi Cao Lãnh, gồm là đi hoang không biết cửa nhà.

hai huyện: Kiến Phong huyện

Kim Dự: đd., xem núi Pháo Đài. Một

tức Cái Bè;

danh thắng ở Hà Tiên.

Kiến Đăng huyện tức Cai

Kinh Bà Bèo: đd., tên kinh nối liền

Lậy. (nay thuộc tỉnh Tiền Giang)

với Rạch Chanh (Đăng Giang)

(PCGBCTVK).

(T.V.Ký). Nay tôi xin đính chính

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

395

rằng đó là kinh bàu bèo, chớ

nào cả, và xin đính chính đó là

không phải Bà Bèo.

kinh bàu bèo.

Bấy lâu tôi đinh ninh và

Tôi soạn đến đây lại xin làm

viết theo sách xưa là Kinh Bà

tài khôn dạy khôn luôn sách Pháp

Bèo, tưởng rằng bà tên như vậy,

monographie 1902 Mỹ tho đã

hoặc nghề của bà là bán bánh

dẫn. Không phải kinh Bàu Bèo

bèo. (Cũng như một địa danh

là arroyo commercial mà chính

nữa trong Chợ Lớn, đường Da đó là arroyo de la poste, nối theo Bà Bầu, hiện chưa nghiên cứu

kinh Vũng Gù (x. bản đồ).

nên chưa đụng tới). Tôi đã bỏ

Và xin xem nơi bài tự ngôn, tôi

nhiều thì giờ đọc, soạn, tìm kiếm

đã nói rành và đây xin tóm tắt:

trong sách bỗng gặp trong cuốn

1) Vì giặc Thổ hay qua phá

Monographie de la province de

quấy mà binh ta không làm gì

Mỹ Tho của nhà in L. Ménard họ được, nên ta khai thông và

xuất bản ở Sài Gòn năm 1902, nơi

nối liền hai cái bàu làm một con

trương 32 một đoạn Pháp văn như

kinh, giữa bắc thang để trông

sau: “La presque totalité de ce

nom hành vi của địch, nên khúc

canton ( Hưng Nhơn) est inondée

giữa gọi thang Trông. Vọng thê).

par la plaine des joncs. Il est 2) đời Tây Sơn dự định khai

traversé par l’ Arroyo Commercial

thông khúc bàu gần Mỹ Tho để

ou rạch Bàu Bèo, sur un parcours

ví bắt ông đầu đảng Đông Sơn,

de 18 kilomètres. Le rạch Bàu

Đỗ Thanh Nhơn (nhưng sau ông

Bèo a été ainsi dénommé parce Nhơn chết vì chúa Nguyễn ganh

que, pour le creuser, au temps

tài nên sai ám sát), nên khúc

de la geurre des Tây Sơn on a du

kinh Vũng Gù gần Mỹ Tho được

réunir entre eux de grands étangs

khai trước.

(bàu) où surnageaient dé lentilles

3) ông Đàm, sau đó, đào một

de marais (bèo). Dịch. - Gần trọn

khúc bàu để làm mương hào

một tổng Hưng Nhơn này đều bị

chung quanh đồn lũy để ông

ngập lụt vì nằm trên Đồng Tháp

chống giặc Thổ, về sau vua Gia Mười (Pháp gọi Đồng lác (jonc).

Long sai đào rộng thêm và đặt Ngót trên 18 km bề dài, con kinh

tên con kinh nới rộng ấy là Bảo

Arroyo Commercial hay Rạch

Định Hà:

Bàu Bèo chảy ngang qua đồng

4) khúc kinh Vũng Gù chảy

này. Tên gọi làm vậy (Bàu Bèo) vì

ngang làng Hưng Hòa thì đặt

trong lúc có chiến tranh với Tây

Hưng Hòa Giang.

Sơn, khi đào kinh, phải nối liền

5) Khúc chảy ngang vùng

nhau hai cái bàu đầy những bèo

Cù Úc (gần Mỹ Tho) được Vân là bèo, biến hai bàu kia thành một

Trường Hầu sai binh sĩ khai

con kinh thông thương được nên

thông, mở mang làm ruộng rồi

đặt tên là kinh Bàu Bèo. Sau đó

xin vua ban cho mình làm chủ thì

cho mãi tới hôm nay mới vỡ lẽ ra

lại gọi ruộng Châu Phê và rạch không phải Bà Bèo bà Lục Bình

Châu Phê;

https://thuviensach.vn

396

TVTNMN

6) khúc ở Tân An chạy qua Mỹ

ngang kinh mới qua giồng Kiến

Tho thì tên cũ Cơ Me là kompong

định, đến Thang Trông ra Mỹ

ku, ta đã biến đổi lần hồi ra Vũng Tho (nay nằm giữa hai tỉnh Tiền

Gù, Vũng Cù, Cù Úc;

Giang và Long An).

7) khi Tây qua, Tây đặt tên

Nếu năm Ất tỵ (1785) kinh

Pháp là arroyo de la poste (kinh

đã đào xong, thì năm Đinh mùi

trạm thơ);

(1787) ông Nguyễn Ánh chạy nạn

8) gần đây một ông chủ tỉnh

Tây Sơn ắt lội qua kinh mới Rạch Tân An sính tài đặt là kinh bót; Chanh này. Dẫu không tin có sấu

Sở dĩ Vũng Gù có nhiều tên, vì

thần hay trâu thần độ mạng, nội

óc địa phương không chỗ nào chịu

tay không lội qua kinh có sấu

bỏ tên chỗ của mình ở.

nhiều cũng đã là một thành tích

Kinh Bò Ót: đd NV, chữ gọi Bàu Ót đáng kể. (Nay đọc bản dịch N.T.

Giang (PCGBCTVK).

GĐTTC I, tr. 60, thay vì Rạch

Cơ Me: srok từk laak (di cảo

Chanh (Đăng Giang), ông viết

TVK trong le Cisbassac).

Sông Tranh; đây là một lỗi lầm

(từk: nước; laak, lâak, lò ăk: khó thứ, vì chanh là trái chanh,

đục; tức laak: nước không được không phải Tranh (xem thêm

trong, xứ nước đục) (nay thuộc

kinh Bàu Bèo).

tỉnh Cần Thơ).

Kinh Rạch Giá: đd. NV, xem Ba

Kinh mới Rạch Chanh: đd., Đăng

Rạch.

Giang. Tên 1 con kinh ở NV.

(Tài liệu ghi lại theo quyển địa

Hồi xưa là một rạch nhỏ

dư ký tỉnh Long Xuyên, bản Pháp

nhưng có tiếng là dữ vì sấu ở

văn Monographie de la province

nhiều. Ở về hướng đông, ngọn cùn

de Long xuyên của hội Société des Bà Rài ở về hướng bắc, khoảng Etudes Indochinoises soạn, nhà

giữa là đất sình bùn lầy, xa cách

in Imprimerie Saigonnaise xuất

57 dặm hướng nam có nhiều gò

bản n. 1905):

nông, hướng bắc nhiều bưng lớn,

- Kinh đi Rạch Giá đào năm

tràn lan tới năm sáu trăm dặm,

1822 và khúc kinh Châu Đốc

là chỗ dụng võ của tướng Đông

qua Hà Tiên thì đào năm 1818,

Sơn tụ nghĩa, hổ cứ đất Ba Giồng.

hai kinh này đều do Thoại Ngọc

Binh Tây Sơn phải chịu thất bại

Hầu đào, nay còn bia ghi công ở

nhiều trận. Cho nên năm ất tỵ

Núi Sam.

(1785) Ngụy Đô úy tướng Tây

- La Rạch: tên xưa của Vĩnh

Sơn, nhơn hai đầu cái xẻo nhỏ

Long; (nhơn đọc sách Pháp khác

khai một con sông ngang, để cắt

và đọc Việt Nam sử lược Trần

đứt chỗ hiểm địa này mới biến

Trọng Kim không chỉ rành, tôi

ra một con kinh mới này. Người

xin đề nghị những địa danh Lo-

đời ấy phần nhiều nơi con kinh

Véach hoặc La Bích, tôi nghi này mà đi lại được tiện lợi. (Ở tại

Vĩnh Long, và xin chất vấn

hướng đông vàm sông, có ngả đi

người rành sử. Còn Ba Rạch là

về hướng nam, vào Củ Chi, trải

Long Xuyên.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

397

- Thuận Thành: tên cũ của Mỹ

vùng Tân Thành, binh Việt do

Tho. Bỏ dấu ra Ba Rạch, Ba Lạch,

hai ông Chưởng binh Lễ và đô

Ba Lách, là 3 con kinh nhập lại

đốc Vàng ba đạo quyết chiến

thành kinh đi Rạch Giá).

tại Co hu, Lễ và Vàng đều chết

- Sách dẫn trên thuật rằng

cho nước, nay còn lưu danh rạch

ông Nguyễn Cư Trinh vâng

Ông Chưởng và rạch Đốc Vàng.

lịnh chúa Hiếu Võ Vương đem

Tại Co-hu (Tu-dien), vua sai đắp

binh đánh với vua Miên là Ông

đồn giữa Châu đốc và Sa Đéc,

Nguyên, ông này bỏ đất Thuận gọi Chiến sai đồn, và một chỗ

Thành (Mỹ tho), chạy qua La

trấn ngăn nữa gọi Chiến sai thủ.

Rạch (Vĩnh Long), rồi rút lên

Năm 1832-1833 và 1849-1850,

Châu Đốc. Đến trào vua Gia Long vùng này bị họa dịch lệ, dân hao

thì tóm thâu được trọn vùng Long

rất nhiều, phải đào củ chuối và rễ

Xuyên và Châu Đốc, đặt tên là cây ăn cầu sống. Dân đạo Thiên

Vĩnh Thanh. Lập một cái đồn...

Chúa gầy dựng thánh đường tại

1) Thế Tôn Hiếu Võ - Võ Vương

cù lao Gieng (Giang).

Nguyễn Phúc Khoát (VNSLTTK)

Kinh Ruột Ngựa: đd. Chữ gọi Mã

nơi Bình Đức ở Vàm Long Xuyên, Trường Giang (PCGBCTVK).

trước gọi thủ thảo Đồn, lập một

Nguyên xưa từ vàm sông

đạo binh tuyển người cư ngụ vùng

Cát đến lò Ngói (sic bản dịch Cà Mau để chống với dân Cơ Me

N.T.tr. 42/1) chỉ có một đường

và gọi Long Xuyên đạo, sau đó nước cạn “nước đọng móng trâu”

nữa lập thêm một đồn ở Lấp Vò

ghe thuyền không đi được. Năm

và đạo binh này đặt tên là Cường

nhâm thìn (1772) đốc chiến Đàm

thành đạo. Hoàng tử Thổ là Néac âm hầu Nguyễn Đức Đàm, con

Vinh, tranh ngôi và giết Néac-thứ năm của Chính thống Vân

Tôn là huynh đệ (frère) của mình

trường hầu, nhân kéo binh đi dẹp

đang trị vì ở Cambodge. Néac

giặc Cao Miên về, ông ra lịnh đào

Vinh rút binh chạy về Ba Rạch

vét kinh lại thẳng như ruột ngựa

(Long Xuyên), vua Gia Long sai rồi đặt cho tên ấy. (theo bản dịch

quan địa phương giết Néac Vinh N.T.) Về hai đd. sông Cát và lò

để lập Néac-In là con Néac-Tôn

Ngói, còn ngờ.

lên nối ngôi.

Theo bản dịch Thượng Tân

- Về đời Minh Mạng, đổi Châu

Thị, tr. 38 NKLTĐDC, Sông Cát

Đốc gọi tỉnh An Giang và đổi Long tức Rạch Cát (Sa Giang) từ sông

Xuyên thành Trung Bien (sic).

Tân Long chảy xuống sông Phước

- Năm 1873 đời vua Minh

Lộc, rồi chảy ra cửa Soi Rạp. Sông

Mạng, xảy ra một trận chiến

Tân Long chảy về hướng tây thì

quyết liệt giữa Miên và Việt tại

đến chợ Bình an (tục danh chợ

nơi gọi Co-hu (sic). Bên phe Miên

Ngã Thục) rồi đến Ngã tư Ba có lính Xiêm La trợ chiến, binh

Cụm. Từ đó đi nữa thì gặp vàm

Xiêm đóng ở giữa, binh Miên, sông Tre (Trúc Giang) rồi tới

đóng dọc sông Ông Chưởng và

vàm Bến Lức mà ông T.V. Ký gọi https://thuviensach.vn

398

TVTNMN

Thuận An Giang và L.T.X. đặt là

Từ chữ Miên “Thkó” ta làm ra

Lật Giang.

Tà Cú, Trà Cú.

Về “lò ngói”, sau xem lại trong

Kinh ở về bờ hướng tây sông

Aubaret thì đó là “Lò Gốm”.

Thuận An, về hướng đông cách

(GĐTC tr. 186). Còn Tân Long là

vàm sông Tân Long 6 dặm.

rạch Chợ Đệm.

Vàm kinh gọi là Bến Thủ Đoàn,

Aubaret, tr. 186 viết: “Le Ma

nước kinh hơi sâu, ghe thuyền

truong, vulgairement appelé Ruot do ngả này qua chợ Bo Bo 22

ngua partait autrefois de l’amorce dặm rồi ra sông lớn Hưng Hòa

du Sa Giang et allait jusqua’à (NKLTĐDCTTT tr. 44).

Ngựa phu (Lo Gom). C’était un

Le Trà Cú s’amorce sur la

arroyo inaccessible aux petites

rive odcidentale du Tuan-an à

barques; un buffle seul pouvait y

l’est de l’amorce du Tan Long,

trouver son chemin. L’an Nham-

à 6 lis et demi de distance.

tin, à l’autommôngne le doc binh, L’amorce du Tra Cu se nomme

nommé Dam, et le 5è fils de Van T h ủ Đ o à n . S o n c o u r s e s t truong hâu s’occupèrent après

extrêmement sinueux; ses bords

la pacifiacation du Cambodge,

sont très boisés. Cet arroyo est

de faire canaliser cet arroyo

cependant suffisamment large

samblable à l’intestin d’un cheval

et profond pour être navigable;

(2) (c’est à cela qu’il doit son nom).

c’est pourquoi il est fréquenté

Bien que l’arroyo ft toujours très

par les grandes barques. Après

étroit, cependant les barques

un cours de 22 lis, l’arroyo

purent y entrer; seulement elles

parvient au marché du Phu phu:

étaient obligées d’attandre le

il se jette ensuite dans le grand

plein flot pour pouvoir passer.

fleuve Hưng Hoa (Aubaret), p.

Aujourd’hui de nouveaux travaux ont

192.

rendu cet arroyo plus profond et

Kompon luom (sic): đd., đọc

plus large, et il rend au peuple

kompong luông (chữ này ghi

de grands services en facilitant

trên địa đồ xuất bản đính theo

les transactions commerciales”.

tập Aubaret dịch Gia Định

1) Đoc-binh est une sorte de

thành thông chí in năm 1863,

général en chef.

nhan là gia Định Thung Chi

2) Parce qu’il est très peu

(Histoire et description de la

sinueux.

Basse Cochinchine).

Kinh thủy: đd. tên một khúc sông

Có khi viết Compon lon,

nối liền Nước Xoáy qua sông Lai hoặc Komponglon, hoặc phnom

Vung, NV. thuộc tỉnh Sa Đéc cũ.

Compon lon, vẫn không nhứt

Kinh Trà Cú: đd., tên kinh NV; chữ

trí, vì buổi sơ khai, chính tả

Trà cú kinh, hay Lợi tế hà.

chưa định.

Theo T.V.Ký, PCGBC).

Kompong Thom và Kompong

Cơ Me: prêk cumnik thkó (di

Som, cả hai đều có trên đất Kam-cảo T.V.Ký trong le Cisbassac) bu-chia.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

399

Kompong Som: đd., trên xứ

Xưa, Bá Đa Lộc từng dạy học và

Cam-bu-chia, ở trên t. Cần Vọt đào tạo nhiều tín đồ Công giáo

(Kampot) rồi mới đến tỉnh Hà tại Cảng khẩu từ 1767 đến năm Tiên.

1770. Tỷ dụ Paul Nghi, tự là Bảo Som, biến ra “Thom” ta ghép Lộc, là do Bá Đa Lộc, đào tạo để

thành “Thơm”, tức Kompong-Som

trở nên một cộng sự viên đắc lực

sang Hán tự thành “Hương Úc”.

giữa P. Liot, d’Adrar và Nguyễn

(Hiện nay, Kompong som -

Ánh.

dịch theo mới là Vũng Nước Sâu

Kinh Vĩnh Tế mang tên bà Châu

- là một hải cảng quan trọng của

Thị Vĩnh Tế (Thoại Ngọc Hầu

Kam-bu-chia: còn lại địa danh

phu nhơn) do đức Minh Mạng Kompong Som (dịch theo cũ là

ban, thưởng công đào kinh này

Vũng Thơm, chữ gọi Hương Úc, để

từ Hà Tiên qua Châu Đốc, dài

chỉ định đất Hà Tiên cũ) thì rất ít gần 100cs, rộng 20m, đào từ đầu

người biết và thường lẫn lộn khó

năm 1819 đến tháng 4 năm 1824.

giải thích cho thông, không biết

cumnik prêk ten: không đủ

Som hay Thom, (vì nếu thơm tho sức dịch, để người khác.

là kră-aup (parfumé), saum, som Kí Giang: đd., tên Hán của Rạch Bà là xin xỏ (demander) và thom là to Kí (xem rạch Bà Kí).

lớn, danh từ nào là đúng, không

Kí Giang (theo Aubaret, tr.

rõ ắt; vả lại lối phiên âm cũng

167): đd., nôm gọi rạch Bà Kí.

không thống nhứt, tỷ như ở Sốc

Chảy qua sông Đai Thuyên, rồi

Trăng cũng có một sốc Kompong

lộn vào đất biệt tích. Một ngọn

Thom, dịch Vũng Thơm chớ

chảy qua rạch Nước Lộn, trổ

không dịch Vũng Lớn).

qua sông Mô Xoài, Đồng hưu rồi

Kompong Thom: đd. Một tỉnh lớn

Đồng môn.

trên đất Kam-bu-chia.

Kí Sơn: đd,m tên Hán của núi Bà Kí Kompong Trop: đd. tên làng ở Sốc

(xem chữ ấy).

Trăng, “bến tiền của”, người Nam

Kỳ Hòa: đd., dãy đồn trận do tướng

đổi gọi Bưng Tróp nay thuộc làng

Nguyễn Tri Phương cho đắp

Thuận Hòa.

quanh thành Sài Gòn năm canh

Kinh Vĩnh Tế: đd, tên sông NV; thân (1860) để đánh quân Pháp.

Vĩnh Tế Hà (TVK, PCGBC) (xem

Thất thủ và lọt vào tay Charner

sông Vĩnh Tế).

ngày 26-2-1861. (Pháp viết Khi

Cơ Me: Cumnik prêk ten (di

hoa và đọc giọng Pháp thét, ta cảo TVK trong Le Cisbassac).

gọi lại là Chí Hòa).

Trong GĐTC, bản Pháp văn,

Kỳ Hôn Giang: đd., tên Hán của Trà Aubaret viết “canal de Cancao”, Hôn, Cà Hôn Rạch (xem chữ ấy).

cũng như trên địa đồ Pháp cũ ghi

Kỳ Son: đd., thuộc t. Tân An cũ, quê kankao đúng ra đó là “kinh Vĩnh hương của Nguyễn Thông.

Tế”. Kankao, Cancao là Cảng Kỳ Xuyên Nguyễn Thông

khẩu, không nên dịch Cần cao.

(L.T.X. Đồng Nai văn tập số 13 tr.

https://thuviensach.vn

400

TVTNMN

117). (x. Nguyễn Thông).

1875, thì năm ấy con kinh

Kích Sơn: đd., tên Hán của Hòn nầy chưa có tên, cho nên ông

Chông (xem chữ ấy).

ghi: “kinh qua Gò Công: Khâu

Kinh Châu: đd., tên Hán của cù lao Giang”.

Cái Tắt (xem chữ ấy).

Trong NKLTĐDCTTT, tr.

Kinh mới Giồng Huê: đd.,

41 viết: “Kinh mới Khưu Giang

Xưa sông Chích Diệp (lặt

vàm ở về đất Gò Công. Ngày xưa

là, sic T.T.T. NKLTĐDC tr. 42)

đi Gò Công hoặc phải do đường

phải noi theo sông Thuộc Làng

biển vào theo cửa Tiểu đến sông

để đi chợ Giồng Huê, đường sá

Kỳ Hôn, hoặc do đường bộ mà

quanh co xa xuôi cực khổ; năm

đến chợ Gò Công. Năm Canh

Kỷ Tỵ (1869) suất đào kinh mới

Ngọ (1870) suất đào kinh mới từ

từ ngọn thượng nguyên sông Già

Khưu Giang đến Gò Công ghe

Diệp đi Giồng Huê đường lối tắt

thuyền đi lại thuận tiện”.

mau, ghe thuyền thuận tiện,

Như vậy con kinh nầy đào

việc buôn bán được mau lẹ mà

năm 1870, nhưng đến năm

bọn mộ nghĩa cũng hết được hổ

1875, vẫn chưa có tên chánh

cứ (cọp nhảy) như trước. (Theo

thức, và tên do dân đặt là

T.T.T.)

Kinh Mới.

Kinh mới Lưu Giang: đd., Khâu Khe Song: đd., tên chữ của rạch Sốc Giang.

Suông (xem rạch Sốc Suông).

Theo PCGBCTVK, in năm

Kỳ Nam: dt., xem chữ trầm hương).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

401

L

La Bich Phu (sic): địa danh, tên gọi 2) La Bít, gần Trà ôn: Lovéa,

đời Aubaret, của phủ Tam Phong

(1 sông ở NV).

Thu (sic) của vua Neac-Ông-

3) La Bít, sau viết Lôi Rạp,

Nguyen Cao Man, lối năm 1755.

NV.: Lovéa.

(G.Đ.T.C. Aubaret, tr. 13).

(không rõ ắt đâu là đâu).

La Bích Thành ( Aubaret viết La-La Bit (Chợ La Bit): đd., NV (đừng

Bít): đd., ở vùng Oudon cựu đế

lầm với La Bích (Lovéa, gần

đô của Cao Miên Quốc đối diện

Oudong trên Cao Miên)

với thành Oudong nầy nhưng

Theo GĐTC bản Pháp văn,

cách ngăn bởi sông Mékong. (phải

Aubaret nơi tr. 255 nói rằng: chăng đây là Loveak Heam?).

“Sông Trà Ôn chảy tới chợ La Bit ( Loveak-heam và Lovea em là thì chia ra hai nhánh: một nhánh

hai địa danh khác nhau hay vẫn

tên là Tra Ngon, còn một nhánh

là một nhưng do hai tác giả viết

nữa, gọi Sa Co, khi chảy tới nơi

theo ý riêng?)

gọi Kien Tang thì cũng tách ra hai Còn Lu’-iem (fort cambodgien)

ngã: ngã chảy về đông gặp rạch

(tr. 129) và Lo-yam là đâu?

Vo Tiet rồi hội với sông lớn Long Có ba chỗ đều dịch La Bích

Ho; ngã chảy về tây thì vô thành

hay La Bít:

Vinh Long.

1) La Bích gần Oudong, dịch

Nơi nầy dân cư đông đúc,

nơi chữ Lovéa, Loveak-heam;

vườn tược xanh um, tiếng gà mái

(đất Nam Vang).

túc con và tiếng chó sủa nghe dữ

https://thuviensach.vn

402

TVTNMN

dội. Đâu đâu cũng trồng trọt hết,

Bát thiên đệ tử của Sở Hạng

không một chỗ bỏ hoang.

Vương là 8.000 hay vỏn vẹn 800?

Như vậy, La Bit ở gần Trà Ôn.

Ngày xưa vua ta xứng “phú

Trà ngon: Trà Nguồn?

hữu tứ hải” là giàu bằng ai?

Vĩnh Long, Long Hồ cũng biết

(Gẫm lại, vua xưa xưng giàu

được. Duy:

bốn biển, có cả thiên hạ, nhưng

Sa Co

nay so sánh lại chưa bì một ông

Kien Tang

hoàng Ai Cập hay Ấn Độ, kim

Vo Tiet

cương chứa đầy kho, có hột lớn

Ba địa danh nầy không biết

bằng hột gà và vàng dư đến làm

ở đâu?

hòm chôn xác ướp, người ăng-lê

La Nha Giang: đd., tên hán của sông đào gặp cân cả mấy tấn (1.000

La Nha (xem s. La Nha).

kilo) chớ không đếm lượng hay

(đúng ra phải nói “là ngà” là

lạng như ta).

tên một loại tre, một thứ như tre

Lá buôn (buôn không g). - Sông lồ ồ, mọc nhiều tại vùng nầy). Vì

hay rạch Lá Buôn: bối diệp

Pháp nói là ngà không được, mà

giang (T.V.K. Cơ Me: Tonlé prêk có chữ “la nha”.

kompong cre, hay là kompong lén

La văn: dt. Hán tự, một lối

(di cảo T.V.Ký).

hồi văn chạm khắc theo kiểu

Lá buôn: bối diệp, là dài xưa

mặt võng, mặt lưới (la: lưới), tức

dùng chép kinh, gọi kinh bối diệp.

những lằn chạm tréo nhau (chữ

Cũng dùng lợp nhà, ngày nay còn

trong Thơ Nghiên Hoa Mộng của

bán, hễ lá để nguyên tàu thì gọi

Hư Chu, tr. 37).

“lá buôn”, khi dệt ngang thì gọi

Trong Nam gọi “hồi văn mặt

“lá cần đóp” dùng làm phên vách,

võng”.

xây bồ đựng lúa.

Bình Văn: một lối hồi văn

“Sur les bords du Boi Diep,

ngay và bằng nhau, không chênh

vulgairement appelé rạch lá

lệch và rất đều (sđd tr. 41). Đây

buôn, est une population qui q

là một lối diễn tả chưa rõ nghĩa

pour industrie, la confection des

và cần xét lại xem nghĩa nầy có

parois en feuilles de latanier, et

được công nhận chăng.

c’est pour cela, que l’arroyo se

Lá buôn, lá buông. - Xin hỏi:

nomme la buon (toile de feuille).

Trong cách mua bán lá lợp

Cet arroyo est situé dans le

nhà, cũng như trong việc mua bán

cours inférieur du Phuoc Giang

lúa, tại sao đếm đủ một trăm tờ

et dans l’Est du Dong Giang,

mà gọi “một thiên lá” , cũng như

à la distance de 30 lis de la

nói “một thiên lúa” mà chỉ vỏn citadelle; il est étroit et long.

vẹn có “một trăm giạ” thôi?

Après un cours de 10 lis dans

Trong Tam Quốc, Tào Tháo

le Nord Ouest, il parvient à

cử 83 muôn binh để phạt Đông

l’amorce supérieure du Ngoat-

Ngô, có phải là 83 lần 10.000, tức

Giang. A la distance de 10 lis

830.000 hay là bao nhiêu?

et demi plus loin, est située

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

403

l’amorce supérieure du Dong

indigènes coupent les jeunes

Chon; à 23 lis plus loin enfin,

feuilles qui ne sont pas encore

il parvietn au pont de la Route

ouvertes, enlèvent les nervures,

Royale. Si l’on traverse ce pont,

et les exposent à un feu doux

on arrivera, après une nouvelle

après les avoir trempées dans

distance de 10 lis, au poste de

l’ezu. Ceci fait, ils les frottent

Boi Diep; à 27 lis de ce poste,

pour les polir avec des petets

l’arroyo se bifurque en deux

sacs de son (cám). Un autre

embranchements, dont l’un

moyen pour obtenir de la paillote

se dirige vers l’Est et l’autre

blanche consiste à exposer les

vers l’Ouest. Le bras de l’Est,

feuilles au soleil et à la rosée

après un cours très sinuex vers

des nuits. (monographie de la

le nord, parvient à sa source

province de Biên Hòa, p. 38, de

nommée Tham Thuyen, laquelle

1901).

est située dans la montagne

Chữ “buông” của monographie

Lan Giao. Le bras de l’Ouest

và của Pételot, viết có g, nhưng

s’enfléchit vers le nord et coule

tôi đề nghị viết không g, như Lê

pendant plus de 24 lis; il parvient

ngọc Trụ, nhường chữ “buông”

alors à l’arroyo nommé Xung

(có g) để gọi lá dài, Hán danh là

Nam vulgairement Han Giat,

“bồng diệp”. Trên đây cho biết lá

à cause des roches nombreuses

non hoặc phơi nhiều sương nắng

qui l’obstruent complètement.

hoặc nhúng nước hong lửa và

Ces lieux sont habités par des

dùng cám đánh bóng thì lá trở

Cambodgiens et des Moi, qui y

nên trắng, dùng đan nón gọi nón

ont établi un marché où peuvent

Long Thành.

se rendre les barques sans

Lá buông (có g): bồng diệp. Sông, pouvoir néanmoins repasser

rạch Lá Buông: Bồng Giang

cette limite. La source primitive

(PCGBCTVK).

de cet arroyo est située dans

Bồng Giang chảy xuống sông

les montagnes du Cambodge

Thủy vọt. Thượng lưu Bồng Giang (Aubaret. p.165).

có ba cù lao là Tân Châu, Tân

Xung Nan là Thác Xung;

Triều và cù lao Ngô (Ngô Châu) Đồng Chơn đây là Đồng Tranh

(Aubaret tr. 162).

(chữ giống nhau). Xóm nầy có

Cơ Me: kompong Lén (c.v.

Miên và Mọi ở, dạy dân ta dùng

lêng (dictionnaire J.B. Bernard): là buôn và lá cần đóp lợp nhà.

abandonner, laisser, quitter,

Le Lá buông (sic) est employé

lâcher, cesser. Tỷ dụ: lêng prâpôn

pour la confection des voiles

là thôi, bỏ vợ (buông) lêng, krabey

(đệm buồm) ces parasols et des

tousi: lâcher les buffles au

éventails. Avec les feuilles non

paturage: buông thả trâu cho ăn

développées, les indigènes font

cỏ ngoài đồng ( buông có g).

des chapeaux. Pour donner aux

1) Theo Huỳnh Tịnh Của và

feuilles de la blancheur, les

Lê ngọc Trụ, thì lá buôn (không https://thuviensach.vn

404

TVTNMN

g) dùng dệt buồm. Lá tốt dùng

2) Lá buông: bồng diệp, cơ me

chép kinh, gọi kinh lá bối: bối

rạch Lá Buông: kompong Lén,

Diệp Kinh, lá buôn là bối diệp.

kompong Lêng (không dùng chép

Sông hay rạch Lá Buôn là Bối

kinh, chỉ dùng lợp nhà. Buôn này

Diệp giang (T.V.K).

viết có g).

2) H.V.T.Đ. Đào Duy Anh nói:

Lá buông: tréang

bồng diệp, lá nó dài, dùng lợp

Tréang: Lá buông (theo

nhà, nhưng không dùng chép

Pételot). (Mặc dầu là nhà chuyên

kinh. Bồng: tốt, dài tên cỏ ( bồng môn về thảo mộc học, nhưng biết

xá, bồng hộ). Ông Trương Vĩnh

chánh tả Việt sao bằng Lê Ngọc

Ký viết: sông hay rạch Lá Buông

Trụ, nên tôi cãi lại, ép ông viết

(có g) là Bồng Giang (Kompong cùng một thể cách: “lá buôn”

Lén), vẫn khác với sông hay rạch ( tréang) không g.

Lá Buôn (không g) là kompong Để dành chữ “buông” ( có g) cre (c.v. chré).

dịch chữ “bồng diệp”. Vả lại nhà

3) Còn một thứ lá, cũng loại

thông thái tiền bối Trương Vĩnh

palmier, nhưng hình lá tròn như

Ký đã viết từ năm 1875 (trong

lá kè, người Miên dùng làm quạt,

PCGBC):

khi sãi tụng kinh, dùng quạt nầy

“Bồng Giang” là sông hay rạch

che trước mặt để chăm chú tinh

lá Buông (buông có g).

thần vào quạt, không bị nữ sắc

Tréang: C’est un palmier des

của phụ nữ quì nghe kinh lay

plus utiles. Les eunes feuilles

chuyển, lá tròn nầy tạm gọi “lá

servent au Cambodge à faire des

kè” (chưa biết tên Hán, tên Miên).

satras, sortes de livres formés

Về lá làm nón, monographie

avec les plus folis fragments

Biên Hòa năm 1901 kể thêm lá

des feuilles sur lesquelles sont

mật cật, dùng làm nón thô cho gravés à froid ou à chad les

người lao động: “mật cật: sorte

textes religieux. Les fragments de

d’aréquier sauvage poussant

feuilles adultes reliés ensemble

dans l’eau. Les feuilles non

forment des paillotes utilisés pour

développées sont utilisées pour

faire des cloisons à l’intérieur

faire des chapeaux très grossiers

des cases à cause de leur peu

portés seulement par les coolies”

de résistance aux entempéries.

Để thống nhứt ngôn ngữ và

Tressées, les feuilles sont

thống nhứt chánh tả, đề nghị từ

employées à la confection de

đây viết:

sacs, de nattes, de voiles (Béjaud,

1) Lá buôn: bối diệp, cơ me

p. 399) (theo Pételot, les plantes

rạch Lá Buôn: kompong cre,

médicinales du Cambodge du

kompong chre, a) cre, chre: jonc

Laos et du Vietnam).

qui sert à tresser les sacs (dùng

Tréang; trên Cao Miên dùng

dệt bao đựng) theo Pételot thì cơ

lá non để chép kinh gọi kinh

me cũng gọi tréang: buôn này viết

satra. Lá già, chằm kết lại thì

không g.

dùng che phên vách vì nó dở chịu

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

405

nắng mưa. Lá kết chằm cũng

Lạch Ba lai: (tr. 12) tập 2

dệt bao, chiếu hoặc dệt buồm

ĐNNTCLTNV, Nguyễn Tạo dịch):

(Béjaud).

L.T.X. ghi: (theo bản chữ Hán,

Lạc Hóa Phủ (Chà Văng): đd., tên

đây là chữ Lịch (không có bộ thủy

cụ đời đàng cựu đất Chà Văng

bên tả). Tưởng nên dịch “Tiền

thuộc tỉnh Vĩnh Long trong Lục Giang... đến sông Đại Tuần, rồi Tỉnh NV. gồm hai huyện: Tuân chảy ngang sông Ba Lai và sông ngãi huyện (Cầu Ngang, Mương

Mỹ Tho, đoạn chảy thẳng ra cửa Đục), Trà Vinh huyện (nôm c.g.

Đại và cửa Tiểu. (L.T.X., ĐNVT

Trà Vinh).

số 14).

(PCGBCTVK)

Lai Giang: đd., xem Sông Lợi.

Lạc son, đồ lạc son: dt. Hàng hóa

Lai Kê: Lai Cơ: Gành rái:

đã cũ, nửa sạc, bán rẻ lấy vốn. Có

montagne ou banc des loutres

lẽ do “article d’occasion” Pháp, (chữ trong Aubaret): Lại Ky.

khi Việt hóa, nói ríu.

Lan Vu Giang: đd., tên Hán của Nay dùng “đồ phế thải”,

sông Chàng Hảng (xem chữ ấy).

“phế vật”, đồ sa thải; “đồ bán ở

Láng Thé Giang: đd., tên chữ của

chợ trời”.

sông Láng Thé (xem chữ ấy).

- gái lạc son: gái đã mất

Làng Chắc Đốt: đd., tên một làng

tân rồi.

thuộc tỉnh Sốc Trăng, gọi làng Gia

- chợ lạc son: chợ bán đồ cũ

Hòa gần ranh giới tỉnh Bạc Liêu chợ lạc son, đừng lầm với chợ toàn

và đồng Cà Mau. Con sông ở đây,

những vật không dùng được nữa.

cũng gọi sông Chắc Đốt, do tên

- Tuy lạc son mà còn xài được:

Cơ Me “mo-chap mo đott”, nghĩa

nghĩa bóng, lời vừa khiêm vừa

là một tay bắt cá (mo chap), một

xấc, hiểu rằng tuy đã cũ mà vẫn

tay xỏ cá vô dây lạt cà bắp (mo

còn hữu dụng có dư.

dott), đủ hiểu cá ở sông này nhiều

- gái lạc son hơn con nhà giàu:

không biết cơ man nào mà kể, bắt

câu mới nói hờ, nhiều khi đàn

không kịp xỏ vào dây.

bà đã mất tiết rồi lại trinh thục

Lạt Cà Bắp là một thứ dây dùng hơn hạng có tiền nhưng dễ hư từ

đọt non dừa nước chẻ và phơi se

trong trứng.

se, thứ lạt này vừa dẻo dai vừa

- văn lạc son: văn dở, mượn

cứng cáp, khi bắt cá còn dãy tê

của người khác, vá víu làm của

tê, xỏ mang cá xách về khỏi cần

mình.

giỏ đựng, tuy xét ra lối sanh cầm

- Xin đừng chê hàng lạc son

con cá như vậy, ắt đau đớn cho nó

nhiều khi với mắt tinh đời, sẽ

lắm, nhưng ông bà lớp xưa nào

gặp đồ cổ qúi, Minh, Khang, Hi

biết luật nhơn quyền và hội bảo

ẩn tàng trong đám lạc son chợ

vệ thú vật.

trời. Không bước đến lầu xanh

Làng Giao Sơn: đd., tên Hán của lầu hồng, làm sao gặp được nàng

núi Làng Giao (xem chữ ấy).

Kiều buổi lạc bước nơi lầu Ngưng

Lạp Tiết: dt. Tục tết mồng hai Bích? (V.H.S.)

tháng chạp âm lịch của ta, chữ

https://thuviensach.vn

406

TVTNMN

gọi là “lạp tiết”. Nghĩa chữ lạp

Lăng: góc khía.

này cũng như chữ lạp là đi săn;

Bình lục lăng: bình có sáu

cho nên hễ đến tết ấy thì đi săn.

khía.

Trước là tập võ, sau là bắt các

Lục lăng: cứng cỏi rắn rỏi: thằng lục giống cầm thú để làm lễ. Hễ bắt

lăng: cứng đầu.

được giống nào thì tha con cái

Gỗ lục lăng: gỗ lục, cây giủ

mấy con non; còn con đực mấy

giác, đã sành sỏi.

con già thì lấy, đem về làm cỗ,

Cây đinh lăng: thứ cây trồng

cúng tế. Nhà nước thì tế xã tắc làm kiểng, lá có nhiều cạnh và

mấy các bách thần, dân xã thì thơm, gốc cây có u có nần.

tế Thành Hoàng, ở nhà thì cúng

Tam lăng: ngải củ tên gọi

ông vải.

như vậy.

Tết chạp là thế. (chép y

Dây lăng: dây màu đen, có

nguyên văn để giữ luôn chính

nhiều u nần, thường mọc theo mé

tả bộ Chrestomathie Annamite

sông, dùng làm dây chạc được.

của ô. Ed. Nordemann, bản 1914

Xà lăng: cây ngang gối đầu

IDEO).

cột, cũng gọi xà dầu, - cây đâm

PHỤ CHÚ. - Đọc một sách

ngang để đỡ chịu một vật khác.

khác, nay không đủ thì giờ nói

(H.T.C)

đó là sách nào, nhớ có nói đời

Lão Đống Giang: đd., tên Hán của vua Châu Văn Vương, khi đi săn

rạch hay đầm Gò Vắp (xem r. hay

làm vậy có lệ sai ví ba bề chừa

đ. Gò Vắp).

một bên bỏ trống phòng các cầm

Lão Tố Cang: đd., tên Hán của thú có cửa sanh mà chạy thoát,

Giồng Ông Tố (xem chữ ấy).

như vậy con nào tới số mới bị bắt

Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chiêm

hoặc bị giết, té ra đời nhà Châu

Thành: địa danh, quốc hiệu một

ấy, đã áp dụng luật nhân đạo

nước cũ ở dọc biển, nay thuộc địa

nhân quyền trước đời bây giờ

phận các tỉnh T.V. từ Quảng Bình, xa quá? (Nhưng ở Đông Dương

Quảng Trị, đến Phan Rang, Phan tại sao mấy chục năm nay người

Rí, Phan Thiết.

vẫn bắn giết người không chừa

- Năm 1470/71, Lê Thánh

con đỏ?

Tông chiếm hẳn các tỉnh Quảng

Tề, làng Tề: dt., tiếng mới, có

Nam, Quảng Ngãi, Bình Định,

từ những năm tản cư sau 1945.

Phú yên, tức nước Chiêm Thành

Có người cắt nghĩa “làng Tề” là xã

kể như bị tiêu diệt từ đó (L.T.X

thuộc vùng chiếm đóng: đã có một

ĐNVT 12).

thứ hội đồng quản trị tạm thời gọi

Lâm Ấp có từ Hán, đến năm 758

là hội tề. (Lời giải này theo tôi, chỉ

vua Đường Túc Tông đổi ra là đúng ở phần đầu, phần sau cần

Hoàn Vương Quốc, rồi sau đổi

điều tra lại, vì danh từ “hội tề”

lại là Chiêm Thành. (L.T.X. Sử

đã có từ trước: bàn hội tề là bàn

Địa 14-15).

hội của hương chức làng từ đời

Chiêm Thành, sách Pháp xưa Pháp thuộc.

âm là Siampa: Champa, khi khác

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

407

viết là “Syâm”, (coi chừng lầm với

tả, nhưng nay đã đổi khác. Trong

Siam (Thái Lan).

tự điển Miên Pháp J.B.Bernard,

L à u t á u ( g ỗ ) : d t . , v a t i c a có:

cochinchinensis (Diptérocarpées).

pù: buillir, bouillonner,

Tên loại gỗ ở N.V. thuộc nhì hạng.

pétiller: sôi, chiếu rực.

Mật độ (densité) D. 1.000. Gỗ

Tuk pu: eau bouillante, qui

cứng các trắng không dùng được,

bout: nước đang sôi, nước sôi.

lõi màu trắng khi mới đốn, nhưng

Xứ nước sôi, có dính líu gì với

để lâu ngày thêm cứng và đổi màu

Lắp Vò?

đỏ marron, không sợ mối mọt, chỉ

(Về chính tả hai chữ Lắp Vò,

sợ hà, giỏi chịu ở dưới nước. Dùng

anh Lộc Đình Nguyễn Hiến Lê,

làm sườn nhà, cột cầu tàu, đà cho

khi duyệt đến đây, có nêu ra ý

đường sắt xe lửa. Trong thân cây

kiến rằng: “Một người quê ở Lắp

có tiết ra một chất nhựa dùng

Vò, bảo nơi đó vừa chuyên sản làm vẹt ni.

xuất thứ dầu chai để trét ghe, và

Lấm lét như rắn mồng năm: sợ

đó là dò chỗ nứt trong ghe...” và

lắm (th. Ng. Bắc, trích trong Thơ

Lộc Đình đề nghị nên cải chính

Nghiên Hoa Mộng của Hư Chu).

là Lắp Dò.

Nguyên do ngày xưa, tục lệ ngày

Nhưng tôi đã tra kỹ hai bộ

mồng năm tháng năm âm lịch,

sách:

người nước ta bắt chước tục nước

a) Bộ Đại Nam Quốc Âm Tự

Trung Hoa, dùng thuốc trị rắn,

Vị Huỳnh Tịnh Của, bản in năm

tỷ dụ vị hùng hoàng rắc chung

1895 tr. 548 viết: “Lắp Vò”: xâm

quanh nhà cho, đem rắn độc lánh

trét ghe thuyền”;

xa, như nay ta dùng thuốc D.T.T.

b) Bộ Chuyện Đời Xưa của ông

trị muỗi, v.v...

Trương Vĩnh Ký, in năm 1866

Lận Mề Gà: nói về cách tra khảo cũng viết: “Thợ Lắp Vò”.

độc ác ccủa công an, lính kín

Nhắm hai vị tiền bối này ắt

thời Pháp thuộc, chúng đánh con

hay chữ hơn ông sanh đẻ tại chỗ,

phạm đến hộc máu, ói máu, tưởng

nên chi tôi giữ y chính tả cũ là

chừng gan mề đều lộn ngược: tỷ

“Lắp Vò”.

dụ Tây nó lận mề gà, đến tao ói

Và Lắp Vò còn có ý nghĩa là o

máu, tao còn không sợ.

bế sửa sọn: tỷ dụ: Tôi mới lắp vò

Lắp Vò: đd., Kinh Lắp Vò quen gọi là chiếc xe đạp xậy kỷ nìn của tôi

Lấp Vò th. Long Xuyên cũ; Cường cũng như tôi vừa lắp vò chữ lắp

Thành Giang (TVK)

vò này. (21-1-1982).

Cơ me: srok tak por (di cảo

Lật Giang: đd., sông Bến Lức, một TVK trong Le Cisbassac).

khúc sông của Vàm Cỏ Đông,

Tên một quận trước thuộc

chảy ngang quận Bến Lức, t.

Long Xuyên cũ, sau th. An Giang.

Long An, NV.

Srok tak por là viết theo đời

Trong ĐNNTCLTNV, tập 1

ông Trương Vĩnh Ký, đúng chánh

tr. 62, Nguyễn Tạo dịch: “Sông https://thuviensach.vn

408

TVTNMN

Cửu An... có tên nữa gọi sông phé, khi nào lật ngửa lá bài ấy để

Phiếu Giang... nhập vào sông Xá biết bên nào bài lớn điểm là bên

Hương”.

ấy thắng thì gọi lật tẩy; ng. b. biết L.T.X.ĐNVT 12, đính chính:

bí‘ mật của bên địch. Dùng rộng

“Phiếu Giang? - Không! Nó

lật tẩy con X. là lật ngửa... cũng không phải là Phiếu Giang

được, mà đi guốc trong bụng nàng

(thượng Á Hạ Thị), nó là Lật

cũng được.

Giang thượng Á hạ Mộc). Mà

Lá Tẩy: dt., lá bài luôn luôn để úp, Lật Giang là đâu? Là chỗ mà

giấu không cho ai biết số điểm

Nguyễn Ánh thua to một trận

trong lối đánh phé (poker) và chỉ

đến như manh giáp chẳng còn

lật ra khi cho biết kết quả như đã

và cũng là chỗ mà trên mười năm

nói ở trên.

trời tôi không biết ở đâu, khi tìm

Lê Dụ Tông (1706-1729): nh.d. Niên

những địa điểm giao tranh quan

hiệu: Vĩnh Thịnh (1706-1719),

trọng giữa quân Tây Sơn và

Bảo Thái (1720-1929). - Húy là

quân Nguyễn Ánh. “Lật” là cây

Duy Đường, làm vua được 24

lật: Tây gọi là “châtaignier”, có

năm, bị Trịnh Cương bắt phải

trái “châtaigne” ăn bùi bùi ngon

truyền ngôi cho Thái Tử là Duy

ngon. Việt bảo nó là cây dẻ mà

Phương. Mất năm Tân Hợi (1731),

trong Nam ít ai biết, lại có người

thọ 52 tuổi. (theo V.N.S.L.T.T.K.,

nói nó là “trái ấu”... Đến như

bản Tân Việt lần 5).

sông Lật là đâu thì càng không

Nay theo báo Khảo Cổ Học

ai biết nữa?

số 12 n. 1971 của Viện K.C.H.

Mãi về sau, tôi hiểu chữ Giang

Hà Nội, thì ngôi mộ ở Bái Trạch,

có thể dịch là Bến như Trúc Giang huyện Thọ Xuân (Thanh Hóa)

là Bến Tre, Tranh Giang là Bến trên một quả đồi nhỏ xưa kia cây

Tranh... và tôi rõ chữ Lật đọc nôm cối um tùm, dân làng thường gọi

là Lứt (một thứ cây nhỏ, lá nhỏ,

là “Rừng Cấm”, th. 2 năm 1958,

rễ dùng làm thuốc, quen gọi Nam

khi phát hoang, một công dân

Sài Hồ). Thì ra Lật Giang là Bến cuốc phải quách mộ, và thấy ở

Lứt, mà quốc ngữ viết Lứt với chữ

bên trong có một quan tài sơn

C, càng khiến khó biết.

son. Một nhát búa bổ vào quan

tài thì từ quan tài tỏa ra một

Lật Tẩy:

mùi thơm. Có trát dạy xây kín

a) tẩy cho sạch hết dơ bợn;

lại bằng xi măng, mãi đến 8 năm

b) vật chế bằng nhựa cao

sau (th. 4 - 1964), ngôi mộ càng lộ

su dùng để đánh cho sạch nét

ra khỏi mặt đất, nước mưa thấm

bút chì, nét mực, bôi xóa nét

vào, nên dạy cho đào và quan

chữ, vét trên sổ sách; (gomme)

tài được đưa về Hà Nội nghiên

vì vậy trong Nam nói cục gôm

cứu. Xác định là mộ của vua Dụ

(cục tẩy).

Tông nhà Lê (1679-1731). Cách

c) tiếng lóng trong giới cờ bạc:

mộ độ 10m, có một bia nhỏ khắc

tẩy là lá bài úp lại của lối đánh

chữ: “Lê triều Dụ Tông Hoàng đế

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

409

lăng. Minh Mạng nhị thập nhất

Lê Trung hưng trong quan ngoài

niên, tú nguyệt nhị thập ngũ sắc

quách, nhờ có ướp bằng các dầu

kiến” (Lăng Hoàng đế Dụ Tông

thơm (dầu thông, d. khuynh diệp,

nhà Lê. Vua sai dựng ngày 25

d. bạch đàn) nhờ khí hậu tốt nên

tháng 4 năm thứ 21 niên hiệu

xác còn nguyên, từ ngót hơn hai

Minh Mạng). Khai ra, trên long

thế kỷ chôn dưới đất.

bào, trên mũ, trên vải phủ mặt

Leo cây: có 3 nghĩa khác nhau:

đều có thêu rồng 5 móng, mà chỉ

1) nghĩa trắng: trèo leo cây hái

có nhà vua mới được dùng). Tử

trái nuôi nhau.

thi trạc độ hơn 50 tuổi. Dụ Tông

2) ngh. Trắng cắt nghĩa như

khi xưa chôn ở “cố đô”, sau đưa

dưới, không đến và sai hẹn;

về Kim thạch (miền Bái Trạch

3) ng. đen: hỏng việc: anh hẹn

ngày nay). Theo sử sách, sau

với tôi mà cho tôi leo cây, (vì nói

khi bị Trịnh Cương truất ngôi,

theo Pháp là “anh cho tôi ăn thịt

Dụ Tông lui về điện Càn Thọ đi

thỏ”. Ăn trợt, không thành sự:

tu và chết lúc 52 tuổi (1731), vì

đã bị cho leo cây còn bị ăn đòn

thế mà khăn phủ mặt có thêu

lãng nhách.

chữ Vạn của nhà Phật, đầu đội

Ngh. 2: một lối chơi tiêu khiển

mũ ni và tóc cắt ngắn theo nhà

do trào Pháp đặt bày. Dịp lễ vui

xuất gia đi tu. Tuy không còn làm

công cộng như ngày 14 juillet

vua, Dụ Tông vẫn được chôn cất

(gọi chánh trung và nói sai ra lễ

tương đối đủ lễ nghi triều nhà

chánh chung) hoặc dịp vui khác,

Lê. Trong ngôi mộ không có một

họ bày trồng một cây cột suôn

châu báu và trang sức nào, có thể

đuột thường làm bằng cây cau già

các đồ tùy táng quí giá được chôn

chuốt trơn thẳng và có thoa nhiều

ở một ngôi mộ giả ngoài ngôi mộ

mỡ bò cho thêm trơn trợt, trồng

chính, hoặc ở một nơi nào chung

cột lộ thiên xong, bèn treo trong

quanh. Hiện chưa thấy (theo Lê

một vòng trên cao có dây dụi kéo

Đức Phong, Viện bảo tàng lịch sử

lên xuống như ý người điều khiển

V.N.) Dầu thông được đổ nhiều

sợi dây rồi treo nhiều món xanh

vào trong quan tài, nên khi mở ra

đỏ vui mắt như dù áo, khăn lụa,

quần màu, khiến trẻ con sính tài

thấy chất thơm ngấm vào da và

giành nhau leo tranh giựt giải,

qua da vào các tạng, nên sặc nặng

đứa tuột đứa kềm, làm trò cười

mùi thơm, tuy ở xác Lê Dụ Tông,

cho khách bàng quan.

sự tan rữa còn sót lại ở bụng và

Leo thang: đt. a) tiến lần lần, từ yếu tiếp diễn rất chậm trong 8 năm,

đến mạnh, từ thấp lên cao từ nấc

từ lúc quan tài bị cuốc phải và

dưới lên nấc trên cái thang tuổi

nước mưa thấm vào. Hiện nay

già leo thang mau thấm mệt.

xác còn được giữ nguyên, nhưng

b) ngh. trắng lần qua nghĩa

xám đen, bị ô-xy hóa và đét lại, do

bóng: tăng lên: vật giá leo thang,

ảnh hưởng của khí nóng nước ta.

chiến tranh leo thang, ái tình

Nhờ xây dựng theo kiến trúc thời

cũng biết leo thang.

https://thuviensach.vn

410

TVTNMN

Chậm chậm mà đợi anh theo,

50 cân sáp vàng, ......: hoàng

leo thang thể ấy, anh trèo sao

lạp (VNSLTTK)

kham?

50 cân bois de teinture

Lê Thanh Hưu (sic), chữ viết trong

(caesalpina sappan): cánh kiến

G.Đ.T.C. Aubaret, tr. 159: nh.

(theo Tr.Tr.Kim 50 cân terre

Viết như vậy là sai, nên cải chính.

jaune (tinctoriale).: sơn đen 20 lọ

Đúng ra đó là Lễ Thành Hầu,

(theo VNSL Tr. Tr. Kim).

Nguyễn Hữu Cảnh, vì trong Nam

Những thức gì cân bằng cân,

cử tên đọc trại ra “Kiểng” và chỉ

phải trừ hao nạp thêm 5 cân mỗi

gọi bằng chức phong: ông Chưởng

thứ.

(Cù lao ông Chưởng).

Sứ bộ gồm 10 người: 1 chánh

G.Đ.T.C. Aubaret tr. 159).

sứ, 1 phó sứ, 2 thông ngôn, 6 lính.

Lễ Chánh chung: dt. Đúng ra là Giao tháng tư sứ bộ phải

lễ chánh trung, vì ở giữa năm.

tới Sài Gòn, xem xét xong sẽ có

Danh từ để gọi ngày lễ 14 Juillet

người hộ tống ra triều đình ở Huế.

(cát to dui dê) ăn mừng ngày phá

(Aubaret, p.121).

sập ngục thất Bastille năm 1789

1) Sa nhơn Aubaret gọi

bên Pháp, giải phóng tù nhơn, cáo

Amomum hirsutum. Đào Duy

chung áp bức và mở đầu cho thiên

Anh nói cardamome sauvage là

hạ nơi nơi được Tự Do.

hạt sa nhơn. Ở Sa Đéc, có sông Sa

Lễ Công Giang: đd., tên Hán của Nhơn, nhưng đọc Sa Nhiên vì húy Vàm ông Chưởng (xem chữ ấy).

tên ông Nguyễn Văn Nhơn, công

Lễ Công: ( ông Lễ), đây là Thống suất thần nhà Nguyễn, sinh trưởng và

chưởng cơ Lễ Thành Hầu.

có mộ phần tại đây, gọi lăng Quan

Nguyễn Hữu Cảnh, nên

Lớn Sen, vì ông giỏi nầu chè sen

trong Nam, Lễ công, gọi ông

dâng vua.

Chưởng (người Nam húy tên

Lễ công Nguyễn Hữu Cảnh, dân

ông nên Cảnh đọc Kiểng, người trong Nam vì kiêng cữ, gọi trại

Bắc viết và đọc ( Kính) (L.T.X.

“kiểng” thay vì Cảnh, Kỉnh, ông ĐNVT 14).

Aubaret viết mấy hàng này xin

(Lễ Thành Hầu, trong bản

sao y để tưởng niệm một người

Pháp Aubaret viết Lê Tanh Hưu).

có công lớn cho xã hội:

Lễ cống của vua Miên nạp cho

“Le Lê Cong, vulgairement

vua Gia Long: lễ này khởi sự từ

appelé Vam Ong Chương,

năm Đinh Mão (1807), và năm

est large, à son embouchure

năm sau sắc dạy bốn năm cống

supérieure, de 8 tams et profond

một kỳ, gồm như sau:

de 8 pieds. En face de cette

2 voi đực, mỗi con cao 5 thước,

embouchure est située une petite

2 tê giác (sừng con tây),

ile à laquelle l’arroyo doit son

2 ngà voi,

nom. Cet arroyo coule à l’ouest

50 cân đâu khấu (cardamoe),

de Dong Khau Dao (Sa Dec), à la

50 cân sa nhơn (1),

distance de 90 lis et demi. Après

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

411

avoir courou au sud pendant

Chơi líp, c.v. líb: chơi tự do, une distance de 60 lis et demi,

không ai rầy hoặc phạt vạ.

il parvient à son embouchure ou

Chơi líp ba ga: nghĩa còn mạnh

amorce inférieure, amorce prise

hơn chơi líp nữa. (Nếu cắt nghĩa

dans le fleuve pstérieur, où le Lê

ra thì thành ngữ mới này không

Cong vient mêler ses eaux.

đúng văn phạm, vì Pháp không

Sur la rive occidentale se

nói “libre bagage” vẫn là tiếng

trouve le poste Hưng Sai.

boy (bồi), nhưng đây là tiếng của

Sur le côté ouest de l’amorce

giới bình dân cấu tạo, nên không

supérieure est la pagode dédiée

bắt buộc giữ đúng văn phạm. Đây

au kham sai (envoyé impérial)

là giới xe đò quen chở dư hành

nguyen Cong. Ce grand mandarin

khách và hàng hóa, nay cò lính

fut célèbre par ses vertus et par

nhắm mắt cho chở dư, không tra

la sagesse avec laquelle il pacifia

xét, phạt vạ nữa nên người lơ xe

et sut adminitrer ce pays, qui

(do contrôleur de voiture) mừng

appartenait aux Cambodgiens.

mà đẻ ra th. ng. này: ngày trước,

C’est pour ces causses et en son

dịp lễ chánh chung hay Tây ăn

honneur que fut érigée cette

mừng thắng trận, họ cho chơi bài

pagode, comme cela avait eu lieu

bạc líp ba ga).

précédemment pour Ong Tieu Ba,

Liệu đầu phong: giống phong lan

ainsi que pour Phuc Ba.

tiết mùi hương, mùi này chữa

L’arroyo qui coule en ce lieu

được chứng nhức đầu (tiếng mới

prend le nom de Cong, porté

có lẽ do Hư Chu tưởng tượng

par ce mandarin célèbre, et cela

(T.N.H.M. Hư Chu tr. 61).

afin que, dans les temps futurs,

Lý: dặm, một lý có 370 tầm: đường

jamais la postérité ne puisse

thiên lý (theo H.T.C.) (xem chữ

oublier les vertus et les mérites

công).

de Nguyen Cong.

Lê Quang Định: (1760-1815), tự

Son nom fut en même temps

Tri Chỉ, hiệu Tấn Trai, người

gravé sur une tablette que l’on

h. Phú Vang (Thừa Thiên), vào

plaça dans la grande pagode

Nam theo học với Võ Trường

de Bien Hoa, et il fut alors

Toản, kết giao với Ngô Nhơn

décréte, dans les règlements de

Tịnh, Trịnh Hoài Đức, thành

l’Etat, que des sacrifices publics

Gia Định tam gia; theo chúa

seraient offerts à sa mémoire

Nguyễn Ánh, lập nhiều công,

au printemps et à l’automne.

trải qua nhiều chức, có cầm

(Aubaret, tr. 245).

đầu một sứ bộ qua triều Thanh,

Líp, líb: tiếng lóng mới trong Nam,

cùng đi với Lê Chánh Lộ và

mượn tiếng Pháp.

Nguyễn Gia Cát (theo Lê Thọ

Nói líp, nói líb: “libre” là tự do.

Xuân, trong tập kỷ yếu của hội

Nói líp là nói thả cửa (xem

khuyến học năm 1942). Kế sứ bộ

Làm líp, làm líb: “thả cửa”.

này có sứ bộ cầm đầu là Trịnh

Làm líp là làm thả cửa.

Hoài Đức sang Tàu để năm

https://thuviensach.vn

412

TVTNMN

Giáp Tý (1804), Tàu sai Thanh

Chân sum, Sai mat và Lình

sứ là Quảng Tây án sát tên Tê

Quỳnh là năm phủ do vua Cơ

Bố Sâm, mang sắc phong qua

Me cống hiến lên chúa Nguyễn,

phong và mang bộ chén trà ký

nhưng đến triều Thiệu Trị, và Tự

hiệu Giáp Tý niên chế...

Đức, quan ta không cai trị được,

Lình Quỳnh: đd. Trong bức địa

nên đều trả về Miên (Aubaret

đồ đăng trong quyển Histoire

tr. 17).

de l’expédition de Cochinchine

Một tên khác của Lình Quỳnh

của Léopold Pallu de la Barrière

là Hà Dương (xem chữ ấy).

in năm 1888 cũng như trên địa

Lình Quỳnh sơn: đd., tên Hán của đồ của Dutreuil de Rhins do sở

núi Lình Quỳnh (xem chữ ấy).

thủy binh Pháp in năm 1881,

(xem Hà Dương, tên khác của

có chỉ rõ:

Lình Quỳnh. PCGBCTVK).

Ligne Kouigne thuộc địa phận

Liên Hựu: đd., tên xóm thuộc làng

Cao Miên ngày xưa, ở trên vùng

Lưư Nghiệp An, quận Trà Cú, t.

Hà Tiên (Giang Thành).

Trà Vinh Cũ, nơi đây năm 1902

Trong tạp san Đồng Nai

có đào gặp một phật đá đã nhập

số 9, Lê Ngọc Trụ, viết “Lình vào bộ môn viện bảo tàng Sài

Quỳnh (miền duyên hải từ

Gòn (xem Le Cisbassac) tr. 13-Srè Ambel đến Péam” là đúng,

144-239/8-I).

nhưng nên ghi Srè Ambel là

Long An: đd. ở N.V., t. 1 Tân An ruộng muối vùng Cần Vọt và

(Bình Lập), nguyên là tỉnh Tân Péam là Hà Tiên, ...).

An cũ nhập với một phần lớn

Trái lại, trong địa dư chí tỉnh

của tỉnh Chợ Lớn cũ. (theo Le Bến Tre, tr. 72, ô. Nguyễn Duy Cisbassac của L. Malleret, 1968).

Oanh viết: “Linh quỳnh” (Raung (nay thuộc tỉnh Long An).

Veng) và Chưng Rùm là Chal Long Ẩn Châu: đd., tên Hán của cù Chun”, xin cho biết xuất xứ.

lao Long Ẩn (xem chữ ấy).

Một tên khác của Lình Quỳnh

Long Ẩn Sơn: đd., tên Hán của núi là Hà Dương (xem chữ ấy).

Long Ẩn (xem chữ ấy).

Lình Quỳnh: địa danh trên đất Cam Long Châu: đd., tên Hán của cù lao Bu Chia, ngày trước thuộc địa

Rồng (xem chữ ấy).

phận Hà Tiên, Cơ Me gọi Raung

Long Hậu: đd. tên một làng vùng

Veng.

Nước Xoáy (Sa Đéc, NV); khi chúa (Nguyên Chan Sum, Sai Mat,

Nguyễn chạy đến nơi này, có một

Linh Quinh, Can Vot, Vung

người tiếp tế lương thực dồi dào;

Thơm, trong bản Pháp văn của

khi thành công, chúa triệu ra

Aubaret dịch GĐTCTHĐ, tr. 25

Huế, nhưng người ấy từ chối tất

và 131 đều thuộc tỉnh Hà Tiên

cả, chỉ nhận một danh nay còn

khi xưa đời họ Mạc).

nhắc: “ông bõ làng Long Hậu” và

Vùng thơm (Hương Úc,

cũng không cho biết họ tên. ( bõ là Ko m p o n g S o m ) , C ầ n v ọ t

cha đỡ đầu và cũng tiếng kêu tên

(Kampot),

ông tớ già: vú bõ).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

413

Long Hậu, Long Hưng, Long

cho là một vị thuốc quí, trị đăng

Thắng, theo truyền thuyết là ba

chứng ho đàm, nhưng khi dùng,

làng được vua Gia Long ban tên,

không thấy hiệu nghiệm như

vì lúc lánh nạn có chạy đến những

lời đồn, vì thường gặp long diên

nơi này.

hương giả, lấy mỡ cá voi ngã ngoài

Long Hồ: đd., tên cũ đời Võ Vương biển và trôi vào bãi, lâu năm đóng

của Vĩnh Long, An Giang và

khối lại khó nhìn là mỡ, khi đốt

Hà Tiên hiệp lại. Hai trấn kia

thì chảy dầu, lại có mùi đèn mỡ

là Biên Trấn và Phan Trấn.

cá voi (H.T.C).

(PCBGCTVK).

Có người nói long diên hương

Long Hồ, theo VNTĐLVĐ, đd, tên

là tinh của cá voi, thứ thật có mùi

một dinh (doanh) do Nguyễn Cư

thơm, ngày xưa trộn với á phiện,

Trinh quản suất và đóng tại Tầm khi hút, sẽ giúp người đau phổi,

Bào của Thủy Chân Lạp do Nặc

thở được nhẹ nhàng, tuy nghe vậy

Tôn dâng chúa Nguyễn năm Đinh nhưng chưa thí nghiệm xem quả

Sửu (1757);

thật vậy chăng.

Long Hồ: hiện là làng ở sát ti. Vĩnh Long Hưng: đd. tên một làng vùng Long, tg. Bình an, NV.

Nước Xoáy (Hồi Oa) th.

Long Hồ dinh: chtr. Một trong 12

t. Sa Đéc cũ, tên này do Gia

dinh của Đàng Trong của chùa

Long đặt, vì ông có để chơn nơi

Nguyễn do Võ Vương Nguyễn

đây (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).

Phúc Khoát đặt ra năm Giáp Tý

Long Khánh: đd., tên cũ của một (1744) ( Đàng Trong đối với Đàng

huyện thuộc phủ Phước Tuy (mô

Ngoài thuộc chúa Trịnh).

xoài) tỉnh Biên Hòa NV. đời Tự

Long Hồ: đd. th. NV.

Đức (PCGBCTVK). Nguyên là

Cơ Me: lõn hòr (di cảo TVK

thôn mọi Bà Ký (TVK) (nay thuộc

trong Le Cisbassac).

tỉnh Đồng Nai).

(có lẽ đây là Miên gọi theo ta).

Long Khánh: đd. ở N.V., trước gọi

Trong tạp san Sử Địa số 14-15

quận Xuân Lộc thời Pháp; t.1.

năm 1969, nơi tr. 49, ô. Lê Hương Xuân Lộc, từ 1957, đổi thành

dựa theo đâu mà cắt nghĩa: “Long

tỉnh (theo (le Cisbassac của

Hồ: ông thầy bói chết đuối”?

L.Malleret, 1963). (nay thuộc tỉnh Long Hồ Giang: đd., tên Hán của Đồng Nai)

sông Long hồ (xem chữ ấy).

(trong PCGBCTVK không có

Long diên hương: theo HVTĐ Đào

tên nôm của con sông này).

Duy Anh là nước miếng rồng

Long Phụng Giang: đd, tên Hán tự

(ambre gris), một hương liệu dẻo

của 1 sông NV.

như chất sáp, cho rằng sinh ở

Cơ Me: prêk Olar (Di cảo TVK

trong nội tạng con cá voi và xưa

trong Le Cisbassac).

lấy dùng làm thuốc ...

Tiếng Olar, cũng như tiếng Au

Theo Huỳnh Tịnh Của (sách

lo (xem Cù lao Tân phụng) không bác học) là nước miếng cá voi,

có trong tự điển. Đây là hai nghĩa

ngày trước người Việt, người Hoa

thanh từ ( onomatopée) để dịch

https://thuviensach.vn

414

TVTNMN

tiếng chim phụng kêu, mà phụng lãnh thổ Hà Tiên do Mạc Thiên

đây lại là chim công mới khổ cho Tứ làm tổng binh cai trị (nay người đang như tôi, tìm cho ra

thuộc tỉnh Kiên Giang).

nghĩa để dịch những chữ như vầy.

Long Xuyên huyện: đd., tên xưa

Vả chăng chim công bên xứ

đất Cà Mau, thuộc phủ An biên

ta thì nó kêu “tố hộ”, qua xứ

tỉnh Hà Tiên, đời đàng cựu.

Cao Miên, thì họ nghe ra “au lo”

(PCGBCTVK tr. 15)

“Olar”. (Một tiếng súng nổ mà

(không nên lầm với địa danh

ngoài kia nghe “đoành”, trong này

Long Xuyên thời Pháp thuộc).

nghe “đùng”, ở giữa người miền

- Long Xuyên, đd. NV., một

Trung cãi lại chát, bùm, v.v...)

phần của huyện Tây Xuyên tỉnh

Xin chừa người đi sau định

An Giang đời đàng cựu, vị trí

liệu.

thuộc vùng Cái Vừng, Ba Rách,

Long Sơn Châu: đd., tên Hán của Long Xuyên, (gần Châu Đốc), cù lao Tán dù (xem chữ ấy).

khác hẳn Long Xuyên vùng Cà

Long Thành: đd., tên cũ một huyện

Mau (PCGBCTVK, c. tr. 15).

của phủ Phước Tuy, đất Đồng Long xuyên tỉnh: đd., tỉnh thời Môn, thuộc tỉnh Biên Hòa NV. đời Pháp thuộc, mang số mã tự 8; từ

Tự Đức (PCGBCTVK).

năm 1956 sáp nhập với Châu Đốc

Long Thắng: đd., tên làng vùng

thành ra t. An Giang; từ 1964 còn

Nước Xoáy (Sa Đéc) do Gia Long lại một mình làm t. An Giang,

ban, vì lúc lánh nạn có đến chốn

còn phần kia lấy tên t. Châu Đốc

này.

như trước.

Lòng Ông Chưởng: đd., chữ gọi Long Úc: đd NV, xem Cù Úc.); nôm Ngư Ông Đà (PCGBCTVK). Đây

là Vũng luông, tức Vĩnh Long.

là chỗ thâu thuế thủy lợi lối 1875

Lấy theo suy luận, Thuyền Úc

trên Tiền Giang thuộc tỉnh Long là Vũng Tàu, và Cù Úc là Vũng Xuyên nơi gọi Vàm Ông Chưởng

Gù, Vũng Cù, nay định Long Úc hoặc tên chữ nữa là Lễ Thành

do Vũng Luông, rồi biến lần ra Hầu Nguyễn Hữu Cảnh.

đất Vĩnh Long ngày nay vậy. Nói

Cơ Me gọi Vàm Ông Chưởng

“luông” thay vì “long” vì húy hai là péam prêk chaufay và chaufay chữ “Gia Long”. Vũng luông: Vĩnh là tước của vị quan to trấn một

Long. Nay còn gọi đất Vãng, nhớ

tỉnh, Cơ Me vì kính nể gọi “ông

chữ “Vũng” chớ không nói đất quan to” “chaufay srok” mà không

Vĩnh bao giờ.

dám gọi tên.

Long Úc: đd., tên cũ của xứ Vĩnh Long Xuyên đạo: sk. một đạo binh

Long, trước khi đặt là Long Hồ.

trấn thủ tại Cà Mau thời chúa Úc là chỗ nước vòng vào trong Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát

đấùt. Long Úc là Vũng luông sau (1738-1765), lúc đó Cà Mau thuộc

đó viết lần thành ra Vĩnh Long.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

415

Điển.- Vị Phó vương Cơ Me,

Dân Việt cư trú miền châu

sau khi rời thành Sài Gòn, (đã thổ, lưu vực sông Hồng, còn Man có kompong Luông chỗ Cầu Thủ

dân Thái, Thổ, Nùng, Mèo, Mán,

Ngữ nay), thì về đóng đô ở một nơi v.v.) thì cư trú miền Thượng Du.

kompong luông thứ nhì, tức đất (L.N.T.ĐNVT 8).

Vĩnh Long ngày nay mà tên cũ là

Lộc Châu: đd., tên Hán của nửa đất Vãng, xứ Vãng. Vãng là biến

phần Đông của cù lao Nai (xem

thể của Vùng. Ngày nay chỉ gọi

chữ ấy).

Vĩnh Long, hoặc Long Hồ. Điển Lộc Trĩ Sơn: đd., tên Hán của núi Long Úc là Vĩnh Long, do tôi dựa Gò Nai (xem chữ ấy).

theo Thuyền Úc là Vũng Tàu rồi Lôi Lạp Hải Môn: đd., xem cửa nghĩ ra như vậy.

Lôi Rạp.

Lovea em: địa danh trên đất Cao Lộn mồng lộn tách: th.ng. thấy

Miên, đối diện với PhnomPenh trong bản dịch Trần Phong Sắc,

(viết theo xưa Pnom Pégné),

truyện Đại Minh Hồng Võ, tr.

nhưng cách giang, s. Mékong.

81 c. 2 in năm 1908, Imprimerie

(carte dressée par Dutreuil de

Saigonnaise x.b... Mồng là cái hoa

rhins et publiée au Dépôt de la

đỏ ở trên đầu con gà trống; tách

Marine francaise en 1881).

là hai miếng da lòng thòng hai

V.N.S.L. Trần Trọng Kim tr.

bên tai gà, khi đỏ khi tái dợt. Lộn

420, ghi “thành La lêm”, phải chỗ

mồng lộn tách là lộn xộn, không

này chăng?)

còn phân biệt đâu là cái mồng

(Trong GĐTC Aubaret, tr. 13

đâu là cái tách. Tương đương

Lư iem, Loi am: fort situé s/le với “lộn mồng lộn cuống” ở ngoài

Fleuve Antérieur (Tiền Giang)?

Bắc, là rối rít không biết đâu là

Lộ Bác Đức: tướng Hán, năm III đầu, đâu là cuối. Tỷ dụ: học trò,

tr.T.1., đánh chiếm Nam Việt,

gần ngày thi, miệng đọc sách lộn

chia làm 9 quận, gọi chung là

mồng lộn tách.

Giao Chỉ bộ, hoặc Giao Châu.

Lợi Tế Hà hoặc Trà Cú Kinh: đd.,

Phần lớn vùng Trung Châu,

tên Hán của kinh Trà Cú (xem Tượng Quận cũ đời Tần, chia ra kinh Trà Cú).

làm quận Giao Chỉ, Cửu Chân,

Trà Cú Kinh, c.g. Lợi Tế Hà:

Nhật Nam; một phần thì nhập

tên Hán của kinh Trà Cú (x.k. Trà vào quận Nam Hải thành quận

Cú) (nay thuộc tỉnh Trà Vinh).

Hợp Phố. Nước Văn Lang, vì thế

Lu iem (sic): địa danh, tên gọi của

bị thuộc nhà Hán cùng với các một đồn dinh cũ của người Cao

xứ Bách Việt kia. Và địa giới nhà

Man vào khoảng năm 1755 trên

Hán (206 tr. T.L. - 220 s.T.1.), Sông Lớn (Grand Fleuve) là tên

miền Cực Nam, tới gần Đèo

xưa của sông Bassac, trước khi

Ngang ngày nay.

đặt tên là Hậu Giang.

https://thuviensach.vn

416

TVTNMN

Lu iem là chữ viết trong

Tân Mão (1831), Minh Mạng đổi

G.Đ.T.C. Aubaret nơi tr. 13, sử ta

trấn thành “tỉnh”. Đối với người gọi Lôi am, Lôi yêm, v.v.

Sài Gòn, Lục Tỉnh có nghĩa là Lục, ông lục: dt., thầy sãi Miên, do các tỉnh Miền Tây nói chung. Đời tiếng Miên louk.

Pháp thuộc, sáu tỉnh cũ được cắt

Lục Cụ: dt., sãi cả Miên: louk ra 20 tỉnh, sau thêm Vũng Tàu

kruv.

(vốn thuộc Bà Rịa) hóa ra 21 tỉnh.

Lục Con: đd. Năm Tân Mão (1771),

Từ 1956, sáp nhập với các

có tin báo tướng Xiêm là Phya Tan

tỉnh Miền Trung từ vĩ tuyến 17

sắp đánh trấn Hà Tiên, nên Mạc

trở xuống Nam, kể xuống các tỉnh

Thiên Tứ cáo cấp vào Gia Định

Cao Nguyên và vài hải đảo nữa để

xin binh cứu viện. Hai tướng giữ

thành nước Việt Nam Cộng Hòa,

Gia Định là Khôi và Miên, do dự

gồm 40 tỉnh.

chưa chịu xuất binh trợ lực, chỉ

Lục Trấn: đd., tên cũ của sáu trấn

phòng bị sẵn để đó. Đổ thừa phen

đất Đồng Nai đời Thiệu Trị: sau trước ra binh nhọc công vô ích.

khi trả Gò Sặt và Nam Vang lại Ngày 14 tháng 8 Tân Mão, có

vua Cơ Me, còn lại sáu tỉnh:

mống trời xuất hiện trên không

1) An Giang (Châu Đốc),

trung, nhơn dân đều thấy, và qua

2) Vĩnh Thanh (Vĩnh Long

ngày 16, một trận gió trốt thổi

hay Long Hồ),

cát bay mịt trời gần chùa Bắc Đế.

3) Định Tường (Mỹ Tho),

Tháng 9, Phya Tan sợ tế tử

4) Phan Yên (Gia Định),

Chiêu Phi, con của vua Phung

5) Biên Hòa (Đồng Nai),

trở về Miên đòi ngôi vua, nên ra

6) Hà Tiên.

tay trước, kéo binh chiếm nơi gọi

(PCGBCTVK.)

Lục Con, thuộc phần đất của Diến

Nam Kỳ lục tỉnh: đd., tên gọi

Điện. Binh của Phya Tan, cả thảy

chung của các tỉnh trên.

có đến trên 20.000, do Trần Thái,

Luột Sạp: cả thảy, chẳng kì lớn nhỏ

cầm đầu làm hướng đạo, và Trần

(P. Của)

Thái là đầu đảng cướp ở núi Bạch

Chưởi luột sạp: chưởi cả (P.

Mã ( G.Đ.T.C. Aubaret, tr. 32).

Của).

Lục Sơn: đd., ở N.V., tên chữ của cù Luộc bốc mạt, luộc hơi bốc

lao Hòn Đất (xem chữ ấy).

mạt: luộc sơ sài chưa đặng chín

Lục Tỉnh, Lục Tỉnh Nam Kỳ: đd.,

lắm. (chữ trong bản dịch của

tên gọi chung của đất Gia Định

Huỳnh Công Giác, in năm 1913,

đời đàng cựu, trước khi bị Pháp

truyện Phi Long diễn nghĩa, nhà

xâm chiếm, gồm Biên Hòa, Định

in Imprimerie Saigonnaise xuất

Tường, Gia Định, Vĩnh Long, An

bản năm 1907, C. nhì, tr. 64:

Giang và Hà Tiên. Năm 1806, Gia Trịnh Ân nằm chiêm báo, mớ:

Long đặt làm 6 trấn, đến năm

“Cha chả! Rượu này ở đâu mà

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

417

ngon lung vậy? Còn thịt đây mua

Các lũy Trúc Giang, Đông

ở đâu là luộc hơi bốc mạt chưa Giang, Tân Hoa đều thuộc huyện

đặng chín đó vậy? Gần đây hay

Phước Chánh (ĐNNTC tập 1 bản

xa, đặng đem liệng trong mặt nó

dịch N.T.).

mà đổi thịt khác”.

(Trong bản Pháp văn của

Làm bốc mạt: làm lấy có,

Aubaret, thường viết “près de la không cẩn thận, không kỹ càng.

citadelle mà không ghi đích danh

Lũy cũ Đồng Môn: đd., tên một lũy

cái nào, vậy xin đọc và suy xét cứ

xưa ở huyện Long Thành. Năm

gần Biên Hòa hay Đồng Môn thì Mậu Ngọ (1798) triều Nguyễn

định trong trí đó là đồn bao hay

trung hưng, đắp lên 5 cái bảo ởù

lũy, tức citadelle đó vậy)

bốn hướng và một bảo ở trung

Lư Hương: dt., lò để mà đốt vật thơm ương để nương nhau chống giữ

(H.T.C.).

binh Tây Sơn, ngoài vòng có

Lư Hương Bát Tràng: chế

trồng tre gai dày dặc không chun

tạo tại làng Bát Tràng. (Làng

qua lọt. Năm Gia Long thứ 10

Bát Tràng ở Bắc Phần, ngày xưa

(1811) tre các lũy Đồng Môn,

sản xuất loại gốm da trắng, ngày

Trảo Trảo, Ký Giang đều ra hoa

nay giới chơi đồ cổ rất ưa chuộng,

trái rồi chết cả, nhưng sau đều

nhưng cần phân biệt chơn giả vì

sống trở lại.

người ăng-lê nhái và tạo một loại

Lũy Trảo Trảo, lũy Ký Giang

gốm tân thời rất giống loại gốm

đều ở Long Thành (lũy Ký Giang

Bát Tràng cổ của nước Việt Nam

xưa do tiết chế Nguyễn Văn

ta, phải có con mắt tinh đời mới

Tuấn đồn binh chống Tây Sơn).

khỏi lầm đồ giả tạo).

Lũy cũ Trúc Giang, lũy cũ Đông

Lư Khê: đd. Rạch Vược (xem hòn Giang, lũy cũ Tân Hoa, đều đắp

Rạch Vược).

tại những nơi có tên đã kể, và nay

Lư Khê ở cách hướng đông

ghi lại để biết khi đọc các sách sử

tỉnh lỵ 7 dặm, hướng đông núi

ký xưa.

Tô Châu cách 4 dặm, hướng nam

Một lời đồn cũng xin ghi luôn

thông với biển cả, hướng tây còn

rằng các lũy tre kiên cố ngày

di chữ “Điếu đình” bút tích của

xưa khi binh Pháp qua đánh,

Mạc Lịnh Công Thiên Tử, khi thư

chúng nó qua không lọt bèn vãi

thả ngồi câu nơi này, Lư Khê uốn

bừa quăng bừa bạc cắc bạc đồng

chuyển qua hướng bắc rồi ra bờ

vào lũy tre, lính trong đồn ham

hướng đông Đông Hồ.

tiền ban đêm lén ra cắt gai tỉa

(hãy xem bài Lư Khê ngư bạc,

tre để chun vào lượm bạc, dọn

nơi chữ “hòn Rạch Vược”).

đường sẵn cho quân địch đột

Aubaret, tr. 280, viết: “Le nhập vào lũy dễ dàng, cái tham

ruisseau Lu Ke est situé à 7 lis

là cái hại.

et demi dans l’est de la ciraldelle

https://thuviensach.vn

418

TVTNMN

et à 4 lis et demi dans l’est de la

Trâu Luốc: trâu không được

montagne de Tô Châu.

đen lắm; có người gọi chơi là trâu

Dans le sud est la mer ( Minh

mốc, có màu mốc mốc; nghĩa rất

Hai), et dans l’ouest un hangar khác với khi mốc.

disposé pour la pêche à la ligne.

Lý Tài: nhd., người gốc tỉnh Phước C’est là qu’allait autrefois pêcher

Kiến, Trung Hoa, chạy sang đây,

le gouverneur Mac Ton.

cầm đầu đảng Thiên Địa Hội, cờ

Ce ruisseau est large de 2

đề Hòa Nghĩa Đạo. Bất thức thời

vụ, toan bắt cá hai tay cho mau

truongs et demi et profond de 5

phát tài - như tên đã đặt - nhưng

pieds; a une longueur de 5 lis et

tài đâu không thấy, chỉ thấy

demi, mais c’est après beaucoup

họa đến thân thêm liên lụy cho

de coudes et de sinousités qu’il

cả chủng tộc Tàu cho cả những

va se jeter au nord dans le lac

người chệc ở cù lao Phố. Ban đầu

Dong Ho. Sur la rive orientale se

theo Tây Sơn phải thế đến, lại trở

trouve le village nommé Tieu Tan,

cờ chạy theo chúa Nguyễn Ánh,

dont les habitants se donnent

và tai hại nhứt là giết chết một

frequemment le plaisir d’aller

cận thần sủng ái nhứt của chúa

dans leurs barques boire du vin

Nguyễn Nhạc tên là Ngạn. Khi sous les frais ombrages.

hay tin Ngạn bị quân Hòa Nghĩa Ce lieu agréable a une grande

bắt, tự ông Nhạc cầm quân đến

réputation, et la salle de pêche

cứu, nhưng sự việc đã trễ, Ngạn

à la ligne de Lu Ke est comptée

đã chết. Ông Nguyễn Nhạc đùng

parmi les dis sites remarquables

đùng nổi giận, dường như ai chặt

de la province”

hai cánh tay mình, ông tứctốc tiến

Lữ Phụ: đd. xem Gò Lữ.

quân, đánh tan quân Hòa Nghĩa

Lý: dặm, độ ba trăm bảy chục (370) sau người Tàu bỏ cù lao Phố và

tầm (theo Huỳnh Tịnh Của): tđ.

định cư tại một chỗ mới họ đặt

đường Thiên Lý.

tên là Đề Ngạn, đọc giọng Quảng Lì Xì: dt., trong Nam, nói theo người Đông là Tài Ngòn, Thì Ngòn, biến Tàu, giọng Triều Châu.

lần ra Sài Gòn như hiện chúng

hiểu là số tiền để cho trẻ dịp

ta đang ở.

Tết nhứt, cầu cho nó quanh năm

Đề, đê là cái bờ, cái đê ngăn

đại phát tài. Ngày nay hiểu là

nước, mà cũng có nghĩa là nắm

tiền biếu xén để thưởng công.

lấy.

Pháp gọi pourboire.

Ngạn là bờ sông có dốc cao.

Chữ viết:

Đề Ngạn đúng ra ở chỗ có miếu

Lợi

Quan Đế và miếu Tam Hội, tức Thị

xóm Quảng Đông Nhai, nay là

Luốc (n.): màu xám xám như màu

đường Triệu Quang Phục.

tro: luốc lác, chó luốc, lem luốc

Con cháu Lý Tài vẫn tiếp tục

(Lê Ngọc Trụ)

làm nghề trung gian ở giữa, phát

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

419

tài to là nghề mại bản, quen gọi

trương 14 và chấm dấu sai là

“Mái chín” (compradore)

“quân Hoa Ngoại” khiến cho

Chết đã trên hai trăm năm,

anh Lê Thọ Xuân, không nỡ

Lý Tài còn báo đời. Nơi tr.42

phanh phui, nói nửa úp nửa mở

ban Pháp văn G.Đ.T.C., ông

cắt nghĩa đó là quân Thiên Địa

Aubaret viết “division chinoise

Hội, đạo binh Hòa Ngãi (nghĩa

nommée Hoa Nai”, trong quyển

đọc giọng Nam), hôm nay tôi nói

nho “Cuộc đời oanh liệt của Tả

hết vì phận sự của tôi là giúp tài

quân Lê Văn Duyệt”, tác giả

liệu cho người mai sau viết lịch

là Lê Đình Chân dịch lại nơi sử Miền Nam lại.

https://thuviensach.vn

420

TVTNMN

M

Mã Trường Đà: chỗ thủy lợi

Con là Mạc Thiên Tứ, nối

trên Châu Đốc cũ vào lối 1875

nghiệp, được triều đình Nguyễn

(PCGBCTVK) (nôm gọi kinh Ruột

ở Huế phong làm tổng binh, có Ngựa) (xem chữ ấy) (nay thuộc

công mở mang Hà Tiên, nâng cao

tỉnh An Giang).

văn hóa, rực rỡ một thời, xưng Hà

Mạc Cửu (1655 - 1736): nd., người

Tiên là Phương Thành, và vì đắp có công đầu tay xây dựng nên đất

lũy tre giáp vòng để chống giặc

Hà Tiên ngày nay (xem qua thẻ

Xiêm Miên, nên cũng gọi Trúc Cảng Khẩu).

Bằng Thanh, (xem thêm bài c. Lê Mạc Cửu, quê ở Lôi Châu (Leitchéou,

Thọ Xuân, trong báo Văn Lang số

Quảng Đông Trung Quốc) một

19 ng.I-XII-1939).

sách khác nói ông quê làng Lê

Mạc Cửu, không tùng phục

Quạt (sic) huyện Hai Cuong (sic)?

nhà Thanh, Vì Thanh bắt cắt tóc Vì bên Trung Quốc, nhà Minh bị

gióc bím. Cửu bò sang Chân Lạp, Mãn Châu xâm chiếm lập nên

thấy phủ Sài Mạt có nhiều sắc nhà Thanh, có tục gióc bím, ông

dân đến buôn bán, bèn mở sòng

không đầu phục, bỏ xứ, đến đây

đánh bạc (hốt me), Cửõu cũng nhờ

thác địa khai cương, và vì đất

nhà phiến ngừa được làm khí nhờ

chưa có tên, nên gọi Cang Khâu,

thâu nhiều hoa chi cờ bạc phát

đọc giọng Hải Nam (Quỳnh Châu)

nên giàu lớn, bèn xuất tiền chiêu

là Cẳng Khău, nên sách Pháp âm mộ dân tứ chiếng lập nên bảy xã

là Cancao.

ở Mang Kham sau gọi là Hà Tiên.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

421

Năm Giáp Dần (1674) binh

Tích, tự là Sĩ Lân, sau lấy tên Xiêm qua đánh phá Mang Kham,

là Thiên Tứ là chữ của vua ban,

bắt Mạc Cửu đem về Xiêm, nhưng mẹ là người xứ Đồng Môn (thuộc

Cửu trốn về được, bèn dâng đất

Biên Hòa), kế nghiệp cha làm

Hà Tiên và đảo Phú Quốc cho tổng binh đô đốc trấn thủ Hà

chúa Nguyễn, và xin thần phục,

Tiên, từ năm Ất Mão (1735) khi

được phong làm tổng binh cho

cha mất. Năm kỷ vị (1739 có công

về trấn giữ Hà Tiên (việc này dẹp giặc Miên, sau lại giúp vua

xảy ra năm Giáp Ngọ (1714)

Miên là Neac Ông Nguyễn) ( Neac

(L.N.T.ĐNVT 9) Mạc Cửu từ trần

Nguon, trở về xứ và Thiên Tứ có năm Ất Mão (1735), thọ 78 tuổi.

công mở rộng đất đai thêm bốn

Mại Bản: dt., trước đây gọi “mái huyện: Long xuyên (nay là Cà chín” (thời Pháp thuộc), sau đó gọi

Mau, Kiên Giang (nay là Rạch theo tiếng Việt là “mãi biện”, tức

Giá, Trấn Giang) (miền Cần Thơ) người thay mặt hãng buôn lớn để

và Trấn Di (miền Sóc Trăng, Bạc

làm môi giới, giao thiệp với khách

Liêu), năm 1759 (Kỷ Mão) có

hàng. Pháp gọi compradore, Anh

công đưa Neac Ông Nguyên về

gọi pidgin. (Tiếng compradore,

làm vua ở Cao Man, được vua này

Pháp mượn của Bồ Đào Nha):

tặng năm vùng rộng lớn (xem thẻ

- Thời Tây mới qua đây, mại

Neac Ông Tôn), năm 1775 (Ất

bản danh tiếng nhứt, tên gọi Anh

Vị giúp chúa Nguyễn là Định A Pan, sau có con cháu nối dòng,

Vương trong buổi đấu tranh với

làm luật sư là Me, Anh A Pan.

Tây Sơn, năm 1736 (Bính Thìn)

Tiếp theo và gần đây, trong Chợ

được chúa Nguyễn phong chức

Lớn, ai lại không biết tiếng “Má

khâm sai tổng binh cho phép

Chính Dănh”, tên theo Trung

được đúc tiền (theo Aubaret),

Hoa là Tja Ma Yênh”, vốn họ Tạ,

nhưng năm 1777, (Đinh Dậu)

còn Ma Yêng, chính tả viết định

vì lánh nạn chạy sang Xiêm La

chừng và không biết phiên âm

bị kẹt và bị bức tử nơi ấy. Mạc

ra tiếng Việt. Từ sau ngày Giải

Thiên Tứ là người tài kiêm văn

phóng (sau 30-4-1975) ở Việt

võ, khi còn ngồi trấn ở Hà Tiên,

Nam không còn mại bản nào dám

có công rất lớn với văn hóa, lập

chường mặt hoặc xưng danh.

Chiêu Anh Các, hợp với các văn Man Kham, Man Kham (sic),

nhân, Hoa-Việt, cùng xướng họa,

chữ trong Aubaret, tr.21. - tên nay còn lưu truyền nhiều bài thi,

cũ của Hà Tiên, nói theo Cơ Me.

đáng kể là bộ Hà Tiên vịnh tập,

Nay viết Mang Kham (theo bà trong ấy có luôn mười bài họa

Mộng Tuyết).

của Đạm Am Nguyễn Cư Trinh

Phương Thành: đd., ở N.V.

ít người biết, may có Đông Hồ

tên cũ Hà Tiên do An Nam đặt

sao lại được.

(Aubaret, tr.21).

M ạ c T h i ê n T ứ , t r o n g

Mạc Tôn (1710 - 1780): nhd., con

G.Đ.T.C Aubaret , tr.15, dịch là của Mạc Cửu, ban đầu tên Thiên

https://thuviensach.vn

422

TVTNMN

le gouverneur Thư , mới dễ lầm

Dương. Tính tình phóng túng,

lạc nữa.

không bó buộc. Người đời lại gọi

Mặc Bắc: đd., NV th. Trà Vinh, là Mễ Điện. Viết văn rất hiếm.

ngang Sóc Trăng ;

Giỏi nghề bút mực. Vẽ tranh sơn

Cơ Me: srok mé pan, srok

thủy và nhân vật biệt lập thành

mắt bằk (di cảo TVK, tr. Le

một nhà riêng. Thích những đồ

Cisbassac ).

vàng đá cổ, nhất là đồ đá lạ. Bởi

(Hai tiếng mé pan , mắt bằk,

vậy người đời có câu “Nguyên

nghe khiến nhớ chữ Maybon , Chương bái thạch”...

nhưng chưa đủ tài liệu để định

... qua trương 55, tiếp: “Quan

xác).

chi Lễ Bộ viên ngoại lang. Thế

Mặc xứ: t. Bắc để gọi chỗ trũng

hựu xưng Mễ Nam Cung. Trứ

để mài mực trên nghiên.

hữu Bão tấn anh quang tập. Thư

Mặc trì: như mặc xứ (tr. 44

sử, Họa sử, Nghiên sử đẳng thư”.

sđd).

Dịch:

Mê tai: t. Bắc, nói thô là khoái

“... làm quan đến chức viên

tai. Trong Nam “rất êm tai”. Nghe

ngoại lang trong bộ Lễ. Người

người bình văn, ta rất mê tai.

đời lại gọi là Mễ Nam Cung. Có

Trong Nam, biến ra “ mê tơi ”,

soạn được những cuốn Bao tấn

khoái mê tơi: khoái lắm.

anh quang tập. Thư Sử, Hoạ sử,

Mễ Phế. Tống Tương Dương

Nghiên sử. (sđd tr.55).

nhân. Ngụ cư ư Ngô Tự Nguyên

Miến Điện: đd. C.g. Diến Điện, nước

Chương.

ở Đông Nam Á Châu (Birmanie)

Hiệu Hải Ngục ngoại sử

sản xuất ngọc thạch (jade), đá quí,

Hựu hiệu Lộc Môn cư sĩ Thế

hoa thạch, đời Thanh ưa chuộng,

xưng Mễ Tương Dương Thích

gọi Tài Lý Xẹc (Đại Lý Thạch).

thảng bất kỵ. Thế hựu xưng vi

Đại Lý là tên cũ. c.g. Nam Chiếu.

Mễ Điện. Vì văn kỳ hiểm. Diệu

Bắc giáp Trung Hoa, Tây Tạng,

w hàn mặc. Họa sơn thủy nhân

Nam giáp Vịnh Bengale, Đông

vật, tự thành nhất gia. Ái kim

giáp Trung Hoa, Đông Dương và

thạch cổ khí Vưu hỉ kỳ thạch.

Thái Lan, Tây giáp Đông Hồi và

Thế hữu “Nguyên Chương bái

Ấn Độ, đô là Rangoon.

thạch” chi ngữ...

Xứ nông nghiệp, xuất cảng

Nguyên văn câu này trích

mạnh lúa, gạo.

trong Thơ Nghiên Hoa Mộng của

- Một cái nghiễn quí, không

Hư Chu (tr.54) và tác giả dịch

khoái thì thôi, có nhẽ nào lại

như sau:

mạn?

“Mễ Phế. Người đời Tống,

(Trích Thơ Nghiên Hoa Mộng

quê ở Tương Dương, ngụ cư ở đất

của Hư Chu, tr.49):

Ngô. Tên tự là Nguyên Chương,

khoái là mau chóng, ở đây là

tên hiệu là hai Ngục ngoại sử, phát mực nhanh;

Lại có tên hiệu nữa là Lộc Môn

mạn là nước tràn ra, không bị

cư sĩ. Người đời gọi là Mễ Tương

bó buộc; ở đây là cho mực chậm.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

423

- Cái nghiễn nó hoạt nó phạp:

Đa Lộc hoặc linh mục Taberd, vị

hoạt là không trệ lại; phạp là rất ngon, nhưng trái không để

thiếu, nghèo túng, nhọc mệt:

dành lâu được và phải ăn khi

cho mực chậm (tr.49). Vì tác giả

bẻ, ăn tại gốc là ngon nhứt, và

không kèm chữ Hán, nên định

phân ra có:

chừng như vậy và cần dạy cho.

- măng bẹo là măng núp trong

- Phát mặc: (sđd tr.48); nói về

lá, nhờ lá che nắng, vị rất ngọt;

nghiên mực cho ra mực nhanh

- măng cũ, do những gốc già

hoặc chậm: phát mặc nhanh.

sanh, vị ngọt;

Mửng: dt., Tiếng Triều Châu, âm

- măng mới, do những cây mới

ra Hán tự “môn”, tức “cửa”, và trồng, còn tơ, trái vị chua, chưa

qua tiếng Việt thành tiếng nôm

dịu bằng trái cây đã lão.

“mãng”, thường hiểu là phía, bề,

Dt. Măng cụt, do tiếng Mã

cách thế (tiếng lóng, tiếng điếm

Lai “mangoustan” (cây gọi

đàng cờ bạc): anh chơi cái mửng

mangoustanier), nói dồn ngắn

ấy xem không ngộ rồi! Chị đừng

lại, và xin hỏi tiếng mangoustan,

làm cái mửng ấy chớ.

phải chăng là tiếng nói líu lại của

Mửng nào: bề nào, cách thế gì.

“mangue d’Hindoustan” chăng?

(Huỳnh Tịnh Của);

Vỏ trái măng cụt, và nhứt

Mửng nào cũng thạo: thế gì cũng

là vỏ già của cây măng cụt, nấu

biết (H.T.C);

rặc sắc lại, trị được bịnh kiết lỵ,

Đủ mửng; đủ mọi cách, thạo

bịnh tiêu chảy, do thổ dân Mã

đời (H.T.C.);

Lai và Tân Gia Ba bày, và bác sĩ

Bói không có mửng: nói khó

Menaut, công nhận rằng hay, bác

tin, vì thiếu lý lẽ. ĐNQATVHTC

sĩ J.Warings bày ra cách chế tạo

viết là: “nói không có lý sự, vỉ vạt.

sau đây, dùng trị bịnh kiết kinh

Khiếm mửng: không đủ cách

niên và bịnh tiêu chảy vùng nhiệt

thế, khiếm mửng là thiếu cửa, đới, có nhiều kết quả:

nói theo điệu đánh me. Mửng

Ecorce sèche de mangoustan

cũng biến ra “mứng” (môn) như

60 grammes.

câu “me đi xí mứng” là me đi đủ

Cumin

5 -

bốn cửa: tam yêu túc lượng (ba

Coriandre

5 -

một bốn hai).

Eau (nước lã)

1.200 -

Ê Mửng: Áo Môn (thuộc địa Bồ

Nấu sôi, sắc đặc còn độ 600

Đào Nha ở Trung Quốc).

grs., uống 120 grs, mỗi ngày

Mai Khâu: đd., xem Gò Cây Mai.

hai lần. Trong sách Les plantes

Mảnh Hỏa dự: đd., tên Hán của hòn médicinales của Alfred Petelot,

Dầu rái ở Hà Tiên (xem chữ ấy).

quyển 1, trang 63, còn khuyên gia

Măng cụt, trái măng cụt: một

vị thêm “teinture d’opium” (xứ ta

loại trái cây xứ Thủ Dầu Một,

thay bằng nhựa bông á phiện) thì

xứ Lái Thiêu, lấy giống từ xứ Mã

càng thêm hiệu nghiệm.

Lai, do các cha đạo Da Tô, đem

Kinh nghiệm dạy cho biết trái

giống về, có thuyết nói là từ Bá

măng cụt ăn lúc vừa hái trên cây

https://thuviensach.vn

424

TVTNMN

xuống thì mau tiêu; để lâu ngày,

“hiến” là dưng, “cần” là cần, mủ nó đặc lại, trổ màu vàng,

“đà” là nhánh sông, khúc rạch

không tiêu hóa được, và ăn nhiều

nhỏ. Nơi đây còn một số người

thì phá bụng.

Miên ở. Xét theo địa thế, thì Mặc

Mân Thít giang: đd., tên chữ của Cần Dưng là một con rạch đổ ra

sông Mân Thít (xem chữ ấy).

sông Hậu, sau thành tên một cái

Mật Cần Dưng: đd., chữ gọi Hiến

chợ, thuộc xã Bình Hòa, tỉnh An

Cần Đà (PCGBCTVK).

Giang, nằm trên bờ rạch và cách

- Tên kinh rạch chảy về Hậu

con lộ Long Xuyên qua Châu Đốc

Giang. t Long Xuyên không biết độ 700 mét, nằm bên trong, cách

viết ra sao ra Miên văn, Miên

thị xã Long Xuyên lối 17 km, nơi

ngữ.

hướng Bắc.

- Chỗ thâu thuế thủy lợi

(Nên thống nhứt theo chữ để

năm 1875 th. Hậu Giang (Long

lại trong P.C.G.B.C.T.V.K. là Mật Xuyên).

Cần Dưng hoặc Mật Cần Đăng,

Mạc Cần Đăng (Dưng): Cả hai ông

lựa một trong hai địa danh ấy,

Nguyễn Tạo và Thượng Tân Thị

xem thêm nơi chữ Thu Chiến Sai).

đều gọi sông này như vậy, trong

Mắc mớ: dt., đụng chạm, dính dáng:

khi ông Trương Vĩnh Ký trong

“cá rô róc rách ruộng cày, Mắc mớ

PCGBC, gọi “Mật Cần Dưng”, chữ

gì mầy, hỡi cá rô con” (cd xưa). Tôi

Hán là Hiến Cần Đà.

nói mỏi miệng tôi, mắc mớ gì anh

Sông này ở bờ phía tây của

mà anh ra miệng?

Hậu Giang, theo hướng Tây Nam

Mẹ Mõ: dt., một vai nữ duy nhất thủ

17 dặm thì hiệp làm một giòng với

vai hề trong lối chèo, nếu phải

sông Thoại Hà, người Kinh người

xếp hạng thì thuộc nhóm hề Mồi.

Thổ ở xen nhau, có rừng sát liên

(Theo hề chèo, do Nhà xuất bản

tiếp. Ở ngoài, nghe dân thường

Văn hóa Hà Nội 1977).

gọi sông này là Mạc Cần Đăng,

“Một mai thiếp có xa chàng,

Mạc Cần Dưng, có lẽ Mật Cần đôi bông thiếp trả, đôi vàng thiếp

Dưng là chữ viết nhưng khi đọc

xin” câu hát xưa này có đến hai

thì đọc theo hai âm kia, và vốn là

nghĩa: a) tình người tham lam, vì

tên Cơ Me.

đôi bông nặng không tới chỉ, nên

Aubaret, tr. 251, viết: Mac

thiếp trả, đôi vàng kia hơn lượng,

Cân Dang. (không bỏ dấu).

nên thiếp xin. (Người như vầy,

Lời bàn thêm. - Như đã nói,

không tiếc gì mà thương nhớ).

vì chưa thấy chữ viết đúng theo

b) tình người còn lưu chút hậu,

Miên là gì và Mạc Cần Dưng,

đôi bông là của cha mẹ chàng đi

Mặc Cần Đăng, chữ nào là đúng,

lễ cưới thì trả lại, vì duyên nợ đã

nên tạm chừa để sau này bổ

tan tành rời rã, thì còn gì mà tiếc;

chính. Cụ Trương Vĩnh Ký để

duy đôi vàng, nhắc nhở lúc hai

lại cách viết là Mặc Cần Đăng,

đứa năm xưa nhịn ăn nhịn mặc

cũng gọi Mật Cần Dưng, tên chữ

để sắm cho được với thiên hạ, nay

là Hiến Cần Đà (theo tôi hiểu, rời ra không đành, chàng vì dầu

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

425

rộng lượng thì cho thiếp giữ làm

Mè xửng, mè thứng: mè là mè,

kỷ niệm. Cho chứ, còn muốn cho

Thứng, xửng là đường. Một thứ

cái gì nữa, duy trở lại thì chưa vội

kẹo ngọt và dẻo, rất ngon, của

trả lời: nước chưa đổ thì còn có dịp

người Triều Châu, Phước kiến.

hồi tâm; nhưng nước đã lìa bầu,

Các tỉnh trong Nam, nơi nào có

làm sao hốt lại y số, âu đành đôi

người Triều Châu ở, đều có bán,

vàng tặng luôn, mai sau ai chết

nhưng kẹo không ngon, bằng mè

trước kẻ sót lại đưa đi ít dặm

xửng ở Huế của các tiệm Hồng

đường, tình đã hết nhưng người

Thuận, Nam Thuận, dưới cầu

hay nợ chưa hết, biết làm sao trả

Đông Ba và một tiệm nữa hiệu

lời cho xuôi?

Song Hỷ, ở đường Phan Bội Châu,

Mậu và quảng: dt.,

sanh nhai nhiều đời bằng mè

(Phép đo xưa, đo bề từ nam

xửng này.

chí bắc, gọi là “mậu”, đo từ đông

Trong Quảng Nam lại có mè

sang tây, gọi là “quảng” (L.T.X.)

xửng giòn (thay vì dẻo dai) gọi Kinh: dt, đường sợi dọc, tức

là kẹo kiếng vì làm mỏng trông

đường canh của tấm vải; độ dọc

như kiếng.

trên địa đồ ( Đào Duy Anh).

(Cả hai thứ bánh ngon này ắt

Độ dọc: kinh đạo, chạy từ đông

không còn vì nay khó tìm nhiều

sang tây (longitude);

mạch nha và đậu phộng để làm

Độ ngang: vĩ đạo, chạy từ nam

bánh ấy).

chí bắc (latitude). (T.V.Ký, Dư đồ

Mêm xối xiêng... “mêm xối xiêng,

thuyết lược năm 1887).

dà na bắp dà na cọt!” : t.ng.

Méat chrouk: tên Thổ của tỉnh

Trong Sài Gòn năm xưa; nguyên

Châu Đốc.

thốt ra bởi tổng đốc Đỗ Hữu

Méat: miệng, mồm. Chrouk:

Phương. Ông lem nhem ba tiếng

heo, lợn.

Pháp học lóm, học ở nhà câu

Mè lấu: bánh của người Tiều, làm

“même chose que le chien; il a

bằng kẹo mạch nha ngoài áo một

des cornes, il a la barbe”, thì quan

lớp mè (hột mè trắng), khi ăn vừa

đủ hiểu tổng đốc “đội mâm” một

ngọt vừa thơm và bùi, nhứt là khi

con dê, hình thù ra sao: dê như

bánh làm khéo trong ruột mạch

chó nhưng có thêm sừng và bộ

nha đống trắng xóa tựa rễ tre, cắn

râu, vừa đủ chọc vui quan cười

vào thao trong miệng, ăn quên

mà nhậm lễ. Nhưng đến dinh

thôi: mề lấu Phú Nổ (Sóc Trăng)

Thống đốc có lẽ là dịp lễ No En

ngon không chỗ chê. (Có người cắt

hay Tết Tây, cờ xí trống kèn làm

nghĩa mè lấu là mè ngào trên lò

Tổng đốc quên hết và quýnh quá,

lửa (mè+lô)?

thống đốc hỏi: “Ông cho tôi con

Mè lấu là nói giọng Tiều

thú gì đó?”, tổng đốc giựt mình

(Triều Châu), còn nói giọng Nam

xổ nguyên chùm tiếng bồi (boy)

là mè láo: một tên nữa là lão hụi, như trên, nhưng nay Tây đã lui,

phiên âm tiếng Việt là lão hoa và câu này cũng trở nên xưa và ít

(hui là hoa).

ai nhớ. Nhờ đội mâm mà leo lên

https://thuviensach.vn

426

TVTNMN

hàm tổng đốc, trong khi Tôn Thọ

nghe lộ liễu quá, nên dùng tiếng

Tường, công cán dày hơn mà chết

mát, có người nói nghe như viết

nghèo với chức đốc phủ sứ quèn.

mad, cho lạ tai, kỳ trung người

Tổng đốc, hình như có ba gái

ấy trí óc không tự nhiên và chưa

năm trai, nên chơi chữ, trong liễn

phải là thân chủ của dưỡng trí

ra thách họa: “Trong Chợ Lớn có

viện Chợ Quán, Biên Hòa.

nhà họ Đỗ, đỗ một nhà ngũ phước

Mềm sườn: t.n.

tam đa” (một gái gả cho đại úy cặp

Hai cuốn sách đã mềm sườn:

bì tên Boun Oum trên Nam Vang,

đã cũ và đụng tới thì rách. (L.T.X.

sau cơm không lành canh không

ĐNVT, số 15).

ngọt, về quét lá đa trong Nhà Kín

Minh (cù lao): đd., cù lao Minh, Sài Gòn, một làm dâu nhà Hoàng

thuộc Bến Tre cũ.

Cao Khải ở Hà Nội, một bà nữa

Bến Tre có hai cù lao là cù lao

tôi không biết về ai và năm trai là

Minh và cù lao Bảo.

Hữu Chấn (colonel), Hữu Vị (phi

(Cù lao này ở giữa sông Cổâ

công tử tại trận bên Pháp, xác

Chiên và sông Hàm Luông).

đem về táng khu Vườn Bà Lớn,

Mình ên: từ mới, Phan Văn Hùm đã Hữu Trí (tòa áo đỏ) và một người

từng dùng. Phàm làm cái gì, việc

hay còn trai khác nữa, tôi không

gì, không có ai khác giúp sức, đó

biết. Theo Từ điển nhân vật sử

là “làm mình ên”, nghe mạnh hơn,

Việt Nam (N.X.B Văn Hóa - 1993)

lạ hơn là nói “ làm một mình”. Tỷ

thì con cháu của Đỗ Hữu Phương

dụ: tôi đi mình ên lại đây nè; Do

sau này cư ngụ tại Pháp, có Pháp

tôi làm mình ên mà kết quả được

tịch và lấy họ Chan.

như vầy nè!

Câu họa lại, vẫn dán cửa nhà

Khmer: êng: tu, toi même,

Tổng đốc mà tác giả không đợi

soi même Néak êng: vous, vous

lãnh thưởng, viết như vậy: “Cù

même khluon êng: moi même,

Lao Rồng có lũ thằng phung,

toi même.

phun một lũ, cửu trùng bát nhã”

(bốn chữ sau tôi không biết tác

Minh ên đã nhập tịch Việt

giả muốn nói gì,

ngữ trong Nam từ đời Phan Văn Mẹt: tiếng tục, thô, do Merde của Hùm vậy (nhưng đã có trước từ

Pháp là phân của người. Như ta,

lâu P.V. Hùm đến ở Sóc Trăng nhất là trẻ nhỏ, ưa nói: cục cứt

(khoảng 1919...)

đây nè, mà nặng hơn nhiều.

Mỏ Cày: đd., xem sông Mỏ Cày.

Mát: khùng chưa phải khùng, ba

Mô Xoài: chữ viết Mồi Xuy nhưng trợn chưa đúng là ba trợn, khi

phải đọc Mô Xoài, đd, thuở xưa là

vầy khi lại khác, đúng là mát,

nơi quân và dân chọn làm phước

tiếng mới mượn của Pháp, mad

địa, nay đổi gọi Đồng Xoài, và (?), toquet, thường nói toc-toc.

các địa danh này nay ít người

Pháp còn có tiếng lóng

biết đến.

“maboule” là điên điên khùng

Vùng Mỹ Tho cũng có hai địa

khùng, nếu nói trọn chữ “ma bùn”

danh gần nhau là chợ Xoài Hột và

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

427

chợ Xoài Mút, là nơi Nguyễn Huệ

Kiêng trày xoài trứu hột.

ca thắng binh Xiêm nơi trận Rạch

Rẫy mọi bắp trơ mao.

Gầm (Sầm Giang) năm 1784.

Suối khảy đờn rì rịt,

Gọi Xoài Mút hay Xoài Hột,

Chim trò chuyện lang xao.

vì hột nó trưu trứu, xơ nhiều thịt

Mau chơn lui bước xuống,

rất ít, có lẽ là xoài bản xứ hay xoài

Cho khỏi tiếng tầm phào.

rừng, nay không ai trồng, và chỉ

Chuyện không xa hơn đời Gia

mọc thiên nhiên. Xoài mút, phải

Long, thơ mỗi bản in mỗi khác,

mút nó như trẻ con lúc nhỏ, mới

sách nay trải qua nạn thu đốt, còn

thưởng thức được hết vị thơm và

gì là thú sưu tầm và gìn giữ văn

ngon ngọt của giống quả này, chớ

hóa xưa? (Tài liệu viết và đăng

gọt sạch sẽ và cắt mỏng ra từng

trong Đại Việt tập chí số 25 ngày

miếng thì hỏng mất. Xin chép ra

16-10-1943).

đây những bài thơ tam sao thất

Mô Xoài, trong Đ.N.Q.A.-

bản này:

T.V.H.T.C. cũng viết Mọi Xoài, chữ

1) Uy xà! Uy xà cao,

mọi hiểu theo thời xưa là người

Lên xem thử thế nào.

sơn cước, không có chi là nhục.

Đất khách xoài lộn hột,

Mộ phát: d.t. chữ trong báo Khảo Rẫy mọi bắp phơi bao.

Cổâ Học, số th. 12-1971 xuất bản

Suối chảy đường thập ngộ

ở Hà Nội.

Chim nói chuyện tam phao.

Mộ có thụ khí: d.t., như trên.

Mau mau chạy đi trốn,

Mộ phát đúng thuật phong

Để tránh kẻ tầm phào.

thủy d.t. tiếng dân gian miền

(Theo ông Nguyễn Tường

Nam.

Đôn ở Quang Nam thì bài này do

Mộ có rồng doanh (nôm na

ông Lê Văn Duyệt làm “hồi đánh

tục truyền).

với Tây Sơn”. Nhưng thấy trong

Hiểu theo cổ truyền, nhứt

quyển Chương Dân thi thoại của

là ở nông thôn miền Bắc, ở làng

quê trong Nam, khi bốc mộ để

Phan Khôi, thì chỉ có bốn câu và

cải táng, lúc mở nắp ván thiên

nói do ông Lang Rường, người

ra thỉnh thoảng thấy có một lớp

Đức Ký (Quảng Nam) làm vào đời

tuyết trắng phủ khắp xác, da mặt

Gia Long hay Minh Mạng:

người chết vẫn bình thường (còn

Đất khách xoài lộn hột,

nguyên vẹn) lớp tuyết trắng này

Rẫy mọi bắp phơi mao;

(chữ trong báo K.C.H. đã dẫn,

Nước chảy đường thập ngộ,

trong Nam gọi “giống như màng

Chim kêu tiếng bá mao.

nhện hay mù sương đóng, gặp

Ngoài ra, trong quyển Thi

trường hợp đó, người trong thân

pháp nhập môn của Trương Minh

vội vàng đóng khép không cải

Ký in năm 1898, tr.23 lại thấy

táng nữa vì cho rằng: “mộ phát

nguyên bài:

nhờ chôn đúng địa điểm quí, tỷ

Huy huy! chà chà! cao

dụ tin rằng chôn đúng mắt “con

Lên coi như thế nào.

rồng”, đúng thuật phong thủy.

https://thuviensach.vn

428

TVTNMN

Trên thực tế rất ít gặp và nếu

Lai, v.v... đều hỏa táng cốt hài cho

gặp, thường là mộ của nhà giàu

gọn chuyện.

hay quí phái xưa.

Ngày nay chẳng những không

Cũng vì lối tin này mà bấy

gìn giữ mộ phần cổ, ở Trung Quốc

lâu nay, từ Trung Quốc chuyền

lại còn mời nước khác đến xứ

qua Việt Nam, luôn cả Ai Cập,

khai quật núi biển đất đai để tìm

Âu Châu, gần khắp thế giới, mỗi

mỏ khoáng dầu đốt than đá kim

lần có việc thay ngôi đổi chủ, họ

cương và kim khí khác. Thuật

này lên thế họ kia (Lê Trịnh qua

phong thủy đi đời.

Nguyễn) đều có việc đào mả phá

Cổ nhân để lại câu: “Ký qui

lăng mộ của triều đại trước, một

tam xích thố, nan báo bách niên

là để diệt trừ thuật phong thủy,

phần” chỉ hay họ trong một thời

hai là để dẹp ám ảnh của phe sót

gian có hạn. Và gẫm lại mỗi đời

lại còn nhớ chủ cũ, ba là để phi

đều có ý nghĩa của nó.

tang giềng mối của sự chống đối

Một cụm lâu đài tốt mia tiên( 1)

phe đảng còn tồi tại v.v... khiến

Các con mắt tục trộm ưa nhìn,

nên Tây Sơn bỏ trôi đầu lâu cốt

No nao tay phiếm dây

cha của Nguyễn Ánh, chừng N.A.

cầm sắt,

đắc thắng lại giam sọ Nhạc Huệ

Keo nhọc thung thăng sứ điệp

vào vò đặt trong khám đường

truyền.

Huế Đô và nghiền ra tro xác khô

(chữ nôm ghi trong một đĩa

các chúa Tây Sơn, tra vào họng

(dĩa) cổ, có lẽ lâu đời lắm, do các

súng đồng bắn tan nát ra biển cả,

cụ Hậu Lê hay Sơ Nguyễn cho ở Ai Cập ăn cắp và bán xác khô

lò sứ bên Trung Hoa chế tạo rồi

(momie) của vua chúa cũ của họ

mang về kỷ niệm năm đi sứ ấy

và ở Pháp, năm Cách mạng khởi

và do đó mà có danh từ “đồ sứ”.

nghĩa 1789, phá và quăng ra xa

Mun, lưỡi mun: vật làm bằng sắt,

tất cả hài cốt các vua dòng Capet

đầu nhọn bén, tra cán dài dùng

từ Dagobert, ở Nga họ Romanov

làm binh khí để đâm (giải thích

bị tận sát, chỉ ở Trung Quốc lăng

trong bài “Người lạ, việc lạ ở Thất

tẩm vua đời Minh, đời Thanh còn

Sơn (Châu Đốc) của Nguyễn Văn

chừa một vài và vẫn khai vài mộ

Hầu đăng trong Văn Hóa nguyệt

tỷ dụ của Minh Vạn Lịch, và chí

san tập XIII th. 2 và 3 n.1964

ngày nay, tiên liệu sự phá phách

tr.252. Danh từ này có lẽ do tiếng

khó tránh về sau, nên ông nào

thô âm Cơ Me, nhưng chưa tìm

như ông nấy từ Nehru, Chu Ân

đúng chính tả họ viết ra sao.

(1) Bài thơ này do ông võ Trọng Viền, người quân Cai Lậy (Mỹ Tho) năm trước đọc cho tôi chép lại bằng quốc ngữ, và người cố hữu quá cố này, nho học, nhứt là chữ nôm, thật súc tích, già giặn, ông dạy chữ "mỹ" đọc" mỉa" (tỷ dục trong câu) : "Mỉa mai Thiền Ngọc đến dinh Châu. Mường tượng Chiêu Quân ra ải Nhan" và chữ "cum" là tiếng nôm đặt trong Nam, không chối cãi được.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

429

Trong Đ.N.Q.A.T.V. Huỳnh

sáp nhập với Mỹ Tho thành tỉnh

Tịnh Của, “Mung” (có g) là tre

Định Tường.

trảy, “mung xung” là đồ làm mà

Sách Pháp cũ viết Vung Ngu

ngăn mũi tên.

là vùng này, có khi cũng gọi là Cù

Mỹ An Giang: đd., xem sông Mỹ An.

Úc, ăn tới vùng đất Tân An, khi Mỹ An Giang: đd., tên Hán của sông gọi Vũng Gù khi gọi Tầm Vu, đều Đất Sét (xem sông Đất Sét).

gốc tên Thô.

(Vùng này năm 1931 tôi có

Mỹ Tho thời tiền 1920 là đầu

đến thì gọi làng Mỹ An Hưng, còn

mối các bến tàu lên Nam Vang và đây tên làng vỏn vẹn có hai chữ

xuống Lục tỉnh, rất đông đúc (có Mỹ An, không biết làng này có bị

câu “ trên Sài Gòn dưới Mỹ Tho,

sáp nhập với một làng nào có chữ

đâu đâu thiên hạ cũng nhường

“Hưng” và được gọi Mỹ An Hưng

cho", nhưng sau 1920, đổi lại xe

chăng? Tỷ dụ tôi biết trước đây,

đò và đường lộ giựt mối thế cho

thành phố Sa Đéc gồm ba làng tàu thủy và đường nước, thành

Vĩnh Phước, Tân Qui Đông, Hòa

phố Mỹ Tho nay kém bề thạnh Khánh; lối 1931 ba làng nhập lại

vượng hơn xưa.

lấy tên chung là Tâm Vĩnh Hòa,

Ngày mất tỉnh Mỹ Tho vào

cũng vì cái lối này mà ngày nay

tay Amiral Page (Pháp) là 12-4-

muốn điều tra gốc tích cặn cội

1861 (TVK).

những địa danh xưa, không phải

Mỹ Tho Giang: đd, tên chữ của Tiền là việc dễ.

Giang, khúc chảy ngang Mỹ Tho

Mỹ Lồng Giang: đd., tên Hán của (in trong PCGBCTVK xuất bản

sông Mỹ Lồng (xem chữ ấy).

năm 1875).

Mỹ Thanh Hải Môn: đd., tên chữ Mỹ Tho (về sông rạch) có 9 vàm của cửa Mỹ Thanh (xem cửa Mỹ

sau đây:

Thanh).

- vàm rạch Cái Thia, có chi

Mỹ Tho (trước viết Mĩ Tho): địa nhánh là rạch Mỹ Thiện bên hữu

danh thuộc NV (nay thuộc tỉnh

ngạn, nhuần gọi hai tổng Phong

Tiền Giang).

Phú và Phong Hòa;

Cơ Me: srok mé sa, mi so ( di

- vàm rạch Trà Lọt thuộc tổng

cảo T.V.K. trong le Cisbassac).

Phong Hòa;

(Xứ (srok) có nàng con gái

- vàm rạch Cái Bè tách ra hai

(mé) có nước da trắng ( sa, so).

vàm nhỏ: vàm phía tây thuộc tổng

Mỹ Tho: tỉnh thứ 14 của Nam kỳ

Phong Hòa, vàm phía đông thuộc

thời Pháp thuộc.

tổng Lợi Thuận, cả hai hội nhau

Năm 1731, Mỹ Tho được nhập

ở chợ Cái Bè, làng An Bình Đông, vào Phan Trấn; năm 1801 đổi gọi

nơi đây có một bến nước trước khi

huyện Kiến An; năm 1802, cải

đổ ra sông Cái;

thành Trấn Dinh và năm 1832

- vàm rạch Cái Lợi, chảy

đổi thành thủ phủ Định Tường.

ngang phía nam tổng Lợi Thuận;

Thời Pháp trở lại gọi tỉnh Mỹ

- vàm rạch Ba Rài, chảy ngang

Tho, từ 23-10-1956 tỉnh Gò Công tổng Lợi Trinh và Lợi Thuận;

https://thuviensach.vn

430

TVTNMN

- vàm rạch Trà Tân, tổng Lợi

lần, chỗ làng Tịnh Hà, có nối một

Mỹ, nhận nước rạch Trà Luộc của

cồn nhỏ gọi “sống trâu” (Pháp gọi

ba tổng Lợi Trinh, Lợi Trường và

dos d’âne do thủy triều mé sông

Lợi Mỹ;

Cái Mỹ Tho và thủy triều mé Tân

- vàm rạch Gầm, tổng Thuận An (sông Vàm Cỏ Tây) thổi dồn Bình và Lợi Trường;

cát lại, làm trở ngại lưu thông

- vàm rạch Bảo Định (arroyo

ghe thuyền rất lớn. Năm 1895 nơi

de la poste) chảy qua t. Thạnh

vàm Mỹ Tho có bắc một cầu sắt

Quơn, Thuận Trị.

y một kiểu với cầu ở Tân An, cầu

- vàm rạch Kà Hôn của tổng

này giúp hai bên bờ qua lại và mỗi

Hòa Hảo.

khi có ghe tàu cần dùng thì cầu

1) Arroyo commucial ở trên,

quay được, ghe tàu lưu thông dễ

nay ít dùng vì cạn, tên Việt chưa

dàng tiện lợi.

rõ.

3) Kinh Chợ Gạo, Pháp gọi

Mỹ Tho (về các kinh đào). -

canal Duperré, nối rạch Lá

Mỹ Tho có 3 con kinh này quan

qua rạch Kà Hôn, xuyên tỉnh

trọng:

Gò Công. Đào năm 1877, kinh

2) Đăng Giang hay rạch

Chợ Gạo dài 10km rưỡi, rộng

Chanh, theo monographie 1902

30m. Năm 1902, con kinh

và theo Alinot sách năm 1916,

này náo nhiệt bực nhứt, ghe

thì dịch ra Pháp văn là arroyo de

thuyền qua lại không ngớt, và

la poste. Đào năm Minh Mạng

công ty giang vận (Messageries

1840, nối liền sông Vàm Cỏ Tây

Fluviales) cũng sắm tàu đưa

qua Sông Cái Mỹ Tho từ đông

bộ hành chen nhau chạy trên

chảy qua Tây gặp rạch Ba Rài,

con kinh này. Để tránh tai nạn

kinh Tổng Đốc Lộc rồi gặp rạch do sự chen lấn giành giựt, và

Cái Bè rồi trổ ra vàm ở sông Cái để tiện sự canh phòng, có một

Mỹ Tho. Đăng Giang chảy xuyên

đồn kiểm tra đặt nơi kinh, nên

Đồng Tháp, bắt đầu từ vàm

trước đây có đặt một con đò

rạch Láng Biên, chảy ngang các

máy gọi “bắc Chợ Gạo”, ngày

tổng Lợi Trinh và Hưng Nhơn.

nay bắc đã dẹp vì được thay

Bờ phía bắc tiếp thu nước rạch

thế bằng một cầu bê tông qua

Long Cô, Long Các, Tràm Sáp;

lại mau lẹ hơn nhiều.

bờ phía nam thu nước rạch

Vì sông Ba Lai rày đã cạn,

Xóm Huế, rạch Quan và rạch

không dùng được nên từ 1902 đã

Bà Nghĩa. Nhưng từ 1902, cỏ

có hai con kinh chảy ngang cù lao

mọc lấp, Đăng Giang bị bỏ ghe

Phú Túc, nối ra Cửa Đại, đó là: thuyền ít dùng.

kinh Giao Hòa dài 3km, 200;

Đăng Giang có tên nữa là:

rộng 15;

Kinh Vùng Gù, nối Tân An

và kinh Điều, dài 2km, 200,

qua Chợ Cũ Mỹ Tho, Pháp luôn

rộng 11m (viết theo monographie

gọi arroyo de la poste. Dài cả thảy 1902 và theo địa đồ Alinot năm

28 km., rộng 80m., đào làm nhiều

1916).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

431

Mỹ Tho (về kinh rút nước

6) kinh số 8, dài 11km 500,

phèn từ ruộng vùng Đồng Tháp,

chảy từ tây bắc qua đông nam,

Pháp gọi canaux de drainage) -

đụng kinh 7 chảy ngang làng Hậu

Mỹ Tho có những kinh rút phèn

Mỹ, đụng con kinh số 10 rồi trổ

sau đây:

vào rạch Thu Ngữ.

1) kinh lớn vòng đai Đồng

7) kinh số 9, dài 10km 500,

Tháp (grand canal de Ceinture de

rộng 6m, sâu được 2m, bắt từ

la Plaine des Jones), chạy từ làng ranh Tân An, nối qua rạch Đà Mỹ Hạnh Đông, tổng Lợi Trinh

Biên, (rạch này trổ ra sông Vàm trút nước phèn xuống Arroyo

Cỏ), kinh số 9 này chảy từ Bắc Commercial, kinh này dài đến

xuống Nam theo ranh hai tổng

46km200;

Phong Hòa và Lợi Thuận, cắt

2) Nơi làng Mỹ Lợi, có 4 con

ngang kinh Vòng Đai rồi đụng

kinh mang tên là kinh 1, 2,

với con kinh số 8.

3, 4 chảy từ ranh giới Sa Đéc

8) kinh số 10, dài 11km 400,

đụng kinh Vòng Đai (canal de

dính với kinh số 9 tại ranh Tân

ceinture), mỗi kinh như sau: kinh

An, cắt con kinh Vòng Đai, rồi số 1 dài 6km, kinh số 2 dài 8m,

chảy vào làng Giai Mỹ, đổ nước

kinh số 3 dài 9km800, kinh số 4

vào rạch Cái Gáo.

dài 11km500.

Những con kinh này đều do

3) kinh số 5 Pháp gọi canal

tổng đốc Trần Bá Lộc đốc suất coi

de desséchement (kinh làm cho

đào, có tội thì phạt, nhưng có công

mau khô cạn nước phèn Đồng

thì cũng ghi lại mới là vô tư, vả lại

Tháp), kinh này dài 18km 100,

công này nếu biết và xét kỹ cũng

tách tổng Phong Phú rời tổng

nhỏ thôi vì quan tổng đốc nhà ta

Phong Hòa, bắt từ ranh tỉnh

có ruộng nhiều ở Đồng Tháp, nếu

Tân An chảy về hướng bắc, chảy

khai kinh là để cho ruộng quan

ngang kinh Vòng Đai (canal de

lớn tổng đốc tốt, rồi ruộng của bá

ceinture) để giáp về nguồn là

tánh tốt theo sau thì bá tánh nhờ,

rạch Cái Thia.

xét về mặt ấy thì công kia: zéro

4) kinh số 6, dài 21km 500,

là không có.

cũng bắt từ ranh Tân An, chảy Khi Trần Bá Lộc chết, chánh

theo hướng Bắc xuống Nam, cắt

phủ Pháp tiếp tục theo bản đồ

ngang kinh Vòng Đai (canal de

Lộc để lại mà tiếp đào thêm. Năm

ceinture) và cũng cắt tổng Phong

1900, phó tham biện chủ quận

Hòa dọc theo chiều dài trổ vào Cái Bè đào được 35km kinh, và

rạch Cái Thia (Mỹ Đức Tây).

các kinh tân tạo đều khai hoang

5) kinh số 7, dài 10km

làng Mỹ Lợi, gần con kinh số

500, chảy từ rạnh Tân An, cắt

5 và gần ranh giới tỉnh Sa Đéc

ngang kinh Vòng Đai (canal de

(monographie Mỹ Tho năm 1902).

ceinture) rồi trở về nguồn là

Miến Điện: đd.c.g. Diến Điện, một rạch xép Ông Tinh.

nước ở bán đảo Ấn Độ - China

https://thuviensach.vn

432

TVTNMN

giáp với Trung Quốc, Lào, Việt

vulgairement appelé Ganh Ba,

Nam, kinh đô là Rangoon, Pháp est situé à 30 lis dans l’ouest

gọi Birmanie. (Xem Diến Điện).

de la montagne de Tay Tho. On

Miếu Ông: đd., miếu thờ ông Xá y voit une infinité de pierres

Lại, ở Tân An cũ. Chỗ hợp lưu de toutes dimensions, parmi

hai sông Vàm Cỏ Đông và Vàm

lesquelles il est impossible de

Cỏ Tây. Ông tên Mai Bá Hương,

pénétrer. Ce pic est sur le bord

còn gọi là Miếu ông bần quì vì de la mer, et il est constamment

dưới rạch có cây bần quì sát mặt

battu par les flots.

nước (theo LTX).

Le vent souffle en tourbillon

(Trong Nam, danh từ Miếu

autour de ce pic; les barques, en

Ông, hay Miếu Bà, thường có s’en approchant, doivent porter

nhiều chỗ cùng gọi như vậy, vì kỵ

la plus grande attention à leur

húy không dám nói tên vị thần

ấy, và đã quen tai, như ở đây, Tân

route.

An, thì đích thị thờ ông Mai Bá En résumé, depuis le nord

Hương vậy).

jusqu’à l’ouest, ce ne sont partout

Miếu bà linh hơn miếu ông: câu

que montagnes séparées par

nói chơi đã thành thành ngữ, ám

des ravins et des ruisseaux et

chỉ phụ nữ khó tánh hơn đàn ông,

couvertes d’arbres nombreeux. Ce

cũng nói luôn qua người đàn ông

territoire est uniquement habité

sợ vợ, và thông thường vẫn hiểu

par les oiseaux et les animaux

bà “linh” hơn ông, vì đàn bà vẫn

sauvages.

nhạy cảm hơn, trên thế gian cũng

Mong Thọ Thôn: đd., tên làng Thổ

như ở cõi âm.

thuộc hạt Rạch Giá.

Mộc hương: dt., Rễ cây thơm mà Làng nầy có người Miên ở

đắng, vị thuốc trị chứng đau bụng

nhiều. Tên Miên của làng là

cùng giáng khí (H.T.C.).

“chong rusei” (chót ngọn tre).

Mỏm Gành Tiên, tục danh là Gành

Tại sao có tên lạ vậy? Vốn người

Bà: đd., ở Hà Tiên (không thấy Miên rất giản dị và có tánh rất

trong PCGBC của Trương Vĩnh

nên thơ, là đặt tên chỗ ở khi để

Ký).

kỷ niệm một dấu tích cổ (tỷ dụ

Cách hướng tây núi Tây Thổ

Bãi Xàu là kỷ niệm buổi chạy 30 dặm, đá núi đơm quanh, đường

giặc ăn cơm chưa chín hoặc hồn

lên hiểm trở, cúi xuống góc biển,

nhiên “xứ nàng có nước da trắng

sóng dậy đùng đùng gió lò vùn

“Mi Sa, Mỹ Tho”, hoặc thiết thực

vụt, ghe thuyền đi qua đó phải

“Phsar Dek: Chợ bán sắt: Sa

cẩn thận cho lắm. (NKLTĐDC,

Đéc; srok kramuon sa: xứ có sáp

tr.96).

trắng: Rạch Giá, v.v... Và Chong GĐTTC, tập 1, tr.107, gọi

rusei (chót ngọn tre) kỷ niệm

đây là Ghềnh Tiên Kỵ, tục danh

buổi gặp nhau khi trời vừa điểm

Ghềnh Bà.

hồng trên chót ngọn tre (vừa hừng

Aubaret, tr.273, viết: “Le pic

sáng, mặt trời vừa lú trên đầu

incliné ou bec de Tien Cu Chuy,

ngọn tre).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

433

Hiểu vậy rồi, bắt qua phiên

mới rặt Việt, thành ra tên xã thôn

âm hay phiên dịch. Các cụ lãnh

nay ngớ ngẩn, và thấy viết “Mông

làm việc nầy, trước đầu thế kỷ

thọ” “Đông thọ”, cũng không cần

Hai Mươi, (trước năm 1901),

tìm hiểu căn cội chi cho mệt óc.

trước năm đặt ra địa bộ (sổ bộ

Múa bài bông: dt. Xem chữ “Trung về ruộng có từ 1901) (qua năm

Thu Tiết”.

1921 lập địa bộ kỳ nhì), các cụ

Mũi Bà Kéc: đd. Thuộc tỉnh Biên

có phận sự dịch tên Thổ ra chữ

Hòa cũ, N.V.)

nôm để dễ vô bộ, các cụ tự ý dịch

(Trong GĐTC Aubaret,

theo sức học riêng của mỗi người

tr.155 viết “pic de Than Mau,

và cũng không có phương pháp

vulgairement appelé Mui Ba ke”

thống nhứt nào, cho nên tỷ dụ:

tuy viết làm vậy, nhưng phải đọc

Kompong ku, vùng đông Nam

“Thánh Mẫu Sơn Mũi Bà Kéc”.

Kỳ, miệt Tân An, dịch là Vũng Mũi Bảy Búng (sic Alinot): đd., Gù, để sau biến lần, thay đổi lần

Pháp gọi Pointe de Ca Mau,

lần ra Vũng Cù rồi Cù Úc. Lối tên viết như vậy trong quyển

phiên âm nầy tỏ ra thông thái

géographie Paul Alinot, (hay là

và sức học rộng.

Bài Bùn viết sai? (rõ là Bãi Bùn Trong lúc ấy, vùng Tây Nam

(xem VNTĐLVĐ).

Kỳ, miệt Sốc Trăng, có mấy ông

Mũi Bãi Bùn: đd., từ rày nên cải kinh lịch (lettré) thông hiểu chữ

chính và gọi Mũi Bãi Bùn và

Nho, dịch Kompong Ku là Giồng

không nên gọi Bảy Búng nữa.

Có, có ý giữ lại âm nói và không

Mũi Thủ: đd., mũi đất trước khi dịch sát chữ “ku” là con bò (Gù,

tới bến Phương Thành từ biển

Cù,...).

vô (Mộng Tuyết, Đường vào Hà

Đến chữ Chông Rusei, chót

Tiên).

ngọn tre, các cụ giữ ý và dịch

Mút tay bà mụ: th.ng. ngày xưa ban đầu là “Chung sư” “rạch

có quan niệm các bàmụ (ổn bà)

Chung Sư” “Trần Sư” (giữ âm

vì giúp đỡ sản phụ lúc sanh, và

nói); sau rốt, đổi ra tiếng Việt và không biết gì về vệ sinh, nên tay

dịch “Mong thọ” (mong là trông

dơ bẩn hơn ai, và “mút tay bà mụ”

mong ngụ ý chữ “chông” và “thọ”

là lời thề độc mà cũng là lời nói

(cây) nhắc lại cây tre (giữ nghĩa

đùa, tùy lúc hiểu.

bỏ âm nói).

Tỷ dụ. - Nó dám thề mút tay

Đến ngày nay, sao dời vật đổi

bà mụ, thì tôi liều mất tiền và đã năm lần bảy lượt, kẻ uyên

sẽ không đòi số bạc nó thiếu tôi

thâm Hán Nôm đã lu mờ như sao

từ trước.

về sáng, còn lại nhóm tân học,

Mửng: môn (cửa) nói theo giọng

Tây học, bất chấp điển tích, bèn

Triều Châu. Biến ra “mứng” trong tự ý canh cải; một lẽ khác nay mở

th.ng “me đi xí mửng” là me đi tứ

rộng đất đai, có tỉnh dồn hai ba

môn, đủ bốn cửa.

làng Thổ làm một và cho một tên

Mương Đục, đd. Xem Tuân Ngãi.

https://thuviensach.vn

434

TVTNMN

N

Nai Rịa Lí Rang: thành ngữ đời viết quốc ngữ ta theo cách hiểu

trước để tả nét phong lưu, lịch

và cố ý của họ.

duyệt của một người từng trải

Tôi không dịch câu ấy và chỉ

việc đời: ăn cơm thì gạo Đồng Nai

xin nói khi đọc câu nầy ta không

gạo Bà Rịa, ăn cá thì cá tươi Phan

khỏi nhớ viển vông. Ngày nay ta

Lý (Phan Rí), Phan Rang. (Les

xê dịch bằng ô tô bằng tàu bay,

habitants du nord de l’empire

chớ đời ông Trương Vĩnh Ký và

d’Annam ont la coutume de citer

đời ông Aubaret, dưới nước còn le riz de Nai Ria et le poisson de

dùng thuyền buồm là mau nhứt,

Li Ran (sic) (Aubaret, p.177).

trên bộ thì chạy ngựa là lẹ nhứt,

Nai Rịa Rí Ran (sic): thành ngữ đã

và như vậy đời ấy, không phải ai

có từ hơn một trăm năm rồi. Bản

ai cũng mỗi ngày đều Nai Rịa Rí

Pháp văn Aubaret dịch Gia Định Ran và Nai Rịa Rí Ran, nên hiểu thông chí Trịnh Hoài Đức in năm

là một cách nói văn hoa rằng

1863, tr.177 viết: “Les habitants

người lịch duyệt ăn chơi đáng mặt

du nord de l’empire d’Annam ont

thì cơm ăn phải cơm xứ Đồng Nai,

la coutume de citer le riz de Nai

Bà Rịa, còn cá thì phải đúng cá

Ria et le poisson de Li Ran, dans

xứ Phan Rí, Phan Rang. Vả lại,

Bà Rịa trước đây có sản xuất thứ

la province de Binh Tuan”. Với gạo “nanh chồn” hạt nhỏ và dài,

câu chữ Tây nầy ta thấy đọc họ

cơm dẻo và thơm, buổi nầy ăn

phải khổ tâm không ít vì họ vẫn

độn, nếu có một chén nhỏ chan

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

435

với nước mắm ớt tưởng một giang

Trong thập cảnh Hà Tiên, có bài

san không đổi!

“Nam Phố trừng ba” (Vũng nam

Nhưng người lịch duyệt phải

sóng lặng) là một bài thi xuất sắc

đòi cho được thứ nước mắm nhỉ

trong Nam vậy. (GĐTTC, tập 1,

sản xuất ở hòn Phú Quốc, gọi nước tr.112 và NKLTĐDC, tr.99).

mắm nhỉ Phú Quốc, gọi tắt nước Aubaret, tr.279, viết: “La baie

mắm hòn thì mới thật là kỳ thú.

de Ha Tien, nommée Nam Pho, a Nam Hà: dt., tên gọi đời trước của

été désignée par Mac Ton comme những tỉnh ở phía nam tỉnh

l’un des sites remarquables de la

Quảng Bình trở xuống - nơi có

province; la mer y est, en effet, sông Gianh (G.Đ.T.C. Aubaret,

d’une admirable limpidité et d’un

tr.11). Tiếng Nôm gọi là xứ Đàng

calme presque constant”

Trong.

Nam Phố trừng ba: một cảnh trí Nam kỳ lục tỉnh: đd, tên gọi chung

đất Hà Tiên đã được ông Mạc từ đời Thiệu Trị của đất Đồng Thiên Tứ ghi lại trong bài sau đây Nai hay đất Gia Định, gồm An trong 10 bài Hà Tiên thập cảnh:

Giang, Vĩnh Thanh, Định Tường,

Dòng Nam vừng rạng khách

Phan Yên, Biên Hòa và Hà Tiên).

dầu chơi

(PCGBCTVK).

Hai thức như thêu nước với

Nam Kỳ: đd. Tên Miền Nam của

trời

nước VN thời Pháp thuộc. (Xét ra

Bãi khói dưới không hương

đất Nam Kỳ lắm đổi dời:

lạ bủa

- Đời Võ Vương, năm 1780,

Hồ gương trong có gấm thêu

gồm 3 trấn: Biên Trấn (Biên Hòa),

rơi

Phan Trấn (Gia Định và Định

Sóng chôm vảy ngạc tình

Tường); Long Hồ (Vĩnh Long, An

khôn xiết

Giang, Hà Tiên)

Nhạn tả thư trời giá mấy mươi

- Đời Gia Long, năm 1806,

Một lá yên ba dầu lỏng lẻo

gồm 5 trấn: Phan Trấn (Gia

Đong trăng lường gió nước

Định), Biên Trấn (Biên Hòa);

vơi vơi.

Vĩnh Trấn (Vĩnh Long - An

(Nam Phố là bãi ở phía Nam

Giang); Định Trấn (Định Tường);

để đối với Đông Hồ là hồ ở phía và Hà Tiên.

Đông. Trừng là nước lặng lẽ. Ba

- Đời Minh Mạng, Nam Kỳ có

là sóng. Ai có từng biết cảnh động

đến tám trấn là sáu trấn đời Thiệu

nam ở biển Hà Tiên rồi thì mới Trị kể trên với Gò Sặt (Pursat) và hiểu dụng ý của thi nhân. Đến

Nam Vang (Pnompenh).

mùa đông nam, từ tháng tư tháng

Nam Phố: đd., là tỉnh lỵ Hà Tiên; năm cho đến tháng sáu tháng bảy,

ngồi ở hướng Cấn (Tây Bắc) ngó

vừa mưa vừa giông vừa sóng vừa

qua hướng Tốn (đông nam). Cuộc

gió, bãi Nam Phố thật là cảnh đất ngồi ở hướng Tý (Bắc) ngó ra

non bạc trùng trùng, duy tại Bãi

hướng Ngọ (nam) cho nên quanh

Ớt mới thật quả “bãi biển trắng

theo bãi biển gọi là Nam Phố.

phau sóng bạc ngàn tầm”, và

https://thuviensach.vn

436

TVTNMN

“trừng ba” đây là dụng ý thi nhân

và hỏi chuyện tục tĩu thì nó rất

tả cảnh Bãi Ớt.

rành, cho nên Cơ Me gọi “liêng”

Nam Sư Sơn: đd., tên Hán của núi (giỡn chơi) là vì vậy.

Nam Sư (xem chữ ấy).

Ngoài ba hạng trên, Cơ Me

Nam Vang: đd., tên chỗ đóng đô của

có Yak: ông chằn, chằn tinh, yêu

vua Cao Miên bây giờ.

quái, trên sân khấu, chằn có đeo

c.g. Pnom-Penh, Phnom Penh;

mặt nạ dữ tợn, chuyên bắt cóc

chữ gọi Kim Biên Thành.

công chúa và mỹ nhơn, và để cho

Nam Vang: đd., một trong tám trấn

thần phật sai vặt.

đời Minh Mạng. Bảy trấn kia là

Năng gù châu: đd., tên chữ của cù Gò Sặt, An Giang, Vĩnh Thanh,

lao Nang Cù (xem chữ ấy).

Định Tường, Phan Yên, Biên Hòa

Nẫu: tt. Có lẽ biến âm của từ não và Hà Tiên. (PCGBC T V K).

(buồn). Sầu ruột, hư trong ruột,

NamVi Sơn: đd., tên Hán của núi chín bấy trong ruột (trái cây) -

Nam Vi (xem chữ ấy).

chín quá hóa nẫu.

Naô kía: tiếng khiêm để gọi con của

nẫu gan: trt. bấy gan, bầm

mình. Nói theo giọng Triều Châu.

gan tím gan, quá giận: giận nẫu

Chữ là nô từ (tiếng khiêm

gan.

nhượng).

nẫu nà: trt. buồn bã, đau đớn:

Nao: nô: đầy tớ; ngày xưa con

tin nghe bắt nẫu nà.

gái kẻ có tội phải vào làm đầy tớ

nẫu nực: trt. bực bội vì nắng

cho nhà quan gọi là nô.

nóng: dang nắng đến nẫu nực cả

kía: tử: con.

người.

Nặc Tà: dt., Cơ Me: tà thần. Theo tục nẫu ruột: tt. hư ruột, bấy

Miên, họ chia ra ba hạng người

trong ruột (về trái cây: trái ớt nẫu

khuất mặt họ thờ là:

ruột); teo ruột, buồn bã uể oải,

- Préa: Phật Bù Đà;

thối chí: buồn nẫu ruột.

- Nặc Tà: tà thần. Néac: nặc:

người, ngài. Ta, tà: ông nội, ông.

Nẩu: đdt., (số nhiều): họ, chúng

- Á Rắc: ngạ quỷ. Xây ông Ca dao ở Quảng Nam có câu:

Tà Á Rặc: lên đồng kiểu Cơ Me,

“Rồi mùa tót rã rơm khô

họ gọi: “liêng réac” liêng là giỡn

Nẩu về xứ nẩu biết mô mà tìm”

chơi, vì khi Á Rặc nhập vào cốt

Nấu vàng: dt., tiếng chuyên môn đồng, viên cốt nầy đầu trùm khăn

của thợ làm kim hoàn, đốt vàng

vải đỏ, ngồi lắc lư, tay cầm chén

đựng trong vót để trong ông lò cho

rượu trắng nhỏ, và khách bàng

chảy ra lỏng, hoặc để vàng cục

quan thường phục rượu á rặc để

nhỏ trên miếng than thông than

hỏi chuyện bâng quơ, chuyện vặt

tràm, dùng đèn hàn thổi lửa cho

trong buồng the vợ chồng, nếu á

vàng chảy ra lỏng, thì gọi “nấu

rặc nói đúng thì mới nhận là “lên

vàng”: sáng sớm chủ lò nấu vàng

thật”, vì có thứ á rặc thờ nơi góc

rồi phân phát vàng cho thợ chia

giường góc vạc (giát của Bắc), hỏi

nhau làm ra nữ trang, vòng kiềng

á rặc chuyện lớn thì nó không biết

chuỗi hột, v.v...

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

437

(Ông lò là tiếng kêu tâng cái

không phải bo bo biết có một

lò thợ bạc nấu vàng trên ấy, gọi

giọng của người đắc thắng chi

lò bằng ông vì chén cơm gia đình

nhất thời, mà gọi là “nói tiếng

cũng tùy nơi ông lò nóng (có việc

thống nhất” được. Nói có một

làm), hay lạnh tanh vì không ai

giọng, dùng có một chữ duy

mướn mượn làm).

nhất, tỷ dụ nói “thư” bỏ chữ

Nậu: đdt. Bọn, tui: đầu nậu. Đi theo thơ, nói nhất, không cho dùng nậu nào. Già nậu. Già nẫu: (già

chữ nhứt, vân vân, theo tôi, ấy

nậu, nói trại).

là làm nghèo cho tiếng nói chớ

- áp nẹp dùng trong việc đi

không còn thống nhất nữa.

rước: mặc áo nậu.

Neac Ông Tôn: nhd. tên vua Cơ Me.

- nậu rổi: bọn buôn cá.

Sử: Năm Đinh Sửu (1755), có

- cần gì cái nậu ấy. (nậu đây

loạn ở Nam Vang. Vua Cơ Me là

có nghĩa là bọn, tụi).

Néac Ông Tôn chạy về Hà Tiên,

Trong bản dịch của Nguyễn

làm dưỡng tử cho Mạc Thiên Tứ.

Hữu Sanh dịch truyện Tiết Nhơn

Ông nầy tâu lên chúa Nguyễn,

Quí chinh đông, nhà in F.H.

xin cho Tôn được làm vua đất Cao

Schneider Sài-Gòn in năm 1914,

Man. Vì thọ ơn ấy, Néac Ông Tôn

lần 3, nơi cuốn 3, trương 129, lúc

cắt đất dâng cho Thiên Tứ năm

Uất Trì tra xét binh sĩ cố tìm cho

phủ, là Chan Sum, Sai Mat, Linh

ra hiền thần Tiết Nhơn Quí, vì

Quinh, Cần Vọt và Vũng Thơm.

cuộc tra xét kỹ lưỡng quá, để đánh

Thiên Tứ không dám nhận làm

lạc sự chậm chỉ của nguyên soái

của riêng, nên dâng trọn lên

mê rượu là Uất Trì, nên Trương

chúa Nguyễn và chúa giao lại cho

Sĩ Quí bày trò để rượu ngon trên

Thiên Tứ cai trị và sáp nhập vào

gió cho hơi rượu bay vào mũi Uất

địa phận trấn Hà Tiên ( C.Đ.T.C.

Trì, có câu: “... Uất Trì lúc đó xem

Aubaret tr.25).

ngó cùng bốn phía coi ra như

Cũng năm 1757, Mạc Thiên

tuồng nậu mất vật gì, nên mặt

Tứ dạy xây trên phần đất Rạch

mày buồn xo, không còn muốn

Giá, một đồn ở Kiêng (sic) -

coi tra xét nữa...”, nậu đây có giang, một đồn nữa ở Long Xuyên

nghĩa “lão ấy, người ấy”, nậu nầy

(Cà Mau) và cắt quan trấn giữ.

là tiếng xưa, nay ít dùng nhưng

(Aubaret, tr.25). Vì vậy đất đai Hà

cần cắt nghĩa cho người sanh sau

Tiên thuở ấy rộng lớn, ăn xuống

cùng biết).

tận biển Bạc Liêu ngày nay.

Luận về mặt văn chương,

(Xưng Hà Tiên Quốc cũng là vừa).

muốn xưng là lịch duyệt thì

(xem “Hồ Lô nhi tiếu”).

phải lảu thông tiếng nói ba

Qua năm 1759 (Kỷ Mão) nhờ

miền Bắc, Trung, Nam, tiếng

sự can thiệp, tâu khéo của Mạc

ngoại quốc cũng cần tường lãm,

Thiên Tứ, nên Neac Ông Tôn

tiếng xưa tiếng nay tiếng lóng

được Võ Vương phong làm phiên

tiếng lái (nói lái) cũng cho rành

vương, ưng cho làm vua ở Chân

mới đáng gọi là người Việt, chớ

Lạp và sai Trương Phúc Du hộ

https://thuviensach.vn

438

TVTNMN

tống về xứ và đánh dẹp... chống

xuất bản năm 1915 (Imprimerie

binh Xiêm. Neac Ông Tôn cám ơn

de l’Union), và theo mấy hàng

Thiên Tứ là cha nuôi và đền ơn

chép tay của tôi ghi trong tập,

bằng cách hiến Thiên Tứ, vùng

thì căn cứ theo lời luật sư Pons

Tầm Phong Long, kể từ vùng

biện hộ cho người thừa kế trong

Châu Đốc qua Sa Đéc, nói theo

một vụ kiện giành gia tài, Bá Hộ

Miên kể từ Srè Ambel tới Péam,

Nọn, tên thật là Trương Ngọc

tức xuống tận mé biển Bạc Liêu,

Lang (sic), mộ năm 1892 - 1893

ngày nay, vùng ấy chép lại như

bị tên Trần Văn Viễn đào, Viễn là

sau cho nhớ:

người làng Phước Hậu, tổng Bình

- Hương Úc, cũng gọi Vũng

An tỉnh (Vĩnh Long). Nọn có con

Thơm (Kongpong Som).

gái là bà Trương Thị Loan, nhà

- Cần Vot (Kampot), dịch sai

giàu lớn xưa của đất Vĩnh Long.

theo bản Tàu khắc là Cần Bột;

Ngọc Am (gỗ): dt, tên loại gỗ thơm,

- Sài Mạt (Cheal Meas),

thịt trắng gồm gỗ bách mộc

Aubaret viết Sai Mat;

(pémou và san mộc (samou),

- Chưng Rùm, Aubaret viết

vẫn là một loại gỗ thông thông

Chan Sum;

thường, nhưng có nhiều nhựa,

- Lình Quình, Aubaret viết

mọc tại các vùng Cao Bằng, Lạng

(Linh Quinh)

Sơn, Hà Giang và Côn Tum. Bách

Ngày trước xử sự khôn khéo,

Mộc và san mộc đều thuộc họ

Mạc Thiên Tứ không dám nhận

nhà thông nhưng thớ của bách

đất, tâu dâng lên vua, vua xuống

mộc là như ta thường thấy ở các

chỉ giao cho Thiên Tứ trấn giữ,

tấm ván vách thùng đóng hàng,

tức châu về Hiệp Phố, nực cười

nhưng có nhiều nhựa hơn, còn

vua Cao Man dâng đất cho đất

thớ của san mộc lại thẳng đuột

dễ như ta nay biếu món ăn và

như thớ nứa, thớ tre. San mộc có

vật tặng hảo.

nhiều ở các vùng rẻo cao của các

Nọn: một chét, một vốc; một nọn tiền; tỉnh Hà Giang, Lạng Sơn. Cao

một nọn gạo.

Bằng và Nghệ An. Viện khảo cổ

Nói dè chừng, để người ta

Hà Nội khảo về những xác chết

tưởng mình biết rồi nên phải

để lâu năm trong các mộ cổ vừa

thú thật với mình. Nói bắt nọn.

khai quật thì gỗ ngọc am có hiệu

(Trong Nam: nói bắt chẹt. Bị hai

lực giữ xác được mấy trăm năm

bên ép lại: chẹt tay há miệng).

không hư nát, nhờ chất dầu, từ

(Tên một cự phú xưa đất Vĩnh

gỗ quan tài làm bằng gỗ ngọc am

Long đời đàng cựu lúc Tây vừa

tiết ra, đó là điều kiện sơ bản giữ

qua, người thế đặt tên ông là Bá

được xác không tan rữa, ngoài ra

Hộ Nọn, có lẽ là tên Tàu, nay còn

quan tài bằng gỗ khác, dầu bằng

để tiếng trong bài thơ chế nhạo

thứ gỗ quí (ngoài Bắc thì gỗ đinh

ông “Bao tử là cha cái ruột già...

hương, trong Nam thì gỗ trai,

v.v...) Tra trong Điếu cổ hạ kim

giáng hương, huỳnh đàn, danh

thi tập của Nguyễn Liên Phong

mộc, sao sến, giá tị v.v...) vẫn xác

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

439

bị tan rữa (theo tập san Khảo Cổ

dụ hàng không được, hành hình

Học Hà Nội, số 11-12 12-1971

ông tại Kiên Giang, ngày 27-10-

tr. 146).

1868 (mậu thìn), vua Tự Đức sắc

Samou, cũng viết shamou,

phong Trực làm thượng đăng người Trung Quốc và người Việt

thân thờ tại Vĩnh Thanh Vân Nam chuyên làm nghề lái gỗ, vẫn

(Rạch Giá) (VNTDLVĐ).

tranh mua về đóng quan tài mắt

(Bài vị thờ chung nơi Đền

tiền nơi phần đất các tỉnh bên ta.

thờ Nam Hải Tướng Quân ở

(Tôi thêm: đời Tống Địch Thanh

Châu Thành Rạch Giá (L.T.X.

qua chinh chiến vùng Nùng, có

ĐNVT13). Nam Hải Tướng Quân

chôn gỗ này, và lâu năm đều trơ

là chức phong cho cá ông hay cá

nên gỗ pémou mà họ tìm mua rất

voi, do vua ban. Sở dĩ thờ chung

cao giá và chở về xứ họ trên lưng

như vậy, nghe đâu là do bác sĩ

lừa lưng la).

Pháp Le Nestour, có vợ Việt, làm

Nghìn: n. hơi; một nghìn: một hơi

hương ca làng Vĩnh Thanh Vân

tắt nghìn: tắt hơi.

đề nghị thờ như vậy để tham biện

đau mới bớt, mới lại nghìn:

chủ tỉnh Rạch Giá không nghi kỵ

tức gần mạnh vừa bắt đầu ăn

và ký tên cho phép.

biết ngon.

Nhà trù nhà bếp, trù phòng, nhà Nguyễn Trung Trực: (1837 - 1868)

đông trù.

nhd., cầm đầu nghĩa quân chống

Nhảy lăng ba: nhảy tới lui, qua lại, Pháp, tại Vũng Gù (1861), đánh Bo mừng rỡ nhảy nhót (H.T.C).

lối du kích, rồi di động sang Bình

Múa lăng ba: cũng viết “lăng

Trinh, Nhựt Tao, Bến Lức, Thủ

ba” (Trần Phong Sắc): múa tới Thừa; lên Tân Uyên, Phước Lý,

múa lui qua lại.

Long Thành; qua Hòn Chông, rồi Nê trạch: đd., tên chữ của Ba Lăng qua Hàm Ninh, An Thái, Dương

(xem chữ ấy).

Đồng, Cửa Cạn (Phú Quốc), lập

Nguyễn Hữu Huân (1841 - 1875):

nhiều chiến công ngày 11-12-

nhd. người làng Tịnh Hà (Định

1861, đốt tàu Esperance tại Nhật Tường), đỗ thủ khoa đời Tự Đức Tao và Vàm Cỏ Đông tháng năm khi chưa đầy 20 tuổi, cầm đầu

1862, diệt lính Pháp, chiếm Thu chống Pháp sau khi 3 tỉnh miền

Thừa, ngày 16-6-1886, diệt binh

đông NV bị Pháp lấy, đánh khắp

Pháp, chiếm Kiên Giang, sau khi vùng Mỹ Quí, Rạch Gầm, Tam nghị hòa bất thành, mất thêm

Bình, Thuộc Nhiêu, Gò Lũy, Cai

ba tỉnh miền tây, Nguyễn Trung

Lậy... Tôn Thọ Tường rồi Đỗ Hữu Trực bất bình động binh lại, Pháp Phương dụ hàng Huân không dùng toàn lực truy kích ông ở

nghe, Pháp treo giải thưởng

Dương Đồng (Phú Quốc), phần

không bắt được, triều đình buộc

vợ lâm bồn chết cả mẹ con, phần

hạ vũ khí theo hòa ước 5-6-1862,

mẫu thân bị Huỳnh Công Tấn

ông cũng chẳng hạ. Tháng 6 năm

bắt và làm áp lực, Nguyễn Trung

1863, Pháp vây căn cứ ông ở

Trực cho trói mình đem nạp, Pháp Thuộc Nhiêu, ông thoát đuợc lui

https://thuviensach.vn

440

TVTNMN

về Châu Đốc, nhưng chính nơi

Ngậm ngải tìm trầm: th.ng Miền

đây quan ta bắt toan giải về Huế,

Trung V.N.; tục dân xứ Quảng

bên Pháp uy hiếp đem được ông

(Quảng Nam), phần nhiều do

về Sài Gòn, dụ hàng không được,

người sơn cước hành nghề, chuyên

Pháp đưa ông ra Côn Đảo qua n.

việc vào rừng núi, đi suốt tháng

1864, đưa ông sang đảo Réunion

nầy qua tháng nọ để tìm cây gió

(Phi Châu). Mười năm sau, sau

nào có chứa trầm hương và bảy

hòa ước 15-5-1874, Pháp giải ông

mùi thơm báo tin, phải chịu đủ

về xứ và giao cho Đỗ Hữu Phương

thứ cực khổ, nhịn ăn nhịn khát và

cầm giữ tại nhà, đến cuối n. 1874,

muốn được vậy phải có ngải nhịn

ông mượn cớ xin về thăm quê

đỡ đói, chầy ngày, theo truyền

rồi chiêu tập nghĩa quân, tháng

thuyết, quên tiếng người thân hóa

2-1875, ông đánh phá các đồn

làm con đười ươi sống trong sơn

bót và giải tán các ban hội tề do

lâm với thú rừng.

Pháp cử, từ Trung Lương, Thuộc Nghề đi tìm quế Thanh, quế

Nhiêu, Gò Lúy, Chợ Gạo, Cái Bè,

Quảng cũng y một thế.

cuối cùng ông bị bắt tại Thuộc

Nguyên Đán Tiết: dt., tên chữ của

Nhiêu, dụ hàng lần này không

tết Ca, Tết Ca là đầu ca một năm,

được, Pháp đem hành quyết ông

ăn to hơn cả các tết. Đến ngày, ai

ngày rằm tháng 4 Ất Hợi (1875),

ai cũng sửa sang nhà thờ, sắp đồ

chỗ hành hình, theo VNTĐ là

lễ tết, bầy tôi thì lễ tết vua, học

ở Mỹ Tho, nhưng có người nói

trò thì lễ tết thầy dân, lễ tết quan,

ở chợ Phú Kiết hay Bến Tranh.

con lễ tết cha mẹ, còn những

Còn theo L.T.X. (ĐNVT13) bài

người ân nghĩa đưa tết cho nhau,

vị ông thì thờ tại đình Bôn canh

tục đều gọi là “đem lễ tết”.

thành hoàng tại giáp nước Cai Đến mồng một tháng giêng,

Lộc (Mỹ Tho).

trên thì vua quan, dưới thì dân

Nhân Quận Công Nguyễn Văn

sự, đều mặc quần áo tử tế sạch

Nhân (theo bản dịch Nguyễn

sẽ, thắp đèn hương, bày cỗ bàn,

Tạo).

lễ ông vai, đốt pháo. Rồi các quan

Theo L.T.X. (ĐVTN12) thì

cùng vào mừng vua, lạy năm lạy,

Nhân, trong Nam đọc là Nhơn, dâng chén rượu, đọc rằng: “Chúc

vì ông là người ở Sa Đéc, được Thiên Tứ vạn niên”, nghĩa là

phong làm Gia Định thành tổng

“chúc nhà vua muôn năm”. Vua

trấn cùng với An toàn hầu Trịnh ban chén rượu, đáp: “Tứ nhi bách

Hoài Đức phong làm Gia Định phúc” (Cho các ngươi trăm phúc).

thành hiệp tổng trấn.

Học trò đến mừng thầy, lạy

Về Nhơn Quận Công hay về

hai lạy, chúc: “Mừng thầy sống

Duyệt quận công Lê Văn Duyệt

lâu trăm tuổi, thăng quan, tiến

thì nên viết “Gia Định thành tổng

chức”. Thầy đáp lại: “Mừng cho

trấn” chớ không thể viết Gia Định các anh văn hay, chữ tốt, thi đỗ,

tổng trấn).

làm quan”.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

441

Con mừng cha mẹ, lạy hai lạy,

tích ấy, dân mới được yên, cho nên

chúc: “Xin cha mẹ sống lâu trăm

bây giờ, đến tết ấy, viết chữ Thần

tuổi, tóc bạc, da mồi”. Cha mẹ nói:

Trà Uất Lũy, mấy dán tranh, đốt

“Mừng cho các con bình yên, làm

pháo, là vì thế.

việc gì, chăm việc ấy”

Ấy là tích “tết Ca,” (Theo chính

Còn họ hàng mấy bè bạn, đi

ta bộ Chrestomathie Annamite

lại mừng nhau, lễ ông vai, rồi

của ông Edmond Nordemann,

đưa thiếp danh, chúc lẫn cho

bản IDEO năm 1914. tr.47).

nhau rằng: “Mừng ông, bà, bác

Nguyễn Cư Trinh: (1716 -1767).

chú, anh, chị, v.v...(Tùy bậc mà

nhd. hiệu Đạm An, sinh quán

gọi), năm nay mạnh khỏe giàu

xã An Hòa. h. Hương Trà (Thừa

sang hơn năm ngoái: “Mừng

Thiên). Tổ tiên họ Trịnh, người người già, thì thêm rằng: “Con

h. Thiên Lộc (Nghệ An), cha ông

một, cháu đàn”. Mừng người còn

là Trịnh Đang Đệ, có công lớn, trẻ thì thêm rằng: “Đẻ con giai”.

nên được chúa Nguyễn Phúc Chu

Mừng người làm quan thì thêm

(1691-1725) cho ăn họ Nguyễn,

rằng: “Thăng quan”, “tiến chức”,

đến đời chúa Võ Vương Nguyễn

nghĩa là: “lên quan, hơn chức”.

Phúc Khoát, vào năm Mậu thân

Mừng người buôn bán thì thêm

(1740) Nguyễn Cư Trinh đỗ cử

rằng: “Buôn may, bán đắt; một

nhân, được bố trí phụ phủ Thiệu

vốn bốn lãi”.

Phong (Quảng Trị), qua năm giáp

Tục nước Nam, xưa nay, từ

tý (1744) đuợc gọi về kinh cho

vua quan đến dân cả năm chỉ lo

trông nom việc hành chánh, đầu

việc nước việc nhà, khó nhọc; cho

năm canh ngọ (1750) được bổ tuần

nên đến tết ấy, thì nghỉ bảy ngày;

phủ ở Quảng Ngãi, nơi đây ông

trước là mừng được thêm tuổi, sau

trổ tài mưu lược, bình định được

là chơi bời cho bỏ công.

mọi Đá Vách, lúc nầy ông soạn ra

Đời vua Hoàng Đế, có những

bộ Sãi Vãi để quân sĩ ca hát quên

loài quỉ, hễ đến tết ấy, cứ đi hại

dân. Bây giờ, trên núi Độ Sóc,

mỏi mệt, văn ông thật mới, xướng

có thần Thần Trà mấy thần Uất

lên nghe như mới làm gần đây,

Lũy, ở gốc cây đào, tính hay bắt

ông lại lấy chánh sách khoan hòa

quỉ, vua sai bẻ cành cây ấy, làm

nhơn hậu mà cai trị, nên dân tâm

bút vẽ hình hai ông thần ấy, dán

rất cam đức, năm quí dậu (1755)

ở cửa, thì nó sợ. Sau, lại có giống

ông được sai đi giàn xếp việc nội

quỉ, mình cao hơn một thước, tên

loạn ở Chân Lạp, nhơn dịp ông là Sơn Tao, ở núi phương Tây, thi hành kế tằm thực (tằm ăn

đến tết ấy, cũng đi quấy dân; hễ

dâu) để cuộc Nam Tiến mau có ai trông thấy nó thì phải đau ốm.

kết quả tốt. Chính ông đề nghị và

Đến đời nhà Tống, ở bên cạnh nhà

đặt Đông Khâu Đạo tại Sa Đéc,

người Lý Điền, có người phải quỉ

Tân Châu Đạo ở sông Tiền, Châu

ấy làm, người ấy bảo lấy ống tre

Đốc Đạo ở sông Hậu, xét ra trong đốt nó lên, thì khỏi ngay. Bởi hai

việc mở mang bờ cõi cương vực cõi

https://thuviensach.vn

442

TVTNMN

Nam, ông đứng đầu công vì vùng

nghị lên vua Nam, lập ông hoàng

nầy vốn là đất mới vừa do vua

Neac Iem (sic) con của Neac Nôn,

Miên là Neac Ông Tôn dâng lên lên ngôi vua Cao Man, đóng đô tại

chúa Nguyễn. Trong lãnh vực văn

Gò Bình ( G.Đ.T.C. Aubaret tr.8).

chương ngoài bộ Sãi Vãi, ông còn

Nguyễn Hữu Lễ: nd., Năm Mậu

để lại bộ Đạm Am Văn Tập và 10

Dần (1698) đời Lê Hiến Tôn, mùa

bài hát cú họa lại 10 bài Hà Tiên

xuân vua sai tướng Lê (sic) làm

Thập Vịnh của Mạc Thiên Tứ.

kinh lược trấn đất Cao Man. Từ

Nếu ngày nay bờ cõi nước

đây thiết lập căn cứ Non Nai (sic)

nhà được mở rộng, dân cư Miền

(Đồng Nai gọi theo Tàu) thành

Nam được no cơm ấm áo, ta chớ

lập phủ Gia Định và huyện Phước

nên quên hai nhà khai quốc công

Long (Phước Long, Biên Hòa).

thần này là ông Sĩ Lân Mạc Thiên

Chức kinh lược có từ năm 1698

Tứ và ông Đạm Am Nguyễn Cư

(Mậu Dần) nầy, giao quyền coi sóc

Trinh vậy.

lục tỉnh Nam Ky. Quan kinh lược

Nguyễn Hữu Cảnh (1650-1700)

sau rốt là Nguyễn Tri Phương

nd., ngoài Bắc gọi Nguyễn Hữu

(năm 1861).

Kính (VNSLTTK), quê làng Gia

Cùng năm 1698, lập ra dinh

Miêu, huyện Tống Sơn, tỉnh

Trấn Biên (Trấn Biên, Biên Hòa)

Thanh Hóa, một tướng tài đời

nơi làng Phước Lư (sic). Tại Sài

Nguyễn Phúc Chu, năm 1693

Gòn thì lập ra huyện Tân Bình,

(Quí Dậu), ông cầm binh đánh

đặt dinh trấn tên là Phan Trân

Chiêm Thành, bắt vua Chiêm là Dinh (Phan Trấn Dinh), cắt

Bà Tranh, mở mang bờ cõi, qua

quan cai trị, gọi Cai Bo (Cai Bố),

năm 1699 (Kỷ Mão), ông đem

sau đổi gọi quan bố, có quan Ki

binh can thiệp nội bộ đất Chân

Lục (Ký Lục) nay gọi quan an

Lạp (Gian Phố). Trong Nam quen

(quan án) coi về bên niết. (Như

gọi ông là ông Chương, vì chức của vậy chức Ký Lục, quyền hành

ông là Khâm Sai Chương Cơ Lễ

ngày xưa rất lớn, coi về xử án,

Thành Hầu.

không đồng nghĩa với chức Ký

Nguyễn Hữu Hào (... - 1713) (nd.)

Lục, trào Pháp qua đây, ban

Năm Canh Ngọ (1690) mùa xuân

đầu dịch comptable (troisième

tháng 3, tướng Hào (Nguyễn Hữu

chef de province chargé de la

Hào) bắt được vua Neac Ong

comptabilité), sau rốt chức Ký

Thu, giải về Sài Gòn, đến đây bị

Lục chỉ còn nghĩa coi việc biên

bịnh nên vua Thu băng. Vua nầy

chép (secrétaire), thơ ký, thầy

không con nối hậu, ngoài ra vua

ký, gọi tắt ký nầy, ký kia, coi

Nhì Neac Ong Non lại tự sát, ngôi

nhẹ giá hơn chức thông ngôn, vì

vua bỏ trống nên triều thần đề

thông ngôn, đứng gần bàn giấy

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

443

quan chánh, làm việc thông dịch,

Lớn kể về văn học, tác giả nhiều

hãnh diện hơn thầy ký, đứng xa

thi văn: Ngọa Du Sào Thi Văn

bàn ông chánh và chỉ có phận sự

Tập, Kỳ Xuyên Thi Văn sao, Kỳ

ghi chép vào sổ sách.

xuyên Công Độc, Đôn Am Văn

Câu hát xưa từng ví: “Thông

Tập: có dự việc khảo duyệt bộ

ngôn , ký lục bạc chục không

Khâm Định Việt Sử thông giảm

màng, lấy chồng thợ bạc đeo

cương mục.

vàng đỏ tay”. và trước đây sắp

Nguyễn Văn Tồn: nd., người Cơ Me

hạng buổi trào Pháp còn ở đây

theo chúa Nguyễn Ánh, vì có công

thì thầy thông (thông ngôn, sau

lớn, được ban quốc tỉnh; ông giữ

đổi gọi thông dịch viên) là thơ ký chức Điều Bát, ở Trà Ôn.

chánh ngạch, có đi thi đậu sau

Nguyên ông tên Duông (nên

một cuộc thi tuyển có bằng cấp

người ở Trà Ôn, vì húy, không (diplôme), ăn lương do sở quản

dám gọi “cá duồng” và đổi lại gọi

hạt cấp (secrétaire du cadre

“cá bay”.

local, payé par le budget local de

(ta thủy hữu dụng) bỏ đi,

la Cochinchine, faisant souvent

nương theo tên cửa biển Bình

fonctions d’interprète du chef

Thuận tên cá biển.

de province) vẫn khác với thầy

(ta thủy hữu tồn), tên cá biển,

ký, thơ ký địa hạt, ăn lương do

do một người ở Nha Trang cắt hạt thu thiền của làng xã cung

nghĩa làm vậy: “chụt” và “duồng”.

cấp và làm việc giấy tờ, không

Vậy tên ông Điều Bát, viết

là thông dịch viên (secrétaire

theo người miền Trung hay theo

du cadre régional, payé par le

Triều Huế thì ta thủy hữu tồn; budget de province, ne faisant

rồi khi Hán hóa, bỏ chấm thủy pas fonction d’interprète du chef

cho nên “Duồng” hóa ra “Tồn”.

de province).

(L.T.X. ĐNVT 13).

Nguyễn Thông (1827-1894): nhd.

Lăng mộ gần đường địa hạt số

Tự Hy Phần, hiệu Kỳ Xuyên (vì 37, cách chợ Trà Ôn 1km500 nay

sanh ở làng Kỳ Sơn, Tân An cũ),

thuộc tỉnh Vĩnh Long (ngày vía

biệt hiệu Độn Am, lúc nhỏ học mồng 4 tháng giêng ta).

giỏi, được ra học ở Huế, đỗ cử

Ngư Du Diệp Lan: Một giống lan,

nhân năm 1849 (năm Tự Đức

nếu ngắt lá non thả vào chậu rượu

thứ 2). Phan Thanh Giản đề cử

vừa hâm, tất cái lá sẽ bơi đi bơi

về làm đốc học ở Vĩnh Long, sau

lại trên mặt chậu rượu.

thăng đến Bố Chánh, dự cải táng

Nhà chuông vạc: dt. Chữ trong Thơ

Võ Trường Toản, lúc Pháp đoạt Nghiên Hoa Mộng của Hư Chu

ba tỉnh Miền Đông NV, bỏ quan

tr.71) dịch của Trung Hoa “đình

theo Trương Định kháng chiến

chung”. Nhà quan quyền dùng

vùng Gò Công, Tân An, Chợ

chuông để ra lịnh, dùng vạc (thứ

https://thuviensach.vn

444

TVTNMN

chảo lớn có chưn) để nấu cơm,

qu’on est heureux de pouvoir

trong Nam gọi chảo đụn. Nghĩa

signaler au milieu des turpitudes

rộng: nhà cao sang quyền quí.

et de la duplicité des mandarins

Cửa hầu phiền nhiễu: cửa nhà

annamites. Nous remarquerons

quan khi vào hầu phải quì lạy

t o u t e f o i s l ’ e x t r a o d i n a i r e phiền phức.

dissemblance d’idées entre

Nhạn Tử Lan: dt., Một giống lan,

Phan Thanh Gian et Nguyễn Tri

nếu khi trời có gió lớn mà không

Phương. Le premier, frappé de

buộc kỹ, tất lan sẽ theo gió bay

la puissance de notre savoir et

lên rừng.

de notre civilisation aurait voulu

Nhu Gia: địa danh tên làng ở

amener ses compatriotes à suivre

Sốc Trăng, theo tôi nghe thì do

nos enseignements. Le second,

Sampu thlei (chiếc thuyền lung).

persuadé de la supériorité de

Theo thuyết nữa lại do Ompou

l’éducation chinoise, n’admettait

yéai (nhánh bần gie).

aucune compromission avec la

Biến thể ra Nhu Gia?

science des hommes d’Occident.

Thuyết dưới là của ô. Đào Văn

Phan Thanh Giản était le

Hội viết trong Văn hóa nguyệt

représentant du progrès éclairé;

sau số 13 th. 7 năm 1956).

Nguyễn Tri Phương, celui du

Nhũ hương: dt., loại chai thơm

conservatisme irréductible; tous

(H.T.C).

deux étaient convaincus, tous

Nguyễn Tri Phương và Phan

deux étaient honnêtes (tr. 282-

Thanh Giản, dưới mắt của

283 sách đã dẫn).

Alfred Schreiner: II (l’empereur

Dịch và bàn - Vua Tự Đức

Tự Đức) rappela du Tonkin,

đòi từ Bắc về quan Nguyễn Tri

Nguyễn Tri Phương, qui était

Phương mà ai ai cũng ngưỡng

universellement respecté Le

vọng. Ông dẫn binh về, đồ hành

vaillant mandarin revint à la tête

lý riêng ông, ông sai một tên quân

d’un corps de troupe ayant pour

máng trên ngọn kích là vài bộ

tout bagage personnel quelques

quân y đã ngã màu vì trận mạc

vêtements, usés par la campagne,

xông pha, đủ thấy ông không làm

qu’un soldat portait déployés

giàu nhờ chiến tranh và lòng hy

au bout d’une lance Nguyễn Tri

sanh ái quốc của ông chỉ có quan

Phương démontrait amsi que la

phụ tá của ông là Phan Thanh

guerre ne l’avait pas enrichi, et

Giản là so sánh được.

le désintéressement de ce vieux

Về đức tánh liêm khiết bên

militaire était aussi réel que

làng văn quan cũng như bên

celui de son ancien second Phan

võ quan, thì hai vị nầy, dẫu sử

Thanh Giản.

phương Tây cũng hãnh diện phô

Ces deux hommes ont fourni

trương giữa cảnh tà tâm ô xú của

des exemples de vertu civique et

hàng quan lại An Nam. Nhưng

militaire que l’histoire des peuples

lạ thay hai vị nầy, tánh tình quả

d’Occident ne renierait pas et

là tương khắc. Ông Phan Thanh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

445

Giản vì hiểu rành về sức mạnh

động ở Hậu Giang, có lẽ bắt chước

của nền văn hiến của chúng ta,

tục người Miên.

nên muốn kéo đồng bào của ông

Muỗi, con muỗi : người Miên

mau theo văn hóa của ta; trái lại

gọi mus. Cái mùng che muỗi, ông Nguyễn Tri Phương, sở cậy

Miên gọi mùng (hai danh từ nầy

nơi trình độ cao của nền văn hiến

có lẽ người Miên mượn của người

Trung Hoa, thì khăng khăng chặt

Việt).

chẽ không chịu dung hòa bắt tay

Nóp dt., đệm may bít bồng, chừa văn hóa Tây phương. Quả Phan

một phía cho người ta chun vào

Thanh Giản là đại diện của sự

mà ngủ cho khỏi muỗi cắn ;

tiến bộ sáng suốt, còn Nguyễn

cái mùng giả của bạn chèo ghe

Tri Phương là đại diện của sự thủ

(ĐNQATVHTC).

cựu bất di bất dịch. Nhưng cả hai

Nằm nóp: Nằm trong đệm may bít

đều cương quyết và trung thành.

ấy (H.T.C).

(Abrégé de l’histoire d’Annam

(Ngày nay đổi thêm nghĩa : a)

của Alfred Scheiner, tr. 282-283).

tiếng tục ám chỉ ấn tật da đầu che

Nóp: dt. bao đệm to, dài cỡ 2 thước

bít dương vật (cặc nằm nóp khác

tây, may kín, chừa miệng theo

với dương vật ló ra gọi cặc lõ) : tục chiều dọc, ban đêm dân lao động

b) trai còn tân, chưa biết đàn bà :

Hậu Giang dùng để chun vô ngủ,

thằng đó còn nằm nóp).

muỗi không vô lọt, nằm trên mui

Nghèo cháy nóp: nghèo quá đỗi

ghe hoặc trên bờ ruộng hoặc nằm

nghèo (tiếng nói chơi) (H.T.C).

trên mặt đất đều gọn: nằm nóp,

Thua cháy nóp, thua phơi

ngủ nóp.

nóp: thua trút túi (tiếng của giới

- cặc nằm nóp: dương vật

cờ bạc).

còn một lớp da bao kín đầu màu.

Nóp: túp con, quày bằng chiếu, bằng

(Thằng ấy còn nằm nóp: thằng

cót ở bờ ruộng hay trên thuyền

trai ấy còn tân, chưa biết đàn bà).

để nằm cho khỏi muỗi (V.N.T.Đ.

Trái với cặc lỏ (tục).

Khai Trí Hà Nội) (vì cắt nghĩa cao

- nóp: tiếng lóng là ví, bốp quá nên khó hiểu. Sự thật có từng

đựng giấy bạc. Thua cháy nóp:

nằm nóp mới biết sử dụng nóp,

sạch túi thua róc túi, không còn

không biết sử dụng nóp, không

tiền).

biết sử dụng thì muỗi vẫn vô nóp

Nóp : do tiếng Miên: nôp : nghiêng : chích như không có nóp).

natte en jone cousue en forme de

sac ; les voyageurs s’en servent

Cái nóp thông dụng hơn hết

en guise de moustiquaire (dict.

là ở miền Hậu Giang và có lẽ do

J.B. Bernard). (Kontil là đệm dệt

người Miên bày. Trong tự điển

bằng cây bàng, chiếu thô). Nóp,

Miền Pháp J. B. Bernard có

ban đêm dùng khi ngủ, che thân

chữ : “Nộp, kontil nôp : natte en

khỏi muỗi đốt, ban ngày dùng gói

jonc cousue en forme de sac ; les

các vật cần dùng, y phục v.v... nóp

voyageurs s’en servent en guise

là vật bất ly thân của người lao

de moustiquaire. Kontil là chiếc

https://thuviensach.vn

446

TVTNMN

chiếu. Ngủ nóp khác với ngủ

đều nhái tiếng Cơ Me Ak Yom,

mùng và rất khác ngủ trần.

nhưng tiếng nầy không có trong

Ông huyện nóp : ngày trước

tự điển sẵn tại nhà. Nếu tách rời

ở Mỹ An Hưng (Sa Đéc) có một

ra, lại e sái ý cổ nhơn, nên thà

xã trưởng chạy được chức huyện

chừa lại sau nầy có người biết

hàm, ông ta cố bắt chước làm

nhiều sẽ dịch.

sang nhưng khó che được cử chỉ

Núi Ba Thê : đd., Ba Thê Sơn.

thiếu học, đi đâu cũng khoe một

Cao 30 trượng, châu vi 30

ví da đầy giấy bạc, ban đầu anh

dặm, cách phía tây bến Thoại

em cười cái bóp của ông huyện

Hà 18 dặm ngoài. Nơi đây có ba

hàm, sau tặng ông mỹ danh ông

ngọn núi trùng điệp xanh tươi,

huyện nóp.

có nhiều cây cao bóng mát, có vẻ

Huyện hàm là huyện danh dự,

lình thính. Mặt trước ngó ra chằm

một phẩm hàm nhà nước Tây ban

lớn, cỏ rậm bùn lầy. Thoại Ngọc

cấp cho nhà giàu giúp ích mỗi kỳ

Hầu nhân đó đào vét cho thông

có quốc trái hay việc nghĩa. Trên

thêm, rộng 20 tầm ghe thuyền lưu

nữa có phủ hàm và Đốc Phủ Hàm.

thông dễ dàng, người Cao Miên và

(Có một tuồng cải lương rất ăn

dân ta chia nhau ở theo triền núi

khách do Lê Hoài Nở viết, tả xã

và đường rừng, chuyên về nghề

hội trước những năm 1940, nhan

săn bắn và nghề bủa lưới theo ao

là “Ông huyện hàm Hàm”. Bòn

chằm thâu hoạch được hai mối lợi.

tro đãi trấu khi được phong huyện

(GĐTTC, tập 1, tr.71).

danh dự thì răng đà rụng hết chỉ

Au b a r e t , t r. 2 2 4 g ọ i l a

còn chiếc hàm trơ trơ).

montagne de Ba Tê dưới chơn

Nội Trúc dự : đd., tên Hán của hòn núi có suối Pla Trach.

Tre Trong (xem chữ ấy).

Núi Bà Đắc: đd., tên núi thuộc t.

Nơ Ba : tiếng lóng do ngữ Pháp “ne

Châu Đốc NV (PCGBCTVK).

pas” (không có), ta dùng theo

(Xem Núi Bà Đê).

nghĩa bóng, đồng nghĩa với không

Núi Bà Đê: đd., (trong PCGBC, ông

có : nó xem tôi như nơ-boa : như

Trương Vĩnh Ký viết núi Bà Đắc

tôi không có mặt ở đây. (mới có từ

mà không kể núi Bà Đê nầy. Phải

vài ba chục năm nay).

một hòn mà gọi khác chăng?)

Núi Ác Giùm : đd th. An Giang NV; NKLTĐDC, tr. 77, T.T.T. viết:

Ác Giùm Sơn (PCGBC TVK).

“Núi Tiểu Bà Đê, nhọn mà nhỏ,

Trong Le Cisbassac viết Ất Gium

cong mà dài, ở về hướng tây núi

Sơn).

Đại Bà Đê, cách ngọn trung lưu

Cơ Me: phnom ak yom (di cảo

sông Vĩnh Tế về hướng tây bắc

TVK tr. Le Cisbassac).

nửa dặm.

Xin xem chữ ngất sum. Có thể

Aubaret tr.229 và Nguyễn

nào núi Ngất Sum là núi Ác Giùm Tạo (GĐTTC, tập 1, tr.75) cũng

của PCGBC của T.V.Ký chăng?

viết y vậy.

Ác Giùm, Ngất Sum, Ất Gium, gọi Núi Bà Đê lớn: đd th. An Giang NV; tuy khác, nhưng viết giống nhau

Đại Bà Đê Sơn (PCGBC TVK).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

447

Cơ Me: Phnom cron romiel

chữ “linh” và chữ “vân” gần giống thom (Di Cảo TVK tr. le

nhau, nhứt là tôi ghi bản gỗ bên

Cisbassac). Núi có cây Xích Sam

Trung Quốc khắc đem về, đã

và Thanh Trúc (Aubaret, GĐTC).

lầm lạc rồi, nên ông Aubaret và

Nguyễn Tạo và Thượng Tân

ông Nguyễn Tạo đều dịch “Vân

Thị đều dịch là “núi Đại Bà Đê”.

Sơn”. (GĐTTC, tập 1, tr.37 chùa Núi ở về hướng Đông Nam núi

Vân Sơn).

Chơn Giùm cách ngọn trung lưu

Aubaret tr. 177: “La montagne

sông Vĩnh Tế về bờ hướng Tây de Ba Din (sic) est située en vue

Bắc một dặm, có dân cất nhà ở

de la citadelle et dans l’ouest, à

đông nơi đây. (Xem núi Đại Bà

la distance de 261 lis et demi.

Đê).

Cette montagne, parsemée de

(chừa lại người đi sau sẽ dịch).

roches de différentes hauteurs

Núi Bà đê nhỏ: đd th. An Giang NV; et extrêmement boisée, offre un

Tiểu Bà Đê Sơn (PCGBCTVK).

sol excellent et des sources d’eau

Cơ Me: phnom cron romiêl

douce.

tóc ( di cảo TVK tr. Le Cisbassac).

Au sommet se trouve la

Nguyễn Tạo và Thượng Tân

pagode Vân Sơn (nuage de la

Thị đều gọi núi Tiểu Bà Đê.

montagne) et au pied un lac dont

Núi này nhọn mà nhỏ, cong

la vue est extrêmement agréable.

mà dài, ở về hướng tây núi Bà

La forêt en ce lieu est très épaisse

Đê lớn, cách ngọn trung lưu sông et habitée par des Annamites et

Vĩnh Tế về hướng tây bắc nửa des Moi qui y ont établi quelques

dặm (Theo NKLTĐDC, tr. 77).

villages...”.

(Chừa lại người đi sau sẽ

Núi Bà Đinh: đd. th. Tây

dịch).

Ninh; Bà Đinh Sơn (PCGBCTVK).

Núi Bà Đinh: đd., núi Bà

Cũng gọi Chơn Bà Đen, hay

Đen, Linh Sơn Thánh Mẫu ở

Chiêng Bà Đen. Aubaret v. Ba

Tây Ninh c.g. Chiêng Bà Đen

(PCGBCTVK).

Din.

(Viết bà đinh, mà đọc Bà Đen;

Cơ Me: phnom con bà đèn (di

không viết Bà Đen, theo tôi, vì e

cảo TVK tr. Le Cisbassac). Chiêng

hiểu lầm và đổi ra Hán Tự thành

do choeung, choeung phnom là

Hắc Sơn. Người Cơ me gọi bà

chưn núi, vì kiêng không ở trên

này là “yéay khmau” (yéay: mụ,

núi, chỉ ở dưới chân núi. Bà Đinh,

lão bà; khmau: đen. Tỷ dụ Tưk

không nói Bà Đen, vì sợ dịch “đen”

khamu: Cà Mau: xứ nước thâm

ra “hắc”. Đỉnh chót núi, Cơ Mẹ gọi

đen). Tương truyền bà là một

kompul choeung. Miên gọi Phật

nữ thần gốc người Thổ (Chàm

Bà Tây Ninh là "yeay khmau"

hay Miên) vì có công trợ giúp

Gia Long phong bà là "Linh Sơn

chúa Nguyễn buổi mông trần,

Thánh Mẫu", Nguyễn Tạo đọc

nên khi tức vị rồi thì phong bà

lầm "Linh" ra "Vân" và dịch Vân là “Linh Sơn Thánh Mẫu”, và vì

Sơn là không đúng.

https://thuviensach.vn

448 TVTNMN

Chữ “Chiêng” thường thấy

Sék: săt sék: perroquet,

trong địa danh Miên. “Chiêng,

perruche (tự điển J.B. Bernard,

cũng viết và là biến thể chữ

Pannetier) chim kéc.

“châng”. Châng Kran: fourneau,

Phnom sék: núi Bà Kéc là dịch

foyer portatif, đúng là “chưn cà

theo tiếng Cơ Me vậy.

ràng”. Cà ràng là lò miên làm Núi Bà Kí: đd., chữ gọi Kí Sơn. Tên bằng đất nung để chụm củi,

hòn núi th. Biên Hòa NV.

ngày xưa bày bán ở Cái Răng,

Núi ở đông nam Long Thành

gần Cần Thơ, rồi thành địa

48 dặm, có nhiều cấm thú, trước

danh luôn. Cái Răng là kran, đây là nơi săn của khách nhiều

chớ không phải “chợ của chú cai

phương (ĐNNTC).

tên Răng?).

Núi Bà Phê: đd., th. An Giang V; Bà Núi Bà Đội Om: đd., tên núi thuộc

Phê Sơn ( PCGBC TVK).

t. Châu Đốc NV (PCGBCTVK).

Cơ Me: phnom tà thner (di cảo

Núi Bà Kéc: đd., Thần Mẫu Phong

TVK trong le Cisbassac).

( PCGBC TVK).

Dịch nghĩa từ chữ:

Cơ Me: Phnom sek (di cảo

Phnom: núi

T.V.K).

Tà, néak ta: ông Tà Thần, Nắc

Các ông Thượng Tân Thị,

Tà, (ta, tà: tiếng kêu tâng người

Nguyễn Tạo, người dịch Bà Hét, già tuổi tác đáng ông của mình.

người viết Bà Khiết, Thị Khiết, và Thner: thnér dér: couture: may;

đưa một hòn nhỏ thành một núi

rũ thnér: découdre: tháo lằn

cao: Thần Mẫu Sơn.

may ra;

Chỉ tin được một bản sách cũ

dach thnér: décousu: đứt chỉ

in từ năm 1875, viết và dịch Thần

may.

Mẫu Phong và đó là Núi Bà Kéc.

Xin mời lựa lấy, dịch lấy. Lấy

Sách ấy của Trương Vĩnh Ký,

theo âm, xưa dịch bà Phê, đừng quyển PCGBC. Bao nhiêu sách

tìm hiểu như kiểu giám khảo tra

tân thời như của hai dịch giả đều

hạch thí sanh.

là chưa đúng.

Núi Bà Rịa: đd, tên núi th. t. Bà Rịa; Aubaret tr 135 viết: “Montagne

Bà Rịa Sơn (PCGBC TVK).

Thân Mâu (Mui Ba Kê)

Cơ Me: phnom chàr (di cảo

Địa đồ Alinot: Ca Ba Kè (cần

TVK trong le Cisbassac).

xét kỹ phải Bà Kéc nay gọi Ba Kè

Núi cách hướng đông tỉnh

chăng???).

lỵ 173 dặm, giăng ngang đường

Nguyên văn trong GĐTC

lớn, người ở đó phải đào núi mở

Aubaret, tr. 135: “La frontière

đường cho xe ngựa qua lại được,

du nord est marquée par la

gần đó có chợ Bà Rịa, cũng có tên

montagne Than Mâu (Mui Ba Kê)

là chợ Dinh.

qui sépare le pays de Gia Đinh de

Chợ Dinh ở Huế cũng có một

la province de Binh Tuân.

câu hát không biết có từ đời nào:

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

449

“Chợ Dinh bán áo con trai,

Trông thấy cảnh linh lạc,

Chợ trong bán chỉ chợ ngoài

Vần thơ tỏ cảm hoài.

bán kim”.

Nguyễn Tạo (ĐNNTCLTNV,

Chợ Dinh: chợ ở tại chỗ đô

t.1 tr.38)

hội, chợ buôn bán lớn, không phải

Phnom dón ei; viết theo

chợ nhà quê. (ĐNQATV H.T.C.).

Pannetier; daun chỉ: bonzesse:

Chỗ nào cũng có thể có chợ Dinh

Bà Vãi nữ tăng. Vậy núi Bà Vãi

được cả.

là dịch từ Cơ Me ra vậy.

Chàr. Tự điển J.B. Bernard

Phàm mất rồi thì gọi bà. Mấy

có char: graver, tracer, buriner, ông quan lớn đời xưa không chịu

aligner: chạm, khắc, ghi, tách

tâng ai là bà của mình, nên sửa

nét, sắp thành hàng ngay ngắn.

lại thị này thị kia, ngày nay con Chừa người đi sau dịch.

cháu như vầy cũng đáng.

Núi Bà Vãi: đd., th. Biên Hòa; Nữ Núi Bà Xôi: đd., th. An Giang NV; Tăng Sơn (PCGBC TVK).

Bà Xôi Sơn (PCGBC TVK).

(Vì không muốn dùng chữ Bà

Cơ Me: phnom popal (di cảo

nên cũng gọi Núi Thị Vãi).

TVK tr. le Cibassac).

Cơ Me: phnom đón ci (di cảo

Aubaret, dịch GĐTC, nói núi

Trương Vĩnh Ký).

này có Mã Vĩ Hương và Túc Sa

Sách Nhất thống dư địa chí

Mật, khe suối đều mát xinh và

Lê Quang Định chép: xưa có ni

chim muông sống thư thả lắm.

cô tên Thị Lượng, đến lập nơi

Núi cao 40 trượng, châu vi

đây am Vân Tịnh, (thuộc thôn

12 dặm, ở về hướng bắc núi Ngất

Long Sơn, huyện Long Thành,

Sum cách ngọn trung lưu sông

tuy am đã hủy phế, nhưng

Vĩnh Tế, về bãi hướng đông nam

phong cảnh còn khả quan, có

15 dặm. Ở trên núi sanh sản Mã

khách viễn phương đến viếng,

Vĩ Hương, dưới chân núi có Túc

vịnh thơ rằng:

Sa Mật. (NKLTĐDC, tr. 75).

Sơ Lâm di phế tự,

Tên hòn núi này, Thượng

Hoang cảnh tỏa chinh trần,

Tân Thị dịch “núi Ba Xoay”, còn Bửu tháp qui ngưu lộ,

Nguyễn Tạo dịch “núi Ba Xùi”.

Liên Trì âm mã tân;

Tôi dựa theo PCGBCTVK mà sắp

Họa hàm chung cổ hận,

vào núi Bà Xôi.

Thảo trưởng vãng niên xuân;

Aubaret, tr.226 gọi núi này

Mãn mục tùy linh lạc,

là núi Ba Xui, đẹp như hoa

U hoài nhập vận tân.

phudiung (sic) ở về bắc núi Ngat

(Khuyết danh)

Sum, cách kinh Vinh Te đông Rừng thưa chùa bỏ nát,

nam 15 dặm.

Đường loạn bụi đeo đầy;

Núi có Ma Vi Hương (bois

Liên Trì nơi ngựa uống,

odoriférant) và Tuc Sa Mat (miel).

Bửu Tháp gót trâu giày,

Nay thuộc tỉnh An Giang).

Hoa buồn muôn thuở mãi,

Không biết vì sao dịch ra “Bà

Cỏ rậm mấy năm nay.

Xôi”?

https://thuviensach.vn

450 TVTNMN

Dựa theo tiếng Cơ Me phnom

en verroterie particulières au

popãl, polãl không có trong tự

bouddhisme.

điển X. J.B. Bernard, nhưng

- Vượn xanh cúng quả, hạc đen

lại có:

đến chầu, câu Pháp văn là: “aux

popéal: bariolé, bigarré,

trois grandes époques de pleine

âcheté: rằn ri, vằn vện, có đốm

lune (ler mois, 7è mois, 10è mois),

sọc.

un oiseau merveilleux, nommé

Phnom popéal: núi có sọc có

Nguyên Ac, venait, accompagné

lằn, lốm đốm nhiều màu, do cây

d’une sorte de singe appelé Thanh

cối nhiều thứ mọc loạn xạ.

Vien, adorer le monument de ce

Lexique Pannetier viết

saint bonze.

bariolé: popéal.

Núi Bình: đd., tên núi ở Hà Tiên; Núi Bạch Mã: đd., Bạch Mã Sơn Bình Sơn ( PCGBCTVK).

(PCGBC TVK), ở Hà Tiên (N.V).

Ở phía tây trấn thự độ 1 dặm,

Ở tột hướng tây tỉnh lỵ Hà

dài 2 dặm, cao hơn một trượng,

Tiên, tiếp giáp với địa giới Xiêm

các núi đứng dăng chạy đến bờ

La, Cao Miên. Rộng dài quanh

biển. Hình núi nguy nga, ôm

quất, hiệp với rừng hoang cỏ rậm,

quanh làm hậu bình cho trấn.

ngày xưa là chỗ tụ hội của nhóm

Ngoài có suối sâu chảy quanh vào

trộm cướp Trần Đại (N.T. dịch là

nam rồi phóng ra biển. Phía bắc

Trần Thái). (NKLTĐDC, 96 và

giáp mương sâu liền ra với suối

GĐTTC, tập 1, tr. 108).

Bạch Tháp phóng ra Đông Hồ, Ở gần Huế cũng có Bạch Mã

làm mương hào cho trấn thành.

Sơn khác nữa.

“Bình Sơn Điệp Thúy” (núi Bình

Núi Bạch Tháp: đd., Bạch Tháp dăng tốt) là một cảnh trong thập

Sơn,

cảnh ở Hà Tiên. (GĐTC, tập 1,

Ở phía Bắc Vân Sơn 5 dặm. Có

tr.103).

thầy tăng ở Qui Nhơn (Bình Định)

Trong Aubaret, tr. 267, còn

là Huỳnh Long hòa thượng đến

hai đại danh này:

lập chùa ở đây. Đời vua Túc Tôn

Tuân Câu

Hiếu Minh Hoàng đế năm thứ

Tháp Tuyên: suối Bạch Tháp.

13 (Đinh Tỵ, 1737), hòa thượng

Núi Ca Âm: đd th. An Giang NV; Ca mất, các đồ đệ làm phù đồ (tháp)

Âm Sơn (PCGBC TVK).

bảy cấp để trân tàng cốt xá lợi,

Cơ Me: phnom dơn (di cảo

tiết tam nguyên, ngày Phật Đản,

TVK trong le Cisbassac).

có hạc đen đến chầu, vượn xanh

GĐTTC, tập 1 tr. 72 viết:

cúng quả. (GĐTTC, tập 1, tr. 104).

“Sách Đại Nam nhất thống chí

Aubaret, tr.269, viết:

về tỉnh An Giang nói núi tên Ca

- Un monument à sept

Tích. Trong bộ GĐTTC Trịnh

gradins superposés (that-cap-

Hoài Đức viết Ca Âm”. Vì hai

phu-thu): thất cấp phù - ? qu’ils

chữ giống nhau, cần xét lại.

embellierent de Trân Tang

Nhưng lấy theo sách PCGBC,

et de Xa Loi sortes de perles

ông Trương Vĩnh Ký là người

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

451

bản xứ đã nhìn nhận có núi Ca

Núi Cậu: đt., miễu nhỏ thờ cậu Trày, Âm vậy thì hai chữ “Ca Tích” là cậu Quí, hạt Biên Hòa có nhiều

không đúng. Chỗ này, dịch giả

(ĐNQATVHTC).

là Nguyễn Tạo nhận định trúng,

Núi Châu Thới: đd., tên hòn núi duy nơi đoạn tiếp, ông viết “cách

nhỏ, độ 60m, bề cao, tại làng.

phía đông nam chỗ đầu Náo

Bửu Hòa, tg. Chánh Mỹ Thượng,

Khẩu (cửa chầm)...”, Cửa chầm

t. Biên Hòa NV., trên núi có chùa

là gì và chỗ đầu Náo Khẩu là Hội Sơn, vì ở gần đường Sài Gòn gì, nơi đoạn này, rõ lại ông quá

nên kể như danh thắng và được

dốt, không biết “vàm” là gì, nên

nhiều người đến viếng. Chữ gọi

ông dùng chữ “cửa chầm”, và

Châu Thới Sơn, nếu đọc Chiêu Náo Khẩu đúng ra là Vàm Nao

Thái thì dân địa phương lạc lối

mà ông vì chút tự ái mình là cử

hiểu lầm.

nhân Hán, nên không chịu khó

Khi còn thuộc Pháp, một nghị

hỏi lại người bản xứ, thành thử

viện quản hạt, khẩn nguyên hòn

công việc phiên âm của ông hóa

nên gọi theo tên y là montagne

ra vô dùng nếu không nói đã đầu

Blanchy (tên đủ Paul Blanchy).

độc cả những thế hệ tiếp nối. Nay

Khi binh Mỹ ở đây đã bắn phá

tôi lấy đoạn đọc trong bản dịch

lấy đá hư nhiều. Ngày xưa, binh

NKLTĐD, tr. 74 của T.T.T. mà

Hòa Nghĩa Lý Tài đã chiếm cứ

chép ra đây về núi Ca Âm: (Xem

nơi đây một lúc, xưng đảng Thiên

trương sau):

Địa Hội sau bị Tây Sơn đánh dẹp.

Núi Ca Âm cao 10 trượng, châu vi

2) Au Sud, celles de Châu

7 dặm, cong đuôi lên mà dài (sic)

T h ớ i , c o m p o s é e s d e d e u x cách đầu Vàm Nao về hướng đông

mamelons, dont le plus élevé est

nam 3 dặm, có giáng hương, tốc

connu sous le nom de “montagne

hương, sanh sản ở đó. Hướng

Blanchy” (60 mètres de hauteur)

đông trông xuống đồng bằng,

(monographie Biên Hòa, 1901,

hướng tây ngó ra hồ chằm, dân

tr. 5)

ta và dân Thổ cày cấy chăn nuôi

Dịch: Hướng nam, có núi

và chài lưới ở dưới ấy.

Châu Thới, hai ngọn, ngọn cao

Dịch thuật như vầy có phần

nhứt gọi núi Blanchy (là tên một

thiệt thà và tin cậy được hơn.

người Pháp có thế lực lớn thời

Aubaret tr. 225 viết Nau Khau

thuộc Pháp được bầu làm hội viên

thay vì Náo Khẩu.

hội đồng Quản Hạt (conseiller

Núi Cấm: đd., một trong dãy Thất colonial). (Núi Châu Thới, cao 60

Sơn, cao 700m, choán giữa ba

thước Tây).

làng Lễ Trí tg. Thanh Y và làng Núi Chơn Giùm: đd th. An Giang;

Thuyết Nạp với làng Vĩnh Trung Chơn Giùm Sơn (PCGBC TVK).

tg. Thanh Ngãi, t. Châu Đốc NV.

Cơ Me: phnom cơn kan com (di

Núi Cậu: đd., Bửu Sơn.

cảo TVK tr. Le Cisbassac).

Tên một hòn núi nhỏ dựa chân

Aubaret trong GĐTC, gọi

núi Sập (Thoại Sơn) NV.

đây là núi Châu Sum, có nhiều

https://thuviensach.vn

452 TVTNMN

thổ sản quí như giáng hương

Phnom con kan cõm: không

mộc, bạch mộc hương, tiêu mộc

dịch được, vì tự điển không đủ

bay (sic), khí trời trong sạch,

chữ. Nay tôi viết đoạn này, nếu

mây và núi kết thành từng,

có sai xin chớ cười nhạo. Nếu tìm

trông từ xa như một bông sen to,

được điển kan com, thì cũng dịch

phong cảnh lạ lùng. (Xem Chơn

được địa danh “ Cần chông” cũng Giùm Sơn).

viết kan com tựa tựa như vậy. Ta Kan com = chần chọm = chơn

có danh từ “con chàng hiu” nhỏ

giùm.

con mà chơn cẳng rất dài, chàng

Núi Chơn Sum (NKLTĐDCTTT,

hiu hót cổ, nói nghe sợ mà không

tr. 76).

biết nó có hót cổ ai chưa. Trong

Núi Chân Sâm (GDTTCNT, tập 1,

tự điển Miên Pháp J.B.Bernard,

tr.75).

có chữ:

Hai địa danh nầy không có

kâchănh, kânchănh chék:

trong PCGBCTVK. Trái lại trong

petite grenouille verte à

tập nhỏ của ông Trương Vĩnh Ký,

longues pattes qui fait dessauts

có viết rõ ràng: núi Chơn Giùm.

gigantesques. - Kânchănhchék

(tr.49).

òi lut tum tasâr, etc ô grenouille Vậy tôi xin đọc tên núi theo

verte, saute sur la colonne...

ông T.V.K. còn về hình tích mô tả, (chanson). Dịch: kâchănh, loại

dựa theo bản dịch Nguyễn Tạo:

“chàng hiu” sắc xanh, có tài nhảy

Núi Chơn Giùm: đd., ở địa phận xa kinh khủng. Có câu hát rằng:

phủ Chơn Giùm Cao Miên, cách

chàng hiu chàng hiu, hãy ôm cột

bờ phía tây bắc dòng sông Vĩnh

đình”.

Tế 5 dặm; hình núi như hoa

Phnom con kan com và Cần

sen mọc trên mặt đất sườn núi

chông “srok kancon”, tôi định lấy

cao nhọn, hang hóc gồ ghề, mây

chữ nầy Núi chơn chàng hiu, xứ

trắng thường bay phất phới, đây

sốc chơn chàng hiu. (Xem thêm

là vượng khí của mỏ bạc (sic) bốc

Chơn giùm sơn).

lên. Thổ sản có những cây giáng

Núi Chứa Chan: đd., tên núi cao hương bạch mộc hương, sa nhân,

803 thước Tây, ở làng Gia Ray,

sao mộc, các vật quí nầy, người

tổng Tập Phước, thuộc Biên Hòa.

Tàu, người Miên khai thác, nhà

Núi Chúa: đd., núi cao 584m. sau

cất kế nhau kết thành thôn chợ

lưng châu thành Côn Sơn NV.

chia nhau thu lấy nguồn lợi

Núi Chút (sic) đd th. An Giang NV; thiên nhiên chằm rừng sông núi.

Chút Sơn (PGBC TVK).

(GDTTC, tr. 76).

Cơ Me: phnom chuk (di cảo

Cơ Me: phnom con kan com

TVK tr. Le Cisbassac).

(di cảo TVK trong le Cisbassac).

Dịch: núi chóp mao.

Aubaret tr. 228 kể các cây

Chuk: toupet de cheveux que

mọc trên núi có: giáng hương,

les enfants portent ordinairement

bạch mộc hương, tiêu mộc bay,

jusqu à leur entrée à la pagode (tự

và sa nhơn.

điển Miên Pháp J.B Bernard):

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

453

chùm tóc của con nít Miên chừa

tháng, một năm, hay đôi ba năm

vá trên đầu như cái chóp mao,

tùy ý, hoặc để học cho thành tài

khi nào vào chùa xuống tóc để đi

hoặc để nhờ cửa Phật núp cho

tu và cũng vừa đi học chữ nghĩa

qua một cơn nguy ngập hay dao

vì chỉ có chùa là nơi dạy dỗ dân

động cõi lòng (trốn nợ hay lánh

Miên học chữ học đạo và học cách

mặt một người nào đó, v.v...). Duy

ăn ở đời khi vào chùa ở như vậy,

phải ở chùa cho trọn lời khấn hứa,

khi ấy mới cạo trọc lóc đi, và gọi

nếu nửa chừng bỏ cuộc thì tội còn

“xuống tóc”.

nặng hơn không đi tu.

Người Miên có nhiều lối tu,

c) tu trọn đời, trọn kiếp; và xin nói sơ lược để tạm hiểu:

phải hành xác, lựa một nghề khó

a) có cách tu chỉ có nội 24

ai làm được thì công quả càng

tiếng đồng hồ, tôi gọi là “tu tắt”

cao, tỷ dụ lãnh mạng ban ngày

vì lối nầy ít lầm lỗi ít mang tội

nghỉ ngơi cho khỏe, đến tối phải

nhứt, vì quá vắn tắt làm gì có tội

ra nghĩa địa lựa những mồ hoang

cho kịp. Và từ đây không phải tu

không ai thăm viếng, đọc kệ kinh

cho mình, mà tu để đền ơn trả

cầu mong siêu rỗi linh hồn người

thảo hoặc cho cha hoặc cho mẹ

bạc số dưới núm mộ kia. Nghe thì

đã qua đời: trong một ngày tròn

dễ, nhưng khi thực hành rất khó,

ấy, kẻ đi tu phải chịu xuống tóc

phải thuộc kinh làu làu và phải

cạo luôn cả chân mày tóc con

có nhiệt tâm hành đạo.

trụi lũi, vì theo người Miên, chân Ngoài ra phép tu theo Miên có

mày là đầu dây mối nhợ của sự

phần không như bên ta, thức ăn

tỏ tình, khi nhướng lên nhướng

là do sự đi khất thực xin về, tùy

xuống quả là làm ám hiệu việc

nhiều nơi thí chủ cho ăn món gì

tây tà; phải chịu hoàn toàn bỏ

cũng được, nếu sát sanh thì đã có

hết y phục ngoài đời, và khoác

người kia gánh chịu. Kẻ chơn tu

lên mình mảnh áo vàng của sãi

đi hành khất đủ chỗ đủ nơi không

chùa, cũng không cần học kinh

kén chọn, nhưng gặp kẻ dối thế

học kệ trước duy phải chịu khó,

thì cũng không ai để ý làm gì,

ngoài giờ cơm nước, phải quì gối

công đức hay là tội lỗi, có lương

trước bàn Phật và phải nhái y

tâm tự biết.

mỗi tiếng kinh của một sãi quì kế

Ngoài ra chỉ ăn một ngọ,

bên mình đọc nho nhỏ cho mình

nhưng nay đã thấy sư sãi dự tiếp

nói theo những câu kinh sám

tân rồi?

hối ăn năn xin tội cho người quá

Núi Dài: đd., tên núi thuộc Châu Đốc vãng. Người đã mất dường như

(PCGBTVK).

gỡ nhẹ tội, người con tu tắt dường

Núi thuộc dãy Thất Sơn, làng

như trả cho cha mẹ một đôi phần

An Túc, tg. Thanh Lễ, (Châu công ơn mang nặng đẻ đau, thiệt

Đốc).

là lưỡng toàn kỳ mỹ.

Núi Dinh: đd., tên núi lớn ở phủ

b) tu có kỳ hạn, tùy nơi mình

Phước Tuy, tục kêu là núi Mô Xoài và không ai ép buộc, tỷ như sáu

(Mọi Xoài). (ĐNQATVHTC).

https://thuviensach.vn

454 TVTNMN

Núi Đá Dựng: đd., tên núi ở vùng

Le monticule Thach Hoa est

Hà Tiên (PCGBCTVK). Đã làm

situé dans le village de Binh

tiêu đề cho bài thơ sau đây của

Tân, canton de Phuoc Vinh. Ce

Mạc Thiên Tứ đề là “Châu nham

monticule abonde en pierres à

lạc lộ”:

feu (silex) et c’est pour cela qu’on

Biết chỗ mà nương ấy mới

le nomme Go mui khoi.

khôn,

Núi Đá Trắng: đd., tên núi ở Biên Bay về đầm cũ mấy mươi

Hòa: Bạch Thạch Sơn

muôn

(PCGBCTVK). Núi ở cách

Đã giăng chữ nhứt dài trăm

hướng Tây tỉnh lỵ mười dặm,

trượng

hướng Nam dòm qua Chợ Bến

Lại sắp bàn vây trắng mấy

Cá (NKĐDC).

non

Nơi đây, ngày trước có tê

Ngày giữa ba xuân ngân

ngưu, voi tượng, nai hươu ở cả

phấn vẫy

bầy. (Aubaret, tr.147).

Đêm trường chín hạ tuyết

Núi Đại Bà Đế: đd., (không có trong

sương còn

PCGBCTVK).

Quen cây, chim thể người

T.T.T. viết: “Núi Đại Bà Đế

quen chúa

ở về hướng đông nam núi Chơn

Dễ đổi ngàn cân một tấc son.

Sum cách ngọn trung lưu sông

(Cách Thạch động về phía

Vĩnh Tế về bờ hướng tây bắc một

tây bắc một ít, có một dãy núi

dặm, có nhơn dân cất nhà ở đó.

đá xanh, bích lập, đó là núi Đá

(NKLTĐDC, tr. 77).

Dựng nầy. Châu là châu ngọc, Nguyễn Tạo: (GĐTTC, tập

nham là núi đá. Lạc là rơi rớt. Lộ

1, tr.75) thêm: “Núi có nổng

là con cò trắng. Cách đây không

cao hang lớn, dốc hiểm hố sâu

xa, vùng Rạch Giá thuở ấy có Sân thông đỏ tre xanh, cây cối thạnh

Chim, gọi “Điểu đình”. Bài thơ

tốt, dân miền núi làm nhà ở

nầy đúng là kiệt tác. Thi sĩ, mẹ

theo đấy.

Aubaret tr.229 nói núi nầy có

Việt cha Trung Hoa, sử dụng ngòi

xích sam thanh trục, do đó ông

bút nôm như trên, không phải ai

N.T. viết “thông đỏ tre xanh”.

cũng làm được).

Núi Đài Tố: đd th. An Giang NV; Đài Núi Đá Dựng: đd., tên núi thuộc Hà

Tố Sơn (PCGBC TVK)

Tiên (PCGBCTVK).

Cơ Me: phnom khtô (di cảo

Núi Đá lửa: đd., tên núi ở Biên Hòa: TVK tr. le Cisbassac).

Thạch hỏa cang ( PCGBCTVK).

Không biết phải núi Đài Tố

(Thach Hoa: pierre à feu

nầy, và núi Đài Tốn của bản N.T.

Aubaret).

và bản T.T.T. là một hay không. Vì Núi thuộc làng Bình Thạnh,

núi Đài Tốn, hai bản cắt nghĩa là

có nhiều đá lửa, mùa hè, nắng

núi ở về hướng Thìn Tỵ, tức cung

nóng, thấy xẹt lửa trông như sao

Tốn, nên gọi Đài Tốn, cắt nghĩa nháy (NKĐDC).

nghe thông, lại nữa núi cao như

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

455

cái đài. Vậy xin giữ địa danh nầy:

Đài Tốn. (Cung tốn phương vị

“Đài Tốn Sơn”.

đông nam).

M ộ t đ à n g k h á c , t r o n g

Cách phía đông núi Ngất

PCGBCTVK, tr.49 viết hai

Sum hơn 10 dặm, đứng cao chất

lần như vầy: cột “en annamite

ngất riêng một mình, xa trông

vulgaire” cột en caractères chinois

thấy suối treo trắng xóa, khói

14/ Núi Đài Tố h.50 t.circ. 20)

đeo lưng chừng núi la đà, khiến

14/ Đài Tố Sơn.

nhớ câu “nghêu ngao vui thú yên

(tôi nhìn kỹ không thấy dấu

hà” trong bộ chén trà kiểu Mai mất hay lu chữ “n” sau chữ “tố”.

Hạc. Trên núi có những nào trầm

Vậy xin chừa để xét lại sau nầy).

hương, tốc hương, súc sa, sao mộc,

Nếu xét địa danh Đại Tố là

giáng hương, thông, trúc, sum sê

không có, thì tưởng nên đem chữ

tươi tốt có đường tắt quanh co, có

phnom khtô, cho qua địa danh

dấu chơn người lai vãng. Gần đây

Đài Tốn vậy.

có đồng ruộng, ngoài xa có chằm

(khtô: không có trong tự điển,

ao, kẻ cày người đánh cá, xa nữa

xin chừa lại sau sẽ dịch).

còn nghe tiếng gà gáy dưới bóng

Dựa theo chữ khtô, định

trăng, tiếng chó sủa trong thôn

Trương Vĩnh Ký dịch Đại Tố Sơn

xóm, quả là cảnh huống yên hà

là đúng, còn chánh tả Đài Tốn

ngoài cõi tục. (Theo GĐTTG).

Sơn, hai ông dựa theo điển nào

Aubaret tr. 288 kể trên núi

dám nói núi day hướng tốn, cần

có cây trầm hương, tốc hương,

coi lại.

túc sa, (mật) tiêu-mộc-bay, giáng

Ngày nay từ năm 1975, có

hương, và cây xam trúc? (nguyên

nạn hốt và thủ tiêu sách. Nhưng

văn tiếng Pháp như sau: “Dai

tôi vẫn theo thói xưa, giữ tục cũ

Ton Son (volcan). La montagne

: không thầy đố mầy làm nên.

de Dai Ton, haute de 50 trương,

Trong khi đang phân vân giữa

a 20 lis de tour et est située dans

hai địa danh “Đài Tố” (dựa tiếng

le sud-est de Vinh Te (canal) et

Cơ Me “Phnom ktô” (TVK) và “Đài dans le nord-ouest de Toai Ha.

Tốn”, nay lấy bản dịch G.Đ.T.C.

Elle est très élevée et comme elle

(Trịnh Hoài Đức) Aubaet dịch ra

correspond à la division thin thi

Pháp văn làm chứng tích (xem

(sic) du bat quai, laquelle division

thẻ Núi Đài Tốn (Đài Tốn Sơn)

est aussi appelée Tôn, on a nommé

riêng và chừa về sau định đoạt :

Dai Tôn cette montagne, qui git

(xem qua thẻ có Pháp văn).

à l’est de celle de Ngat Sum et Núi Đài Tốn : đd., Đài Tốn Sơn. (th.t au sommet de laquelle il existe

An Giang, N.V).

un pic plus élevé que tous ceux

Cao 50 trượng, châu vi hơn

d’alentour. Les ruisseaux qui se

20 dặm, ở phía đông nam sông

précipitent du sommet tombent

Vĩnh Tế, phía tây bắc của Thoại en blanche écume semblable à

Hà, Hình như như cái đài cao

une étoffe blanche / A la cime est

ở về hướng Thìn Tỵ, nên gọi là

un cratère qui lance de la fumée.

https://thuviensach.vn

456 TVTNMN

On trouve sur cette montagne

Cette montagne est un des dix

le tram huong, le toc huong, le sites ou aspects remarquables de

tuc sa, le tieu moc bay, le giang la province de Hà Tiên.

huong et le xam truc (arbres); Núi Đông Thổ: đd., thuộc Hà Tiên.

ces différents arbres sont très

NKLTĐDC, tr. 95, bản dịch

beaux. Des sentiers sinueux se

Thượng Tân Nhị, viết: “Núi Đông voient sur la montagne; ils sont

Thổ, ở xiên về hướng đông Hòn

fréquentés par ses habitants.

Chông 77 dặm lớn nhỏ chia đúng

Auprès sont des champs cultivés,

châu vi 5 dặm khe Vạn Thanh

au loin sont des arroyos ou cours

giáp ở hướng đông. Suối Nạ (hay

d’eau; cela permet aux habitants

là Nứa là dừa) giáp ở hướng tây.

d’être à la fois agriculteurs et

Dưới chơn núi về hướng bắc, có

pêcheurs.

lạp hộ đi săn, và ăn ong làm nghề

On entend en ce lieu sauvage,

nghiệp”.

par une nuit de clair de lune,

Aubaret, tr. 272 cho ta vài địa

le chant du coq et l’aboiement

danh viết theo ông như thế nầy:

du chien. En résumé, c’est un

montagne de Dong Tho (terre

séjour extrêmement pittoresque.

de l’Est)

(p.228).

ruisseau Van Thanh

Núi Địa Tạng: đd., tên núi ở Hà Tiên autre ruisseau appelé Diua

(Địa Tạng Sơn (PCGBCTVK).

Tuyên

Ở về hướng bắc tỉnh lỵ cách

Núi Hang (Giáo Sơn) (theo Thượng núi Phù Dung 5 dặm, trên có

Tân Thị, NKLTĐDC, tr. 93)

chùa Địa Tạng, nên đặt tên theo.

Nguyên văn của T.T.T.: “Núi

(NKLTĐDC, tr. 93).

Hang (Giáo Sơn) ở về hướng tây

GĐTTC, tập 1 tr. 104, Nguyễn

tỉnh lỵ Hà Tiên cách hướng tây

Tạo viết: “... Chùa này công đức

núi Lộc Trĩ 4 dặm, uốn cong theo

trang nghiêm, ai vào cửa chùa thì

mé biển, ba hòn đứng như chưn

thấy giảm bớt lòng tục tham sân,

vạc, cây cối mọc thưa thớt, dưới

thật là cảnh giới làm bực thang đi

có sốc Thổ ở”.

đến non Tựu. Đúng là cảnh “Tiêu Nguyễn Tạo lại gọi núi Cáo

Tự biểu chung” trong 10 cảnh Hà

hay Táo. GĐTTC, tập 1, tr.104

Tiên vậy”.

viết:

Aubaret, tr.268 viết: “Cette

“Núi Cáo hay Táo. - Ở phía

pagode (Dia Tang) a une grande

tây trấn cách thôn cư Lộc Trĩ 2

réputation de mérites et de

dặm rưỡi, ôm quanh theo Vũng

vertus; les soucis de ce monde

biển, có ba ngọn đứng thẳng. Cây

disparaissent quand on en

cối thưa thớt, những nhà chài lưới

franchit le seuil, comme cela

tụ ở bến nước, những sách mọi

avait lieu jadis dans le territoire

nhóm ở trong rừng, riêng có lạc

de Tưu Lanh (Chine), lorsque, au thú ở miền sơn hải”.

lever du soleil, résonnait la cloche

Aubaret, tr.268, viết: “La

de la pagode de Thiêu.

montagne de Cao Sơn est dans https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

457

l’ouest de la citadelle à la distance

Núi Nai: đd., núi ở xã An Hòa, tg. Hà de 4 lis et demi, et suit dans son

Thanh Gi (Hà Tiên) (VNTĐLVĐ)

contour la forme du rivage de la

Mũi Nai: đd., núi Mũi Nai,

mer. A son sommet s’élèvent trois

một danh từ nữa để gọi Núi Nai

pics. Elle ne possède pas beaucoup

và núi Gò Nai hay xóm Mũi Nai d’arbres. Ses habitants sont des

ở Hà Tiên, một danh thắng kể

pêcheurs qui demeurent auprès

trong bài thơ:

du rivage et des Cambodgiens

Lộc Trĩ thôn cư của Mạc

dont les maisons existent du côté

Thiên Tứ trong Hà Tiên thập

de la forêt. Chacun ainsi y est fixé

cảnh:

selon ses gouts.

Lâm Lộc ai rằng thú chẳng

Núi Gành Rái: đd th. NV gần Vũng

thanh

Tàu Thát Cơ Sơn (PCGBC TVK).

Nửa kề nước biếc, nửa non

(Xem Gành Rái).

xanh

Cơ Me: phnom dan anrèk (di

Duỗi co chẳng túng kiền khôn

cảo TVK trong le Cisbassac).

hẹp

dan anrèk, c.v. đơm dăngrèk:

Cúi ngửa vì tuân đức giáo

cây đòn gánh.

lành.

Ông Nguyễn Tạo dịch “ Ghềnh

Lưu loát hưởng dư ơn nước

Rái” là núi Lãi Ky. Ông Thượng thạnh

Tân Thị chấm dấu lộn và viết Lái Ê hề sẵn có của trời dành

cơ. Thí sanh đi thi lựa chữ nào cho Đâu no thì đó là An Lạc

vừa ý giám khảo? Duy ông T.T.T.

Lựa phải chen chân chốn thị

năm 1906 có làm bài thơ nầy xin

thành.

ghi lại:

(Lộc là nai; Trĩ là mỏm núi.

Gành Rái là đây có phải

Thôn Cư: chỗ dân cư ở.

không?

Nhơn hình thế cảnh trí mà

Xung quanh tinh những nước

đặt tên, và muốn biết có giống

mênh mông.

chăng mỏm nai, thì phải từ

Sóng xao cát dập không đầy

ngoài khơi xa trông vào thế nào

bụng.

là núi Mâm Xôi, núi Tượng, núi

Nắng dãi mưa dầu đã thấm

Hồ, và đây là núi Mũi Nai vậy.

lông

(Theo Đông Hồ).

Nào biết mò tôm cùng bắt cá

Núi Lộc Trĩ cách hướng tây

Chỉ hay đón gió với ngăn

tỉnh lỵ 13 dặm. Cây cua (giải thọ)

giông

treo ở sườn non. Ngọn bút cặm kề

Biển dâu mấy độ lần qua khỏi

sông Hán. Vượt ở đất bằng mà

Còn đó trơ trơ với hóa công.

gối nơi bãi biển, suối nước ngọt,

Núi Giai: đd., một trong dãy Thất ruộng đất tốt, nhà cửa quanh

Sơn trong làng Vĩnh Trung tg.

quẩn dưới chân núi. (NKLTĐD,

Thanh Y, th. Châu Đốc, NV.

tr.93).

Núi Gò Nai: đd., Lộc Trĩ San Hòn Nai: đd., tên một hòn ở

(PCGBCTVK).

Hà Tiên (PCGBCTVK).

https://thuviensach.vn

458 TVTNMN

Núi Gò Nai: đd., tên núi ở Hà Tiên: Núi Khê Lập: đd th. An Giang NV; Lộc Trĩ Sơn (PCGBCTVK).

Khê Lập Sơn (PCGBC TVK).

Gọi Núi Gò Nai, có lẽ nhiều

Cơ Me: phnom crak cơn kan

người ngớ ngẩn, gọi đó là Lộc Trĩ

(di cảo TVK tr. le Cisbassac).

Sơn có lẽ mau hiểu hơn. Thượng Núi Khê Lập, cao 3 trượng

Tân Thị, trong NKLTĐDC, tr.93

châu vi 3 dặm, cách Vàm Nao về

viết: Núi Lộc Trĩ, cách hướng tây

hướng đông nam 5 dặm. Nhường

tỉnh lỵ 13 dặm. Cây cua (giải thọ),

núi Ca Âm, lui về hướng đông

reo ở sườn non, ngọn bút cặm kề

nam, dưới núi có ruộng để cày cấy,

sông Hán. Vượt ở đất bằng mà

có chầm để chài lưới, dân nhờ đó

gối nơi bãi biển, suối nước ngọt,

mà sanh lợi (NKLTĐDC, tr. 75).

ruộng đất tốt, nhà cửa người ta

GĐTTC, tập 1 tr. 72 bản N.T.

quanh quẩn ở dưới chưn núi”.

viết Khê Liệp (sic).

Aubaret, tr. 268, viết: “La

Lời bàn: Giám khảo không

montagne de Loc Tho est située à hỏi mà sĩ tử lại ngứa miệng, đến

13 lis dans l’ouest de la citadelle.

nay tôi mới hiểu nguyên do vì

On y trouve l’arbre Giai Tho (Vo sao tôi thi rớt mãi. Những thẻ

Cua).

này tôi thường trình cho anh Lê

Le sommet en est aussi pointu

Ngọc Trụ duyệt. Và anh thường

qu’un pinceau à écrire. Une

ép tôi phải dịch các tiếng Cơ Me

partie de cette montagne est

ra tiếng Việt. Đối với thẻ này,

baignée par la mer. Elle possède

anh không hỏi mà tôi gạy cho ra

une bone terre, bien grasse, et des

chuyện nên mới có lời hẳn chấn

ruisseaux d’eau douce.

như trên.

Ses habitants ont établi leur

Phnom crak cơn kan, nguyên

demeure au bas et autour de

câu tôi bí đến hai chữ mà cũng

sa base. Elle compte parmi les

làm tài khôn. Phnom: núi;

dix sites remarquables de la

crak (đọc chrắc); très incliné:

province.

nghiêng triềng: cơn (đọc chơn);

Núi Hòn Đất đd th. An Giang NV; chân cẳng; kan: (kâng) (có nhiều

(thuộc làng Xuân Tô, tg. Qui

nghĩa khác nhau:

Đức).

Kâng: entasser, réunir sur

Cơ Me: phnom dei (di cảo TVK

un bras; troupe, cortège: tựu lại

trong le Cisbassac).

một chỗ;

dei: đất.

- Se dit d’un bruit confus: có

Núi Đất: đd., tên hòn núi trong làng tiếng ồn ào lộn xộn;

Sơn Long Thôn, tg. An Phú Tân,

- Bracelet, collier, anneau,

th. Phước Tuy (Bà Rịa) NV).

roue: vòng, kiềng, bánh xe (biết

Núi Két: (sic TVK): đd., tên núi thuộc lựa chữ nào?);

tỉnh Châu Đốc (PCGBCTVK).

Tại sao cổ nhơn ở đây không

Núi thuộc dãy Thất Sơn trong

dựa theo tiếng Cơ Me mà gọi núi

hai làng Xuân Tô và Nhà Bàng,

nầy tỷ dụ: núi Chơn Kiềng, lại đặt tg. Qui Đức.

tên hoàn toàn Việt là Khê Lập?

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

459

Khê Lập hiểu là núi có khe

Nhờ PCGBCTVK, mới biết

đứng thẳng, được không?

đất Lình Quỳnh, còn tên nữa là

Thiệt là chọc ổ ong để chờ

Hà Dương (xem chữ ấy).

ong ra đánh. Lúc còn nhỏ được

Aubaret, tr.270, viết “la

giấy cho lên học trường Xách Lu,

montagne de Linh Quinh...”.

tên Pháp là collège Chasseloup-

Núi Lò Gốm, đd ở NV, Bửu Phong

Laubat, Ba tôi hỏi nghĩa là gì, Sơn ( PCGBC TVK).

lúc ấy tôi đáp tỉnh bơ: “trường

Xưa, đây là nơi làm lò hầm

săn chó sói ở đằng kia kìa”, nay

ngói gạch, đồ gốm, gọi Hòn Gò

Ba tôi đã mất tôi còn chưa đền

Đào, chữ gọi Đào Cang. Cũng gọi tội dịch ẩu.

Đào Lư.

Núi Làng Giao: đd., tên núi

Cơ Me: phnom dan dàv (di cảo

ở Biên Hòa: Làng Giao Sơn

TVK tr. le Cisbassac).

(PCGBCTVK).

(Trong Aubaret viết Đao Kan).

Theo một người cố cựu thuật

Trên núi, trước đây có chùa

lại, đây là núi Lang Giao, Lang

Bửu Phong, bên tả có hòn đá hình

là cái chái nhà, chớ không phải

đầu rồng, bên hữu có một tấm đá

Làng.

hình cái giường nằm của nhà sư

La montagne Lan Giao est

(NKLCTDC).

située sur le huyen de Long

Aubaret, tr.146: “Au sommet

Thanh, à une distance de 132 lis

de la montagne se trouve la

et demi dans le nord-est de la

pagode bouddhique dite de Bao

citadelle. Elle possède une source

Phong. A sa gauche se dressent

nommée Khư Thư; elle est très

de grandes pierres que l’on a

boisée et couverte de forêts très

appelées Tête-de-Dragon (Long

sombres. Des Moi ont établi là

Đầu) et à sa droite existent des

leurs demeures, disputant ainsi

rangées de pierres planes qui

le sol à une grande quantité

ont recu le nom de Tien San (lits

de tigres, de rhinocéros et

de bonzes). Tien San: tiên sàng?

d’éléphants. (Aubaret, p. 152).

Giường người tu hành nằm.

Núi Lăng: đd., gò có chôn mộ dòng

Phnom dan dàv: chừa sau

họ Mạc đất Hà Tiên (xem Gò dịch.

Bình San).

Dav : vestige (J.B. Bernard)

Núi Lình Quỳnh: đd., tên núi

Dàv : ?

ở Hà Tiên: Lình Quỳnh Sơn

Tuy nhiên hiểu chữ “dàv” Cơ

(PCGBCTVK).

Me nghĩa là gì, nhưng tiện đây tôi

Ở cách hướng bắc trấn 120

xin đưa một ý kiến : có lẽ cổ nhân

dặm. Về hướng tây bắc nhiều

không cần hiểu nghĩa và đã âm

rừng gò, hướng đông nam có

theo tiếng Cơ Me “dàv” ra núi Gò

nhiều chằm ruộng. Dân ta, dân

Đào, rồi dịch nôm là núi Lò Gốm.

Thổ và người Tàu ở xen lộn trồng

Monographie tỉnh Biên Hòa năm

tỉa, sống chung. (NKLTĐDC,

1901 lại gọi núi Lò Gạch, trên tr. 94).

núi có chùa Bửu Phong và hai https://thuviensach.vn

460 TVTNMN

danh thắng là Long Đầu Thạch

đích thị (sic) Núi Nứa, theo chữ

(tête de dragon) và Hổ Đầu (tête

để lại của T.V.K.

de tigre). (Monogr. tr.5). Nguyên

Cơ Me: phnom rolien (di cảo

văn: “A l’ouest, celle de Lò Gạch.

TVK trong le Cisbassac).

Au sommet de l’une d’elles se

(Trong GĐTC Aubaret tr. 153

trouve la pagode de Bửu Phong

Sa Truc: nui mai (núi mây, rotin).

(précieuse montagne) construite

Núi cách hướng Đông tỉnh lỵ

sous le règne de Gia Long. Cet

Biên Hòa 80 dặm, trên núi có mọc

édifice est entouré d’énormes

nhiều tre cát, người gọi nứa, chữ

blocs granitiques très vénérés des

gọi Sa Trúc Sơn, (Nguyễn Tạo gọi

indigènes. Les deux plus beaux

lồ ồ, tre giang).

sont appelés Long Đầu Thạch

(Biên Hòa, có một núi, tên chữ

(tête de dragon) et Hổ Đầu (tête

gọi Sa Trúc Sơn, trong PCGBC

de tigre).

T.V.K phiên âm là Núi Nứa, trong Núi Lò Thổi: đd., chữ Thiết Khâu Aubaret viết Núi Mai (dầu cho đổi Sơn (PCGBCTVK).

lại là “ mây” (roi mây, dây mây), Núi thuộc t. Biên Hòa, nơi

trong Nguyễn Tạo gọi Núi Lồ Ồ, đây có chợ Lò Sắt, ngày xưa dân

thật là rắc rối. Nay tra kỹ trong tự

ở vùng mở lò rèn đập sắt để cung

điển Cơ Me Bernard có chữ roliek:

nạp thuế.

petite espèce de bambou épineux

Thượng Tân Thị dịch: núi

à noeuds très rapprochés, cùng

Thiếc (sic) - cương.

loại với resey, rosey, còn trên

(Trong GĐTC Aubaret tr. 164

đây theo di cảo T.V.K để lại là viết Tiet Go, phải đọc Thiết Gò:

chữ rolien, vậy dựa theo rolien, núi Lò thổi và khi ông viết Tiet

roliek và câu Pháp văn dịch loại

Lo, phải đọc Thiết Lô).

tre mắt nhặt giao lóng (à noeuds

Núi Long Ẩn: đd., tên núi ở Biên rapprochés, tôi xin giữ địa danh

Hòa: Long Ẩn Sơn (PCGBCTVK).

núi này... là Núi Nứa, vì trúc Lồ

(Cách tỉnh lỵ hơn bốn dặm

Ồ vẫn mắt thưa dài lóng hơn nứa

(T.T.T). Trên núi trước đây có

nhiều.

miễu Văn Thánh.

Nhưng khảo ra ở Bà Rịa xã

Dưới chân núi Long Ẩn có

Sơn Long Thôn, tg. An Phú Tây,

thủy tinh thạch (Aubaret, tr.146).

đã có Núi Nứa sẵn rồi, vậy tôi xin Núi Lớn: đd., tên núi thuộc Châu chừa cho hậu lai định đoạt, hay

Thành Vũng Tàu NV., có đường

ông Nguyễn Tạo khi gọi Núi Lồ Ồ

nhựa bọc chung quanh và

là ông có lý của ông ấy và tôi đã

một đường mòn đưa lên một

nói oan cho một người đã khuất.

ngôi chùa Cam Bốt và một

Núi Mây (Vân Sơn): đd., ở Hà Tiên.

dòng suối nhỏ trong rừng rậm

NKĐDC, tr. 93. Thượng Tân

( VNTĐLVĐ).

Thị viết: “Núi Mây (Vân Sơn)

Núi Mai: đd., th Biên Hòa (đáng ra hướng bắc cách núi Địa Tạng

Núi Mây: Sa Trúc Sơn), nhưng

một dặm, trong núi có dựng chùa

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

461

Bạch Vân, cảnh giới vắng vẻ, bờ

Đây là núi then chốt miền

tre xanh rậm. Trong 10 cảnh ở

Nam nên gọi Trấn Biên Sơn. Các

Hà Tiên, “Thạch Động thôn vân”

dịch giả không cẩn thận nên viết

đây là một.

lại nhiều tên làm vậy, thật đáng

Aubaret, tr. 268, viết: “Van

buồn cho Nho học cận kim.

Sơn (volcan) - La montagne de

Kompra không có trong tự

Van est au nord et à un li et demi

điển J.B.Bernard, lại có chữ.

de la montagne de Dia Tang.

Kompréa: orphelin, dịch svày

La pagode Bach Van est bâtie

kompréa: xoài mồ côi? ? (chừa

à mi-côte de la montagne. Les

người đi sau dịch).

environs sont inhabités.

Núi Nam Sư: đd., th. An Giang NV; Le chemin qui conduit à la

Nam Sư Sơn (PCGBC TVK).

pagode est brodé de bambous

Cơ Me: phnom tràs (di cảo

très épais et formant berceau.

TVK trong le Cisbassac).

Auprès de la pagode se voit une

Núi Nam Sư cao 8 trượng,

magnifique végétation en arbres

châu vi 2 dặm, cách Vàm Nao

et en fleurs. Au sommet est un

về hướng đông nam 2 dặm,

cratère qui lance une fumée

ở về hướng nam núi Ca Âm

blanche semblable à un nuage;

(NKLTĐDC, tr.75).

cette fumée sort sans cesse, du

Aubaret tr.225 viết: “La forme

matin jusqu’au soir.

de cette montagne est arrondie

Parmi les dix sites ou aspects

en facon de spirale, ce qui la

remarquables, cette montagne

fait ressembler à des couches

est la seule qui avale ainsi les

d’or superposées et s’élevant

nuages pour les rendre (qui donne

audessus d’un lac.

de la fumée).

Núi Nam Vi: đd., th. An Giang NV; Trong Pháp văn, ông Aubaret

Nam Vi Sơn (PCGBC TVK).

viết: “... fumée (khói) qui sort

Cơ Me: phnom pi (di cảo TVK

d’un cratère, rồi lại bảo: “cette

tr. le Cisbassac).

montagne avale les nuages (mây)

Cao 30 trượng, châu vi 8 dặm,

pour les rendre”, như vậy fumée

ở cách hướng nam Vàm Nao 28

từ miệng núi phun nhả ra là mây

dặm, đứng sau núi Bà Xôi làm (nuage) phải hơn.

bức bình phong mặt nam cho bờ

Núi Mô Xoài: đd., th. Biên Hòa, chữ

Vàm Nao.

gọi Trấn Biên Sơn (PCGBC TVK).

Trên núi có nhiều trầm hương,

- Cơ Me: phnom svày komprà

sa nhơn, dưới chân núi có dân ở.

(di cảo T.V.K).

(NKLTĐDC, tr. 76).

Mô Xoài, Thượng Tân Thị đọc

Aubaret, tr.227 nói núi có

Mỏ Xay; Nguyễn Tạo đọc Mỗi Xui,

ngọn khá cao, thường có mây và

Mũ Xuy, Mỏ Xoài, Mũi Xuy, Mũi

ráng bám quanh và thanh khí tụ

Xoài, đều không đúng.

ở đây rất nhiều. Núi có nhiều tiêu

T.T.T. nói sư Ngộ Chân tu

mộc bay, lợi âu moc (?), sa nhơn

chùa Đức Vân, nơi đây.

và trầm hương. Trên núi có cọp,

https://thuviensach.vn

462 TVTNMN

beo, hươu nai và dân tứ chiếng

pharmacie chinoise), cây giáng

đến đây gầy dựng vài đám ruộng

hương, cây tiêu mộc bay và cây

núi lèo hèo.

lơi âu mộc?

Nam Vi là âm theo tiếng

Trong PCGBC của Trương

Miên Phnom pi, không thể dịch

Vĩnh Ký không thấy núi nầy mà

có nghĩa được.

có núi Ác Giùm tên Hán cũng viết

Pi: de, des, du, depuis (tự điển

Ác Giùm Sơn. Phải hòn nầy chăng

J.B. Bernard): kể từ, từ khi

(xin xem chữ viết).

Tỷ dụ: pi dom: autrefois, jadis

Núi Ngất Sum: đd., (không có kể

từ xưa, từ ngày xa xưa.

trong PCGBCTVK).

Núi năm ông: đd., miễu năm vị thần

GĐTTC, tập 1, N.T. gọi núi

ở về huyện Bình An (Thủ Dầu

Ngất Sâm (tr. 73).

Một) (ĐNQATVHTC).

Cao 40 trượng, châu vi 30

Núi Nứa: đd., núi thuộc xã Sơn Long dặm. Hình núi cong mà dài, xòe

Thôn, tg. An Phú Tân, tỉnh Bà cánh ló đầu, dáng như chim loan

Rịa cũ NV, có nhiều tre nứa mọc.

bay như chim phụng múa; đứng

Núi Ngất Sum: đd., cao 40 trượng,

đối lập với núi Bà Xôi, cách bờ

châu vi 13 dặm, hình núi cong

phía đông nam trung lưu Sông

queo mà dài đối với núi Bà Xôi và

Vĩnh Tế 13 dặm. Ngó xuống ao

đều đứng sựng, cách ngọn trung

hồ, đứng trước đồng ruộng giữa

lưu kinh Vĩnh Tế về bãi hướng nổi núi cao, có những trầm hương,

đông nam 13 dặm, cúi xuống

sa nhân giáng hương, cây sao,

hồ, xây ra ruộng, đột ngột bêu

cây bời lời, thêm nhiều cây cao

lên ở giữa như bức bình phong

lớn khác, xem rất sum mậu. Lại

che rất mạnh, trên đảnh núi có

có suối nước trên lưng chừng núi

trầm hương, trong hang núi có

cuồn cuộn chảy ra, nhân dân làm

sa nhơn, cây giáng hương, gỗ sao,

nhà theo chân núi lập thành thôn

và có suối giao ngọn nhau lưng

ấp, đây quả là một chỗ tụ tập chợ

chừng núi, nhơn dân ở dưới chân

búa ở miền sơn cước. (GĐTTC, tập

núi có lập chợ làm nơi nhóm khá

1, tr.73). (Xem “núi Ác Giùm”).

tấp nập cho các hòn núi ở gần.

Núi Ngũ Hổ: đd., tên núi thuộc Hà (NKLTĐDC, tr.75).

Tiên NV. (PCGBCTVK).

GĐTTC. tập 1, tr. 73 gọi núi

Ở về hướng bắc tỉnh lỵ cách

Ngất Sâm.

nửa dặm. Vung vãi cúi đầu giống

Aubaret, tr. 227 kể núi nầy

như cái thế phụ ngung (nương

có chợ gọi Marché de Chợ Núi, theo cái gò), làm hộ vệ cho tỉnh

và kể các cây ở đây là trầm

thành (NKLTĐDC).

hương (bois odoriférant), sa nhơn

Aubaret tr. 267 nói mặc dầu

(amomum hirsulum) (que les

ở gần, núi Ngũ Hổ chưa mấy ai

Cambodgiens nomment cor-coh

lên được.

donne un petit fruit qui jouit

Núi Nhỏ: đd., núi nhỏ ở Vũng Tàu d’une haute réputation dans la

NV., có đường nhựa bọc quanh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

463

đưa tới bãi Thùy Vân (bãi sau),

tỉnh thành, có bắc cái cầu ván để

trên núi có hai đằng xây từ năm

thông đường ra vào. Sau làm cái

1910.

viện Quan Âm, là chỗ bà Tống Núi Pháo Đài: đd., tên núi thuộc Hà Thị Sương có thêu bức tượng

Tiên (PCGBCTVK).

Phật để tu hành. Bên ta có Điếu

Gọi làm vậy chớ thật sự đây

Đình, về hướng nam có lũy bao

là một hòn đảo, trước kia đời Mạc

bọc đắp bằng đá, để ngăn ngừa

làm tổng binh, có đặt pháo đài thủ

cướp biển”.

trọng pháo, hiện đảo được bồi đắp

Aubaret, tr. 273, viết bằng

dính với đất liền, chữ gọi Kim Dự

Pháp văn: “L’ýle de Dai Kim est (dự, dữ là hòn đảo nhỏ) và dân sở

située dans le sud de la citadelle

tại đã đắp một con đường cầu đá

et sur le bord de la mer. Elle a nối đất liền sang hòn đảo, nay đã

193 truongs et 5 pieds de tour, et

tráng nhựa. Bài thơ Kim Dự lan

sert de protection à la citadelle,

đào dưới đây là theo bạn Đông Hồ.

qu’elle met à l’abri des lames. Il

Kim dư nầy là núi chốt then,

existe un pont qui met cette ile en

Xanh xanh dành trấn cửa

communication avec la citadelle.

Hà Tiên.

Derrière est bâti un temple à

Ngăn ngừa nước dữ không

la déesse Quan Âm. Cette pagode

vùng vẫy,

était habitée par la bonzesse

Che chở dân lành khỏi ngửa

Tong Ti, qui y pratiquait les

nghiêng.

cérémonies du bouddhisme.

Thế ca vững vàng trên Bắc

A gauche se trouve un lieu

Hải,

recouvert (sorte de hangar)

Công cao đồ sộ giữa Nam

nommé Dieu Dinh et fréquenté,

Thiên.

quand il fait clair de lune, par de

Nước yên chăng chút lông

nombreux pêcheurs à la ligne.

thu động,

Au-devant se voit un poste de

Rồng búa nhơn xa tiếp bách

xuyên.

surveillance, et enfin dans le

Mạc Thiên Tứ.

sud-ouest est la fortification en

(Sách Đại Nam nhất thống

pierre, espèce de rempart opposé

chỉ nói đây là Đại Kim Dự, còn aux attaques des pirates.

Tiêu Kim Dự có lẽ đã dính liền

Cette ile est comptée au

vào đầu sơn phận núi Tô Châu)

nombre des dix sites remarquables

(theo Đông Hồ).

de la province.

Núi Pháo Đài: đd., tên chữ là Đại Núi Phù Dung: đd., tên núi thuộc Hà Kim Dự.

Tiên; Phù Dung Sơn (PCBCTVK).

Thượng Tân Thị, trong

Núi Phù Duy cách hướng tây

NKLTĐDC, tr.96, viết: “ Đại Kim

bắc tỉnh lỵ một dặm. Bờ hang

Dư (Hòn) ở về mé biển hướng

xanh cũ, có chùa Phù Duy ở về

nam tỉnh lỵ; châu vi 193 trượng

hướng tây chưn núi. (NKLTĐDC,

5 thước, làm bờ Hai Châu cho

tr. 93).

https://thuviensach.vn

464 TVTNMN

Trương Vĩnh Ký và Nguyễn

được phong đô đốc tướng quân,

Tạo viết “Phù Dung”, còn Thượng

và bà Nguyễn Thị được chức

Tân Thị lại viết “Phù Duy” vậy

phu nhân.

Dung hay Duy?

Sao y nguyên văn của Aubaret,

Aubaret, tr.267, viết Phu

tr.270 để cùng thưởng thức.

Diung.

“La montagne de Sai Mat,.

Đúng là Phù Dung (Nguyễn

située dans le nord de la citadelle,

Hiến Lê).

présente plusieurs points

Mũi Rạch Đùng: đd., mom

d’inégale hauteur. La végétation

gành Hà Tiên, trong Đại Nam

y est belle, les ruisseaux limpides.

nhất thống chí chép là Tiên Cơ

Les habitants sont des Annamites

Chuy, và trên địa đồ chữ Tây đề

et des Cambodgiens en grand

cap de la Table (theo bà Mộng nombre. Dans le principe, il y

Tuyết, Đường vào Hà Tiên).

eut entre les Cambodgiens et le

Núi Rô: đd., tên núi thuộc Châu Đốc Chinois (Mạc Cửu), qui s’était

(PCGBCTVK).

emparé de la province de Ha

Núi Sài Mạt: đd., tên núi ở Hà Tiên: Tien, de très vives contestations.

Sài Mạt Sơn (PCGBCTVK).

L’an ki vi, 2è année de Thê Tôn

Ở về hướng bắc tỉnh lỵ, đá

(1729), le roi cambodgien Neac

đơm lên như dậy như nằm, khe

Phôn marcha à la tête de ses trong vắt cây xanh lá tốt. Xưa

troupes pour reprendre Ha Tiên;

Cao Miên chứa oán, vì thù họ

mais il fut repoussé par Mac Tôn

Mạc chiếm cứ đất đai của họ, nên

(fils de Mac Cuu) du côté nord thường đem binh đến dinh toan

jusqu’à Sai Mat Phu. Nuit et

giựt lại Đời Lê niên hiệu Vĩnh jour ils combattirent; les hommes

Hựu thứ 5 (1739), Nặc Bôn lại đến n’avaient plus rien à manger.

cướp, Mạc Tông (Mạc Thiên Tích)

La femme de Mac Tôn leva une

đánh cho một trận, Miên thua

armée de femmes pour apprêter

chạy đến phủ Sài Mạt, rồi họ ngày

la nourriture des soldats, ce qui

đêm trở lại phá khuấy, quân lính

leur donna la force nécessaire

không rảnh tay mà thổi cơm ăn,

pour repousser les Cambodgiens.

bà phu nhơn, người quê xứ Đông

Ce fait fut rapporté à l’empereur

Môn (Biên Hòa), không nài gian

d’ Annam, qui en fut très satisfait, lao hiệp với thê nhi của lính, ra

et nomma, par un décret, Mac

tay thổi nấu rồi tự tay đem phân

Tôn, général en chef; il lui fit phát cho quân ngũ, lính tráng

envoyer en même temps une robe

được bụng, ra sức phấn đấu, đuổi

d’honneur (rouge) et un chapeau

được giặc Miên về xứ họ, từ ấy de cérémonie.

không dám qua khuấy nhiễu nữa.

Sa femme, Nguyen,. fut créée

(theo NKLTĐDC, tr.95 có thêm).

phu nhơn. Depuis cette époque,

GĐTTC, tập 1, tr.105 nói sau

les Cambodgiens n’osèrent plus

trận giặc ấy, Mạc Thiên Tích

tenter de reprendre Hà Tiên.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

465

Núi Sam: đd., c.g. Vĩnh Tế Sơn, một Cơ Me: phnom cơn kanlan (di

trong vùng bây núi Thất Sơn, ở

cảo TVK tr. le Cisbassac).

làng Vĩnh Tế, huyện Châu Phú,

Aubaret, tr. 226 gọi núi nầy

t. Châu Đốc, NV., trên núi có mộ

là núi Tà Biệt, vì ở riêng biệt một

Thoại Ngọc Hầu phu nhơn, thêm mình một cõi, không gần núi nào

có mộ đức Phật Thầy Tây An, và

khác, có hai triền, một triền dốc

có miếu bà Chúa Xứ, mỗi năm đến

đứng ngó về tây, và một triền lài

ngày vía, thiên hạ tấp nập.

lài ngó về đông. Núi Tà Biệt ở gần

Núi Sập: đd., th t. An Giang NV; Toại Náo Khẩu.

Sơn, Thoại Sơn (PCGBC TVK).

Dịch từ chữ: phnom: núi

Cơ Me: phnom thom (di cảo

cơn: đọc chhoeung pied: chơn,

TVK trong le Cisbassac).

chân.

Núi nầy ở làng Thoại Sơn, tg.

kanlan: đọc kânlâng, sắt

Định Phủ, th. t. Long Xuyên NV.

kânlâng: bupreste, insecte: bọ

trên núi có đền thờ Thoại Ngọc

chét Núi chơn bò chét??

Hầu Nguyễn Văn Thoại, xây

Núi Tà Chiếu: đd., th. An Giang năm 1882.

NV, Tà Chiếu Sơn (PCGBCTVK).

Núi Sập: đd., cũng tên một quận của Cơ Me: phnom crak (di cảo

An Giang (Long Xuyên cũ) NV.

TVK trong le Cisbassac).

Xem Thoại Sơn.

Cao 12 trượng châu vi 5 dặm,

(chừa lại sau, vì không dám

ở về hướng bắc núi Ba Thê cách

dịch ẩu: thom có nghĩa là lớn).

2 dặm. Đá mọc chơm chơm, riêng

Núi Sơn Lư: đd., tên núi ở tổng một mình ở trong đầm lớn.

Phước Thạnh, thuộc Biên Hòa

Tà Chiếu nghĩa là bóng xế chớ

(cao 500 thước Tây). Gần núi

không phải ông tà tên Chiếu (chú

nầy có hang sâu dưới đất, thỉnh

thích trong bản dịch N.T của tập

thoảng có mùi diêm sanh bay

1 GĐTTC).

lên, nhưng không thể nào xuống

Aubaret tr.224 viết: Le Dai

thám hiểm được vì dơi quạ ở hang

Tam entoure de ses eaux cette

ấy và mùi nồng nặc cứt dơi xông

montagne qui ressemble ainsi à

lên ngộp thở (près du mont Sơn

une pierre enchâssée.

Lư, se trouvent des souterrains

Tự điển J.B. Bernard không

d’où sortent à certaines époques

có chữ crak nầy.

des émanations sulfureuses.

Núi Tà Sư: đd., tên núi thuộc t. Châu Il est impossible d’y pénétrer

Đốc (PCGBCTVK).

à cause des gaz délétères qui

Núi Tây Thổ: đd., thuộc Hà Tiên.

s’en échappent et de l’odeur

NKLTĐDC, tr.96, bản dịch

provenant de la fiente des

Thượng Tân Thị, viết: “Núi

nombreuses chauves-souris

Tây Thô, cách hướng tây núi qui peuplent ces cavernes

Hang (Giáo Sơn) 28 dặm, khe

(monographie 1901.tr.11).

Heo giáp ở hướng đông, sông

Núi Tà Béc: đd., th . An Giang; Tà Phương Thào giáp ở hướng tây,

Béc Sơn (PCGBC TVK).

rừng cây liên tiếp và thông suốt

https://thuviensach.vn

466 TVTNMN

với nhau. Sốc Cao Miên đoàn tụ

Thủy: ở trên cúi xuống, tủa

ở dưới đó.

xuống (H.V.T.Đ Đào Duy Anh ).

GĐTTC, tập 1, tr.107, Nguyễn

Núi mây tủa xuống? Núi hình

Tạo dịch: “Núi Tây Thô.

như chất thủy tinh cuốn tròn rơi

Cách phía tây Tảo Sơn 28

tủa xuống? (Thà đừng dịch còn

dặm. Ngài Trư (Heo) giáp phía

hơn?).

đông, sông Phương Thào giáp

Núi Thùy Vân, (Tùy Vân): đd., tên phía tây, rừng rú liên tiếp, có

núi ở Vũng Tàu, NV.

sách dân Cao Miên tụ ở trong Pháp c.v. “cap Tiwane”

rừng tre sầu thảm, còn có đôi chỗ

(PCGBCTVK).

đất trống”.

Núi Tô Châu: đd., tên núi thuộc Hà Aubaret, trong bản Pháp

Tiên (PCGBCTVK).

văn tr.272, viết: “la montagne

Ngó qua bên cảnh Tô Châu,

de Tay Tho (terre de l’Ouest) thấy em gánh nước trên đầu giắt

est située à 28 lis dans l’ouest

trâm (trích “Đường vào Hà Tiên”,

de celle de Cao Son. Elle a le ký sự của nữ sĩ Mộng Tuyết ).

ruisseau de Trư Cao dans l’est, Ở về hướng đông bờ sông, làm

la rivière Phuong Thao dans ngôi sao chầu cho tỉnh lỵ. Làng

l’ouest et est couverte d’arbres

xóm Đồ Bà ở về hướng bắc, đất

dans toute son étendue. Les

Lão Cư ở phía nam, dưới chân núi

Cambodgiens ont établi une

có bến đò, thông qua trước trấn,

sorte de poste fortifié au plus

người xưa có câu để lại:

épais de la forêt, parmi les

Cận quách kê sơn hoành cô độ,

arbres et les bambous. Les

Gia trung kiều mộc đới tân

environs du poste sont, du

yên”.

reste, absolument inhabités.

Dịch: Núi Kê gần quách đò

Núi Thùy Vân: đd., tên núi NV, chữ

xưa trái,

gọi Thùy Vân Sơn (PCGBCTVK).

Cây lớn theo làn khói mới

Cơ Me: phnom mur bàrat

tuôn.

(di cảo TVK trong le Cisbassac).

(NKLTĐDC, tr.94).

Ngày xưa thấy núi cao gần đụng

Câu nầy trong GĐTTC, tập 1,

mây, như mây nhểu xuống nên

tr.105, lại viết:

gọi Thùy Vân. Trên núi có chùa

Cận quách loạn sơn hoanh cô

Ưu Nhựt, dưới có bài Sơn Trư, tục đá, đá trang kiều mọc đời tân yên”

gọi Bãi Heo, ghe thuyền gặp sóng

N.Tạo dịch: “Gần thành núi rậm

dữ vẫn núp được.

đò qua lại, giữa nội cây cao khói

Dịch từ chữ nhưng không đảm

phất phơ”.

bảo là đúng.

Sao y nguyên văn Aubaret

phnom: núi

tr.269 cho người thông hiểu Pháp

mur, mu: rouler, enrouler:

văn thưởng thức: “La montagne

cuốn tròn lại.

Tô Châu est située dans les

barat: mercure, Thủy Tinh.

environs de la citadelle comme

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

467

une étoile en contemplation

tà: tiếng kêu tâng người tuổi

devant elle. C’est une montagne

tác, như tiếng ông của ta.

d ’ u n e m a g n i f i q u e a s p e c t ; só: không dịch được, vì sợ dịch

les arbres qui la couvrent se

lầm. ( So, sa là trắng, là bạch, như

répandent en tous sens.

trong địa danh ( Srok Mi Sa: xứ

La colline de Chư Ba Don Lâc

nàng gái trắng xứ của Bạch Tiểu

se trouve dans le nord de cette

Thơ nào đó. Và đây xứ của ông

montagne, et celle de Lao Khư To

Tà Bạch ??

Phi est dans le sud.

Núi Trâu: đd., núi trong làng An Au bas est établi un bac pour

Hòa, tg. Hà Thanh Gi (Hà Tiên).

conduire à la citadelle.

Núi Voi: đd., th. An Giang, NV: Lorsque le soleil n’est pas

Tượng Sơn (PCGBCTVK).

encore très haut sur l’horizon,

Cơ Me: phnom krẵn cai (di cảo

on voit de ce bac se réfléter

TVK trong le Cisbassac).

dans l’eau les montagnes des

Aubaret, GĐTC nói dưới chân

alentours.

núi có người gặp thủy tinh thạch

La végétation de Tô Châu

(cristal de roche).

est remarquable; elle exhale des

NKLTĐDC, tr.74 lại gọi Núi

vapeurs qui s’élèvent au dessus

Tượng.

de la cime des arbres.

Cao 8 trượng, châu vi 3 dặm,

Chư Ba Don lâc hiểu là thôn

ở về hướng nam tỉnh lỵ cách

lạc Đồ Bà) nhưng không dám

ngọn thượng lưu kinh Vĩnh Tế

chấm dấu chấm trọn câu.

về bờ hướng đông nam 2 dặm.

Lao Khư To Phi, hiểu là Lão

Rừng xanh tươi tốt, dưới có đá

cử Đồ Bà).

thủy tinh.

Núi Trà Nghinh: đd., th. An Giang Aubaret tr.224 gọi Tượng

NV; Trà Nghinh Sơn (PCGBC

Sơn và dịch la montagne de

TVK). Aubaret, GĐTC, nói núi l’Eléphant; thuộc hướng nam

nầy có chim chóc và rất nhiều thú

đồn Châu Đốc, về đông nam kinh

rừng khe suối ở đây vô số kể và

Vĩnh Tế.

nước rất trong.

Dịch từ chữ: phnom: núi. khẵn

Cơ Me: phnom tà só (di cảo

nguyên chữ choeungkrẵn: lò, cà

TVK trong le Cisbassac).

ràng: cai: không có trong tự điển

Núi Trà Nghinh, cao 10 trượng

Bernard.

châu vi 5 dặm, ở về hướng đông

Núi Than: đd., tên núi thuộc t. Châu bắc núi Tà Chiếu cách 1 dặm; suối

Đốc, NV. (PCGBCTVK).

trong khe, tre tươi tốt, có cầm thú

Núi Thong Đăng: đd., th. An

ở nhiều (NKLTĐDC, tr.74).

Giang NV; Thong Đăng Sơn

Aubaret, tr.224 nói núi Trà

(PCGBCTVK).

Nghinh ở về đông bắc núi Tà

Cơ Me: phnom prén thom (di

Chiếu.

cảo TVK tr. le Cisbassac). GĐTC, Dịch: phnom: núi

Aubaret viết Tham Dang.

https://thuviensach.vn

468 TVTNMN

Nguyễn Tạo (tr. 75 GĐTTC)

Nữ Tăng Sơn: đd., tên Hán của núi và Thượng Tân Thị (NKLTĐDC,

Bà Vãi (xem chữ ấy).

tr. 76) đều viết “Núi Thâm Đảng”.

L a m o n t a g n e N ư Ta n ,

Vậy xin cải chính theo tiếng nói

vulgairement appelée Ba Vai,

địa phương trong PCGBCTVK là

est située dans le huyen de Long

“núi Thong Đăng”, chữ gọi Thong

Thanh. (Aubaret, p.151).

Đăng Sơn.

Nước kêu ấm: nước gần sôi, khua

Theo T.T.T., núi ở về hướng

kêu trong ấm.

đông của núi Chơn Giùm, cách

Một sự việc nầy, Pháp nói

hướng tây ngon mạt lưu Vàm

“l’eau chante dans la bouilloire”

Nao. Núi đất có xen lộn đá, dưới

(nước hát trong ấm): rõ là một

có nhiều hòn đá lông chông lởm

nước hạnh phúc, ưa ca ưa hát.

chởm. (NKLTĐDC, tr. 76).

Người Miên, nói tứk yum: nước

Aubaret tr. 229 cũng viết “la

khóc, khổ từ lời nói, khổ ra.

montagne de Thâm Dang”.

Nước Lộn: đd., tên con sông thuộc

Dịch từ chữ: phnom prén

Biên Hòa cũ, chữ gọi Thủy Hiệp thom:

Giang (theo PCGBCTVK).

Phnom, pnom: núi

Nga Châu : đd., tên Hán của cù lao Thom: lớn

Nga (xem chữ ấy).

Prén: có nhiều tiếng trùng

Ngã Ba Nhà Bè: đd., tên sông NV:

âm nên không dịch được: chừa

Phù gia tam giang khẩu.

lại sau.

Cơ Me: Tonlé prêk bei phtáh

Préng: huile, dầu

khbón (di cảo T.V.K trong Le Prêng: pinceau, brosse: bút,

Cisbassac )

cọ sơn.

(bei: ba phták; nhà khbón,

Núi Thốt: đd., núi nầy ông

kbân: bè)

Nguyễn Tạo dịch “núi Tốt hay

Gồm ba vàm sông: sông Phước

núi Tụy không thấy tên trong

Long, sông Tân Bình gặp sông PCGBCTVK, vậy chữ nào đúng?

Phước Bình, nên gọi Tam Giang

Núi Thốt (chữ trong bản

Khẩu. Buổi xưa hai dinh Trấn Thượng Tân Thị) cao 6 trượng

Biên và Phiên Trấn vừa thành châu vi 1 dặm, ở về đầu hướng

lập, con đường bộ Bình Đồng chưa

bắc núi Tà Bét (Biệt), cao 20

mở, hành khách có việc qua hai

trượng, châu vi 6 dặm. Đá đơm

dinh phải đáp đò đường trường

dài (sic) thấp, có đường thông

(trường hành độ).

lên xuống, ngoảnh mặt về hướng

Đầu bến đò phía bắc thì ở

đông, xây lưng về hướng tây,

bến sông Cát Dinh Trấn Biên,

không chung bầy với các hòn

đầu bến đò phía nam thì ở tại

núi khác, ở xiêng về bên Vàm

cầu độ đầu tổng Tân Long (tục

Nao, cho nên đặt tên là Tà Bét.

danh cầu đò, thôn Tân Hương),

(NKLTĐDC, tr. 75).

hai đò này đều phải đậu tại Tam

Núi Xà Tón: đd., (xem Tri Tôn). (th.

Giang Khẩu để chờ con nước

Châu Đốc).

thuận. Thuở ấy dân cư thưa

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

469

thớt, hành khách trong đò nấu

un grand radeau de bambous:

nướng rất khổ, khiến nên có ông

on trouvait là du riz et tout

bá hộ thôn Tân Chánh tên Thủ

ce qu’il fallait, tout préparé,

Huồng (Võ Thủ Hoằng) lấy tre

sans exiger de l’argent de

kết làm bè có mui che nắng rồi

personne. Cependant quelques

bày bán nồi bếp củi gạo cùng các

marchands voulurent aussi s’y

vật để nấu ăn cho hành khách

établir, et il en résulta une sorte

tự ý dùng mà khỏi trả tiền, năm

de marché flottant nommé Phu

sau đó có nhiều người bắt chước,

Gia. Ce marché s’éleva jusqu’à

tự nhiên nổi lên một nhóm chợ

vingt radeaux (vingt maisons).

nổi trên sông tấp nập và vì vậy

Dans la suite, les relations

thành danh Phù Gia Tam Giang

s’établirent par terre et par eau

Khẩu, gọi tắt Nhà Bè. Nhưng từ

et devinrent très fréquentes.

ngày thủy lục lưu thông thuận

Les bords des ar royos se

tiện, nhứt là từ có binh Tây Sơn

peuplèrent considérablement;

vào đóng, đò đường trường ít ai

plusieurs personnes n’usèrent

dùng, cảnh Nhà Bè trở nên vắng

plus que de leurs barques

lạnh chỉ còn danh trơ. (Đò đường

particulières. Lors de la révolte

trường cũng gọi là đò dọc).

des Tay Son, le marché flottant

Lorsque de Bien Hoa on veut

de Phu Gia fut abandonné, et

aller à Sai Gon, il faut attendre

il n’a pas été rétabli depuis.

la marée descendante, et ne

(Aubaret, p.168).

partir avec elle: arrivé aux trois

Ngã bảy: đd, tên sông NV; Thất Kỳ

bras, on se trouvera peut-être

Giang. Thường gọi là Ngã Bảy,

empêché de remonter par la

Phụng Hiệp nay thuộc tỉnh Cần

marée qui descend; il faut alors

Thơ.

mouiller et attendre le flot qui

( Nguyễn Tạo cãi làm Hỗn

portera vers Sai Gon. On agira Đồng Giang là bất chấp sách vở;

de même lorsque de Sai Gon on

nguyên ba nhánh sông và bốn

voudra se rendre à Bien Hoa. Ce

nhánh chữ “thập” là bảy nhánh

lieu de station forcée aux trois

rõ ràng).

bras étant autrefois très peu

Cơ Me: Tonlé prampil muk

habité et encore par quelques

(tonlé: sông; prampil: bảy; muk: personnes demeurant assez

mặt mày ).

loin, il en résultait de grandes

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

incommodités pour les voyageurs,

chép lại trong Le Gisbassac của

qui pouvaient à peine faire cuire

L.Malleret) .

quelque chose dans leurs petites

Le That Ki, vulgairement

barques.

appelé Nga bay, est situé à l’est du

Cela donna l’idée à un

fleuve Phuoc Binh. Dans le sud,

homme fort riche du canton de

se trouvent trois bras, et dans le

Tan Chanh, nommé Vo Tu Oan,

nord, une croix (deux branches

de faire établir une auberge sur

en croix) nommé Thap Tư: c’est

https://thuviensach.vn

470 TVTNMN

à cause de cela que ce lieu se

Nam nóng nực làm gì có băng?

nomme Nga Bay. On a nommé

Biết nó chảy ngang tòa bố Thủ

aussi ce lieu Tam Ki (les trois

Dầu Một cũ, tra địa đồ thì khúc

bras) et Thap Tư (la croix), parce

ấy gọi sông Thủ Dầu Một, khúc

que la réunion de plusieurs cours

trên là sông Thị Tín tên Thủy Vọt d’eau rend difficile une apellation

duy Tr. V. Ký nhắc lại và nên tin,

particulière pour chacun d’eux.

tôi định đó là đầu ngọn sông Sài

(Aubaret, p.171).

Gòn, Thủy Vọt là đó).

Une grande quantité d’arroyos

Dịch từ chữ: tonlé: sông, rạch.

partent de ce lieu et se dirigent

Kompul méas chót ngọn bằng

dans toutes les directions. On a

vàng lũn, không có trong tự điển,

enfin donné à ce lieu le nom de

nhưng ngoài nói lũn là mọc, lú

Hon Dong Giang (fleuves réunis),

lên, tức ta dịch và vọt.

qui parait plus convenable que

Trong bản Pháp, Aubaret.,

celui de That Giang (les sept

tr. 168 nói rằng Ban Bot phát fleuves). (Aubaret p.171).

nguyên từ suối Don Giai Trach,

Té ra Hỗn Đôn Giang do ông

trong một vùng này to rậm rạp

Nguyễn Tạo viết đã có trước, từ

và có nhiều người mọi (v trong

đời ông Aubaret, có lẽ chữ săn

nguyên văn) ở. Con sông Ban Bot

trong ban khác Tàu, duy một ông

nầy chảy xuống sông Tân Binh và

đọc “đôn”, một ông đọc “đồng”.

làm ranh giới cho hai tỉnh Biên

Cơ Me cũng gọi Tonlé prampil

Hòa và Gia Định. Sở dĩ tôi chép muk (vam bay mặt), Aubaret nói đoạn nầy là để cho thấy, trong bản

Tam Kỳ nhập với Thập Tự (croix), Pháp văn in năm 1863, đã có chữ

như vậy đúng là Ngã Bảy (Thất

Ban Bot (Băng Bột) thay vì Thủy Kỳ Giang), còn tên riêng từng

Vọt, và lỗi nầy, theo tôi, là do bản ngã, sách không nói).

gỗ khắc bên Trung Quốc đã mang

Ngã Thủy Vọt: đd., tên sông th.

sẵn hai chữ Hán “Băng Bột” của

Biên Hòa; Thủy Vọt Giang ( theo

Trương Vĩnh Ký). Thượng Tân

mấy bác thợ Tàu tự chuyên và

Thị dịch (dịch toulé kompul mãs

cả gan sửa văn của tác giả bộ

lũn: chưa ổn nhưng lũn là lú lên,

Gia Định Thành Thống Chí, ông

mọc lên, tức là vọt vậy).

Trịnh Hoài Đức. Kỳ trung, miền

Thủy Bột; Nguyễn Tạo dịch

Nam chúng tôi không có băng

Băng Bột, đều sai cả hai.

tuyết bao giờ và chưa có sông nào

Cơ Me: Tonlé kompul mãs lũn.

tên Thủy Bột hay Băng Bột và (theo di cảo Trương Vĩnh Ký

chỉ có một con sông duy nhứt, nó

chép lại trong Le Cisbassac của

là ngã Thủy Vọt, ngọn Thủy Vọt,

( L. Malleret).

rạch Thủy Vọt mà thôi.

(Ngã Thủy Vọt, sông Thủy

Ngao Châu: đd., do tiếng Bãi Ngao Vọt, ngày nay, ít người biết ở đâu,

ở cửa sông Hàm Luông, gồm cả

vì địa đồ cũ không có. Gọi Thủy

gành Bà Hiền và gành Mù U ở

Bột, Băng Bột đều sai bét, - miền

Ba Tri:

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

471

“Dàu dàu mây trắng cõi Ngao

au confluent duquel est placé le

Châu” (thơ khóc Phan Thanh

poste de Tam Phong Tit.

Giản của Đồ Chiểu ).

Song Don Chai là Sông Đồng

- tên Hán của cù lao Bãi Ngao;

Cháy, còn đồn Tam phong tit là

- tên khác nữa là Cồn Ngao

đồn gì?

(ĐNQATVHTC)

Binh don là Bình Đồng Giang

Ngao Châu Hải Môn: đd., xem Cửa

tên chữ của sông Đồng Cháy.

Cồn Ngao.

Ban Bot = Thủy Vọt

Ngao chữ: đd., tên Hán, của Cồn Ngãi An: đd., tên cũ một huyện của

Ngao, Bãi Ngao (xem hai chữ ấy).

phủ Phước Long thuộc tỉnh Biên Ngã Thủy Vọt: đd.,

Hòa NV đời tự Đức, nôm gọi chợ

Nguyên văn trong GĐTC bản

Thủ Đức (PCGBCTVK).

Pháp văn của Aubaret tr. 168 về

Nghệ thuật làm ruộng chắc

Thủy Vọt “Le Ban Bot forme la

ăn, theo ông bà lối xưa:

limite nord-ouest de la province

1) hiểu theo đất có cỏ tranh

de Bien Hoa, La source de cet hoặc cỏ đế mộc:

arroyo sort du Don giai trach. Ce a) tranh thuộc về loại cỏ, chịu

trach ou sorte de bassin est large,

đất nước phèn, rễ đương võng cả

rond et profond; il est bordé par

nùi xỏ léo với nhau chặt cứng như

les Moi. L’eau, en sortant, de ce rể sả: đất nào có tranh mọc, thì

bassin, se dirige vers l’est; elle trồng lúa không đặng tốt.

est douce et abondante. Le ban b) đế, thuộc loại cây tạp, rễ

bot qui sépare la province de Bien

ăn bạ trên mặt đất, chỉ sống được

Hoa de celle de Gia dinh, se jette một mùa rồi tàn, y như cây điên

dans le fleuve de Tan Binh”.

điển, cây đậu bắp, hoặc cây bắp

Le torrent de Ngu Cong coule

chẳng hạn. Đất nước phèn, nước

à l’ouest du Thuy Nguyen, qui est

mặn gì, đế cũng đều mọc và sống

alimenté par le Ban Bot”.

được cả. Cây đế thân xốp xộp như

Chữ Ban Bot này, có lẽ in

cây mướp, cây điên điển, tuy vậy,

trong sách do thợ Tàu khắc, nên

dầu là đất có chớn nước phèn hay

những ai dịch bộ Gia Định thành

nước mặn, hễ cây đế mọc được,

thống chí của ông Trịnh Hoài

thì cuộc đất ấy, có thể trồng lúa

Đức soạn, đều đọc Băng Bột, duy được. Nhưng cũng phải đề phòng,

ông Trương Vĩnh Ký viết là ngã vì có câu này cảnh giác những

Thủy Vọt.

người háo thắng nhưng thiếu

Aubaret p. 180: “... Au devant

kinh nghiệm:

de la citadelle est situé un bac

“Quốc tu oa, cò ma ra ruộng;

de passage. Le fleuve, à partir

Bông đế trổ rồi, cấy muộn ăn

de ce bac, s’infléchit fortement

rơm”.

vers l’ouest pour rejoindre le

Giải thích: Tới tháng 8 ta là

Binh Don, vulgairement appelé

cây đế trổ bông. Đại phàm làm

Song Don Chai. De Don Chai, le ruộng, nhứt là ở vùng đồng chua

fleuve se dirige vers le Ban Bot,

nước mặn, gần những con sông

https://thuviensach.vn

472 TVTNMN

lớp có nước biển tràn vào, nếu

ý mùa đó, không có hột nào, chỉ

cấy lúa quá muộn, gặp mùa nước

có lúa cây mà thôi.

mặn lên, thì lúa sẽ háp hết. Người

- đỏ dưới bông cái: khi bông

nông dân, do tục lệ ông bà để lại,

cái của lúa bắt đầu đỏ nơi đuôi.

kỵ nhứt là con nước rông mùng

Nghiêng ngang, nghinh ngang:

3 tháng 10 ta: “Ôâng tha mà Bà

loạn hàng thất thứ, không giữ

chẳng tha, đánh nhau một trận:

phép tắc. Tỷ dụ: ăn nói nghinh

mồng 3 tháng 10”.

ngang (H.T. Của).

Tới tháng 10 mà lúa chưa đỏ

Cơ Me: kâ ngăng kâ ngêng:

đuôi bông cái, gặp nước mặn lên

qui a les bras tordus; choeung

là nguy.

day kâ ngăng kâ ngêng: bras et

Từ mạ được nhổ lên và cấy

jambes contrefaits: chơn tay vẹo

lại, lúa phải có một thời gian

ngoe. (dictionnaire combodgien

tối thiểu là ba tháng để đứng

français J.B. Bernard).

cái, trổ đồng đồng, rồi trổ bông,

Kângâ, săt kângâ: ibis blanc

mới có thể chịu đựng nổi khi

(cò quắm lông trắng): con nga

gặp nước mặn... Tháng 8, bông

(ngỗng) kâ ngan: săt kâ ngan: đế đã trổ mà chưa cấy xong thì

oie (ngỗng nhà) kâ ngan prey: oie kể như là “lúa”?

sauvage (ngỗng rừng).

(Đây là lối làm ruộng của ngày

Tiếng Việt có: ngan, nga:

trước, từ ngày có giống lúa thần

ngỗng có mồng đỏ Lê Ngọc Trụ

nông thì hơi khác). (Thuật theo lời

(những tiếng như trên này rất

giáo sư Nguyễn Văn Đính ghi lại

gần nhau, không biết ai dùng

theo một bức thơ của một người

trước và ai mượn của ai?)

không nói tên và đăng trong báo

Kâ ngê kâ ngo: tout de travers,

riêng không đề ngày của hội ái

détour, sinousité, vilain, difforme

hữu Ba Xuyên / Bạc Liêu / An

loạn xà bì, xấu xí, dị hình dị dạng.

Xuyên).

Ta có: ngô nghê.

Những tiếng lạ:

Ngoại Trúc Dự: đd., tên Hán của

- cây lúa đứng cái: nói về cây

hòn Tre ngoài ở Hà Tiên (xem lúa khi cấy xong và đã bắt rễ.

chữ ấy).

- cây lúa trổ đồng đồng: nó

Ngọc Van

đang trổ bông, nơi cổ nó to ra

Ngọc Biên

nhưng chưa phải là bông, có thể

Ngọc Tu

nói “lúa có chữa”. Cõng đồng đồng

Ngọc Nguyen

là để đứa nhỏ đeo nơi cổ mà đem

nhơn danh, tên bốn công chúa

nó đi.

đời chúa Sãi kể nơi tr. 130 và 132

- kể là lúa: kể là không xong

bản Pháp văn G.Đ.T.C. nhưng

rồi. Nếu nói theo điệu đánh bài,

ông Aubaret không chấm dấu.

(bài cắt tê), thì kể như tiêu tùng,

Ngòi và đà:

không có tùng nào và chỉ chờ ván

N g ò i v à đ à t r o n g t ậ p h ạ

mới kể là lúa, có lẽ là nói tránh,

ĐNNTCLTNV, đều nên đổi lại

không dám nhắc tới chữ háp, và

là “rạch”.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

473

Mỹ Lung, phải đọc Mỹ Lồng.

au Ngoat Giang, vulgairement

Loa châu, ở đây châu không

appelé Soc Trang (sic).

phải là bãi, châu là cù lao, loa: Là se trouvent deux branches:

con ốc. Ba la mật là Cây mít: đó celle du nord parvient, après

là cù lao Ốc, nổi giữa sông Hàm un cours de 23 lis, au Phu Dao,

Luông, ngoài vàm rạch Cái Mít,

vulgairement nommé Bua Tao.

vùng của Long Vân Hầu, Trương

Cette branche, pendant

Tấn Bửu và gần Hương Điểm.

un parcours de 165 lis et

(L.T.X, ĐNVT 14).

demi au nord-ouest traverse

Ngòi An Vĩnh (theo ĐNNTCLTVN

successivement les arroyos Ba

do Ng. Tạo dịch, tr. 17) là rạch Dinh, Tam Vu, Cai Tao, Cai Diung,

Cái Mơn.

et Sai Quang. Cette branche

Chợ Ba Vát là chỗ Tân Chánh

arrive enfin au grand port nommé

Vương và tùng thần bị Tây Sơn

Kien Giang, vulgairement appelé

bắt Ô. Ng. Tạo viết chợ Ba Việt, Cưa Lơn (grand port).

dân trong Nam không hiểu chỗ

La branche ouest du Ngoat

nào.

Giang, après un cours de 8 lis et

Lê đầu tiểu giang là rạch Mỏ

demi, parvient au marché de Bai

Cày.

Ngao, lequel est très peuplé et Ngô Châu: đd., tên Hán của cù lao habité par des Annamites et des

Ngô (xem chữ ấy).

Cambodgiens (1)

Ngũ công than: đd., tên Hán của

En ce lieu se trouvent des

Thác Năm Ông (xem chữ ấy).

salines qui sont la source d’un

Ngũ hổ sơn: đd., tên Hán của núi important commerce.

Ngũ Hổ (xem chữ ấy).

Après un nouveau parcours de

Ngũ trấn: đd., năm trấn cũ đời Gia 25 lis et demi, cette branche ouest

Long của đất Đồng Nai hay đất atteint le Lo Kinh, où il existe une Gia Định (1806):

nouvelle bifurcation. L’arroyo

devient en ce lieu très sinueux:

1) Phan Trấn (Gia Định),

c’est ce qui l’a fait vulgairement

2) Biên Trấn (Biên Hòa),

appelé Cô Co (cou de cigogne).

3) Vĩnh Trấn (Vĩnh Long và

La branche sud (de la nouvelle

An Giang),

bifurcation), après un cours de 17

4) Định Trấn (Định Tường),

lis et demi, se jette dans la bouche

5 ) H à Ti ê n ( H à Ti ê n) .

de Mi Tanh. De cette bouche de

(PCGBCTVK).

Mi Tanh on se rend directement

Nguyệt Giang: đd., tên Hán của au nord au marché de Bai Ngao,

tỉnh Sốc Trăng có từ đời Minh

par le Nê Trach, dont la rive Mạng (ép chữ “sốc” đổi ra “sông”

orientale sert de limite à la

biến ra Hán Tự “Nguyệt” (Sông

province de Vinh Thanh.

Trăng). Aubaret, tr. 256 viết: “A

La branche ouest (de la

une distance de 66 lis à partir

nouvelle bifurcation), après un

de ce port, le Ba tac parvient cours de 231 lis et demi, parvient

https://thuviensach.vn

474 TVTNMN

aux arroyos Tra No et Cai Lam, et Ngưu Châu: đd., tên Hán của cù lao enfin au fort de Long Xuyen Dao.

Trâu (xem chữ ấy)

Lời bàn. - Trong bài này, trong

Nha Mân: đd., xem An Xuyên huyện hai chỗ, ông Aubaret viết Bãi (PCGBCTVK) (nay thuộc tỉnh Sa

Ngao (1) tôi xin mạn phép sửa lại

Đéc cũ, Đồng Tháp mới).

là Bãi Xàu, vì tôi là sinh trưởng Nha Mân Giang: đd., tên Hán xứ Sốc Trăng biết rõ như vậy, nên của sông Nha Mân th. Sa Đéc dám sửa. Những địa danh kia, tôi

(PCGBCTVK) (xem sông Nha

xin viết luôn theo chánh tả ngày

Mân).

nay. Đó là:

Nhà làng: dt., trụ sở, chỗ làm việc

Kinh Ba Rinh Ba Rẹt chớ

của hương chức làng, nay là ủy

không phải Ba Dinh.

ban hành chánh trong làng. C.g.

Kinh Tầm Vu, Miên gọi

nhà việc, nhà vuông.

Sampu, chớ không phải Tam Vu.

Nhà việc: dt., nhà làm việc của làng.

Kinh Cái tàu thay vì Cai Tao.

D.n. nhà làng nhà vuông.

Cái côn cái cau (vùng Kế

Nhà vuông: dt., đồng nghĩa với nhà

Sách) thay vì Cai diung.

làng, nhà việc. Thời Pháp, trong

Cái Quanh; (Giếng Nước) thay

Nam, trụ sở, chỗ làm việc của làng

vì Sai Quang.

xã đều y một kiểu, xây vuông, nên

Lo Kinh (tôi chừa vì không

dân đặt tên làm vậy.

rành).

Nhai: đường đi (nhai lớn, nhai Sông Cổ Cò thay vì Cô Co

ngang, nhai nhỏ (Nguyễn Tạo).

(sông này lớn chảy ngang Nhu

cơ ai thiết, âm giai giai vận.

gia (Sampu Thlei) (từ chữ Sampu,

Theo ngôn ngữ học thì Gi: C,

phiên âm ra Nhu; Thlei biến ra người Trung Hoa đọc Cai (cái) Gia. Sampu Thlei là chiếc ghe

người Lục Tỉnh đọc “giai” (như

lủng. Long Xuyên Dạo đây là Cà trong Anh hùng náo tam môn

Mau ngày nay). Tích ghe lủng do

giai) nhưng không hề nói hay viết: chuyện tiên làm phép độ thuyền

giai lớn, giai nhỏ, giai ngang... mà

bay trên trời nửa đường có người

chỉ nói “đường lớn”, “lộ nhỏ”, “nẻo

trên thuyền mở mắt sợ la lên

ngang”, “ngõ tắt”.

nên thuyền bị lố rạn đâm lủng

(L.T.X.ĐNVT số 12).

hết bay?).

Nhiếc sanh cầm: th.ng.: bị mắng Ngư Du diệp lan: giống phong lan,

nhiếc nhục nhã, tuy sống đó mà

nếu ngắt lá non thả vào chậu rượu

thà chết còn hơn. (Câu trong bản

vừa hâm thì lá lan sẽ biết bơi qua

dịch c. Nguyễn Chánh Sắt truyện

bơi lại. (Chữ trong Thơ Nghiên

Tiết Đinh San chinh tây).

hoa mộng của Hư Chu, và có lẽ

Như cương hay Ba Răng: đd., chỗ

do tác giả tưởng tượng).

thâu thủy lợi 1875 ở Long Xuyên

Ngư Ông Đà: đd., tên chữ của Lòng trên Tiền Giang (PCGBCTVK).

Ông Chưởng NV. (Xem Lòng Ông

Như di, tiếng kêu khóc như di: tiếng Chưởng) (PCGBCTVK).

kêu khóc bi thương.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

475

Di là nước mũi, nước mắt.

- Duy trong câu sau đây, hai

(Chữ trong Nam Hải truyền kỳ

chữ “hãn dịch”, tôi cho là mắt

của Hư Chu, tr.201). Đây là lối

mỏ không nhằm chỗ. “Gió? Gió

viết cầu kỳ nửa chữ nửa nôm

phảng phất thơm thơm như có

nên tránh.

pha mùi hãn dịch của cái nàng

Thiên kim trị, một chữ thiên

sủng phi trong bài Trường Hận

kim trị (chữ trong Thơ Nghiên

(tr.9 sđd). Bình sanh tôi ghét

Hoa Mộng của Hư Chu, tr.20):

loài chó, thường có khách đàn

một chữ đáng ngàn vàng. (Lối viết

bà đến nhà chủ thì ngoắt đuôi

này nên tránh, vì cầu kỳ. Cũng

gí mõm ngay háng mà hít hít...

trong sđd. Hư Chu viết chỗ khác:

(những chó như vầy nuôi chỉ

“Một chữ nghe rất... hóm: rất hay

tốn cơm).

(viết như vầy đắc thể hơn).

Thù tình: đáp tình (sđd. tr.54):

Vài câu văn khéo:

ông thấy Tàu rất thù tình (tôi

- Nghĩ canh dài mà chưa buồn

chưa thấy ai dùng hai chữ này

ngủ, muốn cùng nhau đối ẩm để

ngoài Hư Chu. Thù là thù tạc,

làm ghi cái đêm sơ ngộ, há dám

xã giao cứ nói đáp tình, dễ nghe,

vội soi nụ đồ mi cho trái với tiết

dễ hiểu hơn).

hè! (Thơ Nghiên Hoa Mộng tr.75).

Nhựt Tảo: đd., một vàm sông Vàm

- Vì tiếc một cây hoa nhỏ mọn

Cỏ Đông, th. làng Bình Trinh, tg.

mà bỏ phú quí thì thật là điên;

Cửu Cư Hạ, t. Tân An cũ (nay vì tiếc một cây hoa nhỏ mọn mà

thuộc tỉnh Long An) nơi này

chuốc oan thì thật là dại (tr.77).

ngày 11-12-1861, ông Nguyễn

- Bụng nhà chúa đói cồn, cứ

Trung Trực đốt được chiếc tàu phải nhịn thèm để chờ ăn mầm

Espérance của Pháp, giết hầu đá (tr.83).

hết thủy thủ, khiến sau ngày ông

- Con chó thấy người lạ vào

mất, ông Huỳnh Mẫn Đạt điếu

nhà, “... sừng sộ xổ ra rộ luôn mấy

một bài thơ có câu: “Hỏa hồng

rộ, khi biết là lầm, bèn vẫy đuôi

chúc mõm vào hai ống quần mà

Nhựt Tảo oanh thiên địa, Kiếm

hít mà rít” (tr.82).

bạt Kiên Giang khấp quỷ thần”,

- Chỉ vì day tay mám miệng

việc “kiếm bạt Kiên Giang” này

mãi vẫn không giàu được đành

xảy ra đêm 16-6-1868 tại Rạch

mới chịu nghèo túng (tr.101).

Giá.

https://thuviensach.vn

476 TVTNMN

O

Óc Eo (gò Óc Eo): đd., tên Cơ Me

lưu trữ cho đến năm 1975 tại

của gò đất gần núi Ba Thê, tại

viện bảo tàng trong vườn Bách

làng Vọng Thê (th. Long Xuyên

Thảo Sài Gòn, và soạn một bộ

cũ), nơi đây năm 1943, đo theo

sách Pháp Văn xuất bản ở Paris

lời chỉ dẫn của người địa phương

gồm bốn tập lớn và dày, nhan

và theo dấu bọn hôi bảo vật,

là L’Archéologie du Delta du

ông Louis Malleret trước làm

Mékong (khảo cổ học về lưu vực

quản thủ Viện bảo tàng Sài

sông Mêkông), từ sau ngày 30-4-

Gòn Blanchard de la Brosse,

1975, các bảo vật ấy, ước 2 kilo,

sau thăng chức lên làm viện

còn mất không biết được.

trưởng trường Viễn Đông Bác

Ông Già Ba Tri: n.d., xem Thái Cổ ở Hà Nội, (Ecole Française

Hữu Kiểm.

d’Extrême-Orient), ông theo dấu

bọn này và đào gặp vết tích một

Ông bõ làng Long Hậu: nd., (xem

nền cổ thành dài gần 1.500 mét

Long Hậu).

luôn dấu vết nhà ở đời cổ chiếm

Ô Châu: đd., tên Hán của cù lao Quạ

trên 225 ha, ông đặt tên là di

(xem chữ ấy).

tích Cổ Phù Nam và thâu thập

Ô Cắp: đd., tục danh của Vũng Tàu, trên 1.300 món trang sức xưa

gọi theo Pháp: au cap (tiếng gọi

bằng vàng có nạm châu báu, gọi

tắt au cap Saint-Jacques).

chung là le trésor d’Oc Eo (bảo

Ô Môn: đd., th. NV, tên một quận vật trân tàng Cổ Óc Eo) đem về

của Cần Thơ cũ.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

477

Cơ Me: o mô (di cảo TVK trong

Ông Yệm: trại cải huấn trẻ vị thành

Le Cisbassac).

niên thời thuộc Pháp, đặt trên

Ô Môn: đd., tên chữ của Tắt Ông Thủ Dầu Một. Chưa biết chánh

Thục (PCGBCTVK) (xem chữ

tả đúng của tên ông này và xin

ấy). Cơ Me gọi O Mô (di cảo T.V.K.

nhờ người biết dạy cho. (Ông sanh

trong Le Cisbassac).

và mất năm nào? Trước đây, tên

Ô Môn Đà: đd., chỗ thâu thủy lợi ở t.

ông rất được nhắc nhở, và thay vì

Cần Thơ lối 1875 (PCGBCTVK),

nói: “Trại cải huấn sẽ bắt mầy”,

nơi rạch Ô Môn.

vẫn nói: “Ông Yệm kêu mầy”, vừa

Ô Môn, Bình Thủy, La Ghì,

mau vừa hài hước.

Trà Ôn, Trà Luột đều thì chợ sung Oudong: địa danh, cựu đế đô của (Câu hát cũ).

xứ Cao Miên, trước khi có thành

Ô Tôn: Phu Ma; Diên Diên: dt., thấy Nam Vang (Pnom Penh). Oudong

trong quyển GĐTC, bản Pháp

ở mé Nam của nhánh sông chảy

Văn của Aubaret, tr. 123, có lẽ

từ Nam Vang lên Biển Hồ (Tonlé-nên chấm dấu và đọc: Phù Ma,

sap), cách con sông này độ ba hay

Diến Điện (nay ta gọi Miến Điện), bốn cây số ngàn (km), có một con

và đó là người xứ Birmanie, ở giữa lộ lớn đưa xuống Bến Ngự (chỗ

Đông Dương và Ấn Độ, Cơ Me gọi vua tắm) và bến ấy gọi Compong-họ là Phù Méa.

luông (tr.130 Aubaret, GĐTC).

Theo Aubaret, gọi dân Birman

Oudong, có sách cũ viết

là Ô tôn (bụng đen), vì họ có tục

Oudon cho ta lấy gương suy

xăm bụng (tatouer).

luận, người Cơ Me có tánh rất

Ô Tôn, rợ Ô Tôn: xem Diến Điện.

hiếu sát và tật đố, từ Angkor, Chữ gọi Hoa Tôn.

trải qua Oudon, cho đến Pnom Ốc hương: dt., thứ ốc trắng, dày Penh... mỗi lần thay một triều

vỏ, hay bò trên cây, thịt ăn được.

đại là dời đô và làm cỏ sạch dấu

(H.T.C.).

vết, di tích và sanh mạng người

Ông Chưởng: nd., Chưởng Cơ khâm

bất đồng chí hướng.

sai Lê Thành Hầu, Nguyễn Hữu

(Đề nghị nên viết Oudong

Cảnh, (Nguyễn Hữu Kính, theo

cho thống nhứt và được y trong

VNSL). - (xem Nguyễn Hữu Cảnh).

Larousse).

https://thuviensach.vn

478 TVTNMN

P

Pé Mou (gỗ): dt., tiếng Trung Hoa,

nấu ăn của người Tiều; có người

dịch là bách mộc, dùng đóng quan

cắt nghĩa phá lấu là “hỏa lô” ? Thịt tài giữ xác mấy trăm năm không

nướng lửa hỏa lò.

hư nát (xem gỗ ngọc am nơi chữ

Danh từ từ “Phá lấu” (giọng

“ngọc am (gỗ)”.

Tiều (Triều Châu), nếu đọc giọng

Phá Lấu: dt., tiếng Triều Châu: thịt, Quảng (Quảng Đông) lại biến ra

thường là tai heo, mõm heo, khu

Phổ lô, phiên âm ra chữ Hán là

lẳng, ruột, bao tử, ngào trong

“hỏa lô”, tức vật, thức ăn, thịt chảo bắc trên lửa thật nóng,

nướng trên lửa lò, nướng theo

chung với hương vị, món nhậu

Tiều thì dùng xác mía khô, nên

ngon giòn của bợm rượu: thịt phá

thơm mùi mía, bằng nướng theo

lấu, đùi heo phá lấu. (Phá: tiếng

Quảng thì bằng lửa than thường

Tiều là đánh, lấu, có lẽ là lò).

và đó là thịt xá xíu. Nay tùy theo

Hóa phá lữ xí: ngã đả nhĩ tử:

vùng chịu ảnh hưởng tiếng Tàu,

tao đánh mày chết.

Bắc có nhiều Quảng Đông nên

Phổ Ky: dt., hỏa kế, người nấu bếp

dùng danh từ phổ lô mà đọc ra

dọn ăn nơi quán Tàu (do tiếng

Hồ Lốn (và lộn với món tả pí lù Quảng Đông Việt Hóa: Phổ Ky,

(chữ là đả biên lô, đánh tửu bên

xấu lúi: hỏa kế, tính tiền).

lò) và cũng nói hổ lốn (là món xà

Thịt phá lấu: dt., thịt heo để

bần trong Nam, tức các món ăn

nguyên giò và xương, nướng kho

dư nấu chung lại sau Tết, nay

trong lửa và ướp gia vị theo lối

còn danh từ xà bần là gạch vụn

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

479

vôi vụn cát vụn, những lụn vụn

Phan Liêm: nhd., hàn lâm viện

mót lại làm bít ton, khi phá nhà

tu soạn đời Tự Đức, năm tân tỵ

xưa, vách cũ, v.v.), trong khi ấy

(1881) dâng sớ đề nghị khuếch

trong Nam gần người Tiều hơn,

trương thương mại, khuyến khích

nên dùng danh từ “phá lấu” nghe

lập hội buôn, gởi người ra nước

dường như xa “hồ lốn, hổ lốn”,

ngoài học nghề khai mỏ, nhưng

chung qui vẫn một gốc “hỏa lô,

bị đình thần bác.

theo Hán tự), nay cãi mãi cũng

Phan Rang: đd., trước là đất Chiêm chẳng tới đâu, thôi xin hòa, nhà

Thành, tên Panduranga bị chúa ai nấy ở, tiếng ai nấy dùng, có lẽ

Nguyễn Phúc Chu đánh lấy năm

hạnh phúc hơn chăng?

đinh sửu (1657).

Pong Tuk: đd., t. Sốc Trăng, tên Panduranga, Panduran: Phan

làng: trứng nước (bọt nước).

Rang

Người Nam đổi gọi làng (Tuân

Phan Thanh Giản (1796-

Tức), nay thuộc tỉnh Sốc Trăng.

1867), xem VNTĐLVĐ, tự Đạm V.H.N.S. (số 13 th.7 n.1956,

Như và Tịnh Bá, và Lương Khê; bài của Đào Văn Hội).

lựa biệt hiệu là Mai Xuyên, đều Phạm Lam: nh.d. Năm canh dần

để tỏ khí tiết của mình. Sanh

(1770), một tên quân đào ngũ của

bình nếu không trong sạch thì

trấn Hà Tiên, tên là Phạm Lam,

rất không được Đồ Chiểu là một từ Cần Vọt qua Vũng Thơm,

người câu nệ nhứt, trọng vọng

nhập với giặc cướp, cầm đầu là

đến tột bực; một lẽ khác, khi lựa

Vinh Li Malu, người Mã Lai, và

nhơn thần để thần chủ cho tiên

Hoc Nha Kê, người Cơ Me, cả ba

đế Thiệu Trị, vua Tự Đức vẫn dẫn trên 800 binh thủy và bộ,

chọn Phan Thanh Giản, và cổ tục định đánh cướp trấn Hà Tiên,

khi đề rồi, bao nhiêu văn phòng

vừa kéo binh đến chân núi Túy

quí bảo trên ngự án thư đều biếu

Bình thì bị binh của Mạc Thiên

tặng, là có ý thưởng người liêm

Tứ bao vây: Phạm Lam bị giết

trên chiến thuyền, hai tên đồ

khiết vả lại là người đồng một

đảng Miên và Mã Lai cũng bị hạ,

quê hương với thái hậu Từ Dũ

đám giặc dẹp tan, nhưng dân cư

(người xứ Nam Kỳ).

lấy làm điêu đứng. Mạc Thiên

Theo L.T.X. (báo Văn Lang

Tứ dâng sớ lên chúa tạ tội...

số 9 ngày I-XII-1939), ông sanh

(G.Đ.T.C. Aubaret, tr.31).

giờ thìn ngày 12-10 Bính Thìn

Phan Liêm và Phan Tôn, con của

(1796). Mất giờ tý ngày 5 (bính

Phan Thanh Giản, chống Pháp ở

thìn) tháng 7 â.l. Đinh Mão

Bến Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh, Sa

(1867).

Đéc (1867).

An táng: giờ sửa ngày 13

Phan Liêm cũng có tên nữa là

(quí tị) tháng 8 â.l. năm Đinh

Phan Thanh Tòng, về sau ra Bắc

Mão, ông hưởng thọ 72 tuổi, chớ

tiếp tục chiến đấu bên Tổng đốc

không phải 74 như vài sách Pháp

Nguyễn Tri Phương.

đã chép.

https://thuviensach.vn

480 TVTNMN

Aubaret viết tên ông là Phang

- Gò Sặt

Thang Giang (sic). Xin xem thêm

- Nam Vang

thẻ “kinh lược”.

- An Giang

Có một thuyết cho rằng ông

- Vĩnh Thanh

trọn đời thanh liêm và chịu

- Định Tường

nghèo mà trong sạch nhứt đời

- Biên Hòa

ấy, nên được vua Thiệu Trị chọn

- Hà Tiên

làm người đề thần chủ, và tục

(theo P.C.G.B.C.T.V.K. )

đời Nguyễn, khi làm việc danh

Phè Phỡn: tiếng Bắc, như hí hửng

dự này (đề thần chủ) sẽ được

trong Nam; phóng túng dồi dào;

vua gián tiếp thưởng cho tất cả

ăn tiêu phè phỡn.

những bảo vật dùng vào việc ấy,

Phiên An: đd., tên cũ của Gia Định, tức được ban nào nghiên mực, nào

c.g. Phan Yên.

bút ngọc, v.v. nghĩa là những báu

Phan Yên trấn, Phan Yên thành:

vật ngự dụng gọi chung là “văn

đd., tên của thành Gia Định do

phòng tứ bảo”.

Lê Văn Duyệt đắp thêm vào năm

Phan Trấn: đd., tên một trấn gồm

1830, toàn bằng đá ong, gọi đá lục

Gia Định và Định Tường.

lăng, vách cao, hào sâu. Sau khi

- Tên một trong ba trấn đời

bình được giặc Khôi vua Minh

Võ Vương (1780). - Hai trấn

Mạng cải tên lại và đặt lại hệ

kia là: Biên Trấn và Long Hồ

thống cai trị.

(PCGBCTVK).

Địa danh “Phan Yên”, sau

- Tên một trong năm trấn xứ

ngày giải phóng 1975, được giữ

Đồng Nai đời Gia Long (1806).

lại làm tên một con đường cụt bên

Bốn trấn kia là:

hông Bưu điện chính, nối liên khu

- Biến Trấn (Biên Hòa),

nhà thờ lớn qua đường Hai Bà

- Vĩnh Trấn (Vĩnh Long, An

Trưng, th. p. Hồ Chí Minh.

Giang),

(Chữ Phan và Phiên dùng

- Định Trấn (Định tường),

lẫn lộn, nhưng thường viết: Phan

- Hà Tiên (PCGBCTVK).

Yên, mà Phiên An).

Phan Trấn Dinh: nguyên một phần Phong nhân xá tội: một phong của đất Đông Phố do chúa Nguyễn tục cổ, chữ gọi tết “rằm tháng

Phúc Chu cho tách ra từ năm

bảy” tức “Trung nguyên tiết”.

Mậu Dần (1698). (VNTĐLVĐ).

- Trong kinh nhà Phật, có dạy

(Chữ Phan và Phiên dùng lẫn rằng: “Hôm ấy các quan Âm

lộn. Khi gọi Phan Trấn, khi gọi

phủ xét những người thủa sống

Phiên Trấn).

ở Dương gian, người nào ở lành

Phan Yên: đd., tên cũ của xứ Gia thì phong, người ở ác thì bắt tội;

Định, N.V., cũng gọi Phiên An nhưng mà hôm ấy cũng tha cả,

(nói ngược lại).

cho phép đi chơi. Bởi thế tục

1 trong 8 trấn của đời vua

truyền theo chữ, gọi ngày ấy là

Minh Mạng triều Nguyễn; các

ngày “Phong nhân xã tội”, nghĩa

trấn kia là:

là “có nhân thì phong, có tội thì

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

481

tha”. Người ta mới nghĩ rằng Âm

avec la même main, elles font un

phủ sao, Dương gian vậy. Nhà chignon qui retombe assez bas

ai cũng có tổ tiên, nên ngày ấy,

sur la nuque. Des deux côtés de ce

ai ai cũng làm cỗ bàn mấy vàng

chignon, les cheveux tombent en

mả, đồ đạc, quần áo bằng giấy để

guirlande sur les oreilles, qu’ils

cúng, gọi là “đồ lễ bội” (theo sách recouvrent à moitié (guirlande

Chrestomathie Annamite của

semblable à la crête inférieure du

ông Edmond Nordemann, bản in

coq, tóc bỏ đuôi gà), Le sommet

năm 1914 nhà in I.D.E.O., tr. 38).

du chignon s’échappe du milieu

Phong Nhân xá tội, ngày nay

en forme de pointe.

thường nói lầm là “vong nhân xá

Cette coiffure s’appelle tan

tội” (vậy xin cải chính).

dương tran (sic) (tôi không biết Phong Nhiêu huyện (Bãi Xàu):

nên chấm dấu và nên đọc ra sao?)

đd., tên một huyện của phủ

Người đàn bà ở đây rất thích

Ba Xuyên (Sốc Trăng) thuộc

nữ trang, hoa tai và vòng vàng.

An Giang tỉnh đời đàng cựu

Tục giắt lược cài đầu tóc bới,

(PCGBCTVK).

thạnh hành nhứt ở Miền Nam

Phong Nhượng: đd., ở NV., giồng là ở vùng Hà Tiên bày nhiều, vì

Phong Nhượng thuộc Trà Vinh có sẵn đồi mồi làm lược thì tha

cũ gần kinh Mỹ Văn, nơi đây còn hồ lựa vảy dày hay mỏng, có

dấu tích Cơ Me cổ (Le Cisbassac

bông tươi sáng hay vảy đen tối

của L.Malleret, 1963).

bông hoa loạn xạ, đầu tóc giắt

Óc Eo (gò Óc Eo): đd., viết theo

lược thêm có một cây nhọn bằng

Pháp là Ak-èv.

xương, bằng ngà hay bằng vàng

Phong Phú huyện: đd., tên một

hay bạc, nghèo thì bằng thau

huyện của phủ Tuy Biên, tỉnh

bằng chì, nếu cây giắt đầu bằng

(Cần Thơ).

kim khí thì thường nơi đầu dùng

Phong Thạnh huyện (Giu Gia):

móc tai lấy cứt ráy ra được và gọi

đd., tên một huyện của phủ

đó là cây móc tai, tóc bới muốn

Ba Xuyên (Sốc Trăng), thuộc

cho đừng sổ, thì lễ phép dạy luôn

tỉnh An Giang đời đàng cựu

luôn người đàn ông con nhà thơ

(PCGBCTVK).

hương chí đến phú ông, khá giả,

Phong Thạnh: đd., nay là tên một

trừ người ty tiện tôi tớ, đầu phải

làng trù phú thuộc tỉnh Bạc

chít khăn, khăn xếp tay, đóng

Liêu, NV.

sẵn, đầu rìu, khăn kiểu dọn bàn,

Phong tục đàn bà bới tóc,

khăn đỏ xanh, đen v.v. tùy hạng

Aubaret viết: “Lorsqu’elles se

người trong xã hội, và bợm phong

coiffent elles prennent d’abord

lưu có tuổi lại để râu mép cằm,

leurs cheveux, rejetés tous sur le

cho phải bực tu mi. Đàn bà thì

derrière de la tête, dans la main

mặc áo dài làm nhiều lớp cái này

gauche, et les enduisent alors

chồng trên cái kia, càng nhiều

d’huile odoriférante; ensuite,

càng sang, tay áo đàn ông như

les retournant sur eux-mêmes

đàn bà vẫn hẹp bó rọ cử động khi

https://thuviensach.vn

482 TVTNMN

cởi ra khi mặc rất khó và mau

giọng Phước Kiến, Triều Châu tức

rách, người phụ nữ củi lục đầu

chỉ, sợi. Marco Polo đem qua nước

tắt mặt tối lại có tục cổ phong

Ý, biến ra spaghetti (mì sợi to),

chuộng áo và quần, vá nửa thân

macaroni (bún bộng ruột), món

áo từ lưng trở lên là mới, hai vạt

ăn người Ý.

áo trước sau là thân áo cũ mót

Người sành điệu, lịch duyệt,

lại, tiếc từ chút vải, mót máy

trải đời, rất kén và không ăn pha

dành dụm nuôi con nuôi chồng.

phách:

(Aubaret p.103).

- Mì Quảng Đông, ngon theo

Phòng và trại: trong đẳng, sau khi

mì Quảng Đông: nấu với thịt xá

bị treo giò, mất tín dụng người

xíu, gan, bao tử phá lấu, dồi giò

cán bộ nào được ở lại nằm lì nằm

heo, bánh tôm chiên rán.

co một chỗ tại “phòng tiếp tân

- Củi tíu thì do người Triều

của trung ương cơ quan mình

Châu nấu, thay thế thịt heo bằng

thì gọi “phòng”, anh nào vô phúc

chả cá, tôm, cua, v.v. ngon theo vị

hơn, phải xách ba lô vào cải hối

Tiều. Khi gọi “hủ tíu” thì là củi tíu

thất thì gọi “trại”. Cả hai đều với

do Quảng Đông nấu, bánh bột lớn

mục đích trau giồi tư tưởng, lọc

miếng thoa mỡ, cắt to không xe

bỏ lỗi lầm cũ, nhưng ở “phòng”

thành cộng, sợi.

thì còn danh còn nghĩa, chứ

- Mì sợi, mì xụa là mì chỉ, sợi

đến “trại” thì đã là tù. (tr. 174

nhỏ tròn dai không đứt đoạn, tức

Việt Nam máu lửa của Nghiêm

củi tíu của dân Phước Kiến nấu

Kế Tổ).

với hải trân: đồn đột, bào ngư,

Phở, củi-tíu, mì.. .

nấm đông cô, ngon theo đóc giọng

Phở: phảnh, “phấn” đọc giọng Tàu.

Phước Kiến. Khi nêm đường thì

Bột gạo mịn như phấn nấu trong

gọi mì ngọt, để khi đau yếu và

nước cốt gà, heo v.v. Phở là món

người già cả dùng cho mau tiêu,

ăn quốc túy, do đồng bào Bắc chế

nhẹ tì.

biến, được dân trong Nam hoan

Nay thêm chế biến mãi, có

nghinh nhứt và đánh đổ thay

thêm Mì Quảng do xứ Quảng Nam ở Miền Trung nấu, có Hủ tíu thế tô củi tíu Tàu: phở tái, phở

Nam Vang, hủ tíu Mỹ Tho, nhưng

áp chảo,...

đúng phở thì phải Bắc.

Củi tíu: củi là quế, nhánh quế,

Đọc sách Pháp, quên mất

bánh ăn nhỏ sợi, nói giọng Triều

nhan đề, thấy kể rằng đầu bếp

Châu; tíu là ti tiểu, nhỏ thật nhỏ,

trứ danh, ngự thiện số 1 mấy năm

nhỏ xíu. Lâu ngày, nói trại ra hủ

trước đây vốn sanh tại Bắc Việt.

tíu; lại có nghĩa hủ là mục nát, hủ

Tổng thống Mỹ, Kennedy, khi

mộc phấn thổ.

chọn đầu bếp, ban sơ có ý tuyển

Mì, mìn là tiếng Quảng Đông.

người này, nhưng ngại đã làm bộ

Mì sợi là mì sợi nhỏ, ta gọi “mì

hạ cho viên Đặc sứ Việt ở Londres,

chỉ” là dịch đúng nghĩa và nói rặt

không lẽ tranh người ăn kẻ ở như

tiếng Việt. Sợi xụa là tiếng Tàu,

vậy, nên chấm ngự thiên số 2,

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

483

phải cải tịch Pháp ra Mỹ để đem

(Ngày nay viết Kôh Tral

về nước và sau đó Kennedy bị ám

(Pháp gọi “ile de la Navette).

sát, và đổi Quốc tịch trở về Pháp...

Phú quốc: tên một quận của

Một tích nữa kể rằng Thủ

t. Kiên Giang NV, gồm hai xã,

tướng Pháp Paul Reynaud có một

chung quanh có nhiều cù lao

nô dịch thạo đủ nghề vặt, lúc biến

nhỏ khác, sản xuất cây gỗ và

biết xoay trở đủ mọi việc: lái xe,

nước mắm ngon: nước mắm Phú

nấu ăn, giặt giệm, tiếp nghe và

Quốc, nước mắm nhỉ là ngon

trả lời điện thoại; sử dụng được

nhứt, gọi tắt là nước mắm hòn.

Pháp văn, viết chính tả ít sai,

Ngày trước đây có mỏ huyền

lương khi tuyển là 80 bạc Đông

(Pháp gọi jais), nhưng nay thôi

Dương mỗi tháng, trong khi một

khai quật vì ít.

tú tài nhập ngạch thơ ký chính

(Theo T.V.Ký, (PCGBC), lúc

phủ, lương vừa được 25$00.

Pháp qua, có lập một tòa bố tại

Cho hay nhứt nghệ tinh, nhứt

Phú Quốc, đến ngày 1-7-1875

thân vinh, và bỏ qua nghề nào và

thì bãi).

ngành nào, người Việt cũng chiếm

Phú Quốc đảo: đd., tên Hán của hòn địa vị xứng đáng.

Phú Quốc (xem chữ ấy).

Phú An Châu: đd., tên chữ của cù Phù Lưu: đd., Vườn trầu, Mười tám lao Bãi Đám (xem chữ ấy).

thôn vườn trầu (xem các chữ ấy).

Phú Lai Căn: to tiếng tục Pháp Le jardin de Phu Lu (lieu

foutez-moi le camp: cút lẹ đi...

planté de bétel) est situé dans

và còn nữa, xin miễn nói hết câu.

le nordouest de la citadelle, à la

Ta đã Việt hóa và chạm trong hai

distance de 52 lis et demi.

câu liễn Tất: Bần cùng năm ngoái

C ’ é t a i t u n l i e u a s s e z

“phú lai căn”.

dangereux à habiter; il était

Phú quí năm nay lai tú xuýt

traversé par la route qui se rend

(tout de suite), nghe thú quá nên

dans le Cambodge.

bỏ tiếng Tây không đành!

On a fait de l’ancien poste

Phú nổ: đd ở tỉnh Sốc Trăng, tên de Khong dao le poste actuel de

làng Miên, do Phorokar (giồng

surveillance nommé Quang Oai.

cây rokar). V.H.N.S. số 13 th. 7

Il y avait là dix huit villages

năm 1956, bài c. Đào Văn Hội).

groupés autour du poste pour

(Theo tôi, Miên gọi Bông hoa

l’appuyer; ces villages étaient

là “phkar”. Pho-phkar (giồng

extrêmement peuplés. Il y avait

hoa)? S.

également un vaste marché.

Phú Quốc (hòn hay cù lao): đd., đảo

Les habitants vivaient dans

to ở vịnh Thái Lan, chữ gọi Phú l’aisance; ils cultivaient de

Quốc đảo”.

nombreux jardins de bétel, dont

Cơ me: kòh srăl (Di cảo T. V.

ils trouvaient sans cesse le débit;

K. Trong Le Cisbassac).

ils se réunissaient ordinairement

Kòh: hòn, cù lao, srăl, đơm

au nombre de trente ou quarante,

srăl: cây sam, Sa thọ (sapin).

et ils descendaient vendre leur

https://thuviensach.vn

484 TVTNMN

bétel à Sai Gon (Cho Lon) et à se précipitant sur eux, les mit

Nguu Tan (Ben Nghe).

tous à mort. Les soldats chinois,

Les habitants de ce pays

ainsi que les marchands, furent

courent des dangers à cause des

indistinctement passés au fil

nombreux tigres répandus dans

de l’épée; il en périt en cette

les hallier; ces tigres dévorent les

occasion plus de dix mille. La

hommes. C’est de là qu’est venu le

terre fut couverte de cadavres

proverbe: “cruel comme un tigre

depuis Ben Nghe jusqu’à Sai de Phu Vien”.

Gon, et comme on les jetait dans

L’an nham dan, 5è année

la rivière, elle en fut réellement

de The To, le chef des Tay Son, arrêtée dans son cours; personne

nommé Nguyen Van Nhac, entra

ne voulut manger de poisson

à la tête de soldats de terre et de

pendant un espace de temps qui

mer dans le pays de Gia Dinh,

ne dura pas moins de trois mois.

dont il s’empara au 3è mois.

Les marchandises de toutes

Après avoir pris la province de

sortes appartenant aux Chinois,

Bien Hoa, il passa au 4è mois telles que thé, étoffes de soie,

dans celle de Phan Yen (Gia

remèdes, parfums, papiers,

Dinh), en... suivant les chemins

jonchèrent la route pendant

supérieurs (par Tay Ninh).

longtemps, sans que personne

Le général impérial Nguyen

osât y toucher. L’année d’après,

Diu, assisté du général Thu, ainsi le prix du thé s’élevait jusqu’à

que le général en chef Tran Cong

8 ligatures la livre, une aiguille

Chuong, allèrent à la rencontre

couâtait jusqu’à un tặl, toutes

des rebelles qu’ils rencontrèrent

les marchandises augmentèrent

sur le territoire de Phu Vien.

de prix en proportion (Aubaret

Ces trois généraux, s’étant

p.195).

cachés avec leurs troupes,

Phủ Ba Xuyên, đd., do chỉ dụ năm

fondirent sur les rebelles, et les

1832 của vua Minh Mạng lập ra,

généraux de l’empereur, Thu et

gồm cả mấy khu hiện thời là Long

Chuong, parvinrent à tuer un

Xuyên, Cần Thơ, Sốc Trăng, Hà

général ennemi, nommé Nga.

Tiên, Rạch Giá, Bạc Liêu, Trà

Les Tay Son s’avancèrent alors

Vinh và Châu Đốc.

en grand nombre et forcèrent les

Trong khi đánh nhau với

troupes impériales à rétrograder;

Chauvai Srok Lim, phủ Sốc

mais lorsque Nhac, le chef des (Miên) giúp Nam Triều rất đắc

Tay Son, apprit la mort de Ngan, lực và được vua phong làm tri phủ

il fut comme un homme privé de

coi phủ Ba Xuyên.

ses deux bras. Cependant rempli

Năm 1859, Bộ hạ của Lim làm

de fureur contre les soldats

loạn lại nữa, bên Miên phục binh

chinois des régiments Hoa Ngai,

thắng và đánh tan quân Nam

soldats qui avaient causé la mort

Triều, do binh bị Trần Văn Hòa

de Nga, Nhac les poursuivit et,

điều khiển, từ Sốc Trăng kéo binh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

485

lên đồn An Tập, (sau Hòa chết

Phù Dung Sơn: đd., tên Hán của núi được thờ làm thần nơi đình làng

Phù Dung (xem chữ ấy).

Khanh Hưng, quận Châu Thành

Phù Gia Tam Giang: đd., tên Hán

(Sốc Trăng). Lúc đó có 4 đồn ở Sốc

của Ngã Ba Nhà Bè (xem Ngã Ba

Trăng là đồn 1 ở chỗ đất Thánh

Nhà Bè).

Tây Sốc Trăng hiện thời (kh. còn)

Phụ Đầu Giang: tên Hán của Bố

đồn 2 bị binh Miên chiếm được rồi

Thảo hay Búa thảo (xem chữ

san bằng; đồn 3 ở Bãi Xàu và đồn

ấy). (Làng nầy sau đổi lại gọi

4 ở Nhu Gia.

làng Thuận Hòa còn Bố thảo là Năm 1867, đại úy Pháp

tên nôm, trong làng phần đông

Berteaux Levillain chiếm Sóc

đều là con cháu khách tức người

Trăng như vào chỗ không người,

Minh Hương đa số là gốc Triều

đổ bộ tại Đại Ngãi với 1 viên thơ

Châu, ruộng tốt lúa nhiều.

ký, 40 lính tập và 10 lính Miên,

Phụ Long Châu: đd., tên cù lao đuổi quan Nam, lập Trần Uông

thuộc địa phận Vĩnh Long không

(Miên) làm Tri phủ, ông này ba

có tên nôm và không biết chắc ở

tháng sau thì mất, em là Trần U

chỗ nào.

được nối chức Phủ, đó là cha của

Phúng Hước Pháp: dt., tiếng của

Trần On (Uông là con của cựu phủ

Lãng Nhân dịch ra Pháp là jeu

Sốc, mất 5 năm về trước).

de mot, pointe (fig. trait d’esprit

Gần đồn Bão có ao Trần

recherché: ne parler que par

Huồng là bãi chiến trường xưa

pointe (Larousse). Lời nói dí dỏm,

giữa Miên và ta (V.H.N.S. số 13

gút mắt.

th. 7-1956, bài c. Đào Văn Hội).

Phụng Châu: đd., tên Hán của cù Năm 1867, trên giấy tờ thì

lao Tân Phụng (xem chữ ấy).

Cần Thơ chí tận Bạc Liêu là đất

Phụng Du Ly Duy Minh Thị:

nước Lục tỉnh Nam Kỳ, nhưng

đd., nd, Phụng Du Lý, hẻm

sự thật thì quyền hành quan

Nam chỉ áp dụng đến ranh giới

Xóm Dầu; Duy Minh Thị: (Duy

tỉnh Vĩnh Long và vùng Ba Thắc

Minh là chỉ có sáng. Ông tên vẫn người Miên ở nhiều hơn

thật là Trần Quang Quang, ở

người Nam, nên để cho quan lại

Xóm Dầu, xóm ga An Bình, Chợ

Miên Cai trị, Berteaux Levillain

Lớn. Ông soạn bộ Nam Kỳ lục

và quan Pháp thuở ấy vẫn đặt

tỉnh là rút ngắn bộ Gia Định lại Sóc Trăng dưới quyền quan

thành thống chí và tóm lại rất

Miên (Phu Trần Uông, rồi Trần

khéo bộ nầy và có thêm nhiều

U v.v.) là vì lẽ ấy. Ông Phủ Trần

địa danh mới.

U có người con trai là Trần On,

Thực Lục (không nhớ Đại

ông này có nhiều đất thổ trạch ở

Nam Thực Lục hay Thực Lục

Châu Thành, sau lần hồi ông bán

Chánh Biên, gọi tắt là Thực Lục

và tiêu pha hết. S.

do Duy Minh Thị, bốn quyển.

Phù Châu: đd., tên Hán của cù

Tân Dân Tư viết Gia Long tẩu

lao Trầu (xem chữ ấy).

quốc và Gia Long phục quốc.

https://thuviensach.vn

486 TVTNMN

Thực Lục lớn chia ra có Tiền

Đời chúa Nguyễn Phúc Chu

Biên (trước Gia Long và Chánh đặt thành một huyện của Trấn

Biên (Gia Long) và các vua sau).

Biên Dinh từ năm 1698 (Mậu

Về Chánh Biên, mỗi đời vua

Dần).

chép riêng một kỷ, như Gia

Thời Pháp, là quận Bà Rá

Long là đệ nhất ký (60 quyển (t. Biên Hòa) nơi an trí chánh và 1 quyển thủ). Minh Mạng là

trị phạm. Từ 1957 tách ra lập

đệ nhị kỳ (202 q. ?) Trường Bác

thành Phước Long, t.1. Phước Cổ E.F.E.O Hà Nội trước có 1 bộ

Bình (theo Le Cisbassac c. L.

và Quốc Sử quán Huế có 1 mà Malleret, 1963).

thôi. Lê Thọ Xuân, nhờ Đào Duy Phước Long (Dỏ Sa): đd., tên cũ

Anh, có 1 bộ, năm 1946 mất tại

một phủ của tỉnh Biên Hòa,

Bến Tre.

NV., đời Tự Đức, nôm gọi Do Sa.

Trước năm 1975, Viện Khảo Cổ

(PCGBCTVK). gồm 4 huyện:

và Thư viện quốc gia Sài Gòn có

Phước Chánh (Dỏ Sa).

Đại Nam Thực Lực, nhưng không

Bình An (Thủ Dầu Một)

được đầy đủ (L.T.X. ĐNVT 15).

Ngài An (chợ Thủ Đức)

Phước An (Mô Xoài): đd., tên một

Phước Bình (Biên Hòa).

huyện của Phủ Phước Tuy, thuộc

Dỏ Sa: đd., tên xưa của huyện

tỉnh Biên Hòa NV. đời Tự Đức,

Phước Long ở Biên Hòa.

nôm gọi Mô Xoài (PCGBCTVK).

(Dỏ: xích hậu, trại thủ, trại Phước Chánh (Dỏ Sa): đd., tên cũ

sách trong mỗi một làng).

một huyện của phủ Phước Long

Dỏ điếm: id.

thuộc tỉnh Biên Hòa NV. đời Tự

Dỏ canh: id.

Đức (PCGBCTVK).

Canh đỏ: canh tại dỏ

Phước Bình: đd., tên cũ một huyện

Sa: cát.

của phủ Phước Long thuộc

(ĐNQATVHTC).

tỉnh Biên Hòa NV. đời Tự Đức

(PCGBCTVK).

Phước Long Giang: tên Hán của Phước Bình (sông): đd., ở N.V. -

sông Đồng Nai (xem sông Đồng

Sông Phước Long và sông Tân

Nai).

Bình hiệp chung lại, nên gọi sông

Sông Phước Long phát nguyên

Phước Bình; nước sông nầy chảy

trên rất xa, vùng cao nguyên

ra cửa Cần Giờ rồi chảy luôn ra

Mên, Mọi. Ngày xưa muốn thám

biển. Vào tháng 8, có mưa nhiều,

hiểm cũng không được với người

nước lớn trở nên đục bẩn vì bùn

sơn cước, còn hơn là cấm địa. Sông

nhiều, tuy vậy nước uống ăn vô

dài và tên khá nhiều, còn tên gọi

hại, thêm cho nhiều mầu mỡ cho

tắt là Sông Phước cụt ngủn, và mùa màng.

tên nôm na là Sông Đồng Nai.

Phước Giang: đd., tên tắt của Phước Xuống khúc dưới lại đổi tên,

Long Giang sông Đồng Nai).

nào sông Tân Bình, nào sông

Phước Long: đd., ở N.V. thuộc Đồng

Phước Bình, và giàu địa danh chỉ

Nai xưa.

làm điên đầu người học ít.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

487

Phước Lộc (Cần Giuộc): đd.,

dân rồi tự rút về nước (Aubaret,

tên một huyện của phủ Tân

G.Đ.T.C. tr. 29 ).

An, th. Tỉnh Gia Định NV., đời Popus tuk: bọt nước. - Tên một làng

Tự Đức, nôm gọi Cần Giuộc.

ở Sốc Trăng, đổi ra tiếng Việt là

(PCGBCTVK).

làng Tuần Tức. (Popus tưk có

Phước Tuy (Mô Xoài): đd., tên một

nghĩa là nước sôi bọt ) (cần xem

phủ của tỉnh Biên Hòa, NV. th. đời xét lại).

Tự Đức, gồm ba huyện: Phước An Phú Túc: tên chữ của Gò Sặt, một (Mô Xoài),

địa danh của Cao Miên, tức

Long Thành (Đồng Môn),

Pursat (theo Nguyễn Văn Hầu Long Khánh (Thôn mọi bà Ký).

trong Văn Hóa nguyệt san số 54

(PCGBCTVK).

n.1960).

Phước Tuy: đd., ở N.V., th. Bà Rịa Pigna Thu: đd., gần thành Oudong cũ, cọng với Vũng Tàu và nhóm

bên Xiêm Quốc, nơi đây là chủ

cù lao Spratley: t.1. Phước Lễ (Le giáo khu của giám mục Bá Đa

Cisbassac, của L. Malleret, 1963).

Lộc, từng đào tạo nhiều mục sư

Phya Tan: nhd., Người Quảng Đông,

thầy giảng đương thời Nguyễn

phủ Triều Châu, tên thật là Quốc

Ánh.

Hoa, lấy tên Phya Tan theo tục

Một địa danh nữa là Pi Nha

Xiêm, nối nghiệp cha, trước giúp

Lư, là một chỗ hay khác với Pigna triều đình Xiêm trấn thủ đất Man

Thu nầy? (Theo tôi có lẽ là một

Long, nên xưng là Phya Long, sau

chỗ địa danh) khi đọc theo thổ

nhân dịp bắt được vua Miên là

âm khi đọc theo tiếng Việt). Chữ

Phung (vua nầy mang bịnh hủi),

trong Aubaret, (évêché et mission

bèn tự xưng vương, đặt mình làm

française).

vua Xiêm La Quốc.

Phung: nd., ông vua Xiêm nầy,

Phya Tan bức bách vua Cao

không rõ tên họ, vì mắc chứng cùi,

Man là Neac Ông Tôn, ép buộc

nên sử gọi làm vậy. (Phung, tức

Phong, trong Nam là bịnh cùi).

nạp cống vàng bạc.

Năm Đinh Hợi (1767), Phung

Năm Kỷ Sửu (1769) nơi thành

cử binh xâm lấn trấn Hà Tiên.

Hà Tiên bỗng có một con hổ xuất

Mạc Thiên Tứ xin Gia Định cứu

hiện, (theo phong tục xưa, hiểu

cấp. Hai tướng thủ Gia Định là

đây là điềm sắp có chiến tranh),

Khôi và Miên, cắt đặt tướng Chêu

các quan vây bắt thì hổ vụt biến

(sic) cầm binh qua cứu trợ và sai

mất. Tiếp theo xảy ra vụ Phya

một thống lãnh đạo binh ở đồn

Tan sai Phya Soai và Bon Ma,

Tân Châu Đạo trú ở Cù Lao Gien

mang binh Xiêm qua phá quấy

(sic) tên là Kê, có quân sư là Dui

Neac Ong Ton, với ý định cướp

(sic) hiệp lực, cùng nhau dẹp được

ngôi vua nầy cho Neac Ong Non.

loạn Xiêm.

Binh Xiêm kéo đến Lo Gio (sic),

Theo ông Aubaret, sử nhắc

cầm cự không thấy thắng binh

đến nước Xiêm La giao thiệp

Miên, bèn bắt sống một mớ thổ

làm sao với nước Cao Man là từ

https://thuviensach.vn

488 TVTNMN

năm 1767 (Đinh Hợi) nầy, chớ

Miên, từng khoác áo nhà chùa.

trước đó, Cao Man vẫn thần phục

Ngày 2-5-1865, ông viết thơ gởi

nước Nam mà thôi. (G.Đ.T.C.).

ông Vignes ở Sài Gòn, chức là Aubaret, tr.26).

Inspecteur nhưng không rõ thanh

(Trên đây là nói theo Aubaret,

tra sở nào, bức thơ ấy, ngày 5-10-

chớ ta nên nhớ khoảng 1767 nầy,

1866 được đăng trong Journal

tại Gia Định tình thế không an gì

Officiel (Công báo) và viên hải

lắm, vì nơi Đàng trong, quốc chúa

quân đề đốc Roze mời ông về Sài Trương Phúc Loan đang chuyên

Gòn ban phụ cấp đàng hoàng, như

quyền, phế Chương Võ, (cha của

vậy thơ ông có căn cứ: Pu kam Bo

Nguyễn Ánh), lập Định Vương

xưng mình là con trưởng của vua

vừa 12 tuổi (1765), ảnh hưởng

Néac Ông chan, tức anh vua An

chánh trị xuống đến Gia Định

Dương và An Dương này là cha chứ?). Nên xem lại đoạn nầy).

của Norodom đang trị vì xứ Miên.

Prasah Préam Loveng: tên Miên

2) Vị thứ 2 là Phra Keo Pha,

của Đồng Tháp Mười, có nghĩa là

xưng em út vua Norodom. Từ

Tháp năm căn (ngũ giác tháp).

Bangkok, th. 7-1865, Phra Keo Prasah: tháp.

pha theo tàu Mitraille sang Sài Préam: số năm

Gòn, vua Norodom khi nhận tờ

Loveng: căn nhà, giác.

trình của Sài Gòn, ưng sẽ gởi Prek koi: đd., tên làng ở quận Long

tiền cấp dưỡng. Vả lại Phra Keo

Phú (Sốc Trăng) có nghĩa là rạch

Pha tỏ ra người có thực tài và của sở thương chánh, vì có đặt sở

cương quyết (homme énergique

thuế nơi đây, nay còn tên Rạch

et capable), sau này có lúc gắm

Gòi. (V.H.N.S. số 13 th. 7 n.1956,

ghé được chọn thay vua Norodom

bài của Đào Văn Hội).

vì vua này ham chơi và ít ham vụ

Nguyên dưới đời Miên Triều,

tất việc triều chánh;

người Mã Lai thường năm vô cửa

3) Vị thứ 3 là A Xoa, mẹ Cơ

Mỹ Thanh buôn bán, nhiều khi

Me cha Trung Quốc, ông này rủi, bị trộm cướp, khoảng 1600, vua

vì de la Grandière, nguyên soái

Miên Pra réméa Thippedey cho

ở Sài Gòn thấy ra tranh giành lập đồn nầy, vừa giữ giặc vừa thâu

nhiều người quá, gạt ngang

thuế thương chánh.

không nhận A Xoa là người trong

Prek koĩ, sau biến ra tiếng Việt, hoàng phái Miên.

thành “Rạch Gòi”.

Khoảng đầu năm 1866, Miên

Rạch Gòi thường đi đôi, nói

hoàng An Dương nhắm mắt. Dân

“Rạch Gòi, tổng Cáng”, có lẽ vì

Miên đông trên 2.000 nổi lên dậy

ngày trước có ông Cai tổng tên là

giặc, không ưng Norodom làm

Cáng, cai trị vùng này.

vua của họ. Và vì không nhận

Pu kam Bo, Phra Keo Pha, A Xoa:

được tiền cấp dưỡng, Pu Kam Bo

3 ông hoàng Miên tranh ngôi báu:

bỏ Sài Gòn lên Tây Ninh, cầm đầu 1) Vị thứ 1, tên Pu kam Bo, c.

bọn loạn quân Thổ và quyết tranh

Viết Pô kam Bo. - Ông là một sãi

ngôi báu trên Nam Vang.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

489

Tháng 6-1866, A Xoa cũng

xâm lăng Pháp lúc này), những

lên nhập làm một đảng lúc này

vận thời chưa đến và không biết

đã lớn mạnh.

đoàn kết làm sức mạnh, khiến

Đảng gồm trên 2.000 vừa Thổ,

nên đêm 3-12-1867, Pu kam

vừa Chàm, vừa có dân Việt theo Bo (sách khác viết Pou Combo)

ám trợ; thượng bạch kỳ, kéo đánh

nằm chết trong một chiếc ghe

đồn Tây Ninh và hạ được trưởng

đậu trơ vơ bên Kompong - Thom

đồn tên là đại úy Larclauze, tiếp

trên Cao Miên, và cuộc nổi loạn

theo hạ được thiếu tá Marchaise

cũng tàn theo cái chết bi thương,

từ Sài Gòn lên viện trợ đồn Pháp

mình đầy vết tích, của chủ tướng

ở Tây Ninh, tiếc thay chúng

Pu Kam Bo.

nhiều ta ít, thêm nữa lúc ấy đánh

Việc không thành, cuộc diện

chống riêng rẽ, chưa biết sức

xoay chiều, đáng tiếc vậy thay.

mạnh của đũa bó và không biết

(đọc Abrégé de l’histoire

“đồng tâm hiệp lực (ông Trương

d’Annam của Alfred Schreiner,

Huệ là con ông Trương Định in năm 1906. Tr. 290, Phra Keo

và Nguyễn Trung Trực ở Nam

Pha được phong phó vương cùng

cũng chống kháng với đạo binh

ở Phnom Pênh, nên hết chuyện).

https://thuviensach.vn

490 TVTNMN

Q

Qua Châu: đd., tên Hán của cù lao Đến như khi ghi vào địa đồ lại

Bí (xem chữ ấy).

viết Võ Đất, Võ Sa, thì thật rắc

Quán Thị Cai: đd., (trong sách

rối. Sa là cát, Dỏ Sa trên Phước N.Tạo dịch sai là quán An Cai.

Long nay là chỗ nào?

Sông Lương Phú: dịch ra Phú

Quảng Biên Phủ: đd., nôm là Cần

Lương.

Vọt, tên một phủ của tỉnh Hà Tiên

Bến Tranh: Đò tranh, (nguyên

đất Lục tỉnh Nam kỳ đời đàng

hai chữ Bến, và Đò, giống nhau ).

cựu, gồm hai huyện:

Quán Thủ: đd., tên suối và tên vùng

- Khai biên huyện, (phía Cần

ở xứ Đồng Môn Thanh Thủy thuộc

Vọt).

t. Biên Hòa xưa. Các dịch giả

- Vĩnh trường huyện (phía

không cắt nghĩa quản thủ nghĩa

Cần Vọt). (PCGBCTVK).

là gì, tôi tuy dốt nhưng làm tài

Quang Hóa: đd., tên một huyện của

khôn xin cắt nghĩa thay. Thủ đây

phủ Tây Ninh, th. t. Gia Định N.V

là giữ gìn, quán thủ là vừa quán

đời Tự Đức, nay là Trảng Bàng

vừa là nơi giữ gìn trật tự an ninh,

nói theo nay, đích thị là bót canh,

(PCGBCTVK).

đồn lính.

Quang Hóa Giang: đd., tên Hán của

Cũng như danh từ Dỏ Sa thấy

sông Quang Hóa (PCGBCTVK)

trong sách cũ của ông Trương

(xem sông Quang Hóa. Vì Quang

Vĩnh Ký, Dỏ đây là xích hậu trại

Hóa nay là quận Trảng Bàng nên điếm, cũng là bót canh nữa.

định sông này là ở Trảng Bàng,

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

491

ngày xưa ông T.V.K kể là vùng

- quạt tay: quạt cầm trên tay;

Sài Gòn).

- quạt máy: quạt cử động máy;

Aubaret tr.135 viết: La

- quạt trần: quạt máy treo

frontière cambodgienne, du côté

trên trần nhà;

du sud, est surveillée par les

- quạt bàn: quạt máy để trên

forts de Quang Hoa, Tuyen Oai,

bàn, v.v...

Tang Chau et Chau Đoc. (theo

- quạt đuôi: nói về cá dùng

câu nầy, Tang Châu là Tân Châu, đuôi quạt để quày mình lại;

Quang Hóa là Trảng Bàng, còn

- quạt giấy: thứ quạt tay,

đồn Tuyên Oai bây giờ là ở đâu?).

sườn làm bằng nan tre, ngoài

Quang Hóa Lâm: đd., xem rừng

phất giấy.

Quang Hóa.

- quạt gió: a) quạt cho nổi gió,

Quang Hóa (rừng): đd.,

thường chỉ máy móc hay đồ cuộc

Ở về giới hạn hướng tây tỉnh

chế tạo: bánh xe quạt gió, quạt

lỵ. Trong rừng có nhiều thứ cây

gió khi dê lúa; b) ng.b. bợ đỡ, nịnh

gỗ, dầu chai, mây nước, về thú

hót: tên ấy ngồi quạt gió cho bộ

xưa có đến con tây, voi...

trưởng X. (như quạt hơi. Buồm

Quần xà lỏn, quần tà lỏn: dt.

quạt gió là buồm phất gió, còn

quần cụt, quần đùi: mặc tà lỏn

đá quạt gió là đá hụt trái cầu da

tiếp khách.

(chơi túc cầu, nôm gọi đá banh).

Pháp có “pantalon” là quần;

- quạt hơi: như quạt gió; quạt

Cơ Me có “saron” (quần).

tiếp hơi cho người mệt;

Ba từ “tà lỏn, saron, pantalon",

- quạt kéo: quạt lớn treo trên

từ nào có trước và ai mượn của ai

trần, khi chưa có quạt máy, phải

đây?

dùng dây kéo cho tấm vải lớn

Quần đảo Poulo Damar đd., ở vịnh

sanh ra gió, Pháp gọi panka.

Xiêm La thuộc NV.

- quạt kỳ: nói về cá, dùng cái

Quới sơn châu: đd., tên Hán của cù kỳ mà bơi tới: cá quạt kỳ lội đi.

lao Cồn Tàu (xem chữ ấy).

- quạt lá: quạt bằng lá kè khô,

Quản (sic) yên: đd. cổ đọc trong dùng cọng lá làm cán, không xếp

P.C.G.B.C T.V.K.) một trong ba

được;

cửa biển mà do điều ước ng. 5-6-

- quạt lông: quạt kết bằng

1862, được cho mua bán thông

lông chim, lông gà, lông diệc,

thương với ngoại quốc. Hai cửa

không xếp được.

biển cũng như vậy là cửa Hàn và

- quạt lúa: quạt làm bằng

cửa Ba Lạt (cửa này ở đâu?).

ván ghép lại, khi quây cái chong

Quạt, đt.,: phất qua phất lại, hay là chóng thì phát ra gió, thổi lúa

quay tròn thật lẹ, làm cho ra gió:

sạch bụi, lúa lép, v.v. hột lúa

quạt cho mát, quạt cho khô.

thêm sạch;

- bơi lội: cá quạt kỳ, cá quạt

- quạt lửa: quạt cho lửa cháy

đuôi;

thêm mạnh;

- vật dùng quạt cho ra gió:

- quạt mo: a) quạt làm bằng

cánh quạt, rẻ quạt.

mo cau; b) ngày xưa, vai nịnh

https://thuviensach.vn

492 TVTNMN

trong tuồng hát thường cầm quạt

đàng cựu: ngồi quạt nước bên lề

mo trên tay, nên ngh.bóng: thằng

đường.

nịnh tỷ dụ: ông Diệm, ông Cẩn, có

- quạt quán: quạt lửa nấu

nhiều quạt mo theo hầu.

nước pha trà Huế trong quán đãi

- quạt mùng quạt muỗi: a)

khách qua đường, thuở cựu thời;

quạt cho mùng sạch muỗi, cho

- quạt thóc: đồng nghĩa quạt

muỗi bay ra ngoài không còn

lúa;

trong mùng; b) vai phụ, ty tiểu,

- quạt trà Huế: quạt quán;

vì xưa do vợ bé, hầu thiếp lo việc

- quạt trầm: quạt lá xếp được,

này: vợ tư trải chiếu quạt mùng,

nan quạt làm bằng gỗ trầm, thơm;

vợ năm thấy vậy trong lòng xót

- quạt vả: quạt hình thuẫn

xa (vẫn ganh mọn...)

có cán dài, ngày trước dùng che

- quạt nan: quạt làm bằng nan

cho vua quan ngồi kiệu, và ngày

tre kết lại; (một thứ quạt dùng

nay còn dùng che sắc thần khỏi

trong bếp);

nắng giọi.

- quạt nước: a) bánh xe nước,

Qui Dự Sơn: đd., tên Hán của Hòn

đem nước lên ruộng làm mùa; b)

Con Rùa hay Hòn Con Nghê (xem

quạt quán để pha trà Huế chầu

2 chữ ấy).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

493

R

Rạch trên cù lao thuộc tỉnh Mỹ

Cái chùa (làng An hồ); rạch Trần

Tho. -

Huỳnh (làng Quới Sơn); rạch

1) Trên cù lao Năm Thôn, mé

Đình (làng Long Phụng); rạch

bắc: rạch Ông vư (sic), (Ông sư),

Xẽo Lo ho và Cái vang, rạch Vong

(?) rạch Thú cầm; mé nam: rạch

và xẽo cây bồm; rạch Bà nhum,

Cái bần, Cái dứa, An thủy tây,

và Cái can (làng Vang Quới); rạch

Vàm xép, Cái ngay, Xếp Bà Kém

Phú Vang (làng Phú Vang); rạch

và Ông Thiên.

Cái Cát và Cái Nhỏ (làng Tân

2) Cù lao Thới Sơn có: mé Bắc:

Định); rạch Cái mới và Giồng

rạch Hương Chủ, rạch Đinh; mé

Sâm (làng Bình Trung); rạch

nam: rạch Mọi, rạch Rể Thầy

Bến Chợ, Đình, Kinh, Bà Trắng

Chánh và rạch Cồn;

(à cause d’une femme blance

3) Trên cù lao Tàu có rạch

qui habitait sur ses rives); rạch

Khai Lương;

Bà Nhứt, Bà Khoai (rạch de la

4) Trên cù lao Phú Túc thì có

Femme aux tubercules; pauvre

những:

femme qui était venue s’échouer

- mé bắc: rạch Cái Sơn, Giang

sur ses rives et ne vivait que de

Đởm, Ông Đa, Đinh, Bà hét

tubercules, bổn phận tôi phải

(làng Phú Đức); rạch Cái Sơn,

chép y, nhưng tôi không hiểu

Bãi Đàm, Nhì Tôn. Ông Quien

nghĩa Bà Khoai như tác giả Pháp

Miêu, Thổ rồng và Chùa (làng

này được); và rạch Bà Lương

Phú Túc), rạch Cái chìa, rạch

(làng Bình Đại); rạch Khóm, có

https://thuviensach.vn

494 TVTNMN

rạch Đằm Đằm thêm nước (làng

Rạch Ba Kè: đd., (nguyên văn trong Thọ Phú) và rạch Nhứt Bổn với

Aubaret, tr.230 ): “A 30 lis et demi rạch Chiêm (làng Thừa Đức - mé

au dessous de son cours (rivière

nam cù lao Phú Túc có những

de Long Hồ), est l’arroyo Ba Ki

rạch sau đây: rạch Nhà Thờ và

(sic), qui se bifurque à partir du

Chú Vắp (làng Phú Đức); rạch

lieu où est situé le poste de Kien

Chanh, Miễu và Chiếc (làng

Tan.

Phú Túc); rạch Cái Ngan (làng

La branche de droite coule

Phú Nhơn); rạch Thị Dĩ (ranh

vers le sud et rencontre, à la

tây làng Tân Hưng); rạch Bốn

distance de 26 lis dans cette

Thôn, (ở ranh đông Tân Hưng và

direction, l’arroyo Trà Ôn, avec ranh tây Châu Hưng); rạch Bà

lequel elle mêle ses eaux, pour

Quế (làng Thới Lai); rạch Ông

se jeter ensuite dans le fleuve

Của (làng Lộc Thuận); rạch Cái

postérieur.

Mương (chia Lộc Thuận với Phú

L a b r a n c h e d e g a u c h e

Long ra riêng biệt); rạch Kiến

coule à l’est et rencontre, à la

Vàng (on y trouvait, paraỵt-il,

distance de 85 lis et demi, le Vo

de l’or autrefois sur ses rives)

xe au poste dit Tân Châu. Les (thuộc làng Phú Long); rạch Sâu

eaux s’infléchissent alors pour

tách Phú Long rời Bình Đại);

retomber dans le lit du fleuve

rạch Mây chia Bình Đại với Tân

antérieur et aller ensemble se Lộc; rạch Cạn và Rô (làng Tân

jeter à la mer.

Lộc); rạch Xẽo đa, và Thị Điểm

Il est nécessaire et très utile

(làng Phước Thuận); rạch Thị

en même temps de se servir de

Hiếu, chia Phước Thuận riêng

barques dans cette partie du

rời Thọ Phú) và rạch Ông Lương,

pays.

con rạch này dài hơn tất cả rạch

Dịch - Đoạn này xuýt một

kia, chảy qua làng Thọ Phú,

chút, nếu tôi vô ý đã lầm lạc to.

tách rời làng này với làng Thới

Trong bản Pháp văn Aubaret

Thuận, cũng rạch Ông Lương có

viết rõ ràng le rach Ba Ki. Ban vài rạch khác đổ nước vào đây

sơ tôi định ông muốn nói về rạch

là mé tả có rạch Họng Cát tưới

Bà Kí. Nhưng nhờ trả không

làng Thới Thuận, và mé hữu có

thấy thẻ này, (có một rạch gọi

rạch Thị An (làng Thọ Phú); rốt

rạch Bà Kí, nhưng thuộc địa

hết có rạch Hồ Diêu, Hồ Tàu và

phận Biên Hòa nên tôi loại ra).

Hồ Trị (thuộc làng Thới Thuận).

Đến khi dò trong địa đồ thì tiếp

(monographie My Tho n.1902).

với rạch Long Hồ, là rạch Ba Rạch hay sông An Hòa: đd., tên Kè, nhờ đó tôi sửa sai kịp và đây

sông hay rạch thuộc Biên Hòa cũ

là rạch Ba Kè (chớ không phải

(theo PCGBCTVK). Chữ gọi An

Ba Ki của Aubaret, tr.230. Còn Hòa Giang.

rạch Vô xe, không thấy trên địa

- đầm nước dài trên đường Hội

đồ, hay là nhỏ quá nên không

An - Tuy Hòa TV (VNTĐLVĐ).

ghi lại).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

495

Rạch Ba Kè: Cách rạch Long Hồ

thì vàm sông hiệp với sông Nước

30 dặm rưỡi là rạch Ba Kè ở mé

Lộn, tên Hán là Thủy Hiệp Giang

dưới rạch Long Hồ và rạch Ba Kè rồi phóng ra sông lớn Mô xoài là

này tách ra hai nhánh khi tới đồn

sông lịch sử mà các dịch gia kẻ gọi

Kien Tan.

Mồi Xúy, Mỗi Xảy, Mỏ Xảy thật

Nhánh tay mặt chảy về nam

là lẩm cẩm tai hại. Ngọn tây lưu

và cách đó 26 dặm thì gặp rạch

hiệp với sông Đồng Nai trải qua

Trà Ôn, hai rạch bèn chan hòa sông Đồng Môn rồi phóng ra sông

nước chung nhau để chảy vào

lớn Phước Long Giang.

sông Hậu.

1) Sông Nước Lộn, T.V. Ký

Nhánh tay trái chảy về đông,

dịch Thủy Hiệp Giang, nhưng

cách đó 85 dặm ngoài, thì gặp

T.T.T dịch Đảo Thủy Giang và rạch Vô Xe, chỗ gặp nhau là đồn N.T. dịch Hồn Thủy Giang, hai Tạn Thâu. Hai mối nước nhập cục

lối này ai chịu?

chảy vào sông Tiền để cùng nhau

Tonlé prêk kompong koki: ba

chảy ra biển cả.

chữ tonlé prêk kompong dồn lại Về vùng sông nước này nên

dịch là vàm sông.

có ghe thuyền và nên học ngồi

Koki, sau này sách mới lại viết

thuyền đi ghe thì sẽ thấy sự tiện

koky là cây sao đen, cây sao. Vàm

lợi của nó.

cây sao, nhưng dịch Rạch Bà Kí là Về chữ “Vo Xe” hay “Vô Xe”,

để giữ âm tiếng Miên. (Riêng tôi

chỗ gặp nhau của đồn Tan Thau

hiểu có lẽ cây sao cổ thụ chỗ này,

(le vo xe du poste de Tan Thau),

dân đã thờ làm thổ thần tại đây,

tuy viết làm vậy, nhưng tôi định

nên gọi kiêng là Bà Kí).

đó là “dỏ”, tức là điếm canh trong Rạch Bà Nghè, cũng gọi sông Thị

làng tên “xe”, cho nên mới viết “du Nghè: đd., tên con rạch, chảy bọc

poste de Tan Thau”...

theo vườn bách thảo ở Sài Gòn,

Rạch Bà Kí: đd., tên rạch th. Biên tên chữ: Bình Trị Giang.

Hòa; Kí Giang.

Cơ Me: Prêk kompong lư

Cơ me: Tonlé prêk kompong koki.

(?) (sic Malleret) (theo di cảo

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Trương Vĩnh Ký chép lại trong Le chép lại trong Le Cisbassac của

Cisbassac của L. Malleret).

L. Malleret).

(Đời đàng cựu, có bà Nguyễn

Chữ gọi Kí Giang, nhưng tên

Thị Khánh, con của khâm sai

nôm là rạch Bà Kí hay sông Bà Kí, Chánh Thống Vân trường hầu

không phân biệt cho rành. Đây là

Nguyễn Cửu Vân, lấy chồng là

một con sông ăn lên đất Mọi để

một ông nghè, làm thơ lại ở Phan

đổi sốc chầu xưa, bắt từ hướng

Trấn Định dưới trào Tả quân Lê đông cách tỉnh lỵ 91 dặm, là Kí

Văn Duyệt, vì nhà ở làng Thạnh Giang, chảy qua hướng bắc 12

Mỹ Tây, cách sở làm một con sông

dặm thì gặp đất Đại Tuyền là dứt.

Bình Trị, qua lại bằng đò bất tiện, Nơi chặng giữa có bắc một cây cầu

nên bà xuất tiền dạy bắc một cây

để thông thương. Ngọn đông lưu

cầu gỗ lim, người đồng thời cảm

https://thuviensach.vn

496 TVTNMN

đức, gọi “cầu và sông Bà Nghè”,

la citadelle), et ce pont ayant été

nhưng các quan không chịu xưng

nommé par le peuple pont de Ba

hô như vậy và đổi lại là “cầu và

Nghe, l’arroyo ne tarda pas à

sông hay rạch Thị Nghè”. Khi

prendre le même nom”.

Pháp đổ binh đến, chiếc pháo

Tiếng Cơ me khó dịch: lư: loeu:

hạm Avalanche vào đây đầu, nên

sur, en haut (ở trên)

Pháp đặt tên là “arroyo de l’Ava-

lù: sauter; lu: ensuite; lu: lanche”. Vị trí cầu đá sạn nay ở y hurler, (như vậy biết chọn chữ

chỗ cầu gỗ cũ.

nào?). Theo tôi, tạm dịch: prêk

Aubaret p.182: “Le Binh Tri,

kompong lư: vũng trên? Vũng

vulgairement appelé Ba Nghe

Thượng?

(Ti Nghe) coule dans le canton

Rạch Bát Chiên: đd., tên rạch NV,

de Binh Tri et dans le nord de la

Bát Chiên Giang (T.V.Ký) Định

citadelle. Cet arroyo, qui part du

Tường

fleuve Tan Binh, coule derrière la Cơ me: Tonlé vãy kòn (di cảo

citadelle, qu’il entoure en partie.

T.V.Ký tr. Le Cisbassac).

Il passe d’abord sous un premier

Rạch Bát Đông: đd., tên rạch ở NV,

pont et puis se dirige vers l’ouest;

Định Tường chữ gọi Bát Đông

il passe ensuite, après une courte

Giang (T.V.K.).

distance de 4 lis et demi, sous un

Cơ me: Tonlé càn samròt (di

nouveau pont, nommé pont de

cảo ( T.V.Ký trong Le Cisbassac).

Cao Mên (Câu Bông. L’arroyo, à

Rạch Bo Bo: đd., tên một con rạch

partir de là, coule au nord-ouest

nối sông Bến Lức qua sông Vũng et parvient après plus de 2 lis au

Gù.

pont de Ba Chieu, et enfin, après Rạch Cà Hôn: đd., cũng là rạch un nouveau cours de plus de 4

Trà Hôn (xem rạch Trà Hôn) (th.

lis au sud, à celui de Phu nhơn,

Định Tường): tên Hán là Kỳ Hôn pont vulgairement appelé Câu

Giang.

Xom Kieu; à 5 lis et demi au delà,

(xem sông Kỳ Hôn).

Le rạch Cà Hôn, qui s’amorce

l’arroyo va se perdre sous le pont

sur la rive est du fleuve de Mĩ

de Cau Hue.

Tho, est situé à 7 lis dans le sud Cet arroyo se nomme Ba

de la citadelle. Après un cours

Nghe à cause de la fille d’un haut de 10 lis et demi, il parvient au

mandarin envoyé royal nommé

marché de Cà Hôn, lequel est

Vân. Cette fille se nommait

très populeux. Après un nouveau

Nguyen Ti Canh, larsqu’elle se

cours de 2 lis, il arrive au marché

maria; mais les annales défigurent

de Lương Quán, et enfin, après 50

son nom et la nommerent Bà

lis encore, il se rend aux trois bras

Nghè. Comme elle fut la première

de Song Tra et de Thuoc Lang,

personne qui s’établit en ce lieu,

avec lesquels il mêle ses eaux.

elle fit construire un pont afin

(Aubaret, p.206).

de pouvoir communiquer (avec

Cà Hôn: sông Kỳ Hôn.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

497

Rạch Cái Chàm: đd., Đông Thành

Riêng chữ tie, không có trong

Giang (ở An Giang).

tự điển Bernard. Sách này có chữ

Ở giữa sông Bồn và sông Nha

“téa”, và đó là chim vịt.

Mân, NV.

Điều: đào, nói trại Gà điều

(Cái Chàm là chữ viết trong

lau, có người lại nói gà màu điều

di cảo T.V.K. (P.C.G.B.C.) (dịch nhưng trong lông có trổ đốm

giả quê ở Bắc mỗi mỗi ch. đều đổi

trắng trắng như bông lau.

Tr. là không chịu hiểu tiếng nói

Rạch Cái Thia: Thi Giang. (Bản trong Nam).

Pháp văn theo Aubaret, tr. 217):

Rạch Cái Thia: đd., tên rạch th Mỹ

L’ile de Thi Ân Châu est

Tho; chữ gọi “Thi Giang” (T.V.K.) située dans le canton de Kiến

Cơ me: prêk lau tie (di cảo

Phong et dans le nord du fleuve T.V.Ký trong Le Cisbassac).

antérieur. Elle est longue de 42

(Nay rõ lại Cái Thia là dịch lis.

hoặc âm theo “lau tie” của Cơ me,

Le Thi Giang, vulgairement

chớ bấy lâu có thuyết nói “Cai” là Vàm Cái Thơ, (thia) situé à l’est

“Cai, cai đồn” và cắt nghĩa Thia,

de cette ýle, est large de 70 tams

Lậy, Nứa, Răng, v.v. là tên tộc,

et profond de 6. A un demi-li et

đều là bịa đặt).

sur la rive nord, se trouve un

Rạch Cái Thia ở về ngọn hạ

marché vulgairement appelé

lưu sông Trước và ngọn thượng Chợ Cái Thơ, à l’est duquel on

lưu sông An Bình. Chảy ngang

rencontre le village de Mĩ Đức chợ Cái Thia rồi gặp ngã ba giáp

Đồng, et dans l’ouest celui de Mĩ

nước. Ngã hướng tây dòng lớn là

Đức Tây. C’est pour cela que le

sông Cái Cối (sông Đại Hội) rồi

marché qui se trouve au milieu

đến quán nhỏ Ba Chùa, chảy ra

se nomme aussi Mĩ Đức. Le quan sông Hàn thông đến sông Trước.

huyện réside au village de Mĩ

Ngã hướng bắc là sông Đức Lương

Đức Đông.

chảy đến ngã ba giáp nước rồi Après une distance de 45

chảy đến sông Mỹ Lồng, tục danh

tams, le Thi Giang forme deux Rạch Miễu: xem qua cù lao Cái

bras. Le bras de l’ouest, qui est

Thia).

le grand bras, devient le Đại

Dịch từ chữ: prêk lau tie.

Hội, vulgairement nommé le Cái Prêk: sông, rạch. Lau: couleur cối, dont les rives sont occupées

tirant sur le jaune; un coq qui a

par des villages. Plusieurs petits

cette couleur jaune doré s’appelle

arroyos se jettent dans le Đại

a lau.

hội, et c’est à cela qu’il doit son Sở dĩ tôi chép ra trọn câu Pháp

nom (grande réunion). Après un

văn này, là để dịch: lau: màu hơi

cours de 27 lis et demi, le Đại hội

vàng đậm, con gà nào có màu

parvient à l’auberge dite Tam thơ

vàng lườm kiểu này thì gọi a lau:

tiêu quan, puis il se jette dans le Việt Nam ta gọi con gà ấy là gà

Hán Giang, et de là dans le fleuve điều lau. Vậy ai mượn của ai?

antérieur. Le bras du nord, qui https://thuviensach.vn

498 TVTNMN

se nomme le Đức Lương, a sur

Cet arroyo coule d’abord vers

sa rive orientale le village de

le sud et s’infléchit ensuite vers

Mĩ Đức Tây, et à l’ouest, celui

l’est. Après un cours de 29 lis et

de Mĩ Lương. Après un parcours

demi il parvient au rach Phuoc

de 11 lis, il se bifurque en un

Loc, et après un nouveau cours lieu nommé Huỳnh Thư: le bras

de 62 lis il se jette dans le Loi nord (embranchement nouveau),

Rap (bouche). Les deux rives

après un cours de 17 lis et demi,

de cet arroyo sont extrêmement

se perd dans les terres; celui du

cultivées. (Aubaret p.186 ).

sud-ouest, après un cours de 5

Dịch từ chữ: Tonlé (sông);

lis et demi, parvient au rạch Mĩ

péam: vàm sông; prêk: sông;

Lồng; vulgairement Rạch Miễu:

kompong: vũng (những tiếng này

c’est cet arroyo qui forme la limite

tùy chỗ dịch và đều chỉ đường

du Đại hội.

sông, đường nước).

On peut naviguer dans le

khsắc: cát sa, sar: trắng;

Rạch miễu à mer haute.

khsac sa: cát trắng.

Chợ Cái Thơ: Chợ Cái Thia.

krèk: chưa dịch được.

Rạch Cát: đd., chữ gọi Sa Giang, Rạch Cần Thơ (sông Cần Thơ):

gần rạch Chợ Đệm, vùng Sài Gòn.

đd., tên sông ở Cần Thơ NV, chữ

Hãy phân biệt:

gọi Cần Thơ Giang ( xem Xép Cửa Cái Cát (tr.191) là Pãm

Chông Cần Lung).

prêk khsắc (cửa sông cát) Cái Cát

Sông Cần Thơ ở về bờ hướng

hải môn ở Vĩnh Long.

tây của Hậu Giang, do sông lớn Sông Rạch Cát (tr.192) là

ở hướng nam xuống 121 dặm ra

Tonlé prêk kompong khsắc sa

cửa biển Ba Thắc. Do vàm sông

(sông vũng cát trắng); Sa Hà

đi qua hướng tây 8 dặm đến ngã

(tr.40 PCGBC) Sa Giang (tr.41).

ba. Về ngả hướng bắc chuyền

Rạch Cát (tr.192, cách vài

qua hướng đông một dặm thông

chục hàng) là Prêk kompong

krêk, (krèk vùng Sài Gòn là gì,

với sông Bình Thủy ra sông Hậu.

tôi tra không ra).

Trước một dặm đi về ngả hướng

Theo NKĐDC, Rạch Cát qua

bắc chuyển qua hướng đông một

khỏi cù lao Phố, lấy tên là Hậu dặm ra sông Ô Môn thông với Giang, nơi đầu phía Tây có nhiều

sông Sau. Về ngả hướng tây 78

chỗ khô cạn, nước ròng có thể lội

dặm đến Nê Trạch, tục danh là

qua được.

Ba Lán. 165 dặm ra Cửa Bé (Kiên

Le Sa Giang (Rach Cat) est

Giang). Chỗ gọi Ba Lán, mùa mưa situé auprès de la rive sud-nước rông thì ghe nhỏ lướt sấn

est du cours supérieur de Tan

trên bèo, trên cỏ mà qua lại và

Long (Rach Chơ Đem) et dans

phải ghi dấu để nhớ đường. Khúc

le sud-ouest de la citadelle, à

này vắng vẻ ít có nhà ở, thêm rậm

la distance de 22 lis; il sert de

rạp nhiều muỗi mòng, lại có nhiều

limite au huyen de Tan Long.

vắt, tức loại đỉa nhỏ, khi cắn vắt

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

499

nó đeo vào da thịt gỡ không ra.

“Le Can Thư s’amorce sur la

Xưa đi chỗ này thật là gian khổ.

rive ouest du fleuve postérieur; il Về hướng đông, ra sông nhỏ thông

est large de 8 tams et profond de 5

với Ô Môn, thì gọi tên là Tắt Ông et coule dans le sud de la citadelle

Thục. (NKLTĐCD, tr.85).

(Vinh Long), à la distance de 200

Nguyên văn trong GĐTTC,

lis et demi.

tập 1, tr.92, bản dịch Nguyễn

Sur la rive ouest est situé le

Tạo về sông Cần Thơ: “Ở bờ phía poste de Tran Giang Đao, non

tây Hậu Giang, rộng 8 tầm, sâu 5

loin duquel sont de nombreuses

tầm, cách phía nam trấn 210 dặm

boutiques composant un marché

rưỡi. Bờ phía tây là thủ sở đạo

fort animé.

Trấn Giang, nơi đây chợ phố trù

Les marchands se réunissent

mật, người buôn tụ hội. Do sông

là en foule.

lớn chảy vào nam 121 dặm rưỡi ra

A partir du grand fleuve, et

cửa biển Ba Thắt (sic) do miệng

après un cours de 121 lis et demi

sông đi lên hướng tây 8 dặm rưỡi

dans le sud, le Can Thư va se jeter đến chỗ sông ngã ba: ngả phía

à la mer par la bouche de Ba Tac.

bắc chuyển qua phía đông 1 dặm

A partir de son amorce, et

rưỡi thông với sông Bình Thủy

après un cours de 8 lis et demi

rồi ra Hậu Giang (ngả sông này

dans l’ouest, le Can Thư se divise trước chảy về phía bắc nửa dặm

en deux branches.

rồi chuyển qua phía đông 1 dặm,

Celle du nord s’infléchit vers

chảy ra Ô Môn thông với Hậu l’est, et après un parcours d’un

Giang); ngả phía tây chảy 78 dặm

li et demi, elle traverse le Binh

rưỡi đến Nê Trạch (tục danh Ba

Thuy pour se jeter dans le fleuve Láng) lại 165 dặm rưỡi ra cửa postérieur.

cảng nhỏ (tục danh Cửa Bé) thuộc

La branche de l’ouest, après

đạo Kiên Giang. Đường đi qua

avoir parcouru une distance

chỗ Nê Trạch, từ cuối mùa đông

de 78 lis et demi, arrive au Nê

qua mùa xuân, nước kiệt bùn keo,

Trach, vulgairement appelé Ba ngăn lắp khó đi; từ mùa hạ qua

Láng, qui, après un parcours

mùa đông, nước mưa tràn ngập bờ

de 165 lis et demi, se jette dans

bến, ghe thuyền phải cưỡi trên cỏ

le Kien Giang, en un petit port bèo mà đi, cứ trông theo rừng sát

vulgairement nommé Cửa Bé.

hai bên nhận chừng dấu đường

Ce Nê Trach est rempli de boue

cho khỏi lạc. Nơi đây không có

gluante depuis l’hiver jusqu’au

dân ở lại có rất nhiều muỗi và đỉa,

printemps; il est à cette époque

người đi qua lại rất khổ.

très étroit et impraticable. A

(xem thêm bản Pháp văn của

partir de l’été jusqu’à l’hiver,

Aubaret về rạch Cần Thơ).

les pluies... abondantes le

Rạch Cần Thơ (sông Cần Thơ):

remplissent tellement, que l’eau

đd., (bản Pháp văn của Aubaret,

se déverse par dessus les bords.

tr.253 ):

Une barque est alors obligée de

https://thuviensach.vn

500 TVTNMN

passer à travers les herbes et de

Hà: cumnik prêk cak: arroyo de

se frayer une route en écartant

la poste: kinh bà Bèo.

les arbres nombreux qui bordent

Thuở nay đọc sách sử, thường

les deux rives. Cela apporte dans

lẫn lộn hai con kinh kể trên, vì

cet arroyo une obscurité à ne

đều gọi kinh bà Bèo, ông bạn

pas se reconnaýtre. Les rives en

quá cố Lê Thọ Xuân là người biết

sont inhabitées et il est difficile

rành sử triều nhà Nguyễn hơn

et pénétrer, tant à cause des

ai, vẫn gọi kinh bà Bèo là rạch

sangsues que des millions de

Chanh. Nhà thông thái đáng

moustiques qui l’habitent.

bực thầy trong Nam, ông Trương

Lời bàn. - Ngày nay rừng

Vĩnh Ký để di cảo sau này ông

bụi không còn, trọn Nam Kỳ chỉ

L.Malleret chép trọn vào sách

còn ruộng “cò bay thẳng cánh”

Le Cisbassac, cũng viết hai chỗ:

và đồng “chó chạy cong đuôi”.

rạch chanh: prêk kroc: kinh bà

Những kẻ đến sau vội làm theo

Bèo, và kinh Vũng Gù; cumnik

ý tưởng, phần nhiều không hạp

prêk cak: cũng là kinh bà Bèo. Để

với cổ tục, nên thất bại là cái

tránh lầm lộn hai kinh nầy, tôi

chắc. Đọc lại bài Pháp văn viết xin đề nghị như sau: Tôi tìm ra

trên một trăm năm trước, nhớ lại

hai kinh ngày xưa đều đầy bèo

vấn đề muỗi và đỉa mà thương

và đều gọi kinh bà Bèo được cả.

thầm cho các bậc tiền bối khai

Nhưng “bà Bèo” này không có

phá được thành khoảnh “giang

trong lịch sử và ngoài thế gian;

san gấm vóc” này, đã phí bao

sự thật đó là hai cái bàu chứa đầy

nhiêu máu đỏ và xác khô? Vả lại

bèo, như vậy muốn để hay muốn

đất càng màu mỡ, cỏ mọc càng

bỏ tên này đều được;

nhiều, sanh ra những ô chứa

- duy từ đây, để sáng vấn đề,

muỗi mòng đỉa vắt càng nhiều,

và tránh lộn xộn rối trí, vậy nên:

nhớ lại 40 năm về trước, vùng

gọi Đăng Giang là rạch Chanh, là

Ngã Bảy (Phụng Hiệp), Ô Môn,

prêk kroc, vì kroc là trái chanh;

Bình Thủy, Cờ Đỏ Trà Ôn, tàu

nếu gọi theo Pháp, thì đó là kinh

thủy chạy ngang đây, muỗi bay

chảy xuống Ba Rài, Cái Bè. Bảo

vào cổ họng khi nói chuyện giữa

Định Hà nối lên kinh Vũng Gù:

ban ngày, và dân vùng này bốn

cumnik prêk cak: arroyo de la

giờ chiều đã sập mùng chun vô,

posse vì prêk cak là kinh cựu,

ăn cơm cũng trong mùng, trâu

tức bàu bèo khi đào rộng thành

cũng biết nằm trong mùng để

Bảo Định Hà, và tùy ý... cả hai

tránh nạn muỗi đốt, ngày nay

kinh đều gọi kinh bà Bèo được Cần Thơ xưng Tây Đô có khác,

hết. Cũng nên giữ danh từ này

mà ơn người đi trước chỉ còn nhắc

lại để hiểu các tài liệu trong sách

vỏn vẹn mấy hàng này.

báo cũ, chớ nếu bỏ đi, không may

Rạch Chanh: Đăng Giang: prêk

có người nhắc rồi hiểu lầm ra

kroc: arroyo de la Poste: kinh bà

một con kinh khác, thì càng rắc

Bèo Kinh Vũng Gù: Bảo Định

rối thêm.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

501

Tôi lặp lại:

kiều nhơn quán độ, sanh xuất

- Rạch Chanh: Đăng Giang:

tiêu chu lai”, hoặc kiểu “Ngư Gia prêk kroc; arroyo de la Poste:

độ hoàng gia, Âm Tinh ngộ đế

kinh bà Bèo (bàu bèo). Theo

tinh” để làm kỷ niệm, tích này lối Alinot, Đăng Giang đào năm

năm 1787 và bộ chén lối đời Thiệu

1840 (đời Minh Mạng) dài 24km

Trị (1840-1847). (theo Aubaret,

(Alinot t.13) bản 1915.

tr.208 của Paul Alinot xuất bản

- Kinh Vũng Gù: Bảo Định

tại Sài Gòn năm 1916, tr.13, thì

Hà: cumnik prêk cak: arroyo de

Đăng Giang (Rạch Chanh), Pháp

la poste: kinh bà Bèo (Bàu Bèo).

đặt tên là Arroyo de la Poste, con

T ừ k h i t ô i đ ọ c q u y ể n

kinh này lối năm 1902 bị cỏ choán

“momographie de la province de

sình lấp, và ghe thuyền bỏ không

Mỹ Tho”, in năm 1902, tôi rõ lại

dùng nữa).

tên rạch Bàu Bèo, có đến ba chỗ

Rạch Chanh: đd., Đăng Giang

cùng mang tên này:

(Aubaret, tr.208, Alinot, t.13

1) Rạch Bà Bèo (cumnik prêk

arroyo de la Poste).

cak (cak là cũ) (arroyo de la poste) Le nouveau canal de Dang

tức Bảo Định Hà là một cái kinh Giang est dans le nord-ouest de la

bàu bèo; (cơme prêk cak là kinh

citadelle. C’était autrefois le petit

cũ);

arroyo de Dang Giang.

2) Rạch Chanh (Đăng Giang):

A l’est de cet arroyo était situé

(prêk kroc) arroyo de la Poste lại le commencement du rach Ba Lai,

là một kinh Bàu Bèo thứ hai;

et à l’ouest s’étendait un terrain

(Cơ Me prêk kroc đúng là Rạch

tout recouvert de boue. Le cours

Chanh);

de l’arroyo, qui n’avait pas moins

3) Đầu Tân An, kinh Vũng Gù

de 57 lis et demi, était embarrassé

lại là một kinh Bàu Bèo thứ ba, vì par une grande quantité de

đầu tiên, những kinh thiên nhiên

hautes herbes. Vers le sud du

này, bèo mọc chật, choán đầy,

territoire où coulait cet arroyo

phải vét phải khai ghe thuyền

existaient beaucoup de tertres

mới qua lại được. Đọc trại thành

un peu élevés (go ou giong); là se

kinh Bà Bèo cả ba, nay xin cải

trouvaient des champs cultivés et

chính.

des jardins. Vers le nord, c’étaient

Rạch Chanh: đd., tên con rạch chữ

de profondes forêts sillonnées

gọi Đăng Giang (Ngày xưa chúa

d’un grand nombre de cours

Nguyễn Ánh bị Tây Sơn rượt, d’eau; ces forêts s’étendaient à 5

túng quá cỡi lưng trâu lội ngang

ou 600 lis. C’est là que campèrent

qua khúc rạch này vẫn đầy cá

les Dong Son, dont le quartier

sấu, nhưng may thoát khỏi bị sấu

général était à Ba Giong, dans

nuốt, đến đời mấy vua sau, đặt ra

une position extrêmement forte.

truyền thuyết “nhờ sấu đưa qua

Ils pouvaient à leur gré se mouvoir

sông dữ” và đặt lò sứ Trung Hoa dans le sud ou dans le nord;

chế ra bộ chén trà vẽ tích “Bình

toujours protégés par le terrain

https://thuviensach.vn

502 TVTNMN

lui même, ils étaient semblables

bất trắc đã hạ thủ giết mất Đỗ

à un tigre au plus profond des

Thanh Nhơn trước, và Đăng

bois ou bien au dragon au milieu

Giang dưới sông có sấu dữ, trên

de l’océan. L’homme ne pouvait

bờ là rừng bụi liên miên, một sào

parvenir jusqu’à eux: aussi les

huyệt kiên cố không khác Lương

Tây Sơn échouèrent-ils quand ils

Sơn Bạc trong truyện Thủy Hử,

voulurent les combattre dans ce

bỗng bị khai thông trở nên hiền

lieu inextricable.

lành như các con sông khác,

L’an at-ti (1785), le mandarin

kế đến sau này cỏ lấn lác mọc,

Tây Son nommé Trân profita de

Đăng Giang ngày một cạn lần để

deux arroyos rapprochés pour en

đến những năm 1902 “không có

faire un canal navigable en les

ghe thuyền qua lại”, thật là phế

réunissant cela lui permit d’aller

hưng sự thế rất là nhanh chóng

attaquer les Dong Sơn.

vậy (xem thẻ Rạch Chanh khác,

Ce canal est aujourd’hui très

tích Nguyễn Ánh cỡi sấu sang

fréquenté. (Aubaret, tr.208).

sông dữ).

Nhưng trong monographie 1902,

Rạch Châu Phê: đd., thuộc Mỹ

tr.19 lại có câu: “L’arroyo de la

Tho NV.

Poste est une voie aujourd’hui

(Xưa Vân Trường Hầu Nguyễn

délaissée et en partie envahie par

Cửu Vân xin khẩn ruộng, vua phê

les herbes.

chữ son ban cho nên đặt tên như

Lời bàn. - Đọc sử ai cũng đọc

vậy. (L.T.X. ĐNVT 13).

được, hiểu sử là một việc khác.

Le Châu Phê s’amorce sur la

Đọc nhiều mà không phân biệt,

rive nord de la rivière Bảo Định;

chỉ thêm rối trí. Chánh Sử để lại

il est situé dans le sud-ouest de

cũng không giúp ích để hiểu sự

la citadelle, à la distance de 97

thật, vì tốt khoe xấu che, mỗi lần

lis et demi.

đọc tới đoạn chúa Nguyễn Ánh,

Cet arroyo coule sur un

bị Tây Sơn rượt nà, khi cấp bách

territoire qui appartenait jadis

nguy khốn nhứt, hễ chạy tới Lật

au Cambodge.

Giang (sông Bến Lức) hay Đăng

Le prince cambodgien Iêm,

Giang (rạch Chanh), này thì biến

revenant de Gia Đinh chez lui, fut mất y như có tà thuật hay thần

élevé sur le trône du Cambodge;

linh độ mạng, nay rõ lại vì Đăng

mais il ne tarda pas à entrer en

Giang là căn cứ địa của Đông Sơn

hostilités avec son frère rebelle,

(Đỗ Thanh Nhơn) hổ cứ vùng Ba

nommé Thâm, qui, vaincu, fut

Giông, binh Tây Sơn kéo đến đây

obligé de s’enfuir avec son autre

là rút về vì dư biết đó là cấm địa,

frère Tan dans le royaume de

hễ vô là chết. Nhưng năm Ất Tị

Siam, où ils de mandèrent des

(1785) vùng dữ này bị Tây Sơn

secours en hommes. Iêm, de son

đào thông định bắt con cọp chúa

côté, revint à Gia Đinh implorer

Đông Sơn, ngờ đâu chúa Nguyễn

l’assistance de l’empereur

vì ghê sợ tài lực và vì sợ có việc

d’Annam Hiển Tôn. Cela se

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

503

passait l’an Ất Dậu, 15è année Rạch Chiết: đd., ở NV, chữ gọi Tắt de Hiển Tôn (1706). Alors le Cam Đồng Nhiên (PCGBCTVK) tên

Man (envoyé royal Khâm Mạng).

một con rạch nối sông Đồng Nai

Nguyễn Phước Vân marcha à la

qua sông Sài Gòn.

tête d’une armée de terre et de

Rạch Choại: đd., tên rạch NV vùng

mer à la rencontre des soldats

Biên Hòa; Trạch Đằng Giang

siamois, qu’il défit.

(theo Trương Vĩnh Ký) (Choại là

Le roi Iêm alla régner à La một loại mây dùng bện sáo, bện

Bit, où le replaça ce général Vân, đăng; đọt choại là rau ngon. Cơ

qui s’occupa dès lors de faire

Me: Tonlé prêk kompong khnẫn.

labourer et cultiver le territoire

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký trong

de Vũng Ngù tant par le peuple

Le Cisbassac của L.Malleret).

que par l’armée. Ce général en

(Tr. Nam Kỳ Lục Tỉnh, Thượng

chef s’en retourna dans la suite

Tân Thị viết “Rạch Chại” và dịch à la capitale pour présenter

“Mao Đằng Giang” là không

ses hommages à l’empereur,

đúng). (Trong Gia Định Thành

qui nomma son fils ainé Triem

thống chí, Nguyễn Tạo viết “rạch gouverneur de la province de

Tói” (lòi tói, đòi tói, xiềng tỏa, dây Bien Hoa.

xích để cột trói, là sai hẳn).

L’an At Vi, 25 è année de Hiển Aubaret, p.165: Rach Choai:

Tôn (1716), l’empereur accorda

Mau Thang (Mao Đằng Giang).

par un rescrit impérial une des

Van Trun (ile aux moustiques).

meilleures parties de cette terre

Cù Lao Văn Manh (có nhiều

cultivée au général Vân, en

muỗi và ong).

récompense de ses services. Ces

Khnẵn, viết theo tự điển

champs prirent alors le nom

J.B.Bernard khnănh, khnănh

de Châu Phê (rescrit à l’encre maha rosey = cheveux de Vénus

rouge), et l’arroyo qui le traverse

(herbe), trong mấy chữ này có

fut nommé par le peuple Rạch

“rosey” là dây mây, choại là một

Châu Phê.

loại dây mây, vậy không nghi ngờ

C’est maintenant le territoire

gì nữa, “rạch choại” là do tiếng Cơ

du canton de Binh Cach, ou se Me dịch ra làm vậy.

trouvent les trois villages de Binh

Rạch Cóc: đd., tên để y bên Hán Quê, de Binh Trung et de Bình tự của cửa Rạch Cóc (Xem Cửa Thuyen (aujourd’hui Phu Tanh).

Rạch Cóc).

Le successeur de Hiển Tôn,

Rạch Duồng Kée (sic Alinot): đd., conservèrent cette propriété à la

tên một rạch chảy ra Nam Hải nơi

famille du général Nguyen Phuc

gần chót mũi Cà Mau.

Van (Aubaret, p.189 ).

Rạch, đầm Gò Vắp: đd., tên rạch

(xem thêm kinh bàu bèo).

và đầm th. Gia Định, chữ gọi Lão Rạch Châu Phê: khúc rạch chảy

Đống Giang.

ngang sở ruộng Châu Phê (xem

Cơ Me: Prêk kompong kakoh

chữ ấy).

klei (theo di cảo Trương Vĩnh https://thuviensach.vn

504 TVTNMN

Ký, L.Malleret chép lại trong Le Ngán cho giọt nước khéo vô

Cisbassac).

tình

(Trong Nam Kỳ Lục Tỉnh địa

Sống thề chưa vẹn duyên

dư chí Duy Minh Thị, bản dịch kim cải

của Thượng Tân Thị, viết sai là

Thác nguyện cùng theo chốn

“đầm gò Bôi (Vui) “thay vì Gò thủy tinh

Vắp, và viết lầm “sông Lão Đuôn”

Ai hỏi hồn thiêng như có biết

(thay vì “Lão Đống”, (tr.37), vậy

Tiếng đời lượn sóng nỗi linh

xin đính chính).

đinh

(khi in sách, tưởng nên nhập

(trích Nam Kỳ lục tỉnh địa dư

làm một).

chí bản Đại Việt Sài Gòn tr.40) Rạch Đôi Ma: đd., tên sông ở về

(Rạch Đội Ma cùng với Sông

ngọn hạ lưu bờ hướng Bắc của

Đôi Ma là một; sở dĩ làm hai thẻ

Thuận An Đại Giang tức ngọn

là muốn có đủ tài liệu vừa tiếng

sông Bến Lức, chữ gọi Song Ma

Việt vừa bằng Pháp văn của

Giang hay Tình Trinh Giang đã Aubaret).

làm đề tài cho hai bài thi này:

Rạch Gầm: đd., tên rạch vùng Mỹ

1) Bài làm năm 1906 của chủ

Tho; tên chữ gọi Sầm Giang.

nhơn hiệu Nhơn ái đường (ng.

Cơ Me: prêk khlà trằm (di cảo

Tàu ở Mỹ Tho).

T.V.Ký trong Le Cisbassac).

Vực hẳm cây cao chiếm một

(prêk: sông, rạch; khlà: cọp,

tòa,

hổ, trằm? (cọp gầm?)

Sống không lẻ cặp chết đôi ma

(Nơi này ngày xưa chúa

Hồn hoa đem gởi chòm mây

Nguyễn Huệ cả thắng binh

bạc

Xiêm đến viện trợ cho phe chúa

Phách quế nương theo bóng

Nguyễn).

nguyệt tà.

Ở về hướng bắc hạ lưu sông

Con nước chảy ròng rồi kế lớn,

Trước, cách hướng tây tỉnh lị 28

dặm. Trong bờ hướng tây có chợ,

Tấm lòng có bậu lại cùng qua

do hướng đông bắc vô bảy dặm,

Căn duyên ai khiến xui cho

ở bờ hướng đông có chợ Thụng

đấy

(có lẽ là Chợ Bưng chăng?). Lại 2

Tiếng để ngàn thu cũng cũng

dặm đến ngã ba giáp nước. Ngã

là.

hướng tây 17 dặm hiệp với rạch

2) Bài nhì của Thượng Tân

Rau răm chảy ra sông Trước. Ngã Thị năm 1907 khi đi đò ngang hướng bắc 4 dặm đến ngọn cùng

đây:

giồng Lữ có chợ Thuộc Nhiêu.

Trải qua Rạch Kiến ác chinh

(theo NKLTĐDC, tr.53).

chinh,

Thụng: đùn lại, dụng dịu,

Nghe nói Đôi Ma bát lạnh

không thẳng không sát (HTC).

mình

Bưng: đất thấp nổi nước tư

Thảm nỗi con nhà sanh bất

niên, đất thấp đầy những cỏ rác

hiếu

(ĐNQATVHTC).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

505

Rạch Gầm: đd., Sầm Giang (bản Rạch Đông: đd., tên rạch thuộc tiếng Pháp:

t. Biên Hòa cũ; chữ gọi Đông Le Sam Giang, vulgairement

Giang (PCGBCTVK).

Rach Gam, s’amorce sur la

Sông ở về hướng Bắc ngọn

rive nord du cours inférieur

thượng lưu sông Phước, chảy

du fleuve antérieur; situé à 28

ngược lên đầu nguồn thì gặp suối

lis et demi dans l’ouest de la

sâu có thác đá, ghe thuyền không

citadelle, il forme la limite à

lưu thông được, rừng rú hoang vu,

l’est et à l’ouest des deux huyens

tiếp liền với đất ác man (mọi dữ)

de Kien Hưng et de Kien Dang.

(hai chữ này của ông Ng.T.)

Sur la rive occidentale est un

Aùc Man, Aubaret tr.163 dịch:

petit marché. Après un cours de

sauvages barbares.

7 lis et demi dans le nord ouest,

Rạch Giá: đd., tên cũ của tỉnh Kiên l’arroyo parvient au marché de

Giang.

Thưng, placé sur la rive sud: là se Giá, một loại với cây tràm,

trouvent beaucoup de maisons et

bông trắng, ong rút mật làm ra

de boutiques. Après un nouveau

sáp thật trắng, xưa nạp ra Huế

cours de 2 lis et demi, on arrive

gọi “thuế bạch lạp, phong ngạn”.

aux trois bras. Le bras de l’ouest

Người Miên gọi tỉnh này srok

coule pendant 17 lis et demi, pour

kramoun sa (kramoun: sáp, sa,

se mêler aux eaux du Lu Ma, et se

so: trắng.

jette ainsi dans le cours inférieur

Kiên Giang: Rạch Giá, trước

du fleuve antérieur. Le bras du thuộc Hà Tiên đời đàng cựu, do nord, dont le cours est de 24 lis,

công Mạc Cửu khai phá từ đất parvient au Lu Giang et se perd

Thủy Chân Lạp đào tạo từ năm

dans les terres.

Giáp Dần (1734) truyền lại con là

Là se trouve le marché de

Mạc Thiên Tích mở mang thêm

Thuc Nhieu; les environs en sont

từ năm Ất Mão (1734); lúc mông

cultivés et couverts de beaux

trần chúa Nguyễn Ánh thường tạm trú nơi đây, và đêm 16-6-jardins. Les habitants, tous

1863, ông Nguyễn Trung Trực

agriculteurs, cultivent le riz et le

kéo quân nghĩa dông từ đảo Phú

murier ( Aubaret, p.209).

Quốc qua đánh úp đồn trại của

Chợ Thưng tr. Aubaret, thì

Pháp, giết bọn theo binh lang sa

Chợ Thụng (T.T.T.) và Chợ Xuân

và giải tán nhóm làng xã do Pháp

(N.T.)

đặt, chống giữ được trót một tuần

Lu Ma của Aubaret là sông lễ, sau rút về Phú Quốc...

hay rạch Rau Răm của hai dịch

Năm 1956, Rạch Giá đổi gọi

giả Việt.

tỉnh Kiên Giang.

Marché de Thuc Nhieu là chợ

Đầu năm 1957, gộp thêm

Thuộc Nhiêu.

Hà Tiên và Phú Quốc, tỉnh lỵ là

(xem thẻ Rạch Gầm có 2 chữ

Vĩnh Thanh Vân. Bài vị Nguyễn

Thụng và Bưng).

Trung Trực được thờ trong đình

https://thuviensach.vn

506 TVTNMN

làng này, mà chủ tỉnh sở tại thông

Các địa danh kê trong bản

qua không nói gì, vì do một bác sĩ

Pháp văn Aubaret, tr.240:

Pháp tên Le Nestour sắp đặt, chủ

Tương Can Thư là Thượng

tỉnh giả ngơ không biết.

Cần Thơ

Cửa Rạch Già (dấu huyền):

Can Thư là Cần Thơ

đd cũ, ổ kháng chiến lúc Tây

Sơn Chiết

mới qua, gần Bến Chùa, Dương

Du Khê là khe dầu (Du Khê)

Phước, tỉnh Gò Công. Một sách bản dịch Nguyễn Tạo GĐTTC.

Pháp kể chuyện lối năm 1864 có

1, tr.83.

hai anh em bị binh Pháp bắt đi

Bao Hôt là Bàu Hốt (theo

chỉ chỗ trú hứa chỉ trúng sẽ tha

Nguyễn Tạo). Còn nghe gọi Bù

chết, nhưng hai người ấy đi đến

Hút, Bù Ót (và là tiếng Miên

chiều đưa Pháp lạc lối, Pháp hành

khó nói).

hình nhưng tiếc người anh hùng.

Chép lại đây bản dịch Nguyễn

Nhiều sách báo sau này đều hiểu

Tạo (GĐTTC, tập 1, tr.83) để so

lầm với Rạch Giá, chớ việc này sánh với bản dịch Pháp văn của

xảy ra trong trận đánh Gò Công.

Aubaret, tr.240, xem thẻ ấy):

Cửa Rạch Giá: đd., tên cửa biển

“Sông Thượng Cần Thơ. Miệng

thuộc Hà Tiên cũ (PCGBCTVK).

sông ở bờ phía nam Tiền Giang,

Già (dấu huyền), đừng lộn

cách phía tây trấn 53 dặm rưỡi;

với Rạch Giá. Qua Hán Tự để y rộng 37 tầm, sâu 12 thước;

(TVK).

chuyển phía đông qua phía

Rạch Giồng Bầu: đd., tên rạch NV,

nam 27 dặm thì dòng sông lần

chữ gọi “Trúc Giồng Bầu” (theo

hẹp, đến núi chia làm ngã ba:

T.V.Ký, P.C.G.B.C).

ngả phía tây đến thượng khẩu

Cơ Me: prêk phnô khlôk (di

ngòi sâu rồi ra Bàu Hốt, thông

cảo T.V.Ký)

với Hậu Giang; ngả phía nam

khlôk, c.v. khlouk là trái bầu đến Du Khê (Khe dầu) rồi ra

(gourde calebasse).

Trà Mang cũng thông với Hậu (Trong P.C.G.B.C.T.V.K.

Giang. Sông nầy đối ngạn với

ghi: thuộc vùng Sài Gòn, tr.41) đường sông ở trấn Cần Thơ, trên

(province de Sai Gon).

đường sông nầy tre cây 2 bên bờ

Rạch Gò Công: đd., tên rạch NV, chữ

ngả ra sát nhau, ghe thuyền khó

“Khổng Tước Nguyên” (T.V.Ký).

đi; ruộng vườn còn thưa trống,

Cơ Me: Prêk Kompong Kakòh

vì người ta mới đến lập nghiệp.

(di cảo Trương Vĩnh Ký).

(Ngày nay Cần Thơ vẻ vang

(theo lexique Pannetier, con

phồn thịnh vào bực nhứt ở các

công, Miên c. gọi Kâ Ngok).

tỉnh miền sông Hậu, có lúc xưng

Rạch Gỗ Đền: đd., tên sông ở

Bassac, rồi nay là Tây Đô v.v..., vùng An Giang, tên Hán là chớ nửa thế kỷ trước, Cần Thơ

Thượng Cần Thơ Giang (theo

vẫn lèo hèo lắm, một bằng chứng

PCGBCTVK), hai địa danh nầy

còn lại là các dãy phố cũ trong

chưa nghe và cần dò lại.

châu thành không có phố nào

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

507

trên hai tầng; trừ các khu tân

Công) gặp lần lần ngã ba sông

tạo từ bến bạc mới và trên các

Gia Diệp, kế đến ngã ba sông đại lộ nhờ lấp xẻo nhỏ làm ra

Thuộc Lang. Ky Hôn hiệp làm

đường khang trang mới rộng còn

một dòng (NKLTĐDC. tr.41)

lại đường và phố trung tâm đều

Dịch từ chữ - prêk: sông, rạch.

nhỏ bé thấp hẹp, sự cũng dễ hiểu

kompong: vũng (prêk là sông,

vì châu thành tùy theo sự thạnh

prêk kompong là sông trổ ra vàm,

vượng của cuộc kinh tài doanh

lớn hơn prêk).

thương mà phát triển, cũng như

Slơk là lá cây. Vậy Rạch Lá:

nhờ các xe đò xe du lịch chạy

prêk kompong slơk là đúng. Duy

thường mà phát tài, đến khi xe

có hai sông đều sông Tra, nên đề

thôi chạy, cuộc buôn bán ngưng

trệ, thì thành phố và cuộc sinh

nghị: nên nói:

động của nhơn dân cũng tiêu sập

Sông Tra, khi gọi con sông lẻ

luôn, cho hay chợ búa, thành thị,

loi, chữ là Tra Giang; Sông Tra/

đều có tuổi thọ và mạng sống y

Rạch Lá hay Tra Giang/Rạch Lá

như con người).

khi gọi con sông có Rạch Lá nối Rạch Khe Răng: đd., tên rạch thuộc

dài (gọi đủ bốn tiếng Sông Tra/

vùng Sài Gòn (theo PCGBCTVK)

Rạch Lá hay Rạch Lá/Tra Giang,

tên chữ là Khê Lăng Giang.

cho khỏi lộn.

TTT và N.T. đều dịch Khê

(xem Sông Tra khác).

Lăng.

Rạch Nước Lộn: đd., tên rạch th.

Ở bờ phía bắc sông Quang

Biên Hòa: Thủy Hiệp Giang.

Hóa, cách phía tây trấn 185 dặm

Cơ Me: Tonlé prêk kompong

rưỡi. Từ cửa sông ngược dòng theo

tưk san.

sông nhỏ lên phía bắc 61 dặm

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

đến Thủ sở Thuận Thành. Nguồn

chép lại trong

sông phát từ núi Bà Đen (Tây

Le Cisbassac của L.Malleret)

Ninh). (GĐTTC, tập 1, N.T. dịch).

(Thượng Tân Thị dịch “Nước

Rạch Lá: đd., tên rạch NV, chữ gọi

lộn” là Đảo Thủy, còn theo

Tra Giang.

Trương Vĩnh Ký, là “Thủy Hiệp

Cơ Me: Prêk Kompong Slơk

Giang”, đáng tin hơn, vì cổ hơn,

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký).

vả lại là người bản xứ nên phải

(slơk, c.v. sanlèk, slék là lá cây, biết rành hơn.

dịch “lá”, vừa đúng nghĩa vừa

đúng theo âm đọc, âm nói).

(Nguyễn Tạo dịch Hỗn Thủy

(theo Aubaret sông Tra ở

Giang cũng sai).

ngang Rạch Lá).

Sông Nước Lộn trổ ra vàm

Nhưng chính sông Tra còn có

sông lớn Mô Xoài, ngọn tây lưu

tục danh là Rạch Lá (Tra Giang)

thì hiệp với sông Đồng Nai,

chảy ra sông Hưng Hòa, rồi đến

trải qua sông Đồng Môn rồi ngã ba sông Hưng Hòa, rồi đến

ra vàm sông lớn Phước Long.

ngã ba Khổng Tước Nguyên (Gò

(NKLTĐDCTTT, tr.26).

https://thuviensach.vn

508 TVTNMN

Rạch Ông Hổ: đd., tên vùng thuộc

Phô Giang là Phổ Giang

t. Mỹ Tho NV, nơi có chôn tổ tiên

Cục Rang: Rau ráng.

của Tả Quân Lê Văn Duyệt.

Nói Ô lư thì không biết là cây

Rạch Ong Lớn: đd, th. Biên Hòa;

gì. Dịch ra ô rô thì té ra thứ cây chữ gọi Đại Phong Giang.

cỏ chạ, tầm thường quá. Xưa Bá

Cơ Me: Tonlé Kompong

Di Thúc Tề không ăn thóc nhà khmum thom (theo di cảo Trương

Châu để hái rau “vi” đỡ dạ. Nay

Vĩnh Ký y trong Le Cisbassac của biết rau vi là rau ráng, đọt non

L.Malleret chép).

ăn được, cây già dùng làm chổi

Rạch Ong Nhỏ: đd, rạch chảy từ

quét mương thì nghe tội nghiệp

Rạch Ong Nhỏ vô Chợ Lớn, tên

cho hai ông quá.

chữ là “An Thông Hà” (theo

Về Rạch Ong Lớn: tonlé

Trương Vĩnh Ký).

kompong khmum, thom và rạch

Le Dai Phong coule à l’est

ong nhỏ: tonlé kompong khmum

du Binh Diuong et dans le sud tauch, (ong không có dấu mũ),

de la citadelle, à la distance

rõ ràng dịch từ Cơ Me ra: tonlé

de 6 lis. Le cours de cet arroyo

kompong: rạch mà vũng, khmum

est très sinueux; ses bords sont

là con ong. Thom: lớn, tauch: nhỏ.

couverts de saules aquatiques,

Rạch Sốc Suông: đd., Miên ngữ

appelés vulgairement cây bần.

của một con rạch của Rạch Giá,

Parvenus au lieu nommé Ô Lư

tên chữ gọi “Khe Song”. (Lịch sử

Thuy Vi (vulgairement rau ran), khẩn hoang Miền Nam của Sơn

c’est-à-dire après un cours de 4

Nam, tr.68).

lis et demi dans l’est, l’arroyo se

Rạch Thiên: (thiên là dời, đổi): đd., divise en deux branches. Celle de

tên rạch ở về hạt Quang Hóa

droite coule au sud pendant 4 lis

(ĐNQATVHTC).

et demi et se mêle alors avec les

Rạch Thốt Nốt: đd., chữ gọi Thất eaux du Tiêu Phong; la branche

Sơn Đà (PCGBCTVK).

de gauche coule au nord-est

- cũng là chỗ thâu thủy lợi lối

pendant 1 li et demi et parvient

1875 của Long Xuyên, vùng Thất alors au Pho Giang. Après un

Sơn Bảy Núi, trên Hậu Giang, nouveau cours de 5 lis et demi elle

khúc rạch Thốt Nốt.

se jette au nord dans le Thuy Vi,

Rạch Thủy Vọt: xem ngã Thủy Vọt.

vulgairement nommé Cuc Rang Rạch Trà Hôn, c.g. Cà Hôn: đd., et de là va mêler ses eaux avec

rạch ở NV, Kỳ Hôn Giang (T.V.Ký)

le grand fleuve de Phuoc Binh.

Cơ Me: prêk oknà han (di

(Aubaret, p.185).

cảo T.V.Ký trong Le Cisbassac).

Ô Lư Thủy Vi (vulgairement

(oknha: quan lớn, han: tên của Rau ran), Nguyễn Tạo dịch: ô lô vị quan ấy?)

thủy vi Thượng Tân Thị cắt nghĩa (xem sông Kỳ Hôn).

rành hơn và đó là “ô rô rau ráng

Rạch Trà Ngoa (giáp mối đường Trà

(Thủy Vi).

Ôn đi Vĩnh Long);

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

509

1) Vắt San Cava Càs, ở làng

Ở về ngọn hạ lưu của Hậu

Hựu Thành, tổng Thạnh Trị, tỉnh Giang cách hướng nam tỉnh

Cần Thơ chùa Miên nầy ở trên lỵ 57 dặm. Khi Pháp mới qua, rạch Trà Ngoa (Le Cisbassac,

hành binh bằng đường thủy, họ

tr.44).

dự định đặt tòa tham biện tại

(Càs, đọc chak là xưa, cổ, cũ).

Trà Ôn, sau họ dời về Cần Thơ

Trong một miễu ông Tà, gặp một

như hiện nay vì sự giao thông

tượng Phật Quan Âm Lokecvara,

bỏ đường nước và chọn đường lộ

nhưng tượng nầy tạc chưa xong

trên đất liền. Vàm sông về hướng

(cao 0m54, không kể khúc chơn,

đông 26 dặm trải qua ngã ba giáp

cốt để cắm trong bệ đá).

nước La Bích và qua hai con sông

2) Vat Svày (chùa Xoài, xoài

nhỏ Trà Côn và Sa Cô đến ngã ba viết theo Phạn tự là Svày). - Chùa

sông Kiên Thắng, về ngả hướng

nầy cách Trà Ôn độ 2km, nơi làng

đông 85 dặm đến sông Mân Thít

Mỹ Trung, tổng Bình Lễ, gần

hội với sông lớn Long Hồ. Về ngả

sông Bassac, nơi đây có một trụ

hướng tây 36 dặm vào trong tỉnh

đá vuông chạm, bốn mặt 22 hàng

thành. Người Thổ và dân ta ở

chữ Miên cổ, nhưng ba mặt lu mờ

chung lộn nhau hòa nhã an cư

không đọc được, chỉ còn vài hàng

lạc nghiệp.

nơi mặt nọ, và theo chữ đọc được,

Rạch Trà Ôn, bờ phía bắc lên

và truy ra thì đó là một trụ trong

sông Cần Thơ thì thuộc huyện

số trụ cắm ranh của những dưỡng

Vĩnh Bình, bờ phía tây là tổng

đường do vua Miên Jayavarman

Vĩnh Tường, bờ phía đông là tổng

VII tạo lập, trong nước, có cả thảy

Bình Chánh có đồn Oai Viễn và

là 102 dưỡng đường hay nhà bố

đồn điền do lính Miên đồn trú và

thí thuốc men của thời kỳ ấy.

khai thác.

(Le Cisbassac, tr.45)

Những chữ viết theo Aubaret,

Rạch Trường Tiền: đd., tục truyền

tr.254:

chúa Nguyễn Ánh ngày trước có

Tra Ôn

chạy xuống Sốc Trăng, trú tại Cù

Cân Thai

Lao Dung, làng An Thạnh Nhứt

Vinh Binh

ngày nay, gần ngọn rạch ngang

canton de Vinh Truong

đầu cù lao nầy. Chúa có cho lập nơi

canton de Binh Chanh

đây một lò đúc tiền, thỉnh thoảng

le fort cambodgien d’Oai Vien,

dân chài ở đây có chài được thứ

occupé par des Don Dien marché

tiền kẽm trong rạch ấy, nên dân

de La Bit

đặt tên là rạch Trường Tiền.

les arroyos Tra Ngon, Sa Co,

Đáng chú ý là cả vùng đều

Kien Tang, Vo Tiet, Long Ho

nước mặn, chỉ trừ nơi đó có một

Rạch Vắp: đd., tên rạch thuộc t.

rạch nước ngọt mà thôi.

Biên Hòa cũ, chữ gọi Kiên Giang (V.H.N.S. 7-1956, số: 13).

(theo PCGBCTVK).

Rạch hay sông Trà Ôn: đd., tên Xin đừng lộn với Đầm Vắp Gò

sông NV: Trà Ôn Giang.

Vấp, ở Gia Định. Con sông nầy là https://thuviensach.vn

510 TVTNMN

khúc ngọn thượng lưu của sông

ư? Thiệt là phí của trời. Tra các

Phước, chảy ngang rừng già có

tự điển, La hout không thấy nói

khe nước cạn, xen giữa có một

Sách khảo về thảo mộc Pételot

chằm khi mưa lụt thì chảy thông

cũng câm luôn. Ông bà ta khi

đến dòng dưới gọi Cái Cát rồi chảy dịch tới chữ la hout, cũng giữ âm

qua Ngã Ba Bàng Giang để rút ra

không cần nghĩa, và khi tới vùng

sông lớn hơn là sông Thủy Vọt mà

nầy điều tra, kẻ gọi Xoài Hột,

cả hai dịch giả sau nầy đều viết

người nói Xoài Mút, nghe thét

sai, người Thủy Bột, người Băng nhớ tới bịnh hột xoài thêm ngán.

Bột (xem Thủy Vọt).

Một chữ “xoài” ông bà ta dùng

Rạch Vũng Thăng: đd., Vũng

khắp chỗ: Gò Xoài, Giồng Xoài,

Thăng Đà (PCGBCTVK).

Xoài Hột, Xoài Mút, Cây Quéo,

- nơi thâu thuế thủy lợi trên

Xoài Chrụm, Xoài Cả Nả, Tài

Hậu Giang vùng Châu Đốc

Sum, Đại Tâm, còn gì nữa, thưa

vào năm 1875. (Bến thâu thuế

còn “Vườn Xoài” chỗ Nguyễn An

thủy lợi (pêcherie) trong Nam,

Ninh diễn thuyết năm xưa, đường

HVTĐĐDA gọi “thủy trường”.

Lanzarotte nay là đường Đoàn Rạch Xoài Mút: đd., rạch th. Mỹ

Công Bửu, và còn nữa còn vườn

Tho, NV; Tị Thập Giang (T.V.Ký).

xoài gọi của bà lớn mà không đáng Cơ Me: prêk svày la huot (di

gọi gì là lớn, đó là vườn xoài hay cảo T.V.Ký tr. Le Cisbasac (hai nghĩa địa của Đỗ Hữu Phương,

tiếng Xoài Mút âm theo hai chữ

nhưng nay đã bán lần hồi dân cư

“la huot” lấy theo giọng nói và cất nhà đông nghẹt, còn một lõm

không cần hiểu nghĩa).

trơ vơ với vài ngôi mộ lạnh lùng,

Xoài cà lăm, hôi, mút, quéo

ít ai thăm viếng (trên đường Phan

là loại xoài rừng, thơm tho mà

Thanh Giản vô Chợ Lớn).

không ngon vì thịt ít xơ nhiều,

Rắn hổ: poh hô ết sờ nghe (theo nhưng tên đều dùng làm địa

Trầm Xừ, Thài Sum)

danh:

(cần xem lại)

Cây Quéo ở Gia Định, Gò

Rắn hổ đất: poh hô ết cầm bốt (theo

Xoài, Xoài Cả Nả v.v...

Trầm Xừ, Tài Sum).

Dịch từ chữ: prêk: sông, rạch.

(cần xem lại).

Svày: xoài La hout: một giống Rắn hổ mây: poh hô ết cành nêm

xoài có xơ nhiều hơn có thịt, tuy

(theo Trầm Xừ, Tài Sum).

không ngon, nhưng mút vào

cũng gọi rắn cạp nia.

miệng (ăn theo trẻ con, ngậm vào

Rắn cạp nong: một loài rắn hổ khác.

miệng cho thấm ướt rồi mút trơ

(cần xem lại trước khi dùng).

mút trất khi ấy mới thấy sự thú

Rắn mần ri cóc: poh skua (theo vị “ăn trái xoày nầy”). Ngày nay

Trầm Xừ, Tài Sum)

văn minh, một trái xoài ăn nửa bỏ

(chờ xem xét lại).

nửa, cắt bên nầy cắt bên kia, bỏ

Rắn hổ ngựa: snan ừ sonn (theo không mút hột, như vậy là sang

Trầm Xừ, Tài Sum).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

511

Đồn rằng: “Trong nhà là rắn

kê sát bờ cỏ, rề rề cái rổ ấy, bỗng

rồng, ra ngoài đồng là hổ ngựa.

không một con cá lóc to tổ nái

Tuy rằng vậy, nhưng theo tôi,

hoặc ngủ mê hay đang theo mái

hai thứ vẫn khác nhau, vả chăng

bỗng giựt mình lọt trọn vào rổ và

rắn rồng không độc, cắn vô lại,

hôm ấy tôi là tay mơ lại trúng

còn rắn hổ ngựa thì dữ có tiếng,

độc đắc và bắt được con cá mà

làm sao giống nhau được? Duy

cả chú lẫn bác hôm ấy đều thèm

loài rắn, mùa nước lụt, biết chun

thuồng, xin hỏi: rề rề này phải do

vô nhà vô mùng màn chăn mền,

rê, cũng đồng nghĩa rinh đồ nặng

nằm chung với người và lúc ấy ít

hay chăng. Nên nhớ có lưới rê là

khi nó cắn trừ khi chọc nó, có lẽ

thứ lưới dài, và rê... lại là một địa vì vậy mà gọi như câu đồn trên

danh, tên chỗ thuộc về hạt Phước

đây chăng?

Tuy, làng Phước Hải là làng đánh

(chờ xem xét lại).

cá lớn nhứt nhì của Bà Rịa).

Rắn mái gầm, rắn mái giầm: poh Rinh Tê: tiếng mới, có từ năm tản à-khlang (theo Trầm Xừ, Tài

cư 1945, khi mệt nhọc và hết

Sum)

tiền, trở về, không nói hồi cư lại

(chờ xét lại).

nói rentrer (của Pháp lại nói theo

Râu quặp như chàng họ Thúc:

giọng Việt).

sợ vợ như Thúc Sinh, nhân vật

Ruộng châu phê: sở ruộng do Vân

trong Kiều.

Trường hầu Nguyễn Cửu Vân

Rề: trợ từ, nặng nề, chậm chạp: nằm

khai khẩn nơi bên sông cù Úc,

rề rà đã mấy bữa nay.

gần Vũng Gù (Tân An), sau con

Rề rề, rề rà, cà rề: dây dưa

là Nguyễn Cửu Triêm xin ăn biệt

không dứt: đau rề rề hoài; rề rề

sở ruộng, vua dùng viết son phê

như cá trê chui ống (th.ng); - đi

chuẩn, nên gọi làm vậy.

cà rề: đi gần gần mà không đi sát,

Rừng Quang Hóa: đd., (Quang Hóa

đi ngay vào chỗ ấy. Thả rề rề chốc

Lâm).

lát cũng tới.

“La forêt de Quang Hoa,

(Tôi viết ra đây để hỏi người

située à la limite ouest de la

chuyên môn:

province de Gia Dinh, contient

- Theo Đ.N.Q.A.T.V.H.T.C., rề

un grand nombre d’élévations

là bưng xách (đồ nặng), làm như

de terrain (gò) et est partout

dời đẩy rề đi: dời đi, rinh đi).

couverte d’arbres, dont beaucoup

Rề qua rề lại: dời qua dời lại, rê sont de haute futaie; le ciel y est

qua rê lại.

en plusieurs endroits entièrement

Đau rề rề: đau uốp uốp, đau mê mê,

caché par l’abondance de la

không dứt cơn bịnh.

v é g é t a t i o n . L e s e s s e n c e s (Ngoài ra có nghĩa này làm

forestières sont employées à la

tôi thêm thắc mắc: lúc nhỏ theo

construction des navires et des

chú bác đi bắt cá ngoài đồng, khi

barques: aussi des charpentiers

đi hớt cá thia thia ngoài ruộng,

habitent-ils en ces lieux pour

tôi chưa thạo nghề, 2 tay cầm rổ,

choisir les arbres et les abattre.

https://thuviensach.vn

512 TVTNMN

Il y a également des personnes

oiseaux de toute espèce. Il s’y

qui ont pour industrie de faire

fait commerce des défenses,

du charbon et de recueillir l’huile

des cornes, des plumes, et en

donnée par l’échauffement des

général des dépouilles de tous

arbres résineux (cây diau, etc.)

ces animaux. Leur chair et leur

On y trouve les deux espèces de

peau y sont séchées, et tout cela

rotin dites mai-sat et mai nươc.

donne lieu à de nombreuses

On chasse dans cette forêt

transactions.

le rhinocéros, l’éléphant, le cerf,

(Aubaret, p. 193).

l’axis, le chevreuil, le cheval

diau: đọc dầu.

et le buffle sauvage, ainsi que

mai sat, mai nuoc: đọc mây

beaucoup d’autres animaux et

sắt, mây nước.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

513

S

Sa Châu: đd., tên Hán của cù lao Cát theo Miên Phsar Dèk (phsar: chợ,

(xem chữ ấy).

dèk: sắt, chợ bán sắt), vị trí đóng

Sa Đéc: đd., th. NV., chữ gọi Sa

ngay đường thủy thông thương

Đéc Giang.

Sài Gòn lên Nam Vang, nên thịnh

Cơ Me: srok phsàr dèk (di cảo

hành một lúc, và từ ngày sự lưu

TVK trong Le Cisbassac).

thông ấy đổi lại bằng xe đò và xe ô

phsàr: chợ; dèk: sắt; chợ lớn

tô, thì thành phố Sa Đéc bớt sum

bán sắt thời Miên.

mậu, nhứt là từ khi bến tàu ở Chợ

Sa đề: tiếng trong Nam, (xin đừng

Cồn sụp lở xuống sông.

lầm và viết “xa đề”). Sa đề, ngựa

Nguyên xưa kia, Sa Đéc là

sa đề là ngựa chạy xa đường, quá

đất Chân Lạp, do vua Miên là mệt mỏi, khiến chơn này chạm

Néac Tôn lấy đem dâng lên chúa vào chơn kia, y như ta mệt thường

Nguyễn Phúc Khoát (1738-1765);

khi đi hay vướng mắt cá, thì gọi

chúa Nguyễn đặt làm Đông khẩu

ngựa sa đề.

đạo của dinh Long Hồ; qua năm Sa Đéc Giang: đd., xem sông Sa Đéc.

Tân Mão (1831), vua Minh Mạng

(Không nên gọi tắt sông Sa

đặt Sa Đéc thuộc An Giang.

Đéc là Sa Giang, vì e lộn với Sa Vào thời Pháp, Sa Đéc được

Hà trên Phước Long (Biên Hòa).

đứng riêng làm một tỉnh; đến

Sa Đéc: đd., tên cũ của một trong hai năm 1956 thời Ngô Đình Diệm,

mươi tỉnh xưa của NV thời Pháp

Sa Đéc bị cắt làm đôi, phần hữu

thuộc, mang số mã tự số 6, gọi

ngạn sông Tiền thì nhập vào

https://thuviensach.vn

514 TVTNMN

tỉnh Vĩnh Long; còn phần tả

La montagne Sa Tr uc,

ngạn thì nhập với quận Hồng

vulgairement appelée Nui Mai

Ngự làm ra tỉnh mới gọi tỉnh (le mont des rotins) (Aubaret,

Kiến Phong; qua năm 1967,

p.153). Mai đọc “mây”, nhưng ta

phần hữu ngạn tách khỏi Vĩnh

gọi núi Nứa.

Long trở về giữ tên cũ là Sa Đéc, Sác, rừng sác: dt., loại cây đẹt, mọc nhưng đã thu hẹp nhiều, c.g. Sa

theo ven biển nước mặn, rễ có chà

Giang (nhưng đừng lộn tên này

chôm nhiều để kềm cho cát bùn

với Sa Giang là Rạch Cát ở gần không trôi, lâu ngày dẽ đặt và đất

Tân Long là rạch Chợ Đệm).

đặc lại thành đất liền: đước, vẹt

Sau năm 1975 tỉnh Sa Đéc cũ

dà, bần, là cây rừng sác.

nhập với tỉnh Kiến Phong một

Cọp rừng sác: cọp nhỏ con, ở

phần tỉnh Kiến Tường gọi là tỉnh

rừng sác, chuyên môn bắt cá cua,

Đồng Tháp.

còng, và thú nhỏ để sống, và ít

Sa Hà c.g. Sa Giang: đd., tên Hán của dữ hơn cọp rừng già hay cọp núi.

Rạch Cát (xem Rạch Cát).

Saigon (sic Malleret): đd chữ Pháp

Sà Rong: dt., vật che thân từ bụng

để gọi Sài-gòn.

đến chân, tới mắt cá, không có

Pháp cũng viết Sai-gon

ống, nguyên của người Cơ Me

Cơ Me: Prei nokor (di cảo TVK

vận (vận chăn) và người Pháp

trong Le Cisbassac).

gọi theo: sarong; chăn: t.d., mặc

Sài-gòn: đd.

sà rong kiểu Nam Vang. (Cũng

Chú thích định nghĩa hai chữ

gọi “sampot” là tiếng Cơ Me khác

“Sài-gòn” theo Aubaret tr.194,

đồng nghĩa với sà rong, nhưng

dựa theo tác giả bộ Gia Định

theo tôi, sampot sang hơn sà rong thành thống chí là ông Trịnh

nghe bình dân hơn).

Hoài Đức:

Sa Tân: đd., trạm Sa Tân (trong 1 ) L e n o m d e S a i - g o n Aubaret tr.155 viết “tram de Sa s’applique spécialement à la

Tam, thue truong...” là một chỗ

ville chinoise, que les Chinois

giao mối và một thác nước của

appellent Tai Ngon ou Tingan. Ce sông Phước Long (Đồng Nai)

que nous nommons Sai-gon est

chạm với sông Bé, ghe, thuyền

désigné par les Annamites sous

qua lại không được vì là giáp nước

l’appellation de Ben Nghe. C’est

và nhơn dịp ấy dùng làm chỗ đậu

uniquement parce que le peuple

thuyền người Kinh đổi chác với

nous entend dire Sai-gon qu’il le

người Mọi người Thổ và gọi đó là

répète avec nous afin de se faire

thuế trường. Nước sông chỗ này

comprendre (Aubaret, tr.194).

trong và ngọt, không thua nước

Dịch. - Danh từ “Sài-gòn” vốn

“montagne d’Or (Kim Sơn) “và “la là riêng biệt để gọi cái thành phố

blancheur des cigognes de Balan”

của người Tàu ở, mà chính người

(bạch hạc Ba Lan).

Tàu ấy gọi là Tai Ngon (Tây Cống) Sa Trúc Sơn: đd., tên Hán của núi hay Tingan (Đề Ngạn). Còn cái

Nứa (xem chữ ấy).

mà Tây chúng ta gọi là Sài-gòn, https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

515

thì người An Nam họ gọi là Ben Tại đây có một linga, cao 0m465,

Nghe (Bến Nghé). Chẳng qua dân

số MBB, 2802).

chúng An Nam nghe chúng ta gọi

2) Làng Tân Tập, tổng Phước

Sài-gòn, rồi họ cũng gọi theo cho

Đình Hạ (Chợ Lớn) có 1 linga viện

ta mau hiểu họ thôi.

bảo tàng nài được (MBB, 2938),

Sài-gòn (khu Nam): (cổ tích, di tích linga nầy bằng vân thạch màu

xưa):

đen (marbre) cao 0m38 nhiều nhà

Khu Nam Sài-gòn đất vẫn còn

chuyên môn thấy thảy đều trầm

thấp hơn đất vùng Vàm Cỏ Đông.

trồ khen. Chủ cũ của linga là một

1) Một gò (butte néolithique)

tay mua bán đồ nửa sạc lạc son

thuộc tân thạch khí trời đại khá

(brocanteur) khai rằng gặp linga

đặc biệt là gò ở trên một con rạch

nầy trên bờ một con rạch nhỏ gần

nhỏ, gọi là Rạch Núi, con rạch Soi Rạp.

này trổ ra Rạch Cát hay rạch Cần 3) Tại xóm Cầu Bang Kiệt,

Giộc, cách 2 km theo đường chim

ở cùng làng, nơi nhà ông Bảy

bay thì tới Soi Rạp, nơi gọi Núi Hoạch, thấy có mộ bề đá tròn

Đất, thuộc xóm Rạch Núi, làng (0m815x0m815x0m40) có chạm.

Đông Thành, tổng Phước Điền

Hỏi, chu khai gặp tại gần một

Hạ (Chợ Lớn) (trong địa bộ cuộc

srah đã lấp bồi cạn rồi. (Le

đất nầy là của ông Nguyễn Văn

Cisbassac, tr.104).

Thi đã mất Nổng đo 120 thước, bề

4) Khi đi lên về hướng bắc, tại

dài từ bắc qua nam và 50 thước

Cần Giộc nơi gọi Rạch Cây Tràm, bề ngang từ đông sang tây. Trên

đường về Gò Đen theo ngả Rạch

nổng có chùa Linh Sơn tự hay là

Đập và Cầu thì gặp một đá cổ

Chùa Núi. Nổng nầy còn có tên

hình thù khác lạ hơn những đá đã

nữa là Thô Sơn, ngày xưa ắt là

từng gặp. Đá nầy gọi Yaksa Cần

chốn ăn ở của Cơ Me nhiều đời

Giộc (MBB4438, dài 0m195, cao

rồi mới sang qua tay Việt. Ngày

0m15), vì ông Révertégat, thanh

4-1-1938 viên phó chủ tỉnh Chợ

tra trường tiểu học đã mua của

Lớn, tên là Fraisse báo cáo, nên

một chùa nọ, viện bảo tàng nài

ông Malleret, rồi cô Madeleine lại không được nên đã nhờ ông

Colani, rồi Paul Lévy, đều có đến Balich, giám đốc trường mỹ thuật

khai quật, đào sâu đến hai thước

Biên Hòa đúc y lại bằng ciment,

và gặp rất nhiều mảnh sành,

như vậy cái ở musée Sài-gòn là đồ

chứng tỏ có lẽ nơi đây ngày xưa

ký kiểu (giả tạo). (Le Cisbassac

là lò làm đồ gốm đồ sành (MBB,

tr.104-105).

số 2766) và cũng gặp một mớ lưỡi

Sài-gòn cổ tích, di tích (giữa

tầm sét cổ thạch (MBB, 2910-1

khoảng sông Bé và sông Sài-gòn):

và 2767, 2800-2801-2802, 2839,

Có vùng đất đỏ Hớn Quán,

2868, 2869, 2910). Theo lời dân cố

Lộc Ninh nơi đây là vòng đai cựu ở đây trước kia có người gặp

Sài-gòn, và xuống phía nam có

lưỡi búa bằng đồng, nhưng ô. Paul

“vùng đất xám”, gộp chung lại

Lévy có rán đào mà không gặp.

gọi vùng chung quanh đô thị Sài-

https://thuviensach.vn

516 TVTNMN

gòn, ngoài ra vào năm 1924, ông

tập 1 mớ đá lưỡi tầm sét bán lại

Joyeux, thanh tra các trường Mỹ

viện bảo tàng, tiếc thay các món

Thuật Nam Kỳ có mách cho ông

nầy đã để chung với di thạch

Malleret biết rằng có khá nhiều

Samron Sen và đá Gò Rùa (cù di tích và cổ vật tiền Cơ Me ở

lao Phố, Biên Hòa), nay khó phân

Thủ Dầu Một, trong số chúng tôi

biệt và tách rời ra để nghiên cứu.

(Malleret) có đem về cho viện bảo

2) chùa An Phước ở góc rạch

tàng Sài-gòn, 1 pesani gọi chày đá

Cây Trôm gặp đường Sài Gòn / Mỹ

trước thấy ở Ngọc Anh, nay lưu

Tho, làng Mỹ Yên, t. Long Hưng

tại viện Sài-gòn.

Trung (Chợ Lớn) có hai món đá cổ:

2) Khi đào đất xây cất trường

3) tại chùa Hưng Phước (chùa

nông nghiệp Ông Yệm ở Bến Cát

Gò Đen), làng Phước Lợi, t. Long

(Thủ Dầu Một), có đào đất gặp Hưng Hạ, có 2 đầu Phật đá năm

một tượng đá 4 tay, nay là số

1938, có người lấy mất, còn lại 3

MBB, 2257 viện Sài-gòn.

đầu sau gom lại nơi chùa Thiền

3) Chính tại Thủ Dầu Một,

Phước Tự làng Long Hòa t. Lộc ô. Joyeux có sưu tập và giao Thành Thượng, quận Cần Đước;

nạp vào bộ môn của hội khảo

4) tại 1 hầm cát gọi Bàu ông

cổ Hoa Ấn (société des Etudes

Bun, làng Bình Hưng Đông (Chợ

Indochinoises, Sài-gòn) một chày

Lớn), chủ hầm là ô. Loesch có giao đá cổ về sau hội ký thác cho viện

cho ô. Parmentier: 1 món bằng đá

bảo tàng dưới danh hiệu “pesani

gởi lên viện Nam Vang và 2 cái lục Ngọc Anh” đã nói nơi đoạn trên

lạc đồng cổ nay ở viện bảo tàng

đây; và cũng chính ông nầy đã

Sài Gòn (không số);

giao cùng một lượt, một trống

5) chùa Long Quan Tự, làng

đồng duy nhứt tìm thấy ở Nam

Tân Thới Thượng, t. Bình Thạnh và đã đăng bộ ký thác tại viện

Hạ (Gia Định), ở gần chợ Bà bảo tàng Louis Finot cũ ở Hà Nội

Điểm (cao 0m66), có một đá cổ

(Inventaire no17.659) và theo thơ

gọi mukhalinga, nay còn chăng?

báo cáo của chủ tỉnh Thủ Dầu

6) chùa Văn Đức, ở Gò Vấp,

Một tên là Balencie thì vật nầy

làng Hanh Thông Xã, có 1 đầu

tìm gặp tại làng Phú Trung, tổng

ngựa bằng đá màu đỏ hồng, đã

Bình Phú). (Le Cisbassac, tr.114).

xin được đem về viện bảo tàng Sài

Sài Gòn, Chợ Lớn (ngoại ô) (cổ

Gòn đăng số MBB, 2999);

tích di tích chung quanh vùng

7) chùa Giác Quan, làng Bình

nầy) - 401

Hòa (Gia Định) có tặng viện Sài 1) Sài Gòn - Chợ Lớn hiệp lại,

Gòn 1 sư tử đá cổ mỹ thuật chàm,

nay số dân ngụ là 1.700.000 người

số đăng bộ MBB, 3029);

(1963) đã có di tích cổ, chứng tỏ

8) chùa gò ở Phú Lâm, nơi gọi

là năm 1878, khi đào mống xây

chùa Cây mai hay Phụng Sơn tự, thành đường ở ngang Bưu điện,

có di tích Miên Cổ, ô. Amonier

đã gặp thạch khí, đồ gốm xưa và

từng gặp ở đây lưỡi tầm sét và đá

xương cốt cũ. Ông Loesch có sưu

cổ Samron Sen.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

517

9) 1 bờ đất di tích đồn lũy

15) góc vườn bách thảo, xóm

cổ, trùng hiệp với chiến lũy Việt

Thị Nghè, vườn dâu nuôi tằm, có

chống Pháp năm 1861 nơi nay gọi

gặp dưới sình sâu 1 hũ Cơ Me cổ

Chí Hòa, từ đó chạy tới đồn Cây men xanh lá cây sậm, cao 0m32,

Mai trên máy bay nay nhìn thấy

ghi số MBB, 3001). (Le Cisbassac,

khá rõ ràng;

tr. 110 đến 113).

10) cũng tại trung tâm vùng

Sài Gòn nay là một phần của

nói trên, ô. Nguyễn Văn Hương

T.P. Hồ Chí Minh (gồm Sài Gòn,

đã gặp và dâng về viện Sài Gòn

Chợ Lớn và Gia Định).

1 phật đá Visnu, ghi vào bộ số

Sài Mạt : đd., thuộc vùng Hà Tiên , MMB, 2905); bề cao 0m63).

Cơ Me gọi Cheal méas .

11) Ven biển nơi gọi Đồng

Chéal là giỏ đựng đồ ăn

Tập Trận, chỗ người Hoa Kiều

(panier à mettre les provisions

chôn tạm xác thân nhơn trước

Méas là vàng, kim (or), theo tự

khi lấy cốt gởi về Trung Quốc

điển J.B. Bernard.

nay đã rõ chắc đó là đồn lũy do

Cũng viết Xoài Mạt, Sai Mat

ông Nguyễn Đức Đàm xây năm

(Cheal Méas).

1772 để chống với Miên. Nay

Đó là điển “giỏ đựng thức ăn

trên máy bay nhìn thấy chằng

bằng vàng”. Một điển khác, viết

chịt nhiều đường khó phân biệt

Sva Méas. Sva là con khỉ. Méas là đâu là cổ đâu là đường do bọn

vàng. Con khỉ bằng vàng.

quân lính Nhựt làm khi chiếm

Điển xưa theo lời truyền

đóng ở đây lối 1944-45; và đâu

miệng, nên thường sai lạc ; vì

là cổ tích thành Prei Nokor của

vậy muốn chắc, phải sưu tầm

Cao Miên để lại;

và không ngại tốn tiền mua

12) tại nhà ô. Trần Văn Huỳnh

sách. Và nhiều khi tiền tốn mà

ở đường Rạch Lò Gốm (Chợ Lớn có

không gặp sách hay, và sách vẫn

2 món cổ vì sơn thếp nên để đó)

lao đao, nay hốt mai đốt. Nước

13) quan trọng là ở góc đường

của người, một lời nói, một điển

Pétrus Ký và đường Galliéni tích, chắc như rựa chém đất. Vả

(Trần Hưng Đạo) nơi đất trống,

lại chữ của họ đa âm, muốn sửa

năm 1940 ô. Malleret đào gặp 1

đổi, không phải dễ. Duy nước ta,

tượng đồng nhỏ hình nhơn bưng

chữ và lời, vốn đọc âm, lệch lạc

thếp đèn (ghi số MBB, 3009) và 4

đổi đi đổi lại rất dễ, cũng thú

viên đá (ghi số MBB, 3006) (3005,

lắm đấy mà lắm khi bực mình.

3008) đá nầy nay còn thấy ở hành

Thêm lại người mình tự tôn tự

lang viện bảo tàng Sài Gòn, trước

đại, nào mấy nghe ai. Lại nữa

cửa musée.

Phật nhà không thiêng, sức lực

14) góc đường d’Espagne và

văn Nguyễn Du còn bị sửa, và

đường Pellerin cũ, tại Sài Gòn có nội cuốn Lục Vân Tiên, ngoài kia

đào nền xây nhà cao ốc và gặp 1

xuất bản dư trên mấy chục câu,

lưỡi tầm sét đá đem về viện ghi

không có trong bản trong nầy,

sổ số MBB, 2976);

mà bản trong nầy cũng không

https://thuviensach.vn

518 TVTNMN

phải là nguyên văn của ông Đồ

ngáy, vụt nói vụt cười, thấy gì

Chiểu, vì ông mù lòa, nào để lại

cũng vui...: tỷ dụ : rượu vừa sần

bút tích gì.

sần.

Xét ra, theo bản đồ in năm

Còn một danh từ mới : rượu

1863 đính theo Bản dịch GĐTTC

vừa sần quần, theo tôi do tiếng Cơ

sử gia Pháp Aubaret cũng viết

Me “sraveng” là say rượu. Nguyên

Swai Remiet để gọi một vùng đất

văn do : phất sạ sần quần, do câu

Miên ngang thành Ou Don theo

“phất sạ sà quân” là câu giễu chơi, tôi Swai Remiet, Sva Méas, và

nhại tiếng Cơ Me, có nghĩa rượu

Cheal Méas, có lẽ là cùng một địa

gần say : phất: uống, phất tức danh, ta đổi và âm ra Sài Mạt?

: uống nước, phất sra, sạ : rượu Sang Ke: đd., tên làng Miên ở đường

trắng sraveng : say; sraveng hơi đi Đại Ngãi, sau dịch là Trường

: đã say rồi.

Kế rồi cũng gọi Văn Cơ (Tàu gọi

Ta lại có “uống say quần” là

Sần Ke) (cần xem lại).

cùng say, hết thảy đều say, và

Làng Trường Kế có kẹo ngon

trong cơn say, nào biết ai mượn

và lúa gạo nhiều, thuộc tỉnh Sốc

của ai ? Và ai là người nói trước

Trăng cũ, người Miên, người Tàu

sần quân, say quần ?

ở chung lộn đông, lai sanh người

Sấu (chữ gọi ngạc ngư) : dt., loại

có hai dòng máu, và tiếng khinh

bò sát, lớn con, ở dưới nước và

bỉ nên khai trừ là “đầu gà đít vịt”,

lên bờ đều được ; miệng rộng và

và tiếng nhã để gọi theo xưa là

dài, răng rất bén, không có lưỡi,

“con cháu khách”, thanh hơn nữa

cổ cứng đơ không ngoái cổ ra sau

là người minh hương.

được (trên một điện cổ bên Pháp

Sao (gỗ): dt. danh mộc ở N.V. Hopea

đã chạm sấu ngoái cổ). Sách Bác

odorata (Dipterocarpées). Mật độ

Học không biết năm in vì sách

(densité) : 0,75.

mất bìa, tác giả Huỳnh Tịnh Của

Giỏi chịu đựng không sợ mối

ghi đại khái như sau : ‘Có thứ sấu

mọt nhưng sợ hà khoét. Dùng

mun (da đen) và sấu hoa cà (da có

nhiều việc, làm nhà đóng bàn

đốm) là giống ăn thịt người, quen

ghế, ghe thuyền và làm đà xe hỏa.

ở sông sâu và ở biển, Miền Nam

Sần sần: tr. t. 1) sần : có u nần ngoài nước Việt xưa rất nhiều sấu, sau

da : nổi sần.

nhờ tàu chạy, tiếng máy dội ầm

sần sượng : không dẻo : khoai

ầm sấu rút lui và bị người giết,

sần ; khi mắc cỡ, da sần chai, ít

nay gần tiệt giống. Có nhiều con

nước : cam sần, quýt sần.

lớn hơn chiếc xuồng, thân dài cả

sần mặt : sượng, xấu hổ,

chục thước Tây. Sấu kinh niên,

không biết ăn nói làm sao;

gọi sấu mũi đỏ, vì càng già, trước

sần sùi : da mặt nổi có về, nổi

mũi u lên một cục đỏ đỏ nổi trên

u nần, có lác;

mặt nước, cái chóp ấy gọi thầu

2) khi rượu uống vài hớp, vừa

lậu (xem chữ ấy). Da đầu, da lưng

hửng mặt, chí cũng hừng, máu

dày và cứng, đạn súng thường

lưu thông hơn trước, sanh ngứa

bắn không phủng, phải lựa da

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

519

nách, da bụng thì giáo mác đâm

chết, và thịt sấu nơi đuôi vẫn

lủng và đạn bắn thấu. Sấu mạnh

ngon hơn các chỗ khác. Ngày xưa

nhờ cái đuôi, và thường núp bờ

dùng mật sấu trị bịnh đau mắt,

núp bụi, chờ sa cơ mà bắt mồi.

gan sấu cũng trị mắt và trẻ con

Khi gắp được mồi lớn thì cặp

bị mờ quáng vì chứng cam tích

hỏng giơ trên mặt nước, lội kiếm

nhiệt, được ăn thịt sấu thì mau

cháng cây gác mồi lên, dùng đuôi

khỏi. Loại kỳ đà, cùng một giống

quất thật mềm rồi mới nuốt (gọi

với sấu nhưng nhỏ con hơn. Các

sấu giỡn mồi) vì sấu không lưỡi

sách Trung Hoa xưa thuật rằng

nên không nuốt mồi dưới nước

đời Đường ông Hàn Dũ ếm sấu

được. Nanh sấu rất đẹp, xưa

đày về Việt Nam, người Tàu

dùng làm cán dao ăn trầu. Sấu

kiêng không bao giờ ăn thịt sấu,

già (sấu đã chạm mồi rồi) thì thịt

sách Pháp dịch lại sách Đức của

tanh, người gớm không ăn, có

ông A.E. Brehm thuật đời Đạo

giống nhỏ con, khi gội “sấu cá”

Quang thứ 16 (năm 1836) có ngạc

(vì chuyên ăn cá) hoặc gọi “sấu

ngư hiện trên sông ở Giang Nam,

bưng” vì chuyên ở bưng nước,

làm dân kinh hoàng, và sách Đức

thịt như thịt gà, người ăn quen

thuật rằng bên Mỹ Châu vẫn có

vẫn thích. Sấu đẻ trứng trên bãi,

con alligator cùng một loại với

nhờ sức nắng sấu con nở nhưng

ngạc ngư Á châu, nào phải vì bị

giống dữ, vẫn bị các loại khác moi

ông Hàn Dũ đày lưu ?

bùn ăn trứng sấu bớt và sanh

Sấu (gỗ) cây ở N.V. Sandoracum

nở không nhiều. Trước đây, trên

indicum (Méliacées)

Nam Vang có nghề bắt sấu bưng,

Mật độ densité : 0,80.

ban đêm đốt đuốc dùng cây đập

Dùng làm guốc, nhẹ, mềm, có

mặt nước làm ồn lên, sấu sợ bò

mùi long não nhẹ, sợ mối. Dùng

lên bãi, người dạn cứ chận nó lấy

chạm vài món đồ thờ.

tay nhận cặp mắt sấu thì nó nằm

Săng mã (gỗ) ở N.V. Carralia lucida

cho người khác lật ngược cặp giò

(Rhizophoracées).

trước (gọi trói sấu), rồi xỏ như

Mật độ (densité) : 0,75.

vây vào đòn tre, khi bắt được

Gỗ hạng ba, dùng làm nhạc

một dọc dài thì dùng nọc bén

khí. Sợ mối mọt, phải sơn dầu và

chính cạnh dùi, sấu đau sẽ lấn

dùng làm bàn ghế rẻ tiền.

tới trước, lần hồi tới bến thì trói

Săng trắng : dt., tên cây ở N.V.

hai bên bờ ghe, thả dưới nước,

Lophopetalum duperreanum

chèo ghe bán dọc đường từ Nam

(colastracées).

Vang xuống Cần Thơ (nay còn

Mật độ (densité) D. 0,58.

chỗ gọi “rạch đầu sấu) hoặc bán

Gỗ thuộc hạng ba, thớ mềm và

vùng Sài Gòn. Sấu sống rất dai,

nhẹ, màu xám, có vân khá đẹp,

lúc xưa không biết tôn trọng luật

dùng đóng thùng bộng, đinh đóng

nhân đạo, người mua lựa khúc

không xé nứt, dùng làm guốc,

nào thì cắt ngay chỗ đó bán, khi

làm quẹt và để đóng thùng đựng

cắt đến tim ngừng, sấu mới thật

đường, trà, tiêu và thuốc lá v.v...

https://thuviensach.vn

520 TVTNMN

Ở tỉnh Cần Thơ có một làng

(Suối Đồng Heo, sông Đồng

gọi là làng Săng Trắng thuộc Môn, chợ Đồng Môn, khi thôi

huyện Ô Môn không biết nơi đây

đổi sốc và người Thượng đã khai

xưa có loại cây nầy không ?

hóa xong, thì các nơi lịch sử ấy

shamou, cũng viết samou : dt. do lui về dĩ vãng, kẻ đến sau, nay

tiếng Trung Hoa San mộc dịch ra

mắt quen với đèn điện, ô tô, nào

(xem chữ “ngọc am (gỗ)”.

biết cảnh đỉa trâu con vắt, muỗi

Ska chẹn : vảy ngược, tên con rắn

mòng, rừng già, măng le, và “rừng

chúa, rắn nầy vảy ngược, khi nó

tre trúc” (forêt de bambous buổi

cắn, thì không có thuốc trị, vì nọc

khai hoang tranh sống với voi

nó rất độc, làm cho máu đặc liền,

hăng cọp dữ). Chơ khmau , đơm

thuốc không dẫn kịp. (Lời Trầm

chơ kh mau (gốc cây đen), hai chữ: Xừ Tài Sum). Vảy đây gọi ska,

“Đồng Môn” trại trại nghe như

nhưng Pannetier viết sraka. chẹn

“đơm khmau” vậy.

(chưa đúng chánh tả, cần xem lại).

Đồng Môn trước đây thuộc

(Chờ xem xét lại).

huyện Long Thành (Biên Hòa).

Slâ (slo) : faire cuir, assaisonner.

GĐTTC, tập 1, tr. 27 nói đến

Slâ sămlâ, faire des ragouts, sông Đồng Môn, cầu Quán Thủ,

des sauces. Slâ trey, faire cuire sông và cầu Thanh Thủy, suối du poisson, bouillabaisse.

Song Tòng, sông Trảo Trảo v.v...

(dictionnaire cambodgien -

suối Song Tòng dịch suối Kẻ

français J.B Bernard).

Đôi, cầu Quán Thủ, Aubaret tr.

Slâ : nấu canh. Ta lấy chữ slâ sămlâ, 166 dịch le pont de Quan Thu

biến ra canh sum lo, là món canh (câu quan thuộc sông Trảo Trảo,

đặc biệt của Cơ Me : cá nấu với

Aubaret viết l’arroyo Trao Qua

rau, nêm bằng mắm prâhok, ta

Qui.

gọi mắm bò hóc.

Tonlé prêk kompong chơ

Sampot : dt., xem sà rong.

khmau :

Sốc Vồ : đd., tên một làng ở Sốc Trăng trên đường đi Bố Thảo.

chơ là cây, gỗ.

Thổ gọi srok Pô, Pô là cây lâm vồ

khmau : màu đen

(cần xem lại).

Tonlé prêk kompong chơ

Sơn Trư : đd., baie du sanglier (chữ

khmau : vàm sông cây đen, có

trong Aubaret, tr. 154) thuộc

lẽ là mun. (không dính líu gì với

vùng Vũng Tàu “Ô Cắp”.

Đồng Môn cả ?). Và xưa cổ nhơn

Sông Đồng Môn : đd., tên sông

khi phiên âm lại chọn : Đồng

thuộc Biên Hòa ; Đồng Môn

từa tựa tiếng đơm và môn giống Giang.

giống tiếng khmau của Thổ, ngày Cơ Me : Tonlé prêk kompong

nay nhà từ ngữ thông thái nào

chơ khmau.

cố kéo qua dịch, giả tỷ : Đồng (theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Môn là đồng có môn ngứa mọc

chép lại trong Le Cisbassac của

nhiều, thì quả là phản ý của cổ

L.Malleret).

nhơn rồi. S.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

521

Sông Man Thít : đd., tên sông ở NV;

Trong bản dịch GĐTTC, tập

cũng viết Mân Thít, tên Hán là

1, tr.81, ông Nguyễn Tạo dịch

Mân thít Giang (PCGBCTVK).

sai 3 chỗ:

Cơ Me : prek tà trăn (di

Ông viết Cái Dăm, ... nên sửa

cảo T.V.K trong Le Cisbassac).

lại Cái Nhum;

Trong ĐNNTCLTNV, tập 1,

Ông viết Song Tòng, tục danh

tr.37, Nguyễn Tạo dịch và viết

Cây Đôi, nên sửa Kẻ Đôi;

: “... thờ Lâm Dao quận công

Ông viết Cần Dài Thượng nên

Chu Văn Tiếp... tại chiến dịch sửa Cần Thay Thượng.

ở Sông Bân Xế, ông kiệt trung

(xem canal Nicolai, tên Pháp

tử tiết ...”. Trong Đồng Nai văn

của con kinh nối rạch Mân Thít).

tập số 12 tr.87, Lê Thọ Xuân cải Sông Mỏ Cày: đd., tên sông NV: Đầu chính: “Chu Văn Tiếp “phải” là

Tiểu Giang. (PCGBCTVK)

Lâm Thao quận công. Lâm Thao

Cơ Me: prêk tramằk (di cảo

là tên phủ, nay thuộc tỉnh Phú

TV.Ký trong Le Cisbassac)

Thọ (1), chỗ lên Đền Hùng, chỗ

Mỏ Cày, chữ Hán là Lê Đầu:

mà sông Nhi chảy ngang Ngã tức “lê” cái cày; đầu phần trên ba Hạc (Bạch Hạc/Việt Trì) gặp

hết (Lê Thọ Xuân). Nguyên một

sông Lô; tại đây Lô Giang mang nhánh của sông Hàm Luông

tên là Thao Giang, và ai cũng chảy đến làng Đa Phước Hội, một

nhớ: “Hùng Vương đô ở Châu

nhánh khác chảy qua kinh Thom,

Phong; ấy nơi Bạch Hạc hợp

một nhánh nữa là rạch Cầu Ông

dòng Thao Giang...”, chớ không

Bồng, và một nhánh nữa chảy

phải là Lâm Dao; và có người còn

vào kinh ông huyện. Chỗ giáp hai

đọc ra Lâm Dào quận công. Lại

nhánh sau tạo thành hình miếng

thêm Châu Văn Tiếp tử trận tại

đất y như cái mỏm cày. Còn con

sông Mân Thít chớ không phải

rạch của sông Hàm Luông chảy

Bân Xế.

sang đây cũng gọi rạch Mỏ Cày.

Sông Mân Thít ở về hướng

(Tài liệu do trưởng ty điền địa

tây ngọn hạ lưu sông lớn Long

Kiến Hòa thuật cho ông Nguyễn

Hồ cách hướng nam tỉnh lỵ 55

Duy Oanh đăng trong địa dư trí

dặm; ở vàm sông về hướng tây

Bến Tre x.b. năm 1971, tr.227).

đi vô 34 dặm đến ngã Cái Nhum.

Nguyên văn Aubaret tr.236:

Về ngả hướng bắc 12 dặm ra sông

“L’An Vĩnh, après un cours de

Song Tòng (tục danh là kẻ Đôi), 15 lis et demi, parvient au petit

đối ngang với sông Cần Thay

arroyo de Lê Dầu, vulgairement

Thượng. Về ngả hướng tây 50

nommé Mỏ Cày (qui s’amorce sur

dặm đến ngã ba sông Kiên Thắng

sa rive ouest. Ce Le Dau est large (sông Ba Kè). (NKLTĐDC, tr.65).

de 4 tams et profond d’un. Les

(1) Tỉnh Thái Bình mới đặt ra từ 1890; phủ Kiến Xương trước kia thuộc tỉnh Nam Định, cũng như tỉnh Phú Thọ thì mới có sau này, trước kia là tỉnh Hưng Hóa https://thuviensach.vn

522 TVTNMN

habitations sont nombreuses sur

không mọc được bên Pháp, bên

ses bords. Il coule à une distance

Tàu, là xứ lạnh. Pháp mượn, de 4 lis du Thanh Thuy, lequel se

Tàu mượn, duy ta có tiếng “xoài”,

jette à la mer, dans le sud, par la

giàu đến!

bouche de Ban Côn”.

Nói luôn không sợ lạc đề, sách

Sông Mô Xoài: đd., tên sông th. Biên V.N.C.T.T.V. của Lê Ngọc Trụ

Hòa; Hương Phước Giang.

dạy rằng: trái măng cụt (mượn

Cơ Me: Tonlé svày kòmprã.

âm tiếng Mã Lai mangoustan,

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

chữ này tôi muốn hỏi: có phải do

về tên cơ me, chép theo trong Le

mangue d’Hindoustan, nói ríu

Cisbassac của L.Malleret) .

lại không. Anh Trụ, cẩn thận đã

(các sách dịch Môi Xúy. Mồi

quen, ắt không cho rằng được,

Xuy, Mỏ Xảy, đều không đúng

nhưng tôi thì tôi cho liền.

tên gọi theo người bản xứ phương

Sài Mạt Sơn: đd., tên Hán của núi Nam. Sông Xoài, tên chữ là

Sài Mạt (xem chữ ấy).

“Mông Giang” là đúng, vì người

Sầm Giang: đd., tên Hán của Rạch Trung Hoa gọi trái xoài theo Pháp

Gầm (xem Rạch Gầm).

là “mangue”, viết “Mông Cổ”. Câu Sân Chim: đd., cũ đời đàng cựu, hát bội làm chứng, giễu: “Củi kêu

thuộc xứ Rạch Giá, N.V.

sài, xoài kêu Mông Cổ”.

Nay chim đã bay mất dạng, vì

Dịch: Tonlé, tonli: sông, như

rừng ẩn náo đã nhường chỗ cho

Tonlé Sap, ta dịch ra Biên Hồ, ruộng trồng lúa, thêm người mình

đúng từ chữ là sông nước ngọt.

ác độc quá, biết ăn mà không biết

Svày là trái xoài, kòmprã: không dưỡng, khi xưa bắt chim nhổ lấy

có trong tự điển J.B.Bernard.

lông bán sang Tàu làm quạt (quạt

Ông Lê Ngọc Trụ, khi duyệt

lông), còn thịt, ăn không hết, đùa

thẻ này, viết: “Trái xoài, tiếng

ra sông biển, cũng không biết

Tàu là mông quả (quả là trái); phơi khô ăn về sau hoặc làm phân

ghi “mông cổ” chỉ gần đúng âm.

bón, thật là hủy hoại, khiến nay

Tôi xin được giữ y tiếng “mông

con cháu ăn độn cũng vừa.

cổ” vì xét ra gần với “mangue” của Đời Minh Mạng đến đời

Pháp ngữ, hơn là mông quả. Vả

Tự Đức, thu thuế phong ngạn

lại, như đã kể nơi trước, đây là lời

(phong: ong; ngạn: bờ sông) là

thốt ra nơi miệng của hề hát bội,

tiếng gọi chung thuế đánh: sáp,

nên được phép pha phách, cho

mật ong và lông chim.

thêm vui câu chuyện (Hề cũng

Khi đọc Abrégé de l’Histoire

có người hay chữ lắm, nhưng

d’Annam của A.Schreiner, in luôn luôn phải giả đò dốt mới

năm 1906 thấy nói Sân Chim

phô trương tài nghề sâu kín của

ngày trước tọa lạc vùng Cạnh

mình được).

Đền (Rạch Giá), giữa hai làng

Bàn rộng thêm, xoài là trái

Đông Thới và Vân Khánh Đông.

xứ nhiệt đới, có lẽ gốc ở Ấn Độ, Nên tìm đọc trong bộ Pháp văn

(không biết họ gọi là gì?), xoài

Excursions et Reconnaissances in

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

523

năm 1885-86, tái bản 1895, mới

hô, hổ phách, và các loại đá ngọc

biết cách ăn ong và lấy lông chim

khác đếm đủ bảy thứ: “giữa

ra thế nào. Sau đó chim còn rán

giường thất bảo ngồi trên một

về làm ổ sanh con vài vùng nữa,

bà (Kiều).

đều gọi Sân Chim ở rừng Rạch

Giường thất bảo đối với màn

Giá và gồm nhiều loại: thằng bè,

thủy tinh: màn có treo ngọc thủy

già đãy đến diệc cò v.v... Và xưa

tinh (cristal de roche) cho thêm

nữa có chim lớn thật lớn nay mất

xuê.

giống cũng tại mình.

Sầu đâu: dt., do tiếng Cơ Me sdau, Sập: t. Bắc, thứ giường chân liền, dok hiên.

chung quanh có diềm, thường

Bắc gọi xoan trắng, xoan,

hiểu là thứ giường quí: sập ngự,

xuyên luyện; Tàu gọi xuyên

sập chân quì.

luyện tử.

Trong Nam gọi: bộ ván chân

Noms vulgaires - Lilas du

quì. Bắc và Trung gọi: phản ngựa

Japon, Lilas des Indes, Laurier

(kê phản), thì trong Nam gọi bộ

grec, Faux sycomore (theo

ván ngựa.

A.Pételot) (originaire de la Chine

Sập (nôm) như “Sàng” (Hán)

et probablement des Indes, il est

người trong Nam vì dốt chữ, nên

répandu aujourd’hui dans toutes

coi rẻ xem thường, trong khi

les contrées chaudes du monde

Trung và Bắc rất quí trọng: sập

et même dans le Sud de l’Europe

ngự (giường vua nằm); quí phi

comme arbre d’ornement. Il est

sàng.

cultivé partout dans l’Union

Giường ngọc chiếu ngà: cả

indochinoise et bien connu pour

hai đều có: giường ngọc là giường

son bois résistant à l’attaque des

mặt nằm làm bằng đá vân thạch,

insectes, dont on fait des colones

bạch thạch để nguyên miếng hay

de cases et des étais de mine.

nhiều miếng ráp lại; còn chiếu

(Pételot tr.179).

ngà là loại chiếu nằm làm bằng

Sầu Đâu: thứ cây đất giồng, vỏ rễ

ngà phân sả ra thành sợi mỏng và

đều đắng, người ta dùng mà trị

dài như thẻ tre rồi đan lát thành

sán lãi; than nó dùng làm thuốc

chiếu như chiếu tre thường thấy

súng. (ĐNQATVHTC).

nơi tiệm hút thuốc phiện ngày

Sầu Đâu: dt. (thực): loại cây 4,5m,

xưa. Nếu nói “giường ngà chiếu

da xù xì, lá hình tim xanh lợt,

ngọc” thì nên hiểu giường có con

mọc đối, hoa nhỏ, trái trổ chùm

tiện bằng ngà (xưa ngà dễ kiếm)

khi chín màu đen, vỏ cây, lá và

và chiếu ngọc là làm bằng đá

trái đều có vị đắng, tánh lạnh,

trắng đá có vân đẹp đã nói ở trên.

có độc (sách thuốc gọi khổ luyện

Ngày xưa tả quân Lê Văn

(VNTĐLVĐ).

Duyệt có một chiếc chiếu ngà, do

Theo Pételot, sầu đâu có chất

nước Xiêm tấn cống.

độc, nhưng nhiều nước vùng Đông

Giường thất bảo: giường có

Nam Á lại kể như vị thuốc trị sán

bảy món quí, như cẩn bằng san

lãi, và trị ghẻ ngoài da. Trên Nam

https://thuviensach.vn

524 TVTNMN

Vang, dùng lá non trộn với khô cá

bản dịch Aubaret có ghi rõ đủ ba

linh, làm ra một món gỏi đặc biệt,

địa trấn này.

người nào quen ăn, vẫn nhớ, và

Song Ma Giang: đd., tên chữ của có lẽ cây sdau có trước trên Nam

rạch Đôi Ma, cũng gọi Tình Trình Vang vậy.

Giang (xem rạch Đôi Ma).

Sĩ Nhiếp (187-226): nhd., người

Song Tòng giang: đd., tên Hán của đất Quảng Tín, quận Thượng

sông Kẻ Đôi (xem chữ ấy).

Ngô, tổ tiên vì tránh nạn Vương Sốc Sách: đd., (ĐNNTCLTVN, tập Mãng nên dời qua Giao Chỉ bộ,

1, nơi tr.108, dịch giả Nguyễn Tạo

đến Sĩ Nhiếp đã được bảy đời, viết “Súc sách” và chua nơi dưới

cha là Sĩ Tứ làm thái thú quận

trang: “Súc là chỗ nước tụ, sách Nhật Nam, cho ông về nước học

là bện tre hay cây lại dừng ở dưới

tại kinh sư, đỗ hiếu liêm và được

sông làm như đìa nuôi cá v.v...

bổ Thượng Thơ Lang. Không bao

L.T.X (ĐNVT 14) cải chính:

lâu bị cách; kế hay tin cha mất,

“Đây là “sốc sách” tác là trại sốc phải về Giao Chỉ hộ tang; rồi đỗ

của người Cao Miên (như danh từ

mậu tài được bổ làm thái thú

“Sốc Sãi” ở Bến Tre , Sốc Trăng, quận Giao Chỉ. Năm Quí Mùi

tức Ba Xuyên... ).

(203), vua Hiến Đế nhà Hán (đời Sốc Trăng: đd., NV, tên tỉnh hạt; Tam Quốc) cải Giao Chỉ bộ lại Nguyệt Giang tỉnh (PCGBC

làm Giao Châu do lời biểu tấu

TVK).

của ông. Nhờ tài cai trị ông làm

Cơ Me: Păm prêk sròk khlẵn

cho Giao Châu được yên ổn trong (di cảo TVK trong Le Cisbassac).

khi các nơi khác đều bị loạn lạc,

(Péam: vàm; prêk: sông; sròk: ông chăm dạy dỗ dân, nâng cao

sốc; khlẵn (khléang): kho bạc.

văn học, ban bố phép tắc, mở

Nguyên đời vua Cơ Me, có đặt

mang trường ốc, dân tình mến

một kho chứa bạc nơi đây. Đến

đức gọi ông là Sĩ Vương; triều đời Minh Mạng, đổi tên chữ gọi đình nhà Hán phong ông làm

Nguyệt Giang Tỉnh, ép chữ “sốc”

chức An Viễn tướng quân Long

biến ra chữ “sông” và khéang ra Đô đình hầu. Ông triều cống

“trăng” rồi ra “nguyệt”.

nhà Đông Ngô, tự chủ trong 40

Trong sách Baurac (La

năm, mất năm 116. (VNTĐLVĐ

Cochichine et ses habitants)

và L.N.T.).

tr. 362 thuật lại rằng trào đàng

Soi Rạp: đd., tên cửa biển NV. (xem cựu, cho đến lối năm 1858, vàm

cửa Lôi Rạp).

Đại Ngãi (cũng gọi Vàm Tấn, Cơ

Soai Remiet, cũng viết Swai Remiet: Me gọi Péam Senn), thuộc tỉnh

đd., một địa danh xưa của xứ Cam

Sóc Trăng, là một bến nước quan Bốt, vị trí ở trên Lovea Em, đối

trọng tiếp đủ các thuyền đi biển

diện ra hình tam giác với hai

đủ hạng, từ Trung Quốc, Tân Gia

thành kia là Oudong và Pnom Ba, Xiêm La, Cam Bốt v.v... tụ

Penh, nhưng đứng cách giang

tập rất là náo nhiệt để trao đổi

trên địa đồ năm 1863 kèm theo

mua chác lúa gạo, tơ lụa, hàng

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

525

vải cá mắm, mắm muối, đồ gốm,

Hùm), chảy qua Đông Bắc nửa

chén bát, sừng trâu, ngà voi, lông

dặm thì đến vàm sông Thiết

chim, sáp, mật ong v.v.

Trường (Trường sắt) tục danh

Sôn: đt, do tiếng Pháp “solde”

là rạch Lò Thổi, rồi chảy 4 dặm (masculin), hàng cũ, thặng dư,

nữa thì nhập với rạch Lá Buôn

nay bán giá hạ để mong lấy vốn

(Bối Diệp Giang).

lại. Bán sôn; mua sôn. Bán và

Dịch từ chữ Tonlé prêk

mua hàng ối, hàng rẻ tiền. (xem

kompong: sông, vàm sông.

lạc son).

Tàtàv: không có trong Tự điển

Sông An Bình (tục danh là Cái Bè):

Bernard. Có tétéa: perdrix, chim đd., An Bình Giang (PCGBCTVK).

đa đa.

Ở cách hướng tây tỉnh lỵ Mỹ

Sông An Thới: đd., tục danh là Tho 67 dặm. Hướng tây vàm sông

Vàm Lai.

trở lên 30 dặm đến vàm sông Cái

1) Bản dịch Thượng Tân Thị

Nứa, lại 20 dặm đến vàm sông (NKLTĐDC, tr.86): “Sông An

Cái Thia, 20 dặm đến vàm sông

Thái (tục danh là Vàm Lai) ở về

nhỏ Cổ Lịch. Lại trải qua Cái ngọn bộ hạ lưu Sông Sau. Về bờ

Can để đến địa phận sông Cần hướng xưa có đồn Thủ Ngữ đông,

Lố. Từ vàm sông hướng bắc đi vô

dân ta và dân Thổ ở lẫn lộn với

chia ra hai ngả: ngả hướng đông

nhau".

thông ngọn Ba Rài, ngả hướng

2) Bản dịch Nguyễn Tạo

tây thông qua Cái Nứa, Cái Thia,

(GĐTTC, tập 1, tr.94): “Sông An

Cái Cối, đến Cần Lố; sông tuy hẹp Thới”.

nhỏ và cạn, nhưng ghe nhỏ lách

Tục danh Phiếm Lai ở An Thới

đi được, nên cũng là con đường

trung thôn, thuộc bờ phía đông

tắt cho ghe xuồng đi ngõ này để

hạ lưu Hậu Giang: rộng 12 tầm,

tránh sóng gió dữ của sông Trước.

sâu 3 tầm, có sở Thủ ngự ở đấy,

(NKLTĐDC, tr.52).

người Kinh và người Cao Miên ở

(xem thêm thẻ tiếng Pháp về

xen nhau.

Cái Bè).

3) Bản Pháp văn Aubaret,

Sông An Hòa: đd, tên sông NV; An tr.256: “L’ An Thai, vulgairement

Hòa Giang.

appelé Vam Lai, s’amorce sur

Cơ Me: Tonlé prêk kompong

la rive est du cours inférieur du

tàtàv (theo Di cảo Trương Vĩnh

fleuve postérieur; il est large Ký trong Le Cisbassac của

de 12 tams et profond de 3.

L.Malleret).

Un poste de douane est placé

Sông An Hòa, nơi ngoài vàm

sur ses bords, qui sont habités

thì gọi là Đồng Tranh (N.T viết également par des Annamites et

Đồng Chân là lầm), chảy qua

des Cambodgiens.

bắc nửa dặm thì đến chợ làng Sông An Thông: đd., An Thông Hà.

An Hòa, ngày trước làm bến

Theo ông Trương Vĩnh Ký thì

cây gỗ, nên còn tục danh là Bến

khúc sông từ rạch Ong Nhỏ vô Gỗ (quê hương của Phan Văn

Chợ Lớn là An Thông Hà.

https://thuviensach.vn

526 TVTNMN

Theo Nguyễn Tạo và Thượng

l’ancienne rivière. Ce canal

Tân Thị, thì sông An Thông cũng commencait au pont de Ti Thong

gọi sông Sài Gòn, sông cũ bắt từ

et se dirigeait vers l’arroyo Ma

cầu Thị Thông và từ sông Sài Gòn

Truong (Ruot ngua), lequel fut

chạy đến sông Lào, thì quanh

creusé sur une longueur de

co hẹp nhỏ thường hay khô cạn.

2.129 tams et un pied, ce qui

Năm Kỷ Mão (1819) Gia Long thứ

équivaut à la distance de 9 lis et

18, vua sai Gia Định thành phó

demi (2) la largeur du nouveau

tổng trấn thị trung tả thống chế

canal fut portée à 15 tams, et

Lý Chánh Hầu Huỳnh Công Lý

sa profondeur à 9 pieds. Il fut

mở bỏ đường cũ, khởi đào kinh

établi aux deux bords du canal

mới từ cầu Thị Thông đến sông

une berge large de 8 tams. Ces

Ruột Ngựa (Mã trường giang)

berges communiquaient avec la

khởi đào 23 tháng giêng đến 23

route royale, large elle-même

tháng tư là xong việc, vua ban

de 6 tams.

tên là An Thông Hà. Bên hữu bờ

Ce travail fut commencé le

sông, có một cái giếng, nước rất

23è jour du ler mois, et il fut

tốt, đó là giếng Hàng Xáo, xưa terminé le 23è jour du 4è mois.

rất có danh.

L’empereur d’Annam lui

Aubaret, tr.185, viết như

donna le nom d’An Thong Ha.

vầy: “La rivière d’An Thong,

Ce canal est large et profond

vulgairement appelée rivière de

et d’un accès facile; aussi est-il

Sai Gon (1) est située dans le

constamment rempli de barques

sud-ouest de la citadelle. C’était

qui attendent les marées pour en

un ancien, lit de rivière qui

profiter; nuit et jour on y entend

s’étendait du pont de Ti Thong

le chant des rameurs. Cette

et se dirigeait sur Sai Gon pour

réunion de barques de toutes

aboutir au Lao Giang.

sortes donne lieu à de très grands

Le cours de cette rivière était

profits. (Aubaret, p.185).

sinueux, très étroit et parsemé

1) Il ne faut pas confondre

de bancs qui en rendaient l’accès

cette rivière avec ce que ses

difficile.

Européens nomment quelquefois

L’an Ki Mao, 18è année

la rivière de Sai Gon et qui n’est

de Gia Long (1820), l’envoyé

autre que le Tan Binh. 2) Cela

royal de Gia Dinh, gouverneur

fit abandonner 997 tams de

général, Huinh Cung Li, et

l’ancienne rivière.

l’inspecteur en chef de Gia Dinh

Sông Ba Kè: đd., Kiên Thắng Giang réunirent 11.460 ouvriers, qu’ils

th. Vĩnh Long (Bản Aubaret để

divisèrent en trois brigades,

đối chiếu, tr.23).

auxquelles ils attribuèrent une

L e K h i e n T h a n g ,

solde et une ration. Ces ouvriers

vulgairement nommé Ba Cai,

furent employés à ouvrir un

doit son nom au poste de Khien

nouveau canal à la place de

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

527

Thang. Il est large de 12 tams

Dựa bãi leo heo đèn xóm lưới,

et profond de 6 et coule dans le

Ngay giòng lững đững bóng

sud-ouest de la citadelle, à une

thuyền câu

distance de 30 lis.

Thân này đây khách mười

Ce arroyo ne tarde pas à se

năm trọn,

diviser en deux branches.

Biết lấy chi chi gởi mối sầu.

La branche de l’est, après un

Sông Ba Láng: đd., tên sông chữ gọi

cours de 85 lis et demi, parvient

Nê Trạch (PCGBCTVK).

au Vo Tiet.

(có lẽ là một vùng hà lãng nên

La branche de l’ouest, après

gọi trạch chưa phải là sông).

un cours de 26 lis et demi, se

thuộc về tỉnh An Giang

jette dans le Tra On. Des champs

(PCGBCTVK).

et des jardins nouvellement

Sông Ba Lai bắc: đd, tên sông NV,

plantés se voient sur ses rives;

chữ gọi Ba Lai Bắc Giang (TVK).

mais la navigation en barque y

Cơ Me: prêk kompong snày

est tellement empêchée par la

ê choeung (do tôi dựng lại, lấy

végétation, qu’il faut en ce lieu

chữ kompong snày có sẵn, thêm

user de la voie de terre.

ê choeung là hướng bắc).

O. Aubaret viết Khien Thang

(xem sông Ba Rài bắc), (và

thay vì Kiên Thắng;

xem chữ “Ba Rài” ).

Ba Cai thay vì Ba Kè;

Sông Ba Lai nam: đd, tên sông NV,

Tra On thay vì Trà Ôn.

chữ gọi Ba Lai Nam Giang (TVK).

Sông Ba Kè: đd., tên sông NV. Ở

Cơ Me: prêk kompong snày

Vĩnh Long: Kiên Thắng Giang

thbaung. (do tôi dựng lại lấy

(PCGBCTVK).

chữ kompong snày có sẵn, thêm

Cơ Me: prêk nẵk yãy kè (Di

thbaung là hướng nam. Chữ snày,

cảo T V K trong Le Cisbassac ).

không dịch được.

yãy là mụ, bà; nẵk yãy là đức

(nên xem thêm Ba Rài).

bà; kè: tên tọâc.

Sông Ba Rài bắc: đd, tên 1 sông Ba Kè (N.T. viết Ba Cầy

ở NV.

(GĐTTC, tập 1, tr.81).

Ở về ngọn hạ lưu sông Hiệp

Sông chia làm ba ngả: hướng

Đức cách hướng tây tỉnh lỵ 60

về đông đến sông Mân Thít,

dặm, vàm sông chạy vào hướng

hướng về tây đến sông Trà Ôn,

tây đông 33 dặm là đến chợ

(NKLTĐD C, tr. 66) - T.T.T. có thơ

Thanh Sơn (tục danh là chợ Cai

làm năm 1910.

Lậy), lại 64 dặm tới vàm kinh Gần tối ra chơi đứng giữa cầu,

mới rạch Chanh (Đăng Giang), ra

Chim bay cá liệng biết về đâu.

sông lớn Hưng Hòa, đi về hướng

Ngược xuôi nước chảy chia

tây có thể hiệp với sông An Bình.

ba ngả,

(NKLTĐDC, tr.52).

Lui tới mây tuôn dạng một

(Về hai chữ “Ba Rài”, theo

màu.

tôi đó là tiếng Miên “barai”, tức

những hồ chứa nước ngọt của

https://thuviensach.vn

528 TVTNMN

người Miên đào hoặc để dùng

Ba Tri cá trại: đd xưa của Ba

chứa nước để chan sớt vào ruộng

Tri (trước khoảng Nguyễn Ánh

những lúc trời ít mưa, hoặc đào

lánh Tây Sơn đến vùng này).

chung quanh chùa lớn, hay đền

(L.T.X).

đài, như ở Angkor, y như hào

Sông ở về hướng tây ngọn

sâu chung quanh thành ở Huế,

hạ lưu sông Ba Lai cách hướng

của ta.

đông tỉnh lỵ Vĩnh Long cũ 112

Từ chữ “Ba Rài”, ta Việt hóa

dặm, giòng hướng tây chuyển

để đặt tên cho sông Ba Lai đó, vì

qua hướng nam 9 dặm đến ngã

sông nầy ngày một cạn và thông

ba sông có chợ Giồng Trôm, về

thương bất tiện thì đối với Miên

ngã hướng đông 45 dặm ra sông

nó là “barai” chứ gì.

Châu Bình, tục danh Ba Tri rơm, (xem thêm Ba Rài).

hướng nam xuống cửa biển Ba

Sông Ba Rài bắc: đd., (bản tiếng Lai. Về ngả hướng nam 45 dặm

Pháp, theo Aubaret, tr. 210): ra sông Mỹ An xuống cửa biển Le Ba Rai bac (Ba Rai ou Ba

Ba Lai. (NKLTĐDC, tr.65). (Đoạn

Lai du nord) s’amorce sur le cours

này T.T.T. nói sông Châu Bình

inférieur du fleuve antérieur; il tục danh là Ba Tri chàm (sic), tôi

est situé à 60 lis et demi dans

chữa lại Ba Tri rơm, cho đúng l’ouest de la citadelle. Son amorce

theo Trương Vĩnh Ký. (Nguyễn

est large et profonde.

Tạo viết Ba Ti chàm sai rất xa

Sur la rive occidentale est

cũng xin đính chính luôn).

placé un marché populeux.

Nguyên văn Aubaret tr.236

Les habitants de ce territoire

để đối chiếu: “Le Chau Thai,

s ’ o c c u p e n t b e a u c o u p

vulgairement appelé Ba Tri ca,

d’agriculture.

s’amorce dans le cours inférieur

Il s’est livré de nombreuses

et à l’ouest du Ba Lai; il est batailles en ce lieu du temps de

large de 4 tams et profond de

la guerre des Tay Son. La terre

2, et coule à l’est de la citadelle

était alors inculte et abandonnée;

(Vinh Long), à la distance de

mais, depuis la paix, les habitants

112 lis et demi.. Son cours se

y sont revenus. ( Aubaret, p.210).

dirige d’abord à l’ouest, et puis

(xem thêm “Ba Rài” ).

s’infléchit vers le sud. À la

Sông Ba Tri cá: đd, tên sông nhỏ

distance de 9 lis et demi, il se

NV; Bến Tre Châu Thới Giang

divise en deux branches; à la

(PCGBCTVK).

bifurcation se trouve le marché

Cơ Me: prêk bàti phsàr trei

de Dong Tram”.

(Di cảo T V K tr. Le Cisbassac).

Dong tram: Giồng trôm

(phsar: chợ, trei: cá).

Dịch nghĩa từ chữ - Prêk bàti

Ba Tri cá: đd, th. Bến Tre cũ,

phsar trei.

(L.T.X.).

Prêk: sông, rạch Bàti: xem bên tên của rạch Châu Thới chảy

Ba Tri rơm.

ra sông Ba Lai (L.T.X.)

Phsàr: chợ Trei: con cá.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

529

Prêk bàti phsàr trei: sông hay

Ba Tri rơm: đd th. Bến Tre cũ;

rạch Ba Tri có chợ bán cá tôm.

tên của rạch Châu Bình, rạch này

(xem thêm hai thẻ: Ba Tri ớt,

chảy ra sông Ba Lai (L.T.X.).

Ba Tri rơm).

Nguyên văn Aubaret tr.236 để

Sông Ba Tri ớt: đd., tên sông

đối chiếu: “La branche orientale,

NV Bến Tre; Vĩnh Đức Giang

dite Dong Ki, après un cours de (PCGBCTVK).

45 lis, sort de l’arroyo Chau Binh, Cơ Me: prêk bàti camkà motés

vulgairement appelé Ba Tri Lang.

(Di cảo TVK tr. Le Cisbassac).

Ce Chau Binh est large de 4 tams

(prêk: sông rạch; bàti: ?;

et profond de 2. Il se jette plus camkà, chamkar: vườn; motés,

bas à la mer dans le sud et par

m-tés: ớt).

la bouche de Ba Lai”.

Ở về hướng đông cuối giòng

Ba Tri lang (Aubaret) Ba Tri

sông Hàm Luông cách hướng đông

rơm.

tỉnh lỵ Vĩnh Long xưa 165 dặm.

La branche sud, dite Nam Ki,

Nguyên văn Aubaret tr.236:

rejoint, après un cours de 45 lis,

“Le Vinh Duc, vulgairement

le Mi An. Cet arroyo de Mi An est nommé Ba Tri trach, s’amorce large de 5 tams et profond de 3;

à l’est et vers la fin du cours du

il se jette à la mer par la bouche

Ham Long, il est large de 8 tams

de Ba Lai. Les deux bords du Mi et profond de 2, et coule à l’est An sont très boisés; la population

de la citadelle (Vinh Long), à la y est rare”.

distance de 165 lis et demi. Cet

Giải nghĩa chữ “Bàti barei,

arroyo se perd dans les terres.

ta dịch ra Ba Tri rơm. Tôi đã

Les bords en sont très peuplés et

cắt nghĩa nơi một thẻ khác, Ba

les habitants y sont habiles dans

Tri do ta nói giòn tiếng Miên

la navigation”.

baissey (lá lót vật cúng kiếng),

Ba Tri ớt, ông Aubaret viết Ba

ban đầu nói “Ba si” rồi “Ba se”,

Tri trach?

rồi muốn giòn, biến ra “Ba Tri”,

Dịch nghĩa từ chữ:- Prêk bàti

còn barei, cũng viết baray, ba rài chamca motéa.

là ao chứa nước để tiếp dẫn qua

Prêk: sông, rạch Bàti: xem

ruộng thiếu nước.

qua thẻ Ba Tri rơm

Đến như đặt tên là Ba Tri

Camkà: chamca, chamcar:

cá, Ba Tri ớt, Ba Tri rơm là tùy

vườn trồng rau motéa: trái ớt.

nơi sản xuất để phân biệt, xét ra

Prêk bàti chamca motéa:

chúng ta không nên câu nệ, bắt

sông hay rạch có vườn trồng ớt:

buộc từ chữ Cơ Me nào biến ra địa

Ba Tri ớt.

danh Việt nào vân vân, và cũng

Sông Ba Tri rơm: đd, tên sông nhỏ

không nên hiểu là truy nguyên

NV Bến Tre; Châu Bình Giang

nguồn gốc làm vầy là đưa lưng

(PCGBCTVK).

theo cho Miên đột Miên đánh,

Cơ Me: prêk bàti barei (Di cảo

việc sưu tầm vả chăng không

T V K trong Le Cisbassac).

dính dấp gì tới chánh trị cả, bấy

https://thuviensach.vn

530 TVTNMN

lâu nào có đưa lưng mà họ vẫn

Đoạn này, vì không thạo danh

đánh rồi.

từ trong Nam, nên đều dịch sai:

(xem thêm thẻ Ba Tri cá và

Địa danh đúng N.T. T.T.T.

Ba Tri ớt).

tên Hán.

Sông Ba Thắc: đd., Sông Sau, sông sông Bố thảo Búa thảo Phủ

Bassac (gọi theo Pháp, cũng là đầu giang

theo Cơ Me (đúng ra họ nói prêk

sông Ba Rinh S.Ba Dinh S.Ba

bà sàk), sông Hậu: Hậu Giang.

Dinh

Ở về hướng nam ngọn hạ lưu

sông Tầm Vu (Sămpôu Tầm

của Hậu Giang. Cù lao Giung

Vu Tầm Vu Nhu Gia giang

(Huỳnh Dung Châu, cũng gọi

thléai (ghe lủng) sông Nhu

Hổ Châu) đứng về hướng đông

giang

nam 36 dặm, đến cửa biển Ba

vàm Cá Quanh Sài Quang

Thắc, ở vàm sông đi về hướng

Cái Quang

tây 60 dặm, đến Tàu Trường, 66

Cái Cau Cái Cao

dặm đến ngã ba sông Nguyệt,

Trà Nho (Chụi nhôa) Trà Nô

tức Nguyệt Giang là tên Hán Trà No vàm Trà Nho

của Sóc Trăng, và ở đó đi về ngả

Cái chàm Cái tràm Cái tràm

hướng bắc 23 dặm đến sông Bố

Nàng Rền Nàng Giên

Thảo (Phủ đầu giang). Về hướng

Aubaret viết: Ba Tac, đồn

tây bắc đi ngược lên nguồn 165

Tran Di Cao, Cu lao Ho Chau

dặm trải qua Ba Rinh, Tầm Vu,

(Cu lao Diung) Tau Truong,

Cái Côn, Cái cau, Cái Quanh rồi

Ngoat Giang, Soc Tran, Bua Tao,

đến cửa Kiên Giang, tục danh

Ba Dinh, Tam Vu, Cai Tao, Cai

là Cửa Lớn. Từ sông Sốc Trăng Diang, Sai Quang, Kien Giang

(Nguyệt giang) đi về ngả hướng

(Cua Lon) Lo Kinh (Co Co), Mi

tây 8 dặm đến chợ Bãi Xàu (Mỹ

Tanh, Nê Trach, Tra No, Cai Lam,

Xuyên) 25 dặm đến ngả ba Lộ

Long Xuyen dao.

kinh (Lộ là con cò), tục danh Sông Bát Chiên: đd. (thẻ tiếng sông Cổ Cò. Về ngả hướng nam

Pháp, theo Aubaret, tr.214 ):

17 dặm ra cửa biển Mỹ Thanh.

Le Bat Kien est situé sur le

Ruộng phơi muối đỏ ở trong cửa

cours supérieur du Hưng Hòa; il

biển, (muối đỏ vì bãi biển ở đây

forme la limite de la province de

nhiều bùn, không sạch và có cát

Mi Tho. Sur sa rive occidentale se trắng như bãi Ô Cấp). Về ngả

trouve le poste de Tuyen Oai đạo.

hướng tây 231 dặm trải qua Trà

A partir de ce poste, et après 37

Nho, Cái Chàm, đến Long Xuyên

lis dans le sud, on rencontre celui

(Cà Mau gọi theo xưa). Từ ngả

de Phong Ca Men; c’est le cours

ba Bố Thảo xuống ngả ba Cổ

inférieur du Bat Kien, qui finit Cò, chặng giữa có con kinh mới

aux frontières.

thông với ngọn thượng lưu vàm

Des Annamites, des Chinois

sông Trà Nho, là kinh Nàng Rền, et des Cambodgiens demeurent à

(NKLTĐDC, tr.85).

un demi li du poste; ils se livrent

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

531

tous au commerce. Là est placée

biết dùng danh từ “vàm” để gọi

une perception de l’impôt, qui

cửa sông).

consiste à prélever le dixième des

Đọc đoạn Pháp văn trên, định

produits de toutes sortes.

chỗ này là vùng Đồng Tháp chạy

Après un cours de 110 lis,

đến Nam Vang, trải qua các chỗ

l’arroyo parvient au poste de

canh tuần biên cảnh, vừa xét

Thong Binh; et enfin, après

buôn lậu và cũng làm buôn lậu,

une nouvelle distance de 74

ngày nay còn tên Tuyên Oai đạo

lis, on rencontre le Vam Diưa,

đồn Oai Viễn; đồn Thủ Chiến Sai, qui ter mine et limite le cours

Thông Bình, Phong Ca Miên, v.v

supérieur du Bat Kien. L’eau

khiêu gợi Câu Nam, Hồng Ngự.

de cet arroyo est bonne à boire,

Sông Bát Chiên: đd., tên một con

mais boueuse et trouble. Il fait

sông ở NV, ở về ngọn thượng lưu

un grand nombre de détours

sông Vàm Cỏ Tây, hướng nam

et contient beaucoup d’herbes.

trở xuống 37 dặm thuộc Mỹ Tho

Les bords en sont très boisés;

thì đến Thủ Phong Kha (một chỗ

on y voit une grande quantité

ở của Miên mà N.T. dịch Phong

d e v i l l a g e s c a m b o d g i e n s .

Kha Miên (GĐTTC, 1, tr.57) đây

C’est un pays extrêmement

là đầu ranh ngọn hạ lưu, còn

vaseux, et qui, à l’époque des

hướng bắc trở lên 101 dặm thì đến

pluies, est entièrement inondé

Thủ Thông Bình lại 74 dặm thì

et couvert d’eau, à tel point

đến Vàm Gia (dừa) là đầu ranh

que l’on y navigue en barques.

ngọn thượng lưu (theo NKLTĐDC

Cela est très commode pour les

TTT, tr.51).

contrebandiers, qui du rach Bat

Sông Bát Đông: đd., tên một con Kien vont dans le Vam Diưa, de sông ở NV, ở về ngọn thượng lưu

la à Câu Nam, et enfin à Nam

sông Vàm Cỏ Tây, hướng nam trở

Van, route qui fait passer en xuống 17 dặm thì đến vàm rạch

dehors des postes de douane.

Chanh (Đăng Giang), lại 14 dặm

Les chefs des deux postes de

đến sông Bao Định, hướng bắc

Phong Ca Men et de Thong Binh

trở lên 118 dặm thì gặp sông Bát

sont spécialement chargés de la

Chiên. (theo NKLTĐDC, tr.51).

surveillance et de la recherche

Le Bát Đông s’amorce sur la

de ces contrebandiers. Ils doivent

rive occidentale du Hưng Hòa;

également garder les frontières

son embouchure est large de 9

(Aubaret, p.214).

tams. On y trouve 7 pieds d’eau à

Bat Kien là sông Bát Chiên.

mer haute et 2 pieds à mer basse.

Phong Ca Men, sách Nguyễn

A un demi li après l’embouchure

Tạo dịch Phong Kha Miên

existe une petite auberge.

(GĐTTC, 1, tr.65)

Le pays qu’il traverse est

Vam Diưa là Vàm Gia (cây

très peu peuplé; les habitants

dừa) (T.T.T.);, ô. Ng.T. viết sông y sont activement occupés à la

Phiếm Da (sic) (vì ông không

fabrication du charbon de bois.

https://thuviensach.vn

532 TVTNMN

Après un cours de 17 lis au sud,

Trong Aubaret tr.163 có: hai

on parvient à l’embouchure du

làng cơ me Vo Tam, Vo Viên (nên

Dăng Giang (rạch Chanh) après

đọc Dỏ Tam, Dỏ Viên ( Dỏ là trại un nouveau cours de 14 lis et

thủ) và Tam Linh nên đọc Tấn demi, l’arroyo atteint son amorce

Linh.

sur le Bảo Định Hà.

Tun: không gặp trong tự điển

Après un cours de 118 lis dans

sẵn có, nên xin chừa người đi

le nord, le Bat Đong arrive au sau dịch.

poste de Phong Cament, et le Bát Gặp chữ Tung, sát tung:

Đông devient le Bát Kiên.

pélican (tự điển Miên - Pháp

Đọc đoạn này và để ý mới

J.B.Bernard). chim thằng bè.

thấy một con sông mà chỗ tên

Nếu biết Sông Bé còn có chim

Bát Đông, chỗ tên Bát Kiên, và

thằng bè ở, hoặc lúc trước có

nên hiểu rộng rạch Chanh là nối

nhiều, thì tạm dịch cơ me lấy điển

dài của Bảo Định Hà, và như

này đặt tên sông, còn tại sao ta

vậy, mang tên Vũng Gù chung

gọi “bé” mà sông vẫn lớn to, thì

cũng được.

tôi xin chịu.

Sông Bé: đd., tên sông NV; Tiểu Sông Bến Lức: đd., th.v Sài Gòn Gia Giang. (đừng lầm với tỉnh Sông Định, tên chữ là Lật Giang theo Bé ngày nay).

Lê Thọ Xuân. (1)

Cơ Me: Tonlé prêk kompong

Cơ Me: Tonlé roluh (di cảo

tun.

Trương Vĩnh Ký).

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Trong bản dịch ĐNNTC,

chép lại trong

Lục tỉnh NV, Ô.Nguyễn Tạo viết

Le Cisbassac của L.Malleret).

Phiếu Giang (thượng Á hạ Thị)

Không hiểu vì sao người xưa

là sai. Chính là Lật Giang th. Á

lại đặt là “Bé” và dịch là “Tiểu”

hạ mộc) Lật là cây lật, Pháp gọi chớ sông to lớn và bắt nguồn từ

châtaignier, ngoài Bắc gọi cây dẻ.

thôn. Mọi nơi gọi Dỏ Tam và Dỏ

Bến Lứt, sách vở thường viết

Viên ( Dỏ là trại thủ, trại sách

“lức”, càng khó biết (Lê Thọ Xuân,

trên miền Thượng), và đất này

Đồng Nai Văn tập số 12).

có lẽ là khu rừng mới khai thác

Bến Lức: đd., tên một quận th.

Tấn Linh mà trong GĐTTC tập

t. Long An, xưa là ổ kháng Pháp thượng, dịch Tham Linh, Vo Tam,

của Nguyễn Trung Trực.

Vo Sa khiến không hiểu là chỗ

Roluh: không có trong tự điển

nào, ngày nay muốn điều tra cũng

Miên Pháp J.B.Bernard.

không sao được, vì rừng Tấn Linh

Lại có: Roliek, rosey roliek:

đã biến ra đất trồng cao su không

petite espèce de bambou épineux

còn dấu vết.

à noeuds très rapprochés: loại

(1) Trong quyển Petit cours de géographie de la Basse Cochinchine, ông Trương Vĩnh Ký dịch: “sông Bến Lức” là “Thuận An Đại Giang”).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

533

trúc gai mắt nhặt. Rosey là loại

demili, et profond de 5 tams; l’eau

mây, dây mây.

est limpide pendant l’hiver et le

Roluos: Dòm rolous: arbre

printemps, mais alors elle est

épineux qui pousse très vite?

saumâtre; tandis que pendant

Rau lứt: nom d’une plante aux

l’été et l’automme, elle est douce

feuilles comestibles (Génibrel).

mais boueuse.

Lứt: thứ cây nhỏ, lá nhỏ, hay

A partir de l’amorce de Tan

mọc theo bờ nước, mé biển, rễ

Long, le Tuan An court dans le nó là sài hồ, (Huỳnh Tịnh Của)

nord-ouest pendant une distance

Ngó vô dám lứt ngũ sắc còn có

de 93 lis et demi et parvient au

con ong vàng, anh coi đi coi lại,

poste de Quang Hoa. C’est là

duyên nàng còn nguyên (c.d)

son cours, supérieur; son cours

VNTĐLVĐ.

inférieur, toujours à partir de

Mấy chữ này đều viết với “t”.

l’amorce du Tan Long, se dirige

Rõ lại cổ nhơn mượn âm roluh

dans le sud-est, pendant 42 lis et

của Miên, làm ra địa danh Bến

parvient au Xá Hương. (Aubaret,

Lức, vả lại độ trước chánh tả viết p.187 ).

lôi thôi không biết lấy gì làm

Dịch. - Thuận An Giang, tục

chuẩn. Bàn sơ về sử, chỗ này gọi

danh là Sông Bến Lức, chảy trên

Lật Giang, mỗi lần chúa Nguyễn địa phận huyện Thuận An (nay

Ánh lâm nguy, bị Tây Sơn rượt nà, là phủ Tân An) cách 67 dặm về

hễ chạy đến Lật Giang (Bến Lức)

hướng tây nam tỉnh lỵ. Rộng nửa

hoặc Đăng Giang (Rạch Chanh) là

dặm sâu 5 tầm, nước trong vào

thoát nạn, như biến đi đâu mất,

đông và xuân, mặn lờ lợ; qua hè

chẳng qua vùng này lúc đó sầm

và thu, nước ngọt nhưng đục vì

uất, vốn là sào huyệt của đạo binh

có bùn.

Đông Sơn (Đô Thanh Nhơn và Võ

Từ chỗ giáp mối với sông Tân

Tánh) hổ chiếm ở đó, cho nên hễ

Long thì sông Thuận An chảy về

Tây sơn rượt đến đó là lui về, vì

tây bắc 93 dặm ngoài là tới đồn

biết nếu vô theo thì vô phương

Quang Hoá, trên thượng du, còn

trở về. Phải khảo hết các sách về

về hạ du, từ Tân Long trở về đông

vùng Tầm vu Vũng Gù mới biết

nam cách 42 dặm là tới sông Xá

được bao nhiêu ấy. Còn roluh hiện

Hương.

chưa dịch được ổn.

Sông Bến Nghé: đd., tên sông NV;

Sông Bến Lức: đd., Thuận An

Tân Bình Giang.

Giang; cũng gọi Lật Giang (theo Cơ Me: Tonlé bãn kón krabei

L.T.X)

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Le Tuan An, vulgairement

chép lại trong Le Cisbassac của

appelé Song Ben Luc, coule sur

L.Malleret).

le territoire du huyen de Tuan

Vùng Bến Nghé: trọn vùng

An (Tan An). Il est situé dans Sài Gòn Gia Định, hoặc hiểu rộng

le sud ouest de la citadelle, à la

hơn, tức trọn miền Nam VN đối distance de 67 lis; il est large d’un

với toàn quốc.

https://thuviensach.vn

534 TVTNMN

Tonlé như Kompong: vàm,

dont celle du nord pénètre dans

bến. Bãn: được. Kón krabei: trâu l’amorce supérieure du Can

nghé. Tonlé bãn kón krabei: vàm Thơ, pour se jeter dans le fleuve

xí được trâu nghé.

antérieur.

Có thuyết lại cho rằng Bến

Le petit fort de Tran Giang

Nghé, Cơ Me gọi kompong speu

est placé en face de l’amorce du

hoặc kompong krapoeu, và

Can Thư.

krăpoeu là con sấu (ngạc như), Sông Bồn (hay Bùn) : đd., Ở về bờ

nguyên xưa kia vàm này có cá

hướng đông của Hậu Giang.

sấu lớn rất nhiều, canh khuya

Về hướng đông bắc đi vô 3

tiếng sấu gầm gừ nghe hệt như

dặm đến sông Đông Thành, tục

tiếng trâu rống, nhơn thuyết ấy

danh là sông hay rạch Cái Chàm,

ta đổi lại thay vì tiếng sấu đêm

rồi ra sông lớn, 7 dặm nữa thông

khuya thì đó là tiếng trâu mẹ tìm

với sông Nha Mân ở sông Tiền.

con, và tin rằng khúc sông do bầy

(NKLTĐDC, tr.85).

trâu ruồng kiếm con hóa ra vàm

Sông Bồn hay sông Bùn, không biết sông lớn.

ở đâu, may nhờ sách nhỏ của nhà

Dịch sát nghĩa tonlé bãn kón

tiền bối. T.V.Ký, mới biết đó là krâybey.

sông Cái Vồn th. Cần Thơ. NV.

Tonlé: sông bản, ban: được, có; Aubaret tr. 254 viết : “Le

kón, côn: con; krâbey: trâu, ráp đủ

phôn Giang s’amorce sur la rive

lại là Tonlé bãn kón krâbey: sông orientale du fleuve postérieur; chỗ bắt được trâu nghé.

large de 32 tams et profond de 5,

Ta gọi tắt Bến Nghé, như vậy

il coule dans le sud de la citadelle

là lấy điểm của Cơ Me, (đã dịch

(Vinh Long), à la distance de 72

rồi nơi trước).

lis et demi.

cũng viết kompong kon krabey

Après un parcours de 3 lis

(cũng trâu nghé).

et demi au nord est, il parvient

Sông Bò Ót: đd., tên sông chữõ gọi

au Dong Thanh, vulgairement

Bàu Ót Giang ở Hậu Giang NV.

appelé Cai Lam, lequel se jette (PCGBCTVK), nay thuộc tỉnh

dans le grand fleuve. Après un

Cần Thơ.

nouveau parcours de 171 lis, le

Ở về bờ hướng đông của Hậu

Phôn Giang pénètre dans le Nha Giang. Hướng đông một dặm đến

Mon, et va ainsi rejoindre le

ngã ba. Về ngả hướng bắc một

fleuve antérieur.

dạêm ra vàm mươn Sấu (?) (sic)

Chữ viết trong Aubaret:

(NKLTĐDC, tr.84) GĐTTC, tập

Phôn Giang nên đọc là Bồn

1, tr.92, viết Bàu Hốt.

Giang

Aubaret, tr.253 viết: “Le Bao

Cai Lam nên đọc là Cái Chàm

Hot, qui s’amorce sur la rive est

(theo Nguyễn Tạo)

du fleuve postérieur ... parvient Nha Mon nên đọc là Nha Mân

à Sơn Kiêt, et se subdivise à son (Đọc theo các sách, không biết

tour en deux nouvelles branches,

Phồn Giang, Sông Bồn ở chỗ nào,

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

535

chán quá, nhưng khi đọc Trương

Tục danh Cái Dầu Thượng

Vĩnh Ký, biết đó là rạch Cái Vồn, ở bờ phía tây sông Hàm Long,

thì mới thấy thú vị của sự đọc

cách phía đông trấn 38 dặm rưỡi.

sách. Nhưng hình đồng của nhà

Sông rộng 3 tầm, sâu 2 tầm, chỗ

tiền bối này, nguyên do tiền bá

cùng nguyên có ruộng vườn dân

tánh Nam Kỳ góp trong cuộc lạc

cư. Dọc theo sông lớn xuống phía

quyên để nhắc đời công lao người

nam 4 dặm rưỡi đến sông Cái Dầu

học rộng này, nay còn đâu? Và

Trung, sông này rộng 3 tầm, sâu

người đi sau có quyền gì hủy hoại

2 tầm; chảy 5 dặm rưỡi đến sông

lòng bái phục chơn thành của

Cái Dầu Hạ, khúc sông này rộng

nhóm người đi trước? Nếu nay

3 tầm sâu 2 tầm, nơi cùng nguyên

ta bày gương này, thì đừng trách

cũng đều có ruộng vườn dân cư

đám đàn em sau này không đồng

lập nghiệp”. (chép y nguyên văn

ý kiến với chúng ta).

và giữ y chánh tả).

Sông Cái Bè Cạn: đd., xem sông Tiếp theo đây là nguyên văn

Tân Đông.

bản của Aubaret, tr.235 để đối

Sông Cái Chàm: đd., tên sông ở

chiếu.

NV, chữ gọi Đông Thành Giang

“Le Tương Tam, vulgairement

(PCGBCTVK)

nommé Cai Dau Tương, s’amorce

Sông Cái Dầu Thượng: đd, tên

sur la rive occidentale du Ham

sông NV; Thượng Thẩm Giang

Long; il est situé à une distance

(PCGBCTVK)

de 38 lis et demi dans l’est de la

Cơ Me: prêk chơtal khpos (di

citadelle (Vĩnh Long).

cảo T.V.Ký tr. Le Cisbassac) Son cours est large de 3 tams

chơtal là cây dầu; khpos là et profond de 2. Cet arroyo va

cao, thượng

se perdre dans les terres. Sur

NKLTĐDC, tr. 64, Thương

ses bords sont des rizières, des

Tân Thị dịch: “Sông Thượng jardins et des habitations”.

Thầm, tục danh Cái Dầu Thượng, ở về bờ hướng tây sông Hàm

Từ Tương Tam để qua Thượng

Luông. Cách hướng đông tỉnh lỵ

Thầm đã xa rồi, và qua Cái Dầu Vĩnh Long cũ 38 dặm. Nơi hướng

Thượng thì ví bằng không cánh

nam sông lớn xuống 4 dặm tới

mà nói chuyện bay lên cung

sông Cái Dầu Trung lại 5 dặm đến

trăng hay lên Hỏa tinh hoặc Kim

sông Cái Dầu Hạ, rồi do vàm sông Tinh. Đến đoạn dưới, Trung Tam

này mà vào ngọn cùng”.

và Hạ Tam và hiểu là Cái Dầu

Xin đừng bỏ dấu ẩu Thượng

Trung và Cái Dầu Hạ, thì càng Thầm ra Thương Thầm mà khốn.

khó hiểu hơn nữa. Nguyên văn

Và tiếp theo đây tôi chép lại y

Aubaret: tr.235: “Après avoir

nguyên văn bản dịch Nguyễn Tạo

suivi le cours du Ham Long

(GĐTTC, 1, tr.79 và để độc giả

au sud pendant 4 lis et demi,

tự nghiệm tự bình phẩm: “Sông

l’arroyo parvient au Trung Tam

Thượng Thậm

(tam du milieu). Ce Trung Tam

https://thuviensach.vn

536 TVTNMN

est large de 3 tams et profond

Le Binh Phung, vulgairement

de 2. Après un cours de 5 lis et

nommé Cai mui tương phiên

demi, il parvient au Ha Tam (tam

(auprès du village de Binh

inférieur) qui est large de 3 tam

Phung), s’amorce au dessus du

et profond de 2.

cours de Long Ho et à l’ouest de

Sông Cái Lá: đd., Hiệp Đức Giang.

cette rivière.

(Định Tường).

Cet arroyo est large de 6

Ở về hướng bắc sông Trước,

tams et profond de 3; il est situé

ngọn hạ lưu sông An Bình, cách

à l’est de la citadelle (Vinh Long)

hướng tây 62 dặm, dân ở trong

et à une distance de 7 lis et

làng có nhiều người chuyên nghề

demi. Après un cours de 23 lis, il

dệt sô sa danh “tiếng (NKL-

rencontre le Ki Thuy. Ce Ki Thuy TĐDC, tr.52).

se divise en deux branches: le Ki

Le Hiệp Đức vulgairement

Thuy du sud ouest, qui, après un

appelé rạch Cái Lá, est situé sur

li et demi de cours, parvient au Bo

le territoire des deux villages

Kinh, lequel sort du Long Ho et de Tân Hiệp et de Tân Đức; il va plus bas dans le sud se jeter à

s’amorce sur la rive nord du

la mer par la bouche du Co Khien;

fleuve antérieur, à 32 lis et demi

le Ki Thuy du sud est qui, après

dans l’ouest de la citadelle. Les

un cours d’un li et demi, sort du

habitants de ses rives possèdent

Binh Phung et qui plus bas, dans

et cultivent des champs et

le sud, se jette à la mer par la

des jardins. Il y a également

bouche de Ngao Châu.

beaucoup de métiers à tisser la

Co khien là Cổ Chiên

soie; on y fabrique des étoffes à

Ki thuy là gì, tôi không biết

larges et à petites fleurs (sô sa et dịch.

lang tra). Ces étoffes sont bien Sông Cái Muối: đd., Bình Phụng réussies, pour les fleurs surtout,

Giang (PCGBCTVK).

qui leur donnent beaucoup de

Cơ Me: prêk ambel (di cảo

réputation; cependant leur tissu

T.V.K. trong Le Cisbassac).

et leur dessin n’atteignent pas la

Vàm sông Cái Muối: GĐTTC,

perfection des étoffes de Chine.

tập 1, tr.78, dịch giả viết “Thượng (Aubaret, p.210).

khẩu sông này tục danh Cái moi

Sông Cái Muối: đd., Bình Phụng

Thượng Phiếm (sic) dịch như vậy

Giang

là đầu độc thế gian, tỏ ra dốt địa

(Bản Pháp văn của Aubaret,

dư tột bực, chữ vàm không biết, tr.234, để thấy câu “Cái moi

gọi Vàm Cái moi Thượng Phiếm

thượng phiếm của Nguyễn Tạo

là cái gì? May có sách Trương (GĐTTC, tập 1, tr.78), một trăm

Vĩnh Ký dò theo mới hiểu được,

năm trước, năm 1863, sách

nhưng sách hay và tượng đồng

Aubaret đã viết “Cai mui tương

của người có thực tài còn đâu và

phiên”).

ai trồng cây cho mình ăn trái?

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

537

Thượng Tân Thị dịch nghe

Tiền Giang chảy qua hướng tây ra

được hơn: “Sông Bình Phụng, tục

sông Trà Ôn nhập với Hậu Giang.

danh là Cái Muối, vàm ở hướng

(NKLTĐDC, tr.77).

tây sông lớn Long Hồ, trở xuống Sông Cái Tàu Thượng: đd., tên

thì đến ngả giáp nước. Ngã tây

sông NV, Hội An Giang (T.V.K.).

nam thì đến Kinh Bố, tục gọi Cơ Me: pãm prêk sampou lơ

mương Bà Bố chảy ra sông lớn,

(di cảo T.V.K trong Le Cisbassac) đổ xuống hướng nam là cửa Cổ

( sampou là hải thuyền; lơ là trên, Chiên, ngả hướng đông nam là

thượng).

vàm dưới hướng nam sông Bình

- một thị trấn thuộc làng Hội

Phụng đổ xuống cửa biển Ngao

An, tg An Thạch Thượng, th. Sa Châu.

Đéc cũ NV.

Dịch giả cảm hứng có bài thơ

Sông Cần Thay đd., tên sông NV,

này (NKLTĐDC, tr.63) xin chép

Cần Thay Giang (PCGBCTVK).

lại dấu tích.

Cơ Me: Đã viết Cần Thay:

Muối thì mặn chát lẽ nào

ở Vĩnh Long banlie ansày

không?

(Cisbassac) (Tr.196).

Mà muối đây là một cái sông.

Rồi viết: Banlec ansày (di

Sóng bổ vòi lên màu trắng

cảo TVK trong Le Cisbassac).

trắng

(Tr.193)

Trời soi mặt xuống dạng hồng

(Cơ Me gọi rùa là “andoek” và hồng.

rùa lớn con là “kănthéay” (trên Bần đơm cao nghệu không

đây viết “ansày”), khiến nhớ bài

ngăn gió,

thơ trong Chuyện đời xưa của

Cát nổi vun chùn để đón dông.

Trương Vĩnh Ký (bản in Qui Nhơn

Ngó lại trong vàm xa thẳm

1914, tr.70):

thẳm

Hớn vương ăn ớt mặt đỏ gay!

Người ta nhà cửa cũng đông

Bên kia Thái Tư đứng khoanh

đông.

Sông Cái Tàu Hạ: đd., Tân Hội tay.

Giang.

Thằng mọi râu ria cầm cái

Gọi theo tên Hán là sông Tân

mác,

Hội. Ở về bờ hướng nam sông Ngoài này cò quắm đạp cầy

Tiền, cách hướng đông tỉnh lỵ

thay.

An Giang 190 dặm; về hướng

(Hỗn như vậy là tột bực,

đông nam chảy xuống ngã ba Cái

nhưng làm giàu cho tiếng nói

Ngang. Về ngả hướng bắc thông

được hiểu không phải cầy thay, với sông Long Hồ, chuyển qua và nên sửa “cần thay” tức con hướng nam 60 dặm, đến ngã ba

rùa to. Hạc là “cò quắm”, qui là

sông Ba Kè (Kiên Thắng Giang).

cần thay? Tiếng Miên tiếng ta lẫn

Hướng đông chảy ra sông Vũng

lộn từ lâu).

Liêm (An Phú Giang), rồi Láng

Cần Thay, trứng ngon, nên

Thé, và cùng với các giòng nước ở

vua Miên trên Nam Vang xưa

https://thuviensach.vn

538 TVTNMN

có lệ cấm dân không được dùng

Sông Châu Đốc: đd., tên sông NV;

và phải hiến vua làm món ngự

Châu Đốc Giang (TVK, PCGBC).

thiện.

Cơ Me: Tonlé mắt eruk (di cảo

NKLTĐDC, tr.63, Thượng

T.V.K trong Le Cisbassac). Chruk: Tân Thị viết: “Sông Cần Thay con heo. (Nay người cơ me khi

Thượng ở về bờ hướng đông sông nói tiếng Việt, có khi còn gọi “tôi

lớn Long Hồ, theo sông lớn hướng

ở xứ miệng heo” thay vì nói tôi ở

nam đi xuống ra cửa biển Cổ

Châu Đốc).

Chiên; ở vàm sông đi về đông thì

Châu Đốc: đd., thời Pháp

gặp giáp nước, hướng bắc thông

thuộc, mang số mã tự 2.

với sông Phú Sơn tục danh Cái Cơ Me: srôk méat chruk (sốc

Ớt. Cách 25 dặm thì đến chợ

miệng heo).

Bình Định, tục danh là Chợ Cần Năm 1956. Châu Đốc sáp

Thay rồi đổi lại như bây giờ gọi

nhập với Long Xuyên, gọi tên

Chợ Lách, 4 dặm nữa ra vàm Cần chung là t. An Giang; 1964 lại Thay và chảy xuống cửa Ngao tách ra lấy tên Châu Đốc như

Châu cũng gọi Bãi Ngao.

trước từ 1975, trở lại mang tên

GĐTTC, tập 1, Nguyễn Tạo

tỉnh An Giang.

dịch sai nhiều chỗ: (trương 79):

Xét theo sử, trước khi thuộc

Sông Cần Thay Thượng, dịch sai Thủy Chân Lạp, gọi chung từ

ra Cần Dài Thượng.

các xứ Vĩnh Long, Sa Đéc, lên Chợ Cần Thay, dịch sai ra Chợ

đến Châu Đốc, đều là đất Tầm Cần Đài

Phong Long (kompong luông) do

Trong bản dịch Thượng Tân

vua Cơ Me Néak Tôn dâng lên

Thị kể trên, ông viết “Cần Thai”,

chúa Nguyễn Phúc Khoát (1738-

tôi tự sửa lại Cần Thay cho đúng

1765). Những địa danh Long Úc,

chánh tả.

Tầm Bào có lẽ là vùng này. Qua

Sông Chàng Hảng: đd., tên sông

triều nhà Nguyễn, lập Châu Đốc

thuộc t. Biên Hòa NV. chữ gọi Lan đạo, thuộc Long Hồ dinh.

Vu Giang.

Sông Châu Đốc: đd., ở về hướng tây ngọn thượng lưu của Hậu Giang.

Sông này ở về hạ lưu sông

Châu Giang về ở hướng đông

Phước, nguyên hai sông Đông Sông Sau, về bờ hướng nam Sông

Giang và Tây Giang vị cù lao Châu Đốc, ấy là tỉnh lỵ An Giang.

Cái Tắt chia hai, đến chỗ này hai

Hướng bắc 25 dặm, về hướng tây

sông nhập lại và ông bà đàng cựu

sông, có sông Phong Cần Thăng,

đặt cái tên ngộ nghĩnh này, sông

10 dặm có sông Cam La Ngư, lại Chàng Hảng, bất chấp thanh hay

3 dặm về hướng đông sông có tắt

tục. Trong Aubaret thấy nói tên

Lăng Lý, tục danh là Tắt Trút, chữ là Lan Vu, còn trong sách ông

10 dặm là sông Lư Khu Ngư (?) N.T. dịch lại viết là Lan Ô, tôi (sic). Ngoài vàm Châu Đốc dưới không đủ chữ Hán để phân biệt

hướng nam sông Sau 6 dặm đến ai sai ai viết đúng.

hướng đông sông Trà Lồng. Bờ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

539

Châu Giang có kinh mới thông

Me “Méat (miệng) chruk (heo)

với Tiền Giang, tục danh là kinh là địa danh Miên của Châu Đốc,

Cái Vừng, qua mùa nước nổi ghe

chính người Miên thỉnh thoảng

đi rất là cận tiện. (NKLTĐDC,

còn dùng để gọi Châu Đốc. Méat

tr.82).

chruk, nghe Mật luật.

Trong GĐTTC, tập 1, có nói

Sông Châu Đốc: đd., Châu Đốc kênh Lăng Lý (tục danh là Dắt

Giang.

Nục). (tr.88) Ông nào dịch đúng?

Sao y bản Pháp văn Aubaret

Sao y nguyên văn bản dịch

tr.247: “La rivière de Châu Đốc

Nguyễn Tạo (GĐTTC, tập I, tr.

s’amorce dans la partie ouest

88-89):

du cours supérieur du fleuve

“Sông Châu Đốc. - Ở phía tây

postérieur. Elle est large de

thượng lưu Hậu Giang, rộng 70

70 tams et profonde de 9, et

tầm, sâu 9 tầm, cách phía tây

coule à l’ouest de la citadelle

trấn 327 dặm. Thủ sở Châu Giang

de Vinh Long, à la distance

ở bờ phía đông Hậu Giang, đồn

de 327 lis. Le poste de Châu

Châu Đốc ở bờ phía tây Châu Đốc,

Giang est situé sur la rive

thủ sở phủ Mật Luật (?) Cao Miên

orientale du fleuve postérieur,

ở bờ phía đông sông Châu Đốc,

et la citadelle de Châu Đốc sur

ấy là địa đầu quan ải trấn Vĩnh

la rive ouest de la rivière qui

Thanh và nước Cao Miên. Cách

porte le même nom.

phía bắc 25 dặm về phía tây sông

Le poste cambodgien du phu

nầy, có sông Phong Cần Thăng

de Mat Luat est sur la rive

(đi về phía tây qua đường mòn

orientale de la rivière de Châu

cũ của Cao Miên đến náo khẩu

Đốc; c’est là ce qui marque la Ca Âm, tiết mưa thuyền đi được,

limite nord entre la province de

còn mùa nắng thì khô cạn, và bùn

Vinh Thanh et le royaume du

lầy): cách 10 dặm cũng về phía

Cambodge.

tây sông nầy có sông Cam La Ngư

Qua tr.248, tiếp theo như

chảy vào cùng nguồn, cách 3 dặm

vầy: “A la distance de 10 lis plus

về phía đông sông này có kinh

loin dans la rivière de Châu Đốc,

Lăng Lý (tục danh Dắt Nục, lúc có

et sur la rive ouest, se trouve

nước lụt đi thông qua sông Bình

l’arroyo Cam La Ngư, qui va

Thiện rồi ra Hậu Giang); cách 10

se perdre dans les terres. 3 lis

dặm là sông Lò Khù, đi đến đây

plus loin, et sur la rive orientale

thì chằm ao chảy tán loạn ra bốn

de la rivière (Chau Đoc), on

phía. Ngoài miệng sông Châu Đốc

rencontre l’arroyo Lan Li Kinh,

theo dòng lớn Hậu Giang chảy

vulgairement appelé Tac Truc,

vào nam, rộng 300 tầm, khi nước

qui n’est praticable qu’à la saison

lên sâu 10 tầm, cách 6 dặm rưỡi

des pluies. Cet arroyo, après

đến sông Tham Lung.

être parvenu dans le Binh Thien

1) phủ Mật luật Cao Miên:

Dang, se jette dans le fleuve

đây là (theo tôi) âm hai tiếng Cơ

postérieur.

https://thuviensach.vn

540 TVTNMN

A la distance de 10 lis plus

đây thấy đất tốt cây cối xanh tươi

loin se trouve l’arroyo de Lo Go

bèn đốc sức cho dân quân khai

Ngư qui se divise en plusieurs

hoang biến thành ruộng tốt rồi

petites branches allant toutes se

tâu lên vua, vua phê chữ son cho

perdre dans les terres.

ông làm chủ vĩnh viễn, nên đặt

L’embouchure de la rivière de

là ruộng châu phê và khúc sông,

Châu Đôc sur le fleuve postérieur,

kinh hay rạch đó cũng mang tên

avec lequel cette rivière va mêler

Châu Phê, gọi thét rồi cũng dùng

ses eaux, est large de 300 tams et

để gọi vùng Cù Úc, hỏi ra tức là

profonde de 10. La marée se fait

Vũng Gù, là kompong ku của Thổ.

sentir jusqu’en ce lieu, mais c’est

(xem thêm kinh Bàu Bèo).

là sa limite.

Cắt nghĩa thêm. - Đoạn chót

A une distance de 6 lis et demi,

trên nầy, dường như tối nghĩa

on parvient au Tam Long. Cet

và lúng túng, ý tôi muốn nhấn

arroyo placé sur la rive orientale

mạnh danh từ “ruộng châu phê”,

de la rivière de Châu Đôc, est

“rạch châu phê”, nay thường lầm

large de 6 tams et profond de 10

lộn, nguyên đó là miếng ruộng

pieds; il se perd dans l’intérieur

do vua ban bằng chữ son “châu

des terres. (Xem thêm chữ “Sông

phê”, sau đó trọn vùng có con Châu Đốc khác”):

rạch chạy ngang cũng đều gọi

Aubaret viết: Le poste

chung “rạch châu phê” cho gọn,

cambodgien du phu de Mat luat

nhưng gọn đâu không thấy chỉ

là phủ Mật luật trong GĐTTC,

thấy lộn xộn, đó là vùng gần Bảo

tập 1, tr.88, bản dịch Ng. Tạo).

Định Hà, khúc đầu sông Vũng

Phong Can Tan là Phong Cần

Gù, ngang Vàm Cỏ Tây, và Tân

Thăng

An xưa cũng gọi Vũng Gù mới

Cam La Ngư là Cam La Ngư.

là báo hại thêm cho kẻ hậu sanh

Tắc Trút theo T.T.T.

ham hiểu tìm sử cũ.

Lan Li Kinh là kinh Lăng Lý

Sông Cửu Long từ nhập vào địa

(tục danh Dắt nục (sic) Ng.Tạo.

phận đất Nam kỳ lục tỉnh, trở nên

Binh Thien Dang là sông Bình

hiền lành, từng đem cá tôm từ đất

Thiện (Ng.Tạo)

Nam Vang vào nuôi dân trong Lo Go Ngư là sông Lò Khù

Nam dẫu mùa nước lớn cũng lớn

(sic) Nguyễn Tạo, GĐTTC, tập

có chừng mực, thỉnh thoảng năm

1, tr.89)

ba năm mới có một mùa ngập lụt

(xem chữ Sông Châu Đốc, có

mà cũng lụt vừa vừa, từng dâng

bản dịch Nguyễn Tạo)

phù sa lên ruộng cho ruộng thêm

Sông Châu Phê: đd., Châu Phê mầu mỡ, và những khi ấy thì cá

Giang. (c.g. rạch Châu Phê).

tôm trôi lên không biết cơ man

Ở về bờ hướng bắc sông Bảo

nào mà ước lượng, không như

Định (Vũng Gù). Xưa còn là đất

sông Hồng ngoài Bắc phải có bờ

Cao Miên, nhơn Vân Trường Hầu

cao ngăn giữ, mỗi khi đê vỡ thì

(Nguyễn Phước Vân) đi ngang

chết hại súc vật sanh linh, hư hại

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

541

nhà cửa, mà đê càng kiên cố thì

Ký nằm ngăn ở giữa, trên cù lao

bao nhiêu cá tôm đều đưa hết ra

và bờ sông thì rừng tre dày rậm

biển, không lợi ích cho dân Bắc

và đầm đìa huyên thiên, người

chút nào.

Kinh và người Thổ nhà ở xen lộn

Đất Nam Vang có Biển Hồ làm

nhau, đồng khai khẩn lộc thiên

túi chứa nước thặng dư, đất Nam

nhiên, bắt cá tươi hoặc làm mắm

Kỳ có đến những hai túi như vậy muối phơi khô đủ sanh nhai.

là Đồng Tháp Mười và đồng Cà (NKLTĐDC, tr.83).

Mau, mỗi năm mùa nước đổ thì

P.C.G.B.C.T.V.K. viết Cái

bao nhiêu nước dư dồn về hai túi

Đầm, chữ là Đầm Giang province nầy, qua mùa nước rút thì hai túi

d’Angiang - GĐTTC, tập 1, tr.90

nhả nước ra chan hòa từ miếng

viết:

ruộng nhỏ, làm cho con cá cứ đời

Sông Đầm, thay vì Sông Đàm.

đời luân chuyển, từ Biển Hồ trôi

Cần Trang Giang, thay vì

xuống Nam kỳ, sanh sanh đẻ đẻ

Chông Cần Trang.

trong khi ấy làm sinh thực nuôi

Bà Ký (bài của T.T.T. viết Bà

sống cả con dân Nam Việt để đến Nhủng (?) (sic), tôi đã sửa theo

mùa lội ngược trở lại Biển Hồ để

N.T. là Bà Ký).

chờ dịp tiện trôi xuống nữa, rõ

Aubaret, tr.250 viết: Dam

là lộc trời xanh để, và đất Nam

Giang, Diu Giang, Ba Dé, Dong

Việt rõ là Phật địa, hoặc nói cách Can Tran iles Can Tran, Ba

khác, là cõi thiên đàng ở trên địa Nhung.

cầu nầy.

Sông Đất Sét: đd, tên sông NV, vùng

Sông Dã Ổi: đd, (không biết dịch ra

Cái Tàu Thượng, Sa Đéc. Chữ gọi

Hán tự là gì).

Mỹ An Giang (TVK, PCGBC).

Ở Đông bắc huyện Long

Cơ Me: Păm prêk dei kraham

Khánh, thông với sông Phù

(di cảo TVK tr. Le Cisbassac).

My ở Bình Thuận, có nhiều đá ( dei: đất; kraham, krâhâm:

dựng, ghe thuyền không đi được.

(ĐNNTC, tập 1, bản dịch N.T.).

đúng ra là màu đỏ sậm).

Sông Đàm: đd., ở về bờ hướng đông

(Trong Việt Nam Sử lược T T

của Hậu Giang thuộc An Giang.

K, tác giả vì không biết nên dịch

Phía trên hướng đông thông

ông tướng tên Cao La Hâm, đúng

với sông Ưu Đàm thuộc về Tiền

ra là ông tướng áo đỏ (xem thêm

Giang. Ngược qua hướng bắc,

Trảng Bàng, kraham cũng viết

giòng nước chia làm hai ngả:

krâlahâm).

9 dặm trải qua sông Dầu (Du

Sông Đất Sét: đd., tên sông vùng Cái Giang), 3 dặm trải qua sông Bà Tàu Thượng, Sa Đéc, chảy ngang

Đê, 4 dặm trải qua sông Chông

làng Mỹ An Hưng ngày nay, chữ

Cần Trang, nơi đây chảy hiệp làm

gọi Mỹ An Giang (PCGBCTVK).

một. Khúc sông này sở dĩ chia

Sông Đôi Ma: đd., c.g. Rạch Đôi Ma.; ra hai ngả là vì giữa sông lớn có

chữ, khi gọi Song Ma Giang, khi

mọc hai cù lao Cần Trang và Bà gọi Tình Trinh Giang.

https://thuviensach.vn

542 TVTNMN

Cơ Me: Tonlé tul samnàp (theo

pouvait les voir errer sous le

di cảo Trương Vĩnh Ký).

forme de phénix.

Sông Đôi Ma, còn một tên nữa là:

C e p e n d a n t c e s o m b r e s

Rạch Đôi Ma: đd., Song Ma

n’étaient nuisibles à personne.

Giang, c.g. Tình Trinh Giang.

Or les parents des deux fiancés

Chép nguyên văn Aubaret

étant morts dans la misère, on

tr.198 để thấy người Tây dịch

ne put donner la sépulture aux

rất kỹ:

jeunes amants. De beaux arbres

“Le Song Ma (Đoi Ma), nommé

poussèrent auprès du lieu où

encore Tinh Trinh, s’amorce sur

l’on avait placé leurs cercueils,

la rive nord du cours inférieur

et le souvenir de cette jeune

du Tuan An; il est situé dans le

fille devenant très populaire,

sud de la citadelle, à la distance

les barques s’arrêtaient auprès;

de 90 lis.

chacun allait avec tristesse

Le peuple raconte qu’il y

visiter son cercueil.

avait autrefois une fille riche

C’est à cause de cela que ce

nommée Pham Ti, âgée de seize

lieu se nomme Đoi Ma (les deux

ans, qui désirait se marier avec

ombres).

un jeune écolier qu’elle aimait,

Lors de l’époque des Tay Son,

mais ne voulait point se donner

ces rebelles, apprenant que c’était

à lui autrement que dans le

là un lieu habité par des esprits,

mariage.

le détruisirent à coups de canon;

L’écolier quoique très pauvre,

ils brulèrent les cercueils et

osa néan moins envoyer une

ruinèrent les environs (Aubaret,

personne auprès de la jeune fille

p.188).

pour la demander en mariage.

( Rạch Đôi Ma cùng với sông

La jeune fille accepta cette

Đôi Ma là một; sở dĩ làm hai thẻ

demande avec plaisir, mais elle

là muốn có đủ tài liệu vừa tiếng

mourut bientôt subitement. Ses

Việt vừa bằng Pháp văn của

parents, qui la chérissaient, ne

Aubaret. (khi in sách, tưởng nên

pouvant se décider à enterrer son

nhập làm một).

corps, firent construire derrière

Sông Đồng Cháy: đd., c.g. sông leur jardin une maison où ils

Bình Đồng ở Biên Hòa gần sông

déposèrent son cercueil. Le jeune

Thủy Vọt.

écolier mourut bientôt également

Sông Đồng Nai: đd., tên sông thuộc

et son corps fut placé à côté de

Biên Hòa (Phước Long Giang).

celui de la jeune fille; leurs deux

Cơ Me: Tonlé prêk smau cèk

âmes furent ainsi réunies en ce

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

lieu, habité par leurs ombres.

chép lại trong Le Cisbassac của

Ces ombres rouges et vertes

L. Malleret).

apparaissaient pendant la nuit,

Đồng Nai: đd., cuộc đất mênh

tandis que durant le jour on

mông ở Biên Hòa, thường hiểu https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

543

chung là đất Nam kỳ, tên chữ là

hướng đông Tiền Giang đổ xuống

Lộc Dã. Tỷ dụ: Ai về Gia Định,

cửa Ba Lai, một ngả chảy về nam

Đồng Nai thì về (câu hát xưa).

đến cửa biển Ngao Châu, sông

Đồng Nai, trong sách Hán cũ, lúc xưa có nhiều sấu lớn. Tuy vậy

Trung Hoa âm là Nông Nại.

nước trong và ngọt, bờ phía đông

Au b a r e t v i ế t D o n - n a i là huyện giới Tân An, bờ phía tây (GDTCTHĐ, tr.140) và các sách

là huyện giới Vĩnh Bình.

Pháp cũng viết theo như vậy.

Aubaret, tr.232, cũng viết

Tonlé prêk smau cèk:

Ham Long, cho biết rằng sông có

Ngày nay viết khác hơn xưa.

nhiều cá rất to con, nhứt là sấu,

Chữ cèk, đời ông Trương Vĩnh Ký,

thường hiện lên mặt nước quấy

nay ghi lại ra sao, vì không biết

nhiễu dân làm nghệ hạ bạc.

rành nên không thể dịch.

Sông này cách Vĩnh Long 83

Chak, uòm chak: espèce de

dặm, bề ngang 5 dặm rưỡi, bề

palmier d’eau. Slèk chak: feuilles

sâu 49 tằm.

de ce palmier qui servent à

Sông Hội An: đd., tục danh là Cái couvrir les maisons: cây dừa nước,

Tàu Thượng: Hội An Giang.

lá dùng lợp nhà.

Ở bờ phía nam của Tiền

chèk, dòm chèk: cây chuối.

Giang. Cách hướng tây đạo Đông chèk: partager: phân chia.

khẩu 60 dặm miệng vàm đối với

Không nói gì tới Đồng Nai.

cù lao Tòng Sơn, Ngưu Châu

Sông Hàm Luông: đd., tên sông NV

(ông N.T. dịch cù lao Ngọ) Dinh vẫn là một nhánh của sông Cửu

Châu làm tinh vệ (ngôi sao giữ

Long chảy ngang Bến Tre đổ ra gìn) nay bờ hướng tây vàm sông

Nam Hải tên Hán: Hàm Luông

nổi cát đã gần lấp mất. Về hướng

Giang (PCGBCTVK) (x. kompong

nam 55 dặm đến ngả ba sông,

luông).

về ngả hướng nam 24 dặm đến

Cơ Me: Tonlé prêk kompong

sông Cường Oai chảy ra Hậu luon (di cảo TVK tr. Le Cisbassac) Giang. Về ngọn hướng bắc 70 dặm

(Theo L.T.X. trong Đồng Nai

đến Sa Đéc chảy ra Tiền Giang.

văn tập, việc ông Nguyễn Tạo (NKLTĐDC, tr.80).

dịch Hàm Luông là Hàm Rồng là Sao y nguyên văn bản

không thể được vì sẽ lầm với địa

Aubarer, tr.243 để tiện so sánh:

danh Hàm Rồng ở Thanh Hóa).

“La branche de l’ouest du (Hồi

(Chẳng những viết sông Hàm

Luân), après un cours de 18

Long (GĐTTC, tập 1, tr.77) N.T.

lis, se rend au Cuong Oai kinh,

còn viết Súc Sĩ Hạ, thay vì Sốc s’infléchit alors et suit le cours

Sãi Hạ, vậy xin đính chính luôn.

de l’arroyo Luu Thuy, traverse

Sốc Sãi là sốc của lục sãi thầy sãi le Thu Ô et se rend à un nouvel

Miên ở).

embranchement composé de

Sông Hàm Luông ở cách

deux bras: le bras du nord, après

hướng đông tỉnh lỵ 83 dặm, chia

un parcours de 6 lis, parvient à

làm hai ngả, một ngả chảy về

l’arroyo Hội An qui sort du fleuve

https://thuviensach.vn

544 TVTNMN

antérieur; le bras de l’ouest, après

sông núi thì phải trưng địa đồ

un cours de plus de 71 lis, atteint

chớ nói suông không được, và

le Cuong Oai, qui sort du fleuve

người chúng ta có tật học thuộc

postérieur.

lòng bất chấp địa đồ nên ngày

Ces cours d’eau reviennent

nay kinh rạch sông đều cùng

sur eux-mêmes et mettent ainsi

một chữ giang thiệt là tai hại.

les deux grands fleuves antérieur

Khi tra tầm một địa danh nào

et postérieur en communication.

phải chịu khó xem đủ các chữ

L’an dinh vi, au milieu du

họa may mới gặp mới hiểu (xem

règne de Gia Long, cet empereur

thêm kinh bàu bèo).

fit construire en ce lieu un fort

Sông Hương Phước: đd., tên của

pour y établir une garnison. Il

Hương Phước Giang, khi gọi theo

ordonna également de construire

như vầy thì vô sự, đến khi viết ra

des routes militaires qui

tên nôm thì khi viết vầy khi viết

aboutissaient à l’ouvrage placé

khác, nào Mỏ Xảy, Mỗi Xui, v.v.

au centre, et dont la position

thiệt là rắc rối điên đầu, chừng

inattaquable était comme la

nào mới thống nhứt và viết thiệt

marque de la conquête de ce pays.

thọ là Mô Xoài là tên kỳ cựu phát

Sông Hưng Hòa: đd., tên Hán của tích của đất cổ Biên Hòa?

Sông Vũng Gù, nối khúc gọi sông

Le Huong Phuoc est la même

Bảo Định (Bảo Định Hà) để chảy

chose que le Moi Xui; c’est un

ra cửa Soi Rạp. Nếu ngược dòng

arroyo qui coule sur le territoire

trở lên thì gặp sông Bát Đông

des deux villages Long Huong et

rồi kế sông Bát Chiên. (theo

Phuoc Le, et sur les bords duquel

NKLTĐDC, tr.50).

est placé un tram.

Cắt nghĩa như trên là dịch

Cet arroyo, dans son cours

trong sách ra nhưng rồng rắn

supérieur, coule au nord; après

lộn xộn, nghe không thông thêm

quoi, il s’infléchit vers l’ouest et

nhức đầu. Phải hiểu một chữ

se dirige vers le rach Chau Phe et

“Vũng Gù” dùng không biết bao

puis vers le rach Giao Cau. Après

nhiêu chỗ, khi thì là một con

avoir traversé le rach Tham

kinh, Kinh Vũng Gù, nối Tân An

Thuyen, cet arroyo parvient

qua Chợ cũ Mỹ Tho, khi thì là au Mong Giang, vulgairement

một con sông, Hán gọi Hưng Hòa appelé song soai.

Giang, và đừng nhớ tới Vũng Gù Ce song soai n’a pas de source:

nữa và lật địa đồ ra xem, nó đích

il est long de 15 lis; après un cours

thị là sông Vàm Cỏ Tây chính de plus de 4 lis au sud, il forme

cống. Pháp gọi Vaico Occidental

l’amorce du Huong Phuoc sur le

chảy từ Tân An tới Miếu Ông.

grand fleuve. Beaucoup d’autres

(Nhánh kia của Vàm Cỏ, tức Vàm arroyos mêlent également leurs

Cỏ Đông Vaico Oriental, thì chảy

eaux au lieu de cette amorce ou

ngang Bến Lức mà cũng chảy tới

embouchure. (Aubaret, p.172).

Miếu Ông và Bần Quì. Phàm về

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

545

Sông Kẻ Đôi: đd, tên sông NV.: Song prêk: sông

Tòng Giang (PCGBCTVK).

pona: tiếng tâng để gọi đường

Cơ Me: prêk ponã ku (di cảo

quan.

TVK trong le Cisbassac).

ku: đôi, một cặp.

Suối Tòng (tục danh suối?

Sông Tòng Giang: prêk pona ku (Tr.27 bản dịch N.T. GĐTTC,

(cân xứng, đồng đều, nhưng

1,27) đúng là song tòng giang dịch

không rõ ta đặt trước họ dịch

hai chữ Kẻ Đôi (suối).

theo, hay họ nói trước, ta dịch

Nguyên văn Aubaret để

lại y theo).

đối chiếu (tr.237): “Le Vo tiêt Cai nhum: Cái nhum.

s’amorce sur le fleuve antérieur

Sông Kỳ Hôn: đd.,

et sur le cours inférieur, ainsi

Ở về bờ phía đông sông Mỹ

que sur la rive ouest du Long Tho chảy qua chợ Kỳ Hôn rồi qua Ho. Il coule au sud de la citadelle

Lương Phú, gặp sông Thuộc Lãng (Vinh Long) à la distance de 55

và sông Tra hiệp làm một dòng.

lis et demi. Sur sur sa rive nord

Các dịch giả dịch và viết lộn

est établi le poste de Tan Thang.

xộn:

On y voit aussi un marché très

Lương Phú, khi gọi Phú

populeux. Ce lieu dépend du

Lương, khi khác gọi Lương Quán.

huyen de Vinh Binh.

Bến Tranh, viết Đò Tranh

Cet arroyo, à son amorce, est

(sic)

large de 7 tams et profond de 5.

Hóc Đồng viết Húc động (sic)

Après un cours de 34 lis et demi,

(mấy chữ nầy L.T.X. thấy và

il parvient au Cai Nham, et là, xin cải chính)

il se divise en deux branches.

cũng gọi Rạch Trà Hôn, rạch

La branche du nord, après un

Cà Hôn, Miên gọi prêk oknà han parcours de 12 lis et demi, se

(xem những chữ ấy).

jette dans la rivière Song Tôn,

Sông Khê Lăng: đd., (Khê Răng

vulgairement nommé Cai Đoi;

Giang).

on la nomme aussi Thai Dien,

“Le Khe Lang s’amorce sur

à cause des deux villages Tan

la rive nord du Quang Hoa; il

Dien et Dinh Thai, placés sur est situé à l’ouest de la citadelle,

ses bords. Cette rivière coule

à la distance de 185 lis et demi.

parallèlement au Can thai Tuong;

A partir de son embouchure,

elle est large, à son amorce, de

cette petite rivière se dirige vers

6 tams et profond de 5 et est

le nord et parvient, après une

éloignée de la citadelle ( Vinh

distance de 61 lis, au poste de

Long de 45 lí au nord.

Tuan Thanh. La source du Khe

La branche de l’ouest parvient,

Lang est située dans la montagne

cours de 50 lis, à l’arroyo Khien

de Ba Din.

Thang (aux trois bras)”.

Les habitants de la montagne

Prêk pona ku: danh từ Miên

emploient très utilement le

theo sát danh từ Việt:

cours de cette rivière, soit pour

https://thuviensach.vn

546 TVTNMN

l’exploitation du bois, soit pour

phtú: (viết y như chữ trên):

tout autre but. (Aubaret, p.193).

espèce de gingembre: một loại

Tuan Thanh: đọc Thuận

gừng ngải.

Thành

Tạm lựa chữ phtú là cây ngải,

Ba Din: đọc Bà Đen.

còn chữ la nha chưa rõ điển.

Sông La Nha: đd, tên sông NV; La

Sông Lai Vung: đd., tên sông thuộc

Nha Giang.

Sa Đéc cũ, chữ gọi Cường Oai Cơ Me: Tonlé prêk kompong

Giang (PCGBCTVK).

phtu.

Ở về bờ hướng đông của Hậu

(theo di cảo Trương Vĩnh Ký

Giang, theo ngọn hướng đông 71

chép lại trong Le Cisbassac của

dặm đến Kinh Thủy vào Nước L.Malleret).

Xoáy thông với sông Sa Đéc rồi ( La Nha, có sách c.v. La Ngà).

chảy ra Tiền Giang. (NKLTĐDC,

tr.84).

Theo di cảo T.V.K. thì sông

Aubaret, tr.253, viết: “Le

gọi La Nha. Trong bản dịch N.T.

Cuong Hoai vulgairement appelé

thì gọi sông La Ngà? Sông nầy ở

Lai Vum.

phía Bắc thượng lưu sông Phước,

Sông Lấp Vò: đd., Cường Thành phát nguyên từ núi Phố Chiêm

Giang (PCGBCTVK); th. An

tỉnh Bình Thuận, theo ông N.T.

Giang cũ.

GĐTTC tập 1 tr.25 viết: “Sông

Ở về bờ hướng đông của Hậu

“La Ngà ... từ núi Phố Chiêm Giang, chảy ra sông lớn. Cách chảy ra phía Bắc gọi là sông Dã

nửa dặm về bờ hướng nam đến

Dương rồi quanh theo núi Cấp đồn cũ Cường Thành, 50 dặm

Cấp (nơi đây nước sông chảy

đến ngã ba sông. Về ngả hướng

xiết (sic) vào đá tiếng kêu cấp

bắc thông với sông Cái Bí, sông

cấp nên tục danh là núi sông

Trường Tiền và đổ ra sông lớn.

Bẻm? ) chảy qua đông, hiệp lưu

Về ngả hướng đông 70 dặm đến

với nguồn Bàn Thạch ở trấn Phú ngã ba giáp nước. Về ngả hướng

Yên”. Những danh từ N.T. dùng

bắc thông với sông Hội An, chảy

cần xem xét lại.

ra Tiền Giang. Về ngả hướng đông

Dịch từ chữ - Tonlé prêk

trải qua sông Thủ Ô, Nước Xoáy, hompong phtu:

ra sông Sa Đéc rồi hiệp với Tiền Mấy chữ tonlé prêk kompong,

Giang. (NKLTĐDC, tr.84).

ta đều biết là để ám chỉ sông,

Aubaret tr.252 viết: “Le Cương

vũng.

Thanh vulgairement nommé Lap

Vo... Sông Thủ Ô, ông viết le Tu Ô.

Phtu: chưa thấy trong tự điển.

Sông Láng Thế: đd., tên sông NV.

Cuốn J.B.Bernard có chữ:

Láng Thé Giang (PCGBCTVK)

phtú: craquer, pétiller, faire

Cơ Me: Tonlé kanlen sè (di cảo

explosion, éclater (bois, pierre,

TVK trong Le Cisbassac).

feu): nói về cây, đá, lửa, nổ, có

Ở về hướng tây sông lớn Long

tiếng kêu.

Hồ cách hướng nam tỉnh lỵ Vĩnh

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

547

Long 85 dặm, phía trước vàm có

Long Hồ nay là tên làng ở

cù lao nhỏ, cây cối mọc lẫn lộn,

Vĩnh Long, tổng Bình An, sát về hướng tây 20 dặm đến sông

châu thành.

nhỏ Cần Chông thông qua giòng

Xét ra sông Long Hồ quanh co sông lớn Hậu Giang, nhưng hẹp

uốn lộn chảy quanh trấn thành

nhỏ cạn, thuyền ghe khó đi vì

Vĩnh Long rồi nhập với Tiền đây là cái láng chưa phải là sông

Giang, ngả phía đông gặp hai đồn

rạch. ( Láng là một vùng nước lai

Kiên Thắng và Ba Kè, ngả phía láng có cây cỏ mọc, xem ra mênh

hữu đến sông Trà Ôn hiệp lưu mông, ghe cạn đáy và nhẹ mới

với Hậu Giang, ngả phía tả đến

lách đi được).

đồn Tân Thắng trên sông Mân Trong GĐTTC, tập 1, Nguyễn

Thít rồi hiệp lưu cùng Tiền Giang Tạo viết Sông Lãng Đế, không ai chảy ra biển.

hiểu đó là gì, nếu chưa biết Nam

Ba Kè, trong GĐTTC, tập 1,

Kỳ có sông Láng Thé.

Nguyễn Tạo viết “Ba kỳ” (sic).

Aubaret, tr.238 viết:

(tr.76).

Lang Dè thay vì Láng Thé.

Prêk: sông

Kanlen sè: không có trong tự

Oknã: tiếng tâng để gọi đường

điển J.B.Bernard. Lại có:

quan, như tiếng ngài của ta.

K â n l â n g , s ă t k â n l â n g :

Decô: không có trong tự điển

bupreste, insecte. Sè: sêh: ngựa.

Miên Pháp J.B.Bernard, lại có: Tonlé kânlâng sè: sông có

Déchéă: force, puissance,

nhiều bọ chét cắn ngựa? Ta âm

vertu, thường dùng để dịch tiếng

Láng Thé.

nhà Phật: đại lực, đại đức, v.v.

Sông Long Hồ: đd., tên sông NV, Nguyên câu, thì không biết

chữ gọi Long Hồ Giang. (T.V.Ký).

dịch, vì sợ sai.

Cơ Me: Tonlé prêk oknà decô

Sông Long Hồ: đd., Long Hồ Giang.

(di cảo T.V.Ký) (tr.193 Malleret ( Bản Pháp văn theo Aubaret.

tr.229).

qua tr.197, lại viết Long Hồ: Lon

La rivière de Long Ho a

hòr, thuyết nào đúng?)

un cours très sinueux; elle est

Long Hồ Dinh: đd., một trong

large, ses eaux sont limpides

12 dinh, giang san chúa Nguyễn

et douces pendant les quatre

ở Đàng Trong, đối với giang san

saisons de l’année. De nombreux

chúa Trịnh ở Đàng ngoài, và do ýlots, tantôt éloignés, tantôt

Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát

rapprochés, tantôt élevés, tantôt

đặt ra năm giáp tý (1744). Một

d’un sol très bas, sont dans les

đoạn sử lại nói Long Hồ Dinh, do environs de cette rivière. Des

Nguyễn Cư Trinh lập và do vua

villages et des bourgs sont partout

Miên là Néac Tôn dâng đất Tầm établis sur ces ýlots, et il arrive Bào thuộc đất Thủy Chân Lạp

souvent que ces demeures sont

cho chúa Nguyễn vào năm đinh

cachées à la vue, comme si elles

sửu (1757).

étaient masquées par quelque

https://thuviensach.vn

548 TVTNMN

forêt. Des bassins naturels, plus

Sông Lớn: đd., tên của Tiền Giang, larges et plus profonds que le lit

khúc chảy ngang Mỹ Tho, chữ

ordinaire de cette rivière, lui ont

gọi Mỹ Tho Giang (PCGBCTVK

fait donner le nom qu’elle porte,

in năm 1875).

Long Ho (lac du dragon). Après

Sông Lũng Kỳ: đd., ở về hướng tây

avoir fait le tour de la citadelle,

tỉnh lỵ, núi xanh làm bình phong

le Long Ho se dirige vers le

nước bạc xen màu biếc. Buổi ban

nord, où il se mêle aux eaux du

sơ ông Mạc Cửu đến đây khai thác

Tiền Giang (fleuve antérieur). Il

đất hoang biến thành một giang

forme autour de la citadelle de

san cẩm tú, chiêu tập nhơn dân

Vĩnh Long comme un vaste fossé

tới làm nên cơ nghiệp lớn, ngày

naturel Sa largeur est de 49 tams

trước có một văn nhân Trung

et sa profondeur de 11.

Quốc tặng ba chữ “Hà Tiên Quốc”

Cette rivière va en diminuant

khiến có câu “hồ lô nhi tiếu”, nay et se dirigeant vers le sud-est;

lật địa đồ xưa của Aubaret để

elle finit, dans cette direction,

lại, thấy vẽ địa phận Hà Tiên

par manquer d’eau et se perdre.

ăn tới mé biển Bạc Liêu và đất

Sông Long Phụng: đd., thuộc tỉnh

Ba Xuyên (Sóc Trăng), bỗng giựt

An Giang, tên chữ Long Phụng mình không nên cười ai (cười

Giang ở bờ phía nam của Tiền người tháng trước, tháng sau

Giang, cách phía tây đạo Đông cười mình). (NKLTĐDC, tr.100

Khẩu hơn hai dặm; rộng 10 thước,

và tài liệu riêng). (Nên xem thêm

sâu 7 thước, khi nước lớn, đi tắt

GĐTTC, tập 1, tr.114).

qua rạch Dầu (Du Câu), giáp đến

(xem chữ “hồ lô nhi tiếu” ).

sông Sa Đéc, hai bên bờ ruộng Chuyện cũ nhắc lại, tương

vườn rất là sầm uất. (GĐTTC,

truyền rằng năm Ất vị (1715)

tập 1 tr.85)

niên hiệu Vĩnh Thạnh nhà Lê,

Rạch Dầu (Du Câu), Aubaret

nhằm đời Dũ Tông (1705-1729),

viết Diu Câu (GĐTC, tr.243).

tức trong Nam đời chúa Nguyễn,

Sông Long Xuyên: đd., xem Thoại

Hiếu Minh Vương, có giặc Cao Hà.

Miên vào đánh cướp Hà Tiên, Sông Lợi: đd., Lai Giang.

Mạc Cửu lui binh về Lũng Kỳ.

Ở đông bắc huyện Phước

Đêm ấy Mạc phu nhơn Bùi Thị

Khánh (Biên Hòa cũ), đầu nguồn

sanh Mạc Tông (Mạc Thiên

từ xã Bửu Chánh, chảy xuống Thệ

Tích), nghe nói giữa sông chỗ

Khê và chảy về đông đến sông thuyền đậu, hào quang chiếu

Xích Ram. Có nhiều thác đá, ghe

rực; thấy có một hình nhơn bằng

thuyền không qua lại được. ( Thệ

vàng 7 thước, sáng ngày truyền

Khê là khe để thề, vì dân ở đây có

quân sĩ đưa lên bờ, nhưng cả

tục lệ có điều gì không biện minh

ngàn quân mà chẳng đưa đi

được thì đưa nhau đến đầu khe

được tới đâu, sau phải để tượng

mà thề và thường có linh ứng).

bên bờ sông rồi xây chùa phụng

tự tại chỗ.

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

549

Mạc Thiên Tích sau này làm

Cambodge, Neac Ong Tham, alla

nên công nghiệp lớn, chức phong

demander des soldats à Siam

tổng binh trấn ngự Hà Tiên, tuy pour reconquérir son royaume.

không phải chức lớn, nhưng ông

Le général siamois marcha sur

tài kiêm văn võ, mười bài Hà

Hà Tiên et défit Mạc Cửu, qui fut Tiên thập cảnh, đủ làm tao đàn

obligé de s’enfuir à Long Ki.

nguyên soái để tiếng nhắc đời,

Le roi Neac Ong Tham entra

võ lực đủ làm trọng tài xử trí với

alors à Hà Tiên, qu’il livra au vua Cao Miên để đem lại cho chúa pillage. Au 4è mois, pendant

Nguyễn một vùng giang san “từ

l’été, l’armée de Mạc Cửu rentra

Péam đến Srè Ambel” , mở địa đồ

à Hà Tiên. C’est parce qu’aucun

ngày nay Aubaret in năm 1863,

préparatif n’était fait dans la

địa phận tỉnh Hà Tiên rộng lớn citadelle que les Siamois avaient

ăn từ ranh giới Cao Miên, từ rạch

pu ainsi s’en emparer et que

Giang Thành chạy tới tận mũi

Mạc Cửu, s’était vu contraint de

Cà Mau, ăn qua Vàm Tấn (Péam

fuir avec son armée. Les femme

Senn) và Ba Thắc (Sóc Trăng), vả

de Mạc Cửu, nommée Lâm (née

lại sở dĩ tùng phục chúa Nguyễn

à Đồng Môn, province de Biên ngoài Huế là để làm thế thần xỉ, Hòa), était enceinte; et, pendant

kỳ trung hiện ngang một trấn xa

la 7è nuit du 3è mois, elle mit

xăm, cầm mạng sống trăm dân và

au monde le petit Tôn. Pendant

làm cho dân được cảnh vỗ bụng âu

cette nuit, étant dans sa barque,

ca, bờ cõi so sánh lớn hơn Thụy Sĩ, au milieu de la rivière Long Ki

lớn hơn Monaco, há chẳng xưng

comme elle regardait autour d’elle

“Hà Tiên Quốc” được sao?

à la clarté des étoiles, elle aperçut

Sông Lũng Kỳ: đd., ở Hà Tiên. Bản un poussah (idole de la Chine)

Pháp văn của Aubaret, tr.281:

en or, long de 7 pieds. Cette idole

“La rivière Long Ki, située

resplendissait au fond de l’eau, où

dans l’ouest de la citadelle, est

elle était couchée. Le lendemain,

abritée par une longue montagne.

on voulut faire repêcher l’idole;

Lorsque Mac Cưu vint, dans

mais mille soldats des plus forts

ne purent la porter qu’à une très

le principe, s’installer comme

petite distance. On bâtit alors

mandarin du Cambodge, il trouva

une pagode sur le bord du fleuve,

ce lieu désert; mais il ne tarda

pour l’y placer.

pas à prendre des dispositions

Un mois après, Mạc Cửu,

telles qu’il s’y éleva un marché

étant rentré à Hà Tiên avec

autour duquel vinrent se grouper

son fils, s’occupa d’élever des

des Annamites, des Chinois, des fortifications solides pour

Cambodgiens et des Malais.

défendre la citadelle, qu’il mit

L’an ât vi, 25è année de

entièrement en état. Il établit

Hiên Tôn (1715) (1), au 2è

aussi différents postes sur les

mois du printemps, le roi du

ports et rivières.

https://thuviensach.vn

550 TVTNMN

Cependant le petit Tôn, étant

mất lọt xuống sông lớn không còn

encore fort jeune, donnait chaque

thấy nữa, và đất phù sa ấy thường

jour les preuves d’une intelligence

đi bồi chỗ khác, và dân trong Nam

extraordinaire; il lui suffisait de

có câu: “Đất bồi thì ở, đất lở thì

prendre un livre pour le lire et le

đi”, có ý nói đất đang bồi là quí

comprendre. Cette intelligence

địa, đất đang lở là đất suy sụp,

lui fut évidemment accordée par

không nên ở nữa.

l’intercession du poussah.

Làng Mỹ An Hưng đất gò có

Les annales du Cambodge

nhiều màu mỡ, đúng với danh là

disent que, l’an ki sửu (1709), le

“đất sét” thổ nghi là bí ngô bắp

roi cambodgien Thâm remonta

khoai đậu thuốc lá, ruộng vườn

sur le trône et qu’il y tyrannisa

đều tốt, cam quít ngọt có tiếng.

grandement le peuple. Mais

Sông Mỹ Lồng: đd., tên sông NV;

les habitants de Ba di sac lao

Mỹ Lồng Giang (PCGBCTVK).

ne voulant pas se soumettre

Cơ Me: prêk mi lôn (di cảo

à son autorité, se réunirent

TVK trong Le Cisbassac).

au commandant de Rach Tra

Ở về hướng đông sông Hàm

xiti et retournèrent se mettre

Luông, vào trong sông đi về hướng

sous l’obéissance du frère ainé

đông ba dặm, bờ hướng bắc thì

de Thâm, nommé Yêm. De son

gặp Chợ Bến Tre (Trúc Tân Thị),

côté le grand mandarin Con

còn chợ ở bờ hướng nam là chợ

But se retira dans les forêts.

Mỹ Lồng. Đi về đông năm dặm là

Les Cambodgiens en grand

vàm sông Phước Thành, tên nôm

nombre se réfugièrent du côté

là Cái Sẻ, hướng nam thì chảy de Gia Đinh.

xuống cửa biển Ba Lai. Vùng này 1) Dynastie des Lê; Diu Tôn,

buôn bán tụ hội đông, vườn cau

llè année; dynastie des Tsing,

cây đứng rậm rạp, quả lớn nên có

Khang Hi 54è année (1715).

danh là cau Mỹ Lồng.

Sông Mỹ An: đd., tục danh khác là

GĐTTC, tập 1, tr.78, viết

Đất Sét; Mỹ An Giang.

Mỹ Lung thay vì Mỹ Lồng và Ở làng nay gọi là Mỹ An

viết Phước Trạnh thay vì Phước Thạnh là dốt tiếng nói trong

Hưng, có lẽ sáp nhập với một Nam. (Tuy chữ viết Mỹ Long,

làng có chữ “Hưng” nên nay tên

nhưng phải đọc Mỹ Lồng mới

gọi làm vậy, còn tục danh Đất Sét

đúng giọng người bản xứ).

vẫn còn y.

Theo Aubaret, tr.234, sông

Sông ở về bờ phía nam của

cách Vĩnh Long về hướng đông

Tiền Giang. Ngay vàm có đất cát

130 dặm rưỡi, bề ngang 18 tằm

của một cù lao tên gọi Tiền Phù

và sâu 11 thước “pieds”.

(Nổi Trước) án hộ. Cách hướng Dịch từ chữ. - Srok Mi lôn:

tây đạo Đông Khẩu 56 dặm. Về

xứ của nàng tên Lôn. (Cũng như

hướng nam đi nữa thì vào ngọn

Srok Mi Sa là xứ của nàng có nước

cùng. Nay cù lao Tiền Phù đã lở

da thật trắng ( sa là trắng).

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

551

Ta mượn chữ mi lôn của Cơ

của Nguyễn Tạo dịch Hỗn Thủy

Me, đổi ra Mỹ Lồng, tuyệt diệu.

Giang, đều sai.

Mi: (không kể mi: vermicelle

Nếu gọi chữ, nên gọi theo T.V.

chinoise, mi sur: macaroni

Ký là Thủy Hiệp Giang.

chinois, hai chữ này, nước nào

Sông Nước Xoáy, c.g. Ngã ba nước

biết ăn mì, đều gọi một cách như

Xoáy : đd, Hồi Luân Thủy Giang

nhau, ta cũng thế.

(TVK).

Mi: 1) appelatif des femmes

Ở địa phận thôn Tân Long.

du peuple: danh từ để gọi phụ

Phía tây có rạch nhỏ thông với

nữ bình dân.

Thủ Ô, về hướng bắc 33 dặm

Mi krâmom: fille nubile: trinh

đến Sa Đéc, 71 dặm qua ngả tắt

nữ. Xưa có một tiểu thuyết nhan

Cường Oai (tục danh là Tắt Lai

là nàng Chăn Cà Mum hay tả sự

Vung), đến Cường Oai ra hậu tích nàng này, đã làm vang dội

Giang. Về ngả hướng tây 18 dặm

một thuở, đăng trong sách thuốc

qua ngả tắt Cường Oai chuyển

cho không của hiệu Nhị Thiên

giòng qua rạch nhỏ, trải qua Thủ

Đường, (Nguyễn Chánh Sắt ở Tân

Ô đến ngã ba giáp nước, về giọt

Châu soạn).

nước hướng bắc 6 dặm đến sông

2) Chef, patron, để chỉ người

Cái Tàu Thượng (Hội An Giang)

đầu dọc, như mi véat: sãi cả chủ

chảy ra Tiền Giang. Về giọt nước

chùa; mi srok: chef de village, hướng tây 71 dặm, đến Hậu

ông xã, người cầm đầu ở làng, mẹ

Giang. Ngọn nước quanh lộn giao

sốc. Tạm gọi lôn là tên tộc, không hội Tiền Giang và Hậu Giang.

dịch được.

Năm đinh vị (1787) buổi trung

Sông Mỹ Tho: đd., tên con sông ở

hưng, chúa Nguyễn đến ngự nơi

trước mặt tỉnh lỵ Mỹ Tho (Pháp

đây, đóng đồn để hiệu lịnh binh

đặt tòa tham biện tại đây), bắt

sĩ các nơi, thật là một nơi đất

nguồn từ sông Cửu Long, từ Nam có hình thắng vậy. (NKLTĐDC,

Vang chảy xuống, chia làm hai tr. 79).

nhánh lớn là Hậu Giang chảy

Trong bản dịch GĐTTC, tập

ngang Cần Thơ và Tiền giang 1, tr.84, Nguyễn Tạo không rành

chảy ngang Mỹ Tho thì gọi là sông tiếng địa phương và cứ coi theo

Mỹ Tho vậy.

sách dịch ra, nên Cái Tắt Lai

Tên Hán là Tho Giang, ít ai

Vung, ông dịch : Cái Dắt Lai dùng, duy một người lựa hiệu và

Phong, không ai hiểu là gì.

đổi chữ Tho ra chữ Thu, vì ông Sông Nước Xoáy : đd., tên sông NV;

sanh tại đây: ông Thu Giang.

chữ gọi “Hồi Luân Thủy Giang”

Sông Nước Lộn : đd., chữ là Thủy (T.V.K., PCGBC). Ngày nay có

Hiệp Giang (Theo Trương Vĩnh người dịch Hồi Oa Giang.

Ký) tên một con sông ở Biên Hòa.

Cơ Me : prêk tứk vil (di cảo Sách dịch của Thượng Tân

T.V.K trong Le Cisbassac).

Thị gọi Đảo Thủy Giang và sách (tứk : nước ; vil : chóng mặt, xây bồ bồ).

https://thuviensach.vn

552 TVTNMN

Trong bản dịch GĐTTC, tr. 85

Ly, đến sông Bồn rồi ra sông lớn tập 1, có nói năm Đinh vị (1787),

Hậu Giang” .

Nguyễn Ánh có dừng chơn trú ẩn

Một ông viết Ba Miễu Giồng

chốn Nước xoáy nầy.

Sao, ông nọ viết Giồng Miếu Ba Aubaret tr.242, viết :

Sao, ông nào sai ông nào trúng?

- Le ruisseau Hoi Lun,

Sông Nha Mân: đd., Nha Mân

vulgairement nommé Nước Xoay

Giang (T.V.K).

(Hồi Luân).

Sao y nguyên văn Aubaret, tr.

- la rivière Thu Ô là sông

240, để tiện đối chiếu:

Thủ Ô;

“Le Nha Vo s’amorce sur la

- le ruisseau Cương Oai Kinh,

rive sud du fleuve antérieur; il

vulgairement apppelé Cai Tac Lai

coule à l’ouest de la citadelle, à la

Phong là Kinh Cường Oai, tục

distance de 35 lis et est large de

danh là Cái Tắt Lai Phong;

29 tams et profond de 13 pieds. Le

- Ki Can et le Tong Diung:

cours de cet arroyo s’infléchit du

chưa biết dịch ra sao.

sud vers l’ouest; il parcourt alors

Sông Nha Mân: đd., tên sông NV,

une distance de 175 lis, pendant

chảy ngang Cái Tàu Hạ (Sa Đéc).

laquelle il donne naissance aux

chữ gọi Nha Mân Giang (TVK)

petits arroyos Tam Miêu, Tiêu

Cơ Me: prêk okna mẵn (di cảo

Chang, Tra Chiêt, Chư Ba et Cam

TVK tr. Le Cisbassac).

Phu li; il parvient alors au Phon

( Nha Mân, có tiếng là có gái

Giang, qui sort de cours de fleuve

nhan sắc, vì xứ sông trong nước

postérieur.

ngọt, ngày xưa còn là đất đất

De nombreux Annamites ont

Miên, tuyển con mái cho vua

nouvellement cultivé ces lieux et

thường chọn gái Nha Mân).

y ont semé des champs et planté

Ở về hướng nam của Tiền

des jardins.

Giang, cách hướng đông tỉnh lỵ

O. Aubaret viết:

180 dặm, chuyển qua hướng nam

Nha Vo thay vì Nha Mân

175 dặm trải qua Ba Miễu (Tam

Tam Miêu - - Ba Miễu

Miếu), Giồng Sao, Trà Két (Kiết),

Tra Chiêt - - Trà Két (Kiết)

Đồ Bà, Cam Phù Ly, các rạch nhỏ

theo Thượng Tân Thị

đến sông Bồn hay Bùn, chảy ra Tiêu Chang

giòng lớn Hậu Giang(NKLTĐDC,

Chư Ba - - Đồ Bà (T.T.T. và

tr.77).

Ng.Tạo)

Câu nầy trong bản dịch

Phon Giang - - sông Bồn (Ng.

Nguyễn Tạo (GĐTTC, tập 1 tr. 83)

Tạo)

viết: “Ở bờ phía nam Tiền Giang,

Cam Phu Li - - Cam Phù Ly

cách phía tây trấn 35 dặm, rộng

(T.T.T và Ng.T).

29 tầm, sâu 13 th. Theo phía nam

Sông Phước Trạnh (viết theo

chuyển lên phía tây 175 dặm,

Nguyễn Tạo, GĐTTC, tập 1, tr.

qua các ngòi nhỏ Giồng Miếu Ba

78) trong quyển NKLTĐDC do

Sao, Trà Cát, Đồ Bà, Cam Phù

T.T.T. dịch, không nói về sông nầy, https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

553

còn Aubaret, 234 lại viết arroyo

thiếu cái chấm nách ở chữ mộc

Phươc Tanh, vulgairement appelé

và đọc cạy. Vậy đây là cái bát và

Cai Sai. Tôi không dám chấm

cái cạy. (L.T.X. ĐNVT 12).

dấu, sợ sai lầm thêm tai hại.

Sông Quang Hóa: đd.,

Theo Aubaret thì rạch Phước

Le Quang Hóa est situé sur

Tanh nầy ở về đông cách 5 dặm

le cours supérieur du Tuan An et

Mỹ Lồng, bề ngang ba tầm, sâu độ

dans l’ouest de la citadelle, à la

hai tầm, trổ ra cửa Ba Lai.

distance de 160 lis et demi. Un

Sông Quang Hóa: đd., Quang Hóa

poste de surveillance est établi

Giang (PCGBCTVK).

sur la rive nord du fleuve (Quang

Ở về ngọn thượng lưu sông

Hoa). Ce lieu est habité par des

Thuận An, cách hướng tây tỉnh

Annamites, des Chinois et des

lỵ 160 dặm (Pháp đặt nơi đây

Cambodgiens, dont les maisons

làm tòa tham biện Trảng Bàng).

sont mêlées et qui tous vivent

Thủ sở về hướng bắc sông có tuần

de leur industrie; là aussi est

tỵ. Ngọn thượng lưu 24 dặm, đến

une fortification habitée par le

vàm Khê Lăng, lại 91 dặm đến

collecteur d’impôts.

đồn Quang Phong, trên hướng

Cette fortification sert

tây ngọn nước chia làm hai ngả:

également pour surveiller la

hướng bắc gọi là ngọn cùn 100

frontière.

dặm, tục danh là Ngã Bát, hướng

Le Quang Hoa après un

tây ngọn cùng 150 dặm, tục danh

cours de 24 lis et demi, parvient

Ngã Cạy. (NKLTĐDC, t44).

à l’amorce du Khé Lang, et 91

S ô n g Q u a n g H ó a ( x e m lis et demi plus loin il arrive au

ĐNNTCLTNV, tập thượng, tr.

poste de Quang Phong; c’est là

64, Ng. Tạo dịch): “Sông Quang qu’est réellement la séparation

Hóa... chi bắc tục gọi là Cái

du royaume du Cambodge

bát... chi tây tục gọi là Cái gậy...”

avec l’empire d’Annam. C’est

(tr.64).

par ce poste que passent les

envoyés cambodgiens quand

Nếu không thấy chữ Hán hay

ils apportent le tribut. Les

nghe đọc riêng từng chữ thì người

deux bords de cette rivière sont

ta lầm tưởng đây là “cái bát” (cái

extrêmement boisés, et malgré

chén) và “cây gậy).

cela on les a nouvellement mis

Trong Nam, đi thuyền ban

en culture. Le cours supérieur

đêm, hễ thấy đàn ghe phía trước

de Quang Hoa, qui se dirige

đi ngược lại thì hai bên hô to bảo

vers l’ouest, se divise en deux

nhau “Bát” (lách mũi qua hữu) branches: la branche du nord,

hoặc “cạy” (kéo mũi qua tả) cho

vulgairement appelée Cái Bát,

hai ghe khỏi đụng nhau.

se perd, après un cours de plus

Chữ nầy không phải tả mộc

de 100 lis au nord, dans la forêt

hữu kị, đọc ra gậy, mà là tả thủ

du Quang Hoa; la branche de

(xóc) hữu kị, khác chữ trên vì l’ouest, vulgairement nommée

https://thuviensach.vn

554 TVTNMN

Cái Cạy, se perd dans les terres

de ce fort se voient encore de nos

après un cours de plus de 150 lis

jours.

à l’ouest; elle se rend également

Le Tra Giang est situé dans

dans la forêt du Quang Hoa, qui

le sud-est de la citadelle à la

occupe tout ce vaste espace de

distance de 125 lis.

terrain. (Aubaret p.192).

Après un cours de 3 lis et

1) rạch Gò Công et rạch lá.

demi au nord-ouest, il parvient à

(xem thẻ Sông Tra).

l’ambranchement (aux trois bras)

2) Le Sông Trà, d’après cette

de Khong Thuoc Nguyen (1). A

description, serait aussi le Rạch

partir de ce point de bifurcation,

Lá. Ces deux appellations sont et après un cours de 34 lis à

très usitées.

l’ouest, l’un des bras se rend au

Khong Thuoc Nguyen Khổng

marché de Gò Công.

Tước Nguyên.

Le Sông Tra (2) ayant

Diưa Diep: sông Giả Điệp

parcouru une nouvelle distance

(NKLTĐDC, Dịch sơ cho gọn. -

de 8 lis, arrive aux trois bras

Tra Giang hay Sông Tra đổ vào de Diưa-Diep. A partir de cet

sông Hưng Hòa. Trên bờ phía bắc

embranchement, et après un

còn một đồn nay còn thấy dạng

cours de 4 lis et demi encore

xây từ năm Mậu Thân (1788).

dans le sud, l’arroyo se rend au

Chảy tới giồng Khổng Tước (Gò

marché de Diưa Diep; il parcourt

Công) sông chia ba nhánh, đó

une nouvelle distance de 14

là Sông Tra, Rạch Gò Công và lis et parvient aux trois bras

Rạch Lá.

de Thuoc Lang et de Ca Hon,

Muốn khỏi lầm lộn, đề nghị

avec lesquels il mêle ses eaux.

gọi:

(Aubaret, p.205).

Sông Tra nầy là Sông Tra

Sông Sa Đéc: đd., tên sông NV; Rạch Lá (đủ bốn chữ), chừa danh

chữ gọi Sa Đéc Giang (TV Ký) và

từ Sông Tra hay Tra Giang để

đừng gọi theo ai là Sa Giang vì dễ

gọi Sông Tra kia (xem Sông Tra lầm với Sa Hà trên Phước Long, khác nữa).

Biên Hòa.

Sông rạch lá: đd., Tra Giang.

Cơ Me: Tonlé phsar dèk (di cảo

Le Tra Giang ou Song Tra, T.V.K trong Le Cisbassac).

s’amorce sur la rive ouest et dans

( Tonlé sông; phsar: chợ; dèk: le cours inférieur du Hưng Hoa.

sắt. Chợ bán sắt.

Son amorce est large de 57 tams

Sa Hà: đd., trên sông Phước Long, et profond de 31 pieds.

ngày xưa nơi bãi cát có bắc một

Sur la rive septentrionnale

cầu gỗ nối liền hai bờ sông. Năm

de l’amorce fut construit un fort

Đinh Mão (1748) đời Thế Tôn dans une position bien fortifiée,

(Lê Hiển Tôn) có tên Lý Văn l’an Mậu Thân (1788) durant le

Quang, gốc người Phước Kiến, règne de Gia Long. Les vestiges

đến đây, tụ tập trên ba trăm đồ

https://thuviensach.vn

VƯƠNG HỒNG SỂN

555

đảng, xưng Đại Phố Vương, cử

Les habitants sont riches et heureux.

tên Hà Cự làm chủ tướng, lựa Le fort de Dong Khau Dao (2) est

hai tả hữu phó tướng rồi dậy

situé dans le sud. Les boutiques

giặc đánh chiếm thành Biên Hòa,

du marché sont extrêmement

sát hại khâm sai là Nguyễn Cư

nombreuses et serrées l’une

Can và đốt chiếc cầu nầy, sau contre l’autre; les barques

không ai tu bổ lại (Đầu phía

abondent en ce lieu. C’est, de

nam chỗ nầy sau có cái bến đò

toute la province, la partie la plus

đưa qua chợ Bình Tiên, khi Tây habitée, la plus peuplée.

Sơn vào chiếm, đóng đồn ở đây,

A gauche de Sa Dec est le lieu dit

nên nay còn lại danh “Chợ Đồn”

Tien Pho, qui dépend du territoire

( Aubaret, tr. 158, Thượng Tân du village de Tan Qui Dong; c’est

Thị, NKLTĐDC, tr.22).

un endroit aussi paisible et aussi

Sông Sa Đéc: đd., Sa Đéc Giang (Sao bien abrité que l’intérieur de la

y nguyên văn Aubaret tr. 241 để

bouche (abritée par les lèvres)...

cho thấy sự quan trọng của tỉnh

Là on ne trouve pas de vase, elle

lỵ nầy trong thế kỷ XIX đã qua):

est remplacée par de beau sable

“La rivière de Sa Dec s’amorce sur

blanc; là le vent est doux et

la rive sud du fleuve antérieur et

agréable.

est large de 42 tams et profonde

Les bateliers ne manquent jamais

de 28 pieds; elle coule à l’ouest

d’aller mouiller dans cet excellemt

de la citadelle, à la distance de

port, où le cri fatigant de la

56 lis et demi, A la distance de

grenouille n’est jamais entendu.

4 lis (après l’amorce), et sur la

rive sud (de Sa Dec), s’amorce

C’est, à cause de tant de qualités

l’arroyo Cai Son, large de 9 tams

que ce lieu est nommé Tien, c’est-

et profond de 10 pieds. Sur cet

à-dire Génie.

arroyo est un pont qui conduit

A droite de Sa Dec est l’ilot de Phong

au marché de Sa Đec. Après un

Nga, qui l’enveloppe à la manière

cours de 7 lis et demi dans le

d’une fortification. Ce territoire

sud-ouest, le Cai Son parvient

de Sa Dec est, en somme, bien

au Nhị Nương, qui se divise

fermé, bien entouré, solide et d’un

en deux branches. Le peuple a

accès difficile (pour des ennemis

construit sur l’eau, en ce point

qui voudraient l’attaquer). La

de bifurcation, un grand nombre

rivière de Sa Dec, après un cours

de demeures qui laissent aux

de 33 lis au suduest, parvient au

barques un étroit et difficile

Du Cao, qui s’amorce sur sa rive

passage.

ouest. Elle rencontre aussi le Nhi

L’eau de la rivière de Sa Dec est pure,

nương, qui s’amorce sur sa rive

limpide et douce; les bords en sont

est, et plus bas, le Sa Nhơn, ce

couverts de nombreuses cultures

dernier arroyo s’amorce sur sa

et de beaux jardins.

rive ouest.

https://thuviensach.vn

TỰ VỊ TIẾNG NÓI MIỀN NAM

VƯƠNG HỒNG SỂN

Chịu trách nhiệm xuất bản:

LÊ HOÀNG

Biên tập:

QUÁCH THU NGUYỆT

Vẽ bìa:

Sửa bản in:

HÀ YÊN

nhà xuất bản tRẺ

161B, Lý Chính Thắng - Quận 3 - Thành phố Hồ Chí Minh https://thuviensach.vn

Document Outline

- Tu vi tieng noi mien Nam 1

- Tu vi tieng noi mien Nam 2

- Tu vi tieng noi mien Nam 3

- Tu vi tieng noi mien Nam 4

Table of Contents

Tu vi tieng noi mien Nam 1

Tu vi tieng noi mien Nam 2

Tu vi tieng noi mien Nam 3

Tu vi tieng noi mien Nam 4