https://thuviensach.vn

TABLE OF CONTENTS

Hố thẳm của tư tưởng

Mở đầu Đặt lại căn nguyên tư tưởng hôm nay

Chương nhất - Triết và tính

Chương hai - Tượng và tính

Chương ba - Ái và tính

Chương tư - Thơ v{ tính

Chương năm - Hoạ và tính

Kết luận - Mở ra sứ mệnh của hố thẳm

Phụ lục

Đi vòng quanh Hố thẳm

I. Dịch hoá pháp về hố thẳm Trong tư tưởng Trung Quán Luận

II. Hố thẳm của ý thức mới

III. Biểu tượng về hố thẳm trong tư tưởng Nâgârjuna

IV. Bóng tối của hố thẳm

V. Hố thẳm của chiến tranh quê hương

VI. Hố thẳm của chân lý

VII. Henry Miller

Hố thẳm siêu hình học Phá hủy tư tưởng Heidegger[2]

Phần mở đầu

A. Hố thẳm siêu hình học

B. Chính nghĩa của sự phá hủy

Chia sẻ ebook : http://downloadsach.com/

Follow us on Facebook : https://www.facebook.com/caphebuoitoi

https://thuviensach.vn

LỜI MỞ ĐẦU VỀ LẦN TÁI BẢN THỨ BA

Quyển Hố thẳm của tư tưởng n{y đ~ đ|nh dấu một giai đoạn của người viết, một giai đoạn phủ nhận triệt để. Sau sự phủ nhận triệt để này là Sự im lặng của Hố thẳm.

Không thể n{o đọc Hố thẳm của tư tưởng m{ không đọc Im lặng hố thẳm mà không thấy Hố thẳm của tư tưởng.

Lần tái bản thứ ba n{y, người viết đ~ tự tiện xoá bỏ bài viết về luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Trung vì b{i ấy chỉ có tính c|ch giai đoạn và nhất là chỉ có tính c|ch tượng trưng. Sau sự

tượng trưng l{ Thực Tại viết hoa và Thực Tại bắt chéo.

Vỗ cánh bay chín từng trời cao ngất.

(Hàn Mặc Tử)

Tôi mở đầu Hố thẳm của tư tưởng với Hàn Mặc Tử. Đ|ng lẽ Hàn Mặc Tử viết quyển này, vì Hàn Mặc Tử l{ người duy nhất đ~ sống trong Hố thẳm của Tư tưởng bằng chính hơi thở, m|u, nước mắt, thân thể và linh hồn. Thơ của Hàn Mặc Tử l{ Tư tưởng của Hố thẳm; thi ca v{ tư tưởng đều bắt đầu và chấm dứt nơi Hố thẳm; thi ca bay về Hố thẳm bằng cánh phượng ho{ng; Tư tưởng bay về Hố thẳm bằng c|nh chim ưng. Chim ưng v{ chim phượng ho{ng bay lượn vòng nhau, giao cấu nhau giữa mống cầu vồng bảy sắc và khai sinh ra một bồ c}u m{u đen chưa từng xuất hiện trên đời.

Phạm Công Thiện

Paris, ngày 22/VI/1966

https://thuviensach.vn

MỞ ĐẦU

ĐẶT LẠI CĂN NGUYÊN TƯ TƯỞNG HÔM NAY

Hố thẳm của tư tưởng l{ Uyên tư. Tư tưởng hôm nay v{ tư tưởng ngày mai phải là tư tưởng về Hố thẳm. Con đường đi đến Hố thẳm l{ con đường của Thể và Tính; tính thể của thể tính là thể dụng; thể dụng là triết, tượng, |i, thơ v{ hoạ, phương trời của thể dụng là Hố

thẳm, vì tư tưởng phải hủy tư tưởng, thể dụng phải phá hủy thể dụng để đi về thể tính của Hố thẳm, tức là uyên mặc, có nghĩa l{ niềm im lặng của Hố thẳm; đó cũng l{ con đường của tư tưởng Việt Nam mà Tính mệnh đ~ bừng sáng từ thời Lý qua những thiền sư Việt Nam cho đến Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du và Trần Cao Vân; nhất l{ đến bây giờ, tính mệnh ấy đ~ hực sáng một cách bi tráng với máu lửa ngút trời của quê hương, mở phương trời cam go đi đến Hố thẳm, Hố thẳm của triều dương hay tịch dương: một câu hỏi đ~ được đặt ra và tất cả câu trả lời đ~ nằm trong niềm im lặng mênh mang của Tính mệnh.

https://thuviensach.vn

CHƯƠNG NHẤT - TRIẾT VÀ TÍNH

Trở lại tính thể của triết lý v{ tư tưởng

1.

Triết lý là gì? Chính câu hỏi này là một câu hỏi về một câu hỏi; bởi vì triết lý là một câu hỏi v{ khi nói “Triết lý l{ gì?” thì đ~ hiện lên một câu hỏi thứ hai rõ r{ng hơn: “l{ gì?”.

“L{ gì?” l{ c}u hỏi làm sáng tỏ câu hỏi ẩn tiềm trong “triết lý”. Trong “triết lý” chứa đựng một câu hỏi đen tối. Câu hỏi đen tối là câu hỏi nằm trong bóng tối như một người nằm trong gian phòng tối mà không bật đèn. C}u hỏi s|ng l{ bóng đèn, nghĩa l{ |nh s|ng; |nh s|ng l{m sáng tỏ những gì nằm trong tối. Chữ “triết lý” trong c}u hỏi “triết lý l{ gì?” l{ bóng đèn, l{

|nh s|ng khi nó đứng và hiện diện trong những chữ khác, trong tất cả những chữ khác; nhưng khi chữ “triết lý” đứng chung với chữ “l{ gì?” như c}u hỏi “triết lý l{ gì?” thì lập tức chữ “triết lý” trở th{nh đen tối và chữ “l{ gì?” hiện diện với tất cả huy hoàng sáng rực của

|nh điện. Trong câu hỏi “triết lý l{ gì?”, chữ “triết lý” l{ c}u hỏi đen tối; còn chữ “l{ gì?” l{

câu hỏi sáng tỏ; câu hỏi “l{ gì?” l{m sáng tỏ ý nghĩa đen tối của danh từ “triết lý”: ý nghĩa đen tối của danh từ “triết lý” l{ c}u hỏi; “l{m triết lý” l{ l{m c}u hỏi; “học triết lý” (gọi tắt là triết học) là học câu hỏi hay học đặt câu hỏi; “triết gia”, “triết nh}n”, “nh{ triết học” “con người triết học” l{ những danh từ để gọi con người mà thể tính của họ l{ đặt câu hỏi – nói một cách khác là tra vấn và cật vấn. Người làm triết lý l{ người hỏi cung, người tra khảo.

Người làm triết lý l{ con người chỉ biết hành hạ tra tấn. Tra tấn, đ|nh đập, đổ nước v{o mũi, đ}m kim v{o đầu ngón tay là những hình thức tế nhị của một câu hỏi.

Triết lý xuất hiện từ lúc nào? Từ lúc bắt đầu có ngôn ngữ. Con người chỉ được gọi là người khi n{o con người biết nói; con người biết nói l{ con người biết nghe (câm thì phải điếc, mặc dù điếc không bắt buộc phải câm). Nói là nghe; nói là hỏi; hỏi là trả lời. Lúc con người biết nói là lúc triết lý xuất hiện; vì biết nói là biết hỏi; hỏi là triết lý. Đứng trước sự

vật, con người nguyên thủy bắt đầu ngạc nhiên. Chính sự ngạc nhiên tạo ra ngôn ngữ, thi ca và triết học; chính sự ngạc nhiên sinh ra tư tưởng (Aristote đ~ ý thức được sự ngạc nhiên là câu hỏi. Sự ngạc nhiên xuất hiện cùng lúc với ý thức và ý thức có nghĩa l{ hỏi. Hỏi thì phải hỏi về; vì nếu không hỏi về thì không phải là hỏi, nghĩa l{ không phải là ý thức. Hỏi là triết lý; hỏi về sự hỏi này là triết học; triết học là hỏi về triết lý, mà nói gọn l{ “Triết lý l{ gì?”.

“Triết lý là gì?” l{ hỏi về sự hỏi, nghĩa l{ c|i “L[ GÌ? ấy l{ gì?” nói gọn l{ “L[ GÌ? l{ gì?”. Như

vậy ý thức quay lộn lại ý thức; ý thức về ý thức hãy là ý thức tự hỏi ý thức. Nói khác, triết lý là ngạc nhiên; triết học là ngạc nhiên về sự ngạc nhiên này.

Triết lý là hỏi; triết học là hỏi về hỏi; trong chữ triết khi chiết tự, ta thấy có chữ khẩu; khẩu là miệng, miệng dùng để nói; nói là hỏi (và trả lời). Không bao giờ trả lời nếu không ai hỏi. Chỉ trả lời là khi có hỏi đi trước. Triết lý là hỏi; khoa học là trả lời. Khoa học l{ gì? Đ}y l{

câu hỏi: khoa học không thể trả lời câu hỏi này, bởi vì đ}y l{ c}u hỏi về khoa học; mà bản chất của khoa học là chỉ trả lời; mà trả lời thì chỉ trả lời khi người khác hỏi; khoa học không thể hỏi khoa học, vì hỏi khoa học là phản bội khoa học, là không phải khoa học. Phận sự

triết lý là hỏi; phận sự khoa học là trả lời. Người ta thường nói: Hỏi tức là trả lời. Câu ấy có nghĩa l{ triết lý bao trùm cả khoa học. Triết lý là bóng tối; khoa học là một ngọn đèn cầy yếu https://thuviensach.vn

ớt; bóng tối vây phủ ngọn đèn, nhưng bóng đèn leo lét bắt đầu chiếu rọi ánh sáng yếu ớt lên không gian. Ánh sáng trả lời bóng tối. Bóng tối kêu gọi ánh sáng; bóng tối hỏi, ánh sáng liền trả lời. Ánh sáng chỉ là ánh sáng là nhờ vào bóng tối; ngược lại, bóng tối không thể nhờ vào ánh sáng; vì nếu bóng tối là nhờ vào ánh sáng thì ánh sáng sẽ phá hủy bóng tối và bóng tối sẽ không còn gọi là bóng tối nữa. Bóng tối là bóng tối, nhưng |nh s|ng chỉ là ánh sáng là nhờ

bóng tối; mặt trời chỉ là mặt trời là nhờ nằm trong không gian đen tối vô tận.

Triết lý là hỏi.

Triết học là hỏi về hỏi.

Khoa học là trả lời câu hỏi của triết lý, nhưng không thể trả lời về câu hỏi về câu hỏi; vì nếu trả lời về câu hỏi về câu hỏi, thì sẽ bị triết lý hỏi về câu trả lời của khoa học về câu hỏi về câu hỏi; lúc bấy giờ khoa học lại trả lời nữa; nhưng c}u trả lời này lại bị hỏi nữa. Cứ như

thế m{ đi m~i, từ hỏi đến trả lời, từ trả lời đến hỏi, cho đến vô tận, vô cùng không bao giờ

dứt được, áp dụng infinitum.

Như thế cả triết lý và khoa học đều rơi v{o ngõ cụt, ngõ bí, không lối thoát.

Nhưng triết lý vẫn cao hơn khoa học là có thể đặt lên một câu hỏi về chính ngõ cụt này, về chỗ sơn cùng thủy tận này; triết lý đặt câu hỏi về Hố thẳm vô cùng này. Lúc bấy giờ khoa học không thể trả lời được nữa v{ đ{nh chịu thất bại đầu h{ng; đang lúc đó, triết lý đặt lên câu hỏi, chờ mãi mà không thấy khoa học trả lời được; đau đớn tuyệt vọng qu| đến nỗi chịu không nổi, triết lý liền im lặng và nhảy xuống Hố thẳm, lúc bấy giờ chính là lúc giải thoát.

Khi giải thoát rồi có còn trả lời hay không, thì con người không được biết, vì chỉ khi n{o đ~

giải thoát rồi thì mới biết được.

Nhưng giải thoát thì im lặng; tất cả những con người giải tho|t đều là những con người im lặng. Vì thế câu hỏi tối hậu của triết lý không còn được trả lời; thế cho nên triết lý mới quay lại hỏi chính sự hiện diện của mình; triết lý quay lại hỏi triết lý, hỏi về chính câu hỏi của mình, khi đó thì triết học xuất hiện; vì triết học là hỏi về triết lý. “Triết lý l{ gì” l{ một câu hỏi của triết học. Nhưng khi hỏi: “Triết học l{ gì?”; c}u n{y có nghĩa l{: c}u hỏi triết lý là gì là gì vậy? Như thế, triết học có nghĩa l{ sự ngạc nhiên của chính triết lý; còn bây giờ sự

ngạc nhiên của chính triết học thì gọi tên là gì? Có thể gọi là tôn giáo.

Triết lý là sự ngạc nhiên;

Triết học là ngạc nhiên về sự ngạc nhiên trên;

Tôn giáo là ngạc nhiên về sự ngạc nhiên của triết học về sự ngạc nhiên của triết lý.

Như trên chúng ta thấy mức thang giá trị đi từ dưới lên trên, thấp nhất là triết lý, bậc thang thứ hai là triết học và bậc thang thứ ba l{ tôn gi|o; do đó tạm kết luận là tôn giáo cao hơn triết học và triết học cao hơn triết lý.

Nhưng sự thực không phải dễ d{ng như đ~ trình b{y. Bởi vì triết lý là sự ngạc nhiên; vì thế triết lý lại có thể ngạc nhiên về sự có mặt của tôn gi|o nghĩa l{ triết lý có thể đặt câu hỏi, và câu hỏi của triết lý về tôn giáo chính là sự ngạc nhiên của tương lai về sự ngạc nhiên tôn giáo về sự ngạc nhiên của triết học về sự ngạc nhiên của triết lý. Do đó, từ mức thang thấp nhất là bậc thang thứ nhất, triết lý lại leo lên bậc thang thứ tư, nghĩa l{ bậc thang cao hơn bậc thang thứ ba l{ tôn gi|o. Trong giai đoạn này, mặc dù triết lý ở nơi bậc thang cao nhất là bậc thang thứ tư, nhưng chưa hẳn là mọi sự đ~ thanh to|n xong, vì triết học lại bước lên bậc https://thuviensach.vn

thang thứ năm v{ ngạc nhiên về triết lý, như thế nói cho rõ nghĩa l{ ở bậc thang thứ năm này triết học là sự ngạc nhiên của triết lý về sự ngạc nhiên của triết học về sự ngạc nhiên của triết lý.

Đến đ}y, tôn gi|o lại vội leo lên bậc sáu và ngạc nhiên về sự ngạc nhiên của triết học bậc năm; do đó có thể định nghĩa d{i dòng tôn gi|o l{ sự ngạc nhiên về sự ngạc nhiên của triết học về sự ngạc nhiên của triết lý về sự ngạc nhiên của tôn giáo về sự ngạc nhiên của triết học về sự ngạc nhiên của triết lý.

Như thế, chúng ta thấy sự ngạc nhiên đi từ tôn gi|o đến triết học rồi đến triết lý rồi từ

triết lý lại ngược lại tôn gi|o đến triết học rồi lại đến triết lý, vân vân.

Nói theo toán học thì:

1. Triết lý là sự ngạc nhiên

2. Triết học là sự ngạc nhiên 2

3. Tôn giáo là sự ngạc nhiên 3

Đó l{ giai đoạn biện chứng thứ nhứt; đến giai đoạn biện chứng thứ hai: 1. Triết lý là sự ngạc nhiên 4

2. Triết học là sự ngạc nhiên 5

3. Tôn giáo là sự ngạc nhiên 6

Rồi đến giai đoạn biện chứng thứ ba:

1. Triết lý là sự ngạc nhiên 7

2. Triết học là sự ngạc nhiên 8

3. Tôn giáo là sự ngạc nhiên 9

Nếu gọi tắt 3 giai đoạn biện chứng pháp là A, B, C và gọi tắt triết lý là T L; triết học là T

H; tôn giáo là T G và sự ngạc nhiên là N N thì ta có những phương trình như sau: 1. Giai đoạn biện chứng A:

TLa = NN THa = NN2 TGa = NN3

2. Giai đoạn biện chứng B:

TLb = NN4 THb = NN5 TGb = NN6

3. Giai đoạn biện chứng C:

TLc = NN7 THc = NN8 TGc = NN9

Triết lý là hỏi.

Triết học là hỏi về hỏi.

Tôn giáo là hỏi về hỏi về hỏi.

Không hỏi tức là im lặng; im lặng có nghĩa l{ tiêu hủy triết lý, triết học, tôn giáo và nhảy tung xuống Hố thẳm để giải thoát.

Chỉ khi con người không còn nói nữa, không còn hỏi nữa v{ cũng không còn trả lời nữa thì con người mới giải phóng được giới hạn của thể phận l{m người để siêu hoá bản thể.

Hỏi có nghĩa l{ siêu ho| thú tính trong con người: nhưng từ hỏi đến im lặng thì chính sự

im lặng ấy siêu ho| nh}n tính. Con người đi từ man rợ để đến nhân bản, nhưng từ nhân bản con người bước đến siêu nhân bản. Siêu nhân bản là im lặng. Nhưng siêu nh}n bản tự hỏi https://thuviensach.vn

chính bản vị của siêu nhân thì lúc bấy giờ siêu nhân bản đ~ tự siêu ho| để đến thần bản và cứ thế mãi, hỏi rồi im lặng, im lặng rồi hỏi, để rồi đi đến sự im lặng tuyệt đối. Sự im lặng tuyệt đối ấy l{ Đạo trong Thiền tông và Lão Trang.

Những dòng trên cũng đồng thời làm sáng tỏ ý nghĩa đen tối của câu này trong quyển Also sprach Zarathustra của Nietzsche: “Con người là cái gì phải được vượt lên”.

Khi Wittgenstein nói rằng: “Phải im lặng những gì người ta không thể nói được” (Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen) (cf. Ludwig Wittgenstein, Logisch-philosophische Abhandlung, 1921).

Khi nói thế thì Wittgenstein đ~ hủy diệt nội dung và bản chất của triết lý và triết học và tôn giáo – như thế con người không còn ngạc nhiên nữa, mà phải im lặng và chính sự im lặng này dọn đường đưa đến sự thể nhập bên trong sự ngạc nhiên: lúc bấy giờ con người không còn đứng trước sự ngạc nhiên như l{ đứng trước một đối vật (hiểu theo nghĩa Gegenstand); lúc bấy giờ con người và sự ngạc nhiên không còn kh|c nhau, con người trở

về sự ngạc nhiên, con người là ngạc nhiên. Sự ngạc nhiên trở lại nguyên thể và không còn gọi là ngạc nhiên nữa m{ l{ Đạo, tức là Nguyên nguyên (Ursprung) mà sự ngạc nhiên đ~

tho|t ra để xuất hiện trên đời. Chữ da trong Dasein của Heidegger chính là sự ngạc nhiên, ngạc nhiên vì thấy mình ở đó (Befindlichkeit).

Con người chợt thấy mình là Dasein và sự vật chung quanh là Zuhandensein hay Vorhandensein. Không có sự ngạc nhiên sẽ không có sự hốt hoảng quằn quại xao xuyến (Angst) và không có Angst thì sẽ không tìm được dấu vết để lần mò quờ quạng trở về Sein, tạm dịch ra chữ Việt l{ Tính (nghĩa của chữ Tính này nằm trong chân trời tư tưởng Trung Hoa).

Khi hỏi thì phải trả lời.

Mà khi trả lời thì chỉ trả lời bằng 4 phạm trù:

1. Trả lời

2. Không trả lời

3. Vừa trả lời vừa không trả lời

4. Không trả lời m{ cũng không không trả lời.

Nội dung của mỗi câu trả lời đều nằm trong những phạm trù này: 1. hiếu kỳ

2. xác tín

3. dò xét

4. kêu gọi

5. van xin

6. giải trí

mỗi một câu hỏi đều chứa đựng một Weltanschauung (thế giới quan) m{ người hỏi thường khi không ý thức được ý thức hệ của chính mình.

Âm nhạc không phải là hỏi và trả lời mà là nói ngôn ngữ nguyên thủy (Ursprache). Tất cả nghệ thuật cao siêu đều nói ngôn ngữ ban đầu.

https://thuviensach.vn

Con người hay đặt câu hỏi l{ con người muốn chạy trốn giới hạn tính cảnh (những Grenzsituationen, như l{ sự chết, sự đau khổ, sự chiến đấu, v.v.). Nhưng không hỏi thì không còn là người. Heidegger nói: “L’essence du Dasein réside son existence” (Das Wesen des Daseins liegt in seiner Existenz). Phải nói như vầy mới tối hơn v{ trung tính hơn: “Das Wesen des Daseins liegt in seiner Frage”.

Bản chất của hiện hữu là hỏi, vì thế hỏi tức là siêu hoá.

 Questinner, c’est transcender

 Seinterroger, c’est se surmonter, se dépasser, se transcender.

K. Jaspers: “Philosopher, c’est transcender” (cf. Rechenschaft und Ausblick, Munich, 1951).

Mỗi một câu hỏi đều là sự tiềm ẩn, che giấu, giữ kín, hàm ý, hàm súc (implication) mà con người bị hỏi phải mở phương trời bằng cách giải thích (explication) đem ra ngo{i (EX) cho được rõ ràng.

Sein của Heidegger ẩn náu trong một câu hỏi thông thường hằng ngày của mọi người; nhưng nếu con người biết phóng ra ngo{i đi tới đằng trước mình theo nghĩa EX trong chữ

Existenz của Heidegger thì có thể đưa Sein ra ngoài sự tiềm ẩn – mở m{n, Alethein, để cho SEIN lột truồng ra.

Những câu hỏi thông thường hằng ng{y đ~ đi xa v{ quên l~ng Sein bởi vì con người bị

ràng buộc trong nghề nghiệp, bận tâm lo lắng (Besorge) cho cuộc sống.

BIẾT CÁCH HỎI thì Sein mới xuất hiện được trong câu trả lời. CON NGƯỜI HIỆN NAY

CHƯA BIẾT CÁCH HỎI. Đó l{ thảm kịch lớn lao của nhân loại.

Phải để ý triệt để đến chữ VỀ (dịch ra chữ Anh là about); chữ VỀ l{ trung t}m điểm, là tinh túy, bản chất, thể chất của triết lý. Không có chữ VỀ thì sẽ không có triết lý và triết học.

Hiểu được ý nghĩa tiềm ẩn của chữ VỀ là nắm biết được cơ cấu, động cơ sinh hoạt của triết lý và triết học.

Biểu tượng, hình tượng là VỀ.

Biểu tượng, hình tượng xuất hiện lúc chữ VỀ xuất hiện; biên giới để phân biệt con người và thú vật là biên giới được gạch bằng chữ VỀ. Con người hỏi l{ con người nói về. Thú vật không biết hỏi là vì thú vật chỉ biết kêu, chứ không biết kêu về hay nói về.

Hỏi có nghĩa là nói về.

Người ta chỉ hỏi bằng biểu tượng.

Sự ngạc nhiên từ trên trời đi xuống trần để nhập thể (incarnation) mà làm biểu tượng (symbole), thế là câu hỏi xuất hiện bằng và với biểu tượng.

Câu hỏi chính là biểu tượng, biểu tượng cho sự ngạc nhiên.

Ngạc nhiên về ngạc nhiên là biểu tượng về biểu tượng, chẳng hạn Y biểu tượng cho biểu tượng X.

Triết học về ngạc nhiên VỀ sự ngạc nhiên của triết lý VỀ sự ngạc nhiên của tôn giáo VỀ

sự ngạc nhiên của triết học VỀ sự ngạc nhiên của triết lý.

https://thuviensach.vn

Nói theo quá trình biểu tượng thì triết học là biểu tượng 5 về biểu tượng 4 về biểu tượng 3 về biểu tượng 2 về biểu tượng 1.

Tác dụng đặc biệt của biểu tượng là có thể biểu tượng cho biểu tượng v{ cũng có thể biểu tượng cho biểu tượng cho biểu tượng và cứ thế đi m~i cho đến vô hạn.

Toán học là biểu tượng. Vậy toán học có thể thoát ra ngoài thể dụng của biểu tượng không? Nhứt định không. Toán học cao nhất và triết lý cao nhất sẽ gặp nhau trong cùng một thể cảnh giới hạn: một nhà toán học giải thoát là một nhà thần bí, một vị thánh hay một bậc giác ngộ.

2.

Có thể ý niệm về vô hạn? Tác dụng của VỀ đ~ l{ biểu tượng. Ý niệm nằm trong quá trình hữu hạn: hữu hạn dùng làm biểu tượng cho vô hạn thì lại chỉ là vô hạn của hữu hạn, vô hạn của hữu hạn chỉ là vô hạn trong tương đối hay hữu hạn tự phóng đại.

Vô hạn của toán học là hữu hạn tự phóng đại. Biểu tượng về biểu tượng về biểu tượng, cứ như thế cho đến vô hạn.

Vô hạn ở câu trên là vô hạn của toán học, tức là một thứ tiến trình không thể đếm được mà chữ Sanskrit gọi là a – samkhyam (vô hạn ở đ}y l{ vô số), – samkhyam: số: asamkhyam: vô số), nói một cách khác vô hạn l{ lượng (chữ Phạn gọi là a-parimitam) (cf.

Rev. H. O. Mascarenhas, St Thomas Aquinas and the Mediaeval schlastics, H of Ph. E. and W., vol. 11, tr. 157); chữ Phạn “vô hạn” (anantam) ho{n to{n kh|c hẳn vô hạn trong nghĩa “vô số” (asamkhyam) v{ “vô lượng” (a-parimitam); “vô hạn” của St. Thomas d’Aquin gần gần đến “anantam” của triết học Ấn Độ; (e. g. Taittiriya Upanisads, 2-1). Thomas d’Aquin đ~ cho ta thấy rằng vô hạn tương đối, infinitum secundum quid (cf.

Summa Theologica, 1, q. 7, a. 2, c).

3.

Sự ngạc nhiên là sự chuyển động (movement). Theo định nghĩa n{y chúng ta có thể định nghĩa triết học ở bậc thang thứ năm l{:

Triết học là sự chuyển động về sự chuyển động của triết lý về sự chuyển động của tôn giáo về sự chuyển động của triết học về sự chuyển động của triết lý.

Và tôn giáo ở cấp bậc sáu thì:

Tôn giáo là sự chuyển động về sự chuyển động của triết học về sự chuyển động của triết lý về sự chuyển động của tôn giáo về sự chuyển động của triết học về sự chuyển động của triết lý.

Theo th|nh Thomas d’Aquin “không có gì có thể đưa tiềm thể (potentialité) đến hiện thể

(actualité) nếu không có một thực thể m{ chính nó đang ở trong hiện thể”.

V{ trước c}u nói trên, th|nh Thomas d’Aquin đ~ định nghĩa sự chuyển động (motion) chỉ l{ đem một sự vật từ tiềm thể đến hiện thể (cf. Summa Theologica 1, q, 2, a, 3, c).

Như thế theo định nghĩa tôn gi|o ở cấp bậc 6 thì:

https://thuviensach.vn

Tôn gi|o được hiện diện do sức chuyển động của triết lý gây ra do sức chuyển động của triết học, và sức chuyển động của triết học này lại phát sinh từ tôn giáo, và tôn giáo từ triết lý từ triết học, v.v.

Từ potentia đến actus rồi bỗng nhiên ngừng lại Actus Purus, phải chăng th|nh Thomas d’Aquin đ~ cưỡng bức và tiêu diệt Potentia Purus? Không có Potentia Purus thì làm gì có Actus Purus, nhưng ở đ}u lại có Potentia Purus? Lại do Actus Purus sao? Như thế chúng ta lại tiếp tục tiến trình vô hạn của sự ngạc nhiên trong triết học, triết lý và tôn giáo; mặc dù, sự ngạc nhiên ấy rất sơ đẳng mà bất cứ một đứa con nít n{o cũng có thể hỏi và những triết gia cao siêu nhất cũng không thể trả lời được.

Trong triết học Ấn Độ chúng ta cũng thấy từ prakrti đến purusa rồi lại ngừng lại nơi Ultama Purusa (tức là Isvara), mỗi một con người sinh hoạt là do sự biến thể từ potentia đến actus và sức sinh hoạt hay sự biến thể n{y được h{m dưỡng trong Actus Purus (theo th|nh Thomas d’Aquin)

Do đó, theo định nghĩa về sự chuyển động trong Summa Theologica 1, q. 2, a. 3, c: “Vì vậy c|i gì được chuyển động thì phải được chuyển động do một cái khác nữa” , và cái khác này được chuyển động cho cái khác nữa, v.v. cho đến vô hạn. Nhưng th|nh Thomas d’Aquin nói rằng như thế thì không được: “Phải cần đi đến chuyển động đầu tiên, không do sức chuyển động n{o kh|c thúc đẩy và mọi người đều hiểu đó l{ Thượng đế” (Summa Theologica 1, q. 2, a. 3, c).

Như thế vô hạn của th|nh Thomas d’Aquin chính l{ vô hạn của hữu hạn và sức chuyển động liên tục ấy phải ngừng lại nơi suối nguồn phát ra sức chuyển động mà nếu không có suối nguồn này thì tất cả sức chuyển động liên tục đều ngừng lại.

Như thế vô hạn của th|nh Thomas d’Aquin có gì kh|c vô hạn của Aristote? Và lại còn thấp hơn vô hạn của toán học (nghĩa l{ vô số v{ vô lượng – a-samkhya và a-parimitam của Phạn ngữ”. Đó l{ lý do cắt nghĩa tại sao trước khi giã từ cõi đời, th|nh Thomas d’Aquin đ~

phủ nhận trọn sự nghiệp thần học của mình.

4.

Trong L’être le Néant, chúng ta thường thấy Sartre nói: “L’être est ce qu’il n’est pas et il n’est pas ce qu’il est”.

Nói như thế thì Sartre lại cũng chưa vượt khỏi th|nh Thomas d’Aquin; sau đ}y ta h~y đem những biểu tượng (symboles) của J. P. Sartre đổi thành những biểu tượng của thánh Thomas d’Aquin:

est ce qu’il n’est pas = actus + potentia

n’est pas ce qu’il est = potentia + actus

Khi dùng biểu tượng trên phải nhớ rằng sức chuyển động được liên tục là nhờ actus và potentia có liên quan dính liền nhau → tượng trưng bằng dấu +.

Sartre nói rằng không có Thượng đế nhưng Sartre thế lại bằng Néant: nhưng dù Sartre đ~ cố tình phủ nhận, nhưng Néant đ~ mang đủ đặc tính của một Thượng đế trong Thần học của th|nh Thomas d’Aquin. Như thế Sartre đ~ thất bại trong việc phủ nhận Thượng đế của thần học, vì chỉ phủ nhận một danh từ để gọi một danh từ khác, thay vì gọi là con bò chúng ta gọi l{ con tr}u; nhưng dù gọi là trâu hay bò thì con vật đó vẫn hiện diện.

https://thuviensach.vn

Trong tiến trình potentia + actus + potentia + actus + potentia + actus + potentia v.v., đ|ng lẽ bài toán cộng n{y đi đến vô hạn, thay vì thế th|nh Thomas d’Aquin ngừng lại không cộng nữa mà lại trừ potentia ra khỏi tiến trình lũy tiến của bài toán cộng potentia + actus +

potentia + actus v.v.

Sở dĩ actus m{ th{nh hình được là nhờ có potentia trong nó, như thế trong actus có potentia, trong potentia có actus; khi th|nh Thomas d’Aquin hủy bỏ potentia thì lúc đó actus không còn một tí potentia nào nữa, mà trở th{nh actus purus; nhưng nếu là actus purus thì l{m gì có được một tí potentia trong nó để có thể làm ra sức chuyển động theo tiến trình lũy tiến potentia + actus hay potentia → actus, như thế làm gì có sinh vật và kẻ

sáng tạo? L{m gì có Thượng đế? Vì chỉ có Thượng đế l{ khi có lo{i người. Mà muốn có loài người thì phải có potentia trong Actus Purus – mà nếu có potentia trong Actus Purus thì Actus Purus không thể gọi là Purus thì Actus Purus chỉ có thể gọi l{ Actus; như thế Thượng đế không còn l{ Thượng đế mà bị lôi cuốn trong dòng luân chuyển của biện chứng pháp. Có thể nói triết lý Sartre bằng danh từ Thần học của Thomas d’Aquin như sau: Pour-soi = potentia

En-soi = actus

Néant = potentia purus

Etre = actus purus

Như thế, sở dĩ có Actus Purus là vì có potentia purus; sở dĩ có potentia purus l{ vì có actus purus, có sat là vì có Asat; có Asat là vì có sat.

Vì thế có thể kết luận Thượng đế của th|nh Thomas d’Aquin v{ Hư vô của Jean Paul Sartre chỉ là MỘT và hoàn toàn giống nhau. Như thế chúng ta thấy hư vô (Néant) của Jean Paul Sartre khác hẳn Hư vô (Nichts) của Heidegger; vì chính Heidegger đ~ ý thức cùng với Hegel rằng “Etre pur” v{ “Néant pur” đều là một và giống nhau. Còn chữ “KHÔNG”

(Sunyata) của Nagarjuna (Long Thọ) thì hoàn toàn khác nữa, bởi vì Sunyata không phải là Néant pur m{ cũng không phải là Etre pur, không sat cũng không Asat.

5.

Dấu hiệu không thể thay thế dấu hiệu.

Biểu tượng này có thể thay thế một biểu tượng.

Nếu dấu hiệu có thể thay thế dấu hiệu (thì ta gọi dấu hiệu đó l{ biểu tượng, chứ không gọi là dấu hiệu nữa).

Dấu hiệu báo cho biết sự có mặt.

Biểu tượng NÓI VỀ sự có mặt hay vắng mặt.

TRƯỚC là dấu hiệu; VỀ là biểu tượng.

Suzanne K. Langer đ~ ph}n biệt giữa In face of (trước mặt) và About (về) (cf. S.K. Langer, The Language Line …).

6.

Quyển L’etre et le Néant của Sartre chỉ là một bài toán công phu mà vẫn còn phụ thuộc phạm vi toán học sơ đẳng cộng trừ – bởi vì thực ra Pour-soi chỉ là dấu trừ (-) và En soi là dấu cộng (+), chỉ có thế thôi.

https://thuviensach.vn

7.

Phật giáo có nhận rằng Thượng đế hay không? Thượng đế là một danh từ mang nhiều ý nghĩa kh|c nhau, Thượng đế của Thánh kinh (Cựu ước v{ T}n ước), Thượng đế của Meister Eckhart l{ Thượng đế của St. Thomas d’Aquin (Thượng đế của St. Thomas d’Aquin khi viết Somme v{ Thượng đế của St. Thomas d’Aquin trước khi ông từ trần đều l{ hai Thượng đế

hoàn toàn khác nhau).

Phật giáo không nhận có hay không có một Thượng đế, đó l{ điều thông thường hiển nhiên ai cũng có thể thấy được, nhưng phải hiểu tư tưởng Phật giáo bao trùm thống quát hết mọi trạng thái của cuộc đời (bao trùm cả das Umgreifende của K. Jaspers); vì thế, nếu đứng trên một vị trí giới hạn, ta sẽ thấy Ch}n như (Bồ đề) v.v. là một sức chuyển động đầu tiên hiểu theo nghĩa Thượng đế của St. Thomas d’Aquin.

Đứng trên một vị trí thứ hai, ta sẽ thấy Ch}n như, Bồ đề, v.v. là một sự bất động chuyển động, hiểu theo nghĩa Thượng đế của Meister Eckhart.

Đứng trên một vị trí thứ ba, sẽ thấy Ch}n như, Bồ đề, v.v. không có và không không có, theo nghĩa “bổn lai vô nhất vật” của Lục tổ Huệ Năng.

8.

Chỉ có một câu hỏi duy nhất (Frage) là câu hỏi về SEIN (L’être). Đó l{ tất cả ý nghĩa của triết lý Heidegger và cả Jaspers, mặc dù SEIN của Jaspers có nghĩa l{ Transcendenz và khác ý nghĩa của Heidegger; cả ý nghĩa của Existenz trong triết lý Jaspers cũng khác Existenz của Heidegger).

Heidegger đ~ đ|nh dấu một biến cố quan trọng trong triết học khi đem SEIN ra khỏi sự

lãng quên của triết học T}y phương từ Socrate, Platon, Aristote cho đến nay.

Nhưng chúng ta – những tư tưởng gia ở thế hệ này phải vượt Heidegger bằng c|ch đồng hoá Frage với Sein – FRAGE chính là SEIN – Triết lý không hỏi về Sein, mà chỉ hỏi, chỉ nhảy thẳng vào Frage.

Vượt Heidegger không có nghĩa l{ đi cao hơn Heidegger m{ chỉ có nghĩa lôi ra |nh s|ng (explication, éclairement; Jaspers: Erhellung) những gì m{ Heidegger còn để nằm trong tối (implication)

9.

Tôi chết, không phải vì không thể trả lời một câu hỏi, mà bởi vì đ~ có thể trả lời quá nhiều.

Hỏi là mystère, là méta-problematique trong tư tưởng Gabriel Marcel.

Trả lời là prolème.

Hỏi là Être.

Trả lời là Avoir.

10.

Muốn giải thoát, không phải tiêu diệt sự nô lệ mà là HIỂU sự nô lệ.

Hiểu là hỏi.

https://thuviensach.vn

Bi kịch không phải vì HỎI mà không thể trả lời được; bi kịch chỉ là không hỏi (và hỏi có nghĩa l{ ngạc nhiên). Tôi không thể CÓ sự ngạc nhiên. Tôi LÀ ngạc nhiên.

11.

Tất cả những quyển sách của Krishnamurti đều là những câu hỏi. Thường khi Krishnamurti chỉ trả lời bằng cách hỏi lại hoặc trả lời mà không trả lời gì cả. Tôi đo|n rằng Krishnamurti đ~ giải thoát khỏi tiến trình biểu tượng.

12.

Réduction eidétique của Husserl là quyết định làm thế giới xuất hiện trước khi suy tưởng VỀ. Nói cách khác là THẾ GIỚI, chứ không phải là VỀ thế giới. Nói đến sự hiện hữu hay không hiện hữu của Thượng đế. Nói đến Niết b{n v{ Vô minh đều là những suy đo|n VỀ.

13.

Mở đầu quyển Critique de la raison pure, ngay dòng đầu của lời mở đầu: “La raison humaine a celle destinée singulière, dans un genre de ses connaissainces, d’être accablée de questions qu’elle ne saurait éviter, car elles lui sont imposées par sa nature même; mais auxquelles elle ne peut résoudre parce qu’elles dépassent totalement le pouvoir de la raison humaine” (Préface de la première édition 1781, Trad. par A. Tremesayges et B. Pacaud).

Câu này của Kant đặt nền tảng cho một nền triết học mới và là tiêu chuẩn cho cả nền triết học T}y phương.

Trong câu nói này ta thấy tiềm ẩn những câu hỏi:

1. Vận mệnh của lý trí con người là thế nào?

2. Vận mệnh này có phải là vận mệnh của lý trí trong một loại tri thức của nó thôi hay trong tất cả?

3. Bản chất của lý trí con người?

4. Quyền hạn của lý trí con người?

5. Siêu việt tính của câu hỏi là gì?

14.

Nền tảng của suy tư mai sau phải bắt đầu xây dựng trên căn nguyên tính tưởng của Heidegger trong “ngôn sở ngôn” (das Gesagte dieses Satzes) sau đ}y:

“Dieses Seiende, das wir selbst je sind und das unter anderem die Seinsmöglichkeit des FRAGENS hat, fassen wir terminologisch als Dasein”. (Sein und Zeit, p.7, b).

Xin dịch lại bằng “ngôn sở ngôn” của Nguyên Ngôn (Logos) của Việt Nam:

“Tính thể n{y được phú bẩm – ngoài những tiềm thể khác – tiềm tính TÍNH VẤN mà chúng ta gọi là Dasein, tức là hiện tính thể.”

15.

Sự thất bại của triết lý và triết học:

Jaspers: “Das Scheitern ist das Letzte” (L’échec est la fin suprême).

Sự khác nhau giữa tư tưởng Heidegger và triết lý Jaspers là sự khác nhau giữa sự thất bại và VỀ sự thất bại!

https://thuviensach.vn

Cf. Kant: “Son oeuvre doit toujours rester inachevée, puisque les questions n’ont jamais de fin” (Préface de la 1ère édition 1781 – C.d.l.R. Pure).

Cf. Kant: “Le terrain (Kampfplatz) où se livrent ces combats sans fin se nomme la MÉTAPHISIQUE” (Préface de la 1ère édition, 1781).

16.

Nếu dùng theo thuật ngữ Kant thì tất cả những câu hỏi khoa học đều là Analytique và những câu hỏi triết học thì Synthétique.

Dùng theo thuật ngữ Karl Jaspers thì triết lý không có đối tượng còn khoa học thì có đối tượng (cf. Rechenschaft und Ausblick), nhưng Kant gọi les jugements géométriques là synthétique, vậy thì Kant đ~ đ|nh dấu sự cáo chung của hình học Euclide v{ đồng thời đưa ra hình học theo viễn tượng của Lobatschevski và Reimann.

17.

Làm thế n{o khi suy tưởng, tránh ở đ}y m{ không vướng vào bên kia bởi vì bên kia và ở

đ}y cũng chỉ là một mà thôi.

Tránh Huệ Năng gặp Thần Tú, tránh Thần Tú gặp Huệ Năng; thực là nguy hiểm.

L{m sao tr|nh m{ không vướng.

Làm sao tránh mà không gặp ai hết hoặc không gặp bất cứ ai?

18.

Trong quyển Psychological Types, C. G. Jung phân chia hai loại: Introverted type và Extraverted type: trong mấy chương đầu C. G. Jung đưa ra mấy ví dụ để chứng minh tư

tưởng tâm lý học của ông: Jung đem trường hợp của Tertullian và Origen:

 Tertulian: sacrificium intellectus.

 Còn Origen thì sacrificium phalli.

C.G. Jung cho rằng sacrificum intellectus là thuộc introverted type; và sacrificium phalli là extraverted type.

Nhưng có thể nói ngược lại không?

Chính sacrificium intellectus mới là extraverted type và sacrificium phalli mới là introvered type.

C.G. Jung đ~ sai; chính Origen mới là introverted, còn Tertullian chỉ là extraverted.

Freud đ~ phạm một sai lầm rất lớn trong thoả thuận nhân loại; nhưng sự lầm của Freud rất dễ thương v{ một sự sai lầm rất thông minh.

Còn sự sai lầm của C.G. Jung quả thật là ngu xuẩn.

Sự ph}n chia con người ra làm hai hạng, hai mẫu (introverted và extraverted) là một th|i độ trước sự vật theo phạm trù lý tính.

Lý tính tức l{ đ~ diệt tính.

Làm thế n{o để biết được biên giới của IN- và EX-?

https://thuviensach.vn

Nếu IN- và EX- đều có thể cùng lúc nói chung cho một THỂ thì sự phân hạng của C.G.

Jung mất raison d’être.

Dù rằng không ai là hoàn toàn IN- và không ai hoàn toàn EX-; mà trong mẫu người IN-luôn luôn có một chút chất EX- trong mẫu người EX- luôn luôn có một chút chất IN- (như

chính C.G. Jung đ~ từng thấy như vậy), nhưng tôi vẫn muốn đặt lại vấn đề từ NGUYÊN

TÁNH:

– Sự phân hạng của C.G. Jung đ~ LÝ TÍNH, vì đ~ đưa TÍNH rơi v{o SỐ LƯỢNG.

Khi nói trong mẫu người EX có một phần EX- l{ rơi v{o số đếm.

Bây giờ không cần phê phán C.G. Jung trong nguyên tính nữa.

Tôi chỉ xin phê ph|n trên cương vị thường tính. Tôi sẽ dùng số đếm để phá hủy tư tưởng số đếm của C.G. Jung; tôi xin dùng toán học của hai nhà toán học Đức nổi danh khắp thế giới là George Cantor và David Hilbert.

Số học của George Cantor v{ David Hilbert l{ “số học vô số học”: theo phương ph|p đo vô số theo điệu song chuyển của George Cantor, chẳng hạn như đo số thường (chẵn và lẻ) và số chẵn để xem coi loại số nào nhiều hơn.

Theo lối so sánh vô số như trên thì ta thấy sự vô số (infinity) của những số chẵn (evennumber) thì cũng bằng, cũng nhiều ngang như sự vô số (infinity) của tất cả các số học (cả chẵn lẫn lẻ).

Bởi vì theo “số học của vô số học” (arithmethic of infinity) thì một phần bằng toàn thể

hay nói rõ hơn: một phần của toàn thể lớn bằng ngang chính toàn thể ấy.

Trong tư tưởng tâm lý học của C. G. Jung tiềm ẩn tư tưởng số lượng hay tư tưởng số

đếm; nhưng tư tưởng số học của C. G. Jung còn quá non kém, chưa tiến triễn đến số học của vô số học, th{nh ra C. G. Jung đ~ thấy lệch vấn đề rất xa.

C. G. Jung nói rằng khi phân loại mẫu người thì sở dĩ gọi là mẫu người IN- là vì trong người ấy chất IN- nhiều hơn chất EX-; và sở dĩ gọi là mẫu người EX- l{ vì trong người EX- ấy, chất EX- nhiều hơn chất IN-; nói một cách khác, trong EX- có IN-, trong IN- có EX-; nhưng sở

dĩ gọi là EX- hay gọi IN- l{ tùy theo trường hợp số lượng của EX- hay IN- nhiều hơn hay ít hơn.

Lý luận của C. G. Jung là thứ lý luận sơ đẳng.

Nếu chúng ta có học qua “số học vô số” thì chúng ta thấy rằng một phần EX cũng bằng và nhiều ngang như to{n thể IN hay một phần IN cũng bằng hoặc nhiều ngang như to{n thể

EX chẳng hạn như tôi có thể đo theo lối song chuyển của nh{ đại toán học George Cantor: 2 in, 4 in, 6 in vân vân thay thế cho một phần IN- vì 2, 4, 6 là những số chẵn, tức là chỉ

một phần của toàn số (toàn số gồm số chẵn và số lẻ).

https://thuviensach.vn

Còn 1 ex, 2 ex, 3 ex, vân vân thay thế cho toàn thể EX, vì 1, 2, 3, 4, đều là toàn số.

Như thế một phần IN bằng và nhiều ngang nhau với toàn thể EX trong một mẫu người.

Vậy làm sao có thể gọi một người n{o đó thuộc loại Extraversion khi một chút chất Introversion trong người ấy cũng nhiều nang như Extraversion! Trường hợp này áp dụng cho tất cả mọi người.

Như thế, Tertulain vừa là Extraverted type vừa là Introverted type (mỗi type n{y đều là 100%) v{ trường hợp Origen cũng giống như vậy.

Thế l{ tôi đ~ ph| hủy tâm lý học của C. G. Jung từ căn bản v{ đ|nh dấu sự cáo chung của tâm lý học T}y phương.

https://thuviensach.vn

CHƯƠNG HAI - TƯỢNG VÀ TÍNH

Đặt lại tính thể ngôn ngữ v{ tư tưởng

1.

Hölderlin l{ thi sĩ của thi sĩ, đó l{ lý do tại sao Heidegger đ~ chú trọng đặc biệt đến Hölderlin để làm khởi điểm cho cuộc song thoại giữa thi ca và triết lý; khởi điểm ấy cũng l{

đầu đường đi về tính thể của ngôn ngữ v{ đồng thời trở về nguyên ngôn để vén mở nguyên tính (Sein).

Triết lý nói Nguyên Tính (das Sein)

Thi ca gọi Linh tánh (das Heilige)

Quan hệ tương giao giữa Nguyên Tính và Linh Tính là quan hệ tương giao giữa Tính với Bản Tính (das Sein selbst).

2.

Tính (hay tánh)?

Đặt lên câu hỏi ấy là bắt đầu đi tìm mạch nước ngầm m{ tư tưởng Trung Hoa đ~ được nuôi dưỡng xanh tươi trong những thời đại thơ mộng thuở xưa.

Trong Trung dung, Tính như thế nào? Thế nào là xuất tính?

Tại sao Vương Dương Minh gọi Tính là bản thể của Tâm?

Tại sao Lục tổ Huệ Năng gọi Tính là vua (tính thị vương) trong quyết nghi phẩm của Pháp bảo Đ{n kinh?

Tại sao Bát nhã học trong Phật giáo gọi Không là vô tự tính?

Vô tự tính của Bát nhã học và tự tính của Thiền học có khác nhau không?

Huyền (hay Thái huyền của Dương Hùng l{ gì?).

Những câu hỏi trên là những câu hỏi về tính (gọi là tính vấn).

Những câu hỏi trên sẽ là khởi điểm cho cuộc song thoại giữa tư tưởng \ Đông v{ tư

tưởng ]u ch}u v{ nước Việt Nam là mảnh đất hiện nay có đủ tính kiện để cho cuộc song thoại trên được tựu thành. Tựu thành là gì?

Đối thoại tựu thành song thoại.

Song thoại tựu thành độc thoại.

Độc thoại tựu thành vô thoại.

Vô thoại tựu thành vô ngôn.

Vô ngôn tựu thành nguyên ngôn.

Nguyên ngôn tựu thành nguyên tính.

Nguyên tính tựu thành tính.

Tính tựu thành vô tính

Vô tính tựu thành không.

https://thuviensach.vn

Không tựu thành Huyền.

Huyền tựu thành tự tính.

Tôi đ~ đùa chữ; nhưng đùa chữ là hoạt dụng của tự tính, gọi là hoạt dụng của Thiền.

H~y để ý:

1. Thiền?

2. Thiền là gì?

Câu hỏi thứ nhất là hoạt dụng của Thiền.

Câu hỏi thứ hai là hoạt động của sơ Thiền.

Hoạt dụng của Thiền là:?

Sơ thiền là: là gì?

? là dấu hỏi.

Là gì là biểu tượng cho dấu hỏi.

Biểu tượng và dấu hiệu ho{n to{n kh|c nhau (tôi đ~ giải thích sự khác nhau ấy trong chương nhất).

Huệ Năng l{ dấu hiệu.

Thần Tú là biểu tượng.

Dấu hiệu và biểu tượng khác nhau thế n{o, sau đ}y tôi sẽ suy tưởng bằng cách lấy ánh sáng Thiền chiếu rọi v{o thơ của Hölderlin.

3.

Trong Mnemosyne (Zweite Fassung, ed. 7, Beissner, Stuttgart, Bd. II, p. 204). chúng ta thấy Hölderlin viết:

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

Schmerzlos sind wir und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren.

dịch là:

Chúng ta là một dấu hiệu, không ý nghĩa.

Chúng ta không là sự đau khổ và gần như đ|nh mất ngôn ngữ trong cõi lưu đ{y.

Heidegger đ~ nhiều lần giải thích ba c}u thơ trên trong t|c phẩm triết học của ông.

Bây giờ tôi muốn giải thích khác Heidegger. Tôi muốn giải thích vượt lên trên Heidegger; đi lên hay đi xuống cũng chỉ là một nghĩa. Đi xuống (untergehen) có nghĩa l{ đi lên (übergehen).

Khi tôi nói vượt lên trên Heidegger thì có nghĩa l{ vượt lên theo nghĩa Nietzsche, nghĩa l{ đi lên xuống (đi xuống hố thẳm Heidegger).

Do đó, vượt lên có nghĩa l{ tựu thành.

Tựu thành ở đ}y không có nghĩa l{ làm xong, không có nghĩa Đức ngữ là vollenden, ausführen, vollführen v.v.

https://thuviensach.vn

Tựu thành ở đ}y có nghĩa l{ tựu lại c|i tinh th{nh (garder… dans son essence), tinh thành ở đ}y l{ tinh thể của tinh thể, gọi l{ tinh túy (essence); do đó, tựu th{nh có nghĩa l{ se ménager mà chữ Đức của Heidegger gọi là schonen.

Con người chờ đợi tính, nghĩa l{ giữ bốn nghi (thiên, địa, thánh, nhân) trong tinh thành.

Nói như Heidegger là giữ cái hình vuông (le carré) trong tinh thể (dans son essence) nghĩa l{ “schonen”.

Như thế, vượt lên trên Heidegger có nghĩa l{ tựu thành Heidegger.

Tựu th{nh Heidegger có nghĩa l{ giữ Heidegger trong tinh thành. Chỉ có thế.

4.

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

Schmerzlos sind wir und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren.

nghĩa l{:

Chúng ta là một dấu hiệu không ý nghĩa

Chúng ta không đau khổ

V{ chúng ta dường như đ|nh mất ngôn ngữ nơi cõi lạ.

Heidegger đ~ giải thích ba câu thơ trên trong tính phận của tính thể; con người mất trí nhớ, quên tính (Vergessenheit des Seins); do đó, con người gần như đ|nh mất ngôn ngữ

trong cõi lạ. Do đó mới có sự sụp đổ đau thương của nhân loại hiện nay. Muốn sống cho ra hồn, con người phải tìm lại tính.

5.

Nếu dùng ánh sáng Thiền tông để chiếu rọi vào lối giải thoát của Heidegger về c}u thơ

của Hölderlin thì ta có thể gọi lối giải thích ấy là lối tri tính tiệm ngộ theo điệu của thiền sư

Thần Tú.

Tư tưởng Heidegger rất giống và gần Thần Tú.

Thần Tú là biểu tượng

Mà Huệ Năng lại là dấu hiệu.

Biểu tượng rất có ích lợi và quan trọng. Biểu tượng đưa đến nền văn minh cao độ của nhân loại hiện nay, nhưng biểu tượng vốn là dấu hiệu, thế mà biểu tượng đ~ không kiến tự

tính, vì thế mặc dù biểu tượng muốn giải tho|t, nhưng giải thoát khỏi biểu tượng vẫn là biểu tượng. Đó l{ sự thất bại của Heidegger. Đó cũng l{ sự thất bại của Thần Tú.

NHƯNG SỰ THẤT BẠI NÀY RẤT CẦN THIẾT.

Và chính sự thất bại này tựu thành sự xuất hiện của Lục tổ Huệ Năng.

6.

Thần Tú l{: “l{ gì?”

Huệ Năng l{: “?”

Trong “l{ gì”, chúng ta thấy có dấu “?”.

https://thuviensach.vn

Bốn chữ “l{ gì” l{ dấu hiệu thay thế cho dấu hiệu “?”.

Dấu hiệu không thể thay thế cho dấu hiệu.

Bởi thế ta gọi bốn chữ “l{ gì” l{ biểu tượng.

Thần Tú là biểu tượng.

Huệ Năng l{ dấu hiệu.

Không thể cho rằng Thần Tú đ~ sai.

Bởi vì trong biểu tượng có dấu hiệu rồi, trong “l{ gì?” đ~ có dấu “?”.

Thần Tú đ~ thất bại vì Thần Tú đ~ dạy đạo quá sáng sủa rõ ràng, chính sự sáng sủa rõ r{ng đ~ xua đuổi bóng tối, mà khi bóng tối bị xua đuổi, tức là Huyền đ~ bị xua đuổi, Huyền tựu thành tự tính, tự tính tựu thành mặt trăng; gi|o thuyết của Thần Tú l{ |nh đèn; con người thường nhìn |nh đèn m{ quên mặt trăng.

“l{ gì” l{ |nh đèn.

“?” l{ bóng tối.

Trong “l{ gì”, |nh đèn đứng bên bóng tối. Bóng tối là dấu hiệu báo cho biết sự có mặt của tính.

\nh đèn l{ biểu tượng nói về sự vắng mặt của tính.

7.

Thần Tú là biểu tượng.

Huệ Năng l{ dấu hiệu.

Trong ngôn ngữ Đức, “dấu hiệu” được gọi là das Zeichen như trong c}u thơ của Hölderlin:

Ein Zeichen sind wir…

nghĩa l{

Chúng ta là một dấu hiệu.

Tại sao Hölderlin nói rằng chúng ta là một dấu hiệu?

Dấu hiệu khác biểu tượng chỗ nào?

Ngôn ngữ Đức gọi “biểu tượng” l{ “das Sinnbild”. “Das Sinnbild” (biểu tượng) v{ “das Zeichen” (dấu hiệu) khác nhau rất rõ ràng trong cách cấu tạo chữ nghĩa.

8.

“Das Sinnbild” (biểu tượng) gồm có chữ “Bild” v{ chữ “Sinn”.

“Sinn” l{ ý nghĩa.

“Bild” l{ hình tượng, hình dung.

Tượng hình ý nghĩa cho dấu hiệu thì gọi l{ “biểu tượng” (das Sinnbild).

https://thuviensach.vn

Dấu hiệu không có ý nghĩa; vì dấu hiệu m{ có ý nghĩa thì gọi l{ “biểu tượng”. Bởi thế tính chất của biểu tượng l{ có ý nghĩa, còn tính chất của dấu hiệu l{ không có ý nghĩa. Do đó, chúng ta thấy Hölderlin viết c}u đầu của b{i thơ như vầy:

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

nghĩa l{:

Chúng ta là một dấu hiệu, không có ý nghĩa.

Không có ý nghĩa tức là không lý do; không lý do tức là không lý trí; không lý trí là không giải thích (deutungslos cũng có nghĩa l{ “không có sự giải thích”).

Hölderlin là bạn thân của Hegel; hai người đ~ từng sống chung nhau một thời gian nhưng sau n{y hai người bất đồng ý nhau và cùng xa lìa nhau.

C}u thơ của Hölderlin:

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

(Chúng ta là một dấu hiệu, không có ý nghĩa).

bỗng làm mờ tối sự tương đồng tâm ý giữa Hölderlin và Hegel; bởi vì đối với Hegel, mọi sự đều có ý nghĩa trong hệ thống suy tưởng của ông.

9.

Schmerzlos sind wir…

có nghĩa l{:

Chúng ta không đau khổ, vì chúng ta là một dấu hiệu không ý nghĩa, chúng ta không đau khổ.

Đau khổ chỉ xuất hiện với ý nghĩa. Con người sống trong ý nghĩa l{ con người sống trong đau khổ: mà sống trong đau khổ có nghĩa l{ sống trong sự tượng hình ý nghĩa (das Sinnbild), tức là sống trong biểu tượng.

Mỗi con người đều sống trong hai thế giới:

 thế giới dấu hiệu;

 thế giới biểu tượng.

Sống với dấu hiệu là sống với hình vuông tính học (carré ontologique) gồm có bốn nghi (trời, đất, thần, người). Sống với dấu hiệu là sống hồn nhiên giữa tiết điệu thơ mộng của vũ

trụ.

Còn thế giới biểu tượng là một thế giới hình ảnh; sống với biểu tượng là sống với mộng mị ảo tưởng; sống với biểu tượng là xa lìa tự tính.

Sự đau khổ chỉ xuất hiện với ý nghĩa m{ khi chúng ta l{ dấu hiệu không có ý nghĩa (deutungslos) thì chúng ta không đau khổ:

Schmerzlos sind wir…

Hölderlin lại viết tiếp:

und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren.

https://thuviensach.vn

Nghĩa l{:

Và chúng ta đ~ gần như đ|nh mất ngôn ngữ nơi cõi lạ…

Sự đau khổ chỉ xuất hiện với ngôn ngữ nhưng khi chúng ta đ|nh mất ngôn ngữ nơi cõi lạ, thì sự đau khổ cũng tiêu ma đi. Nhưng chúng ta h~y để ý m{ đọc lại c}u thơ cuối của Hölderlin:

und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren.

Trong c}u thơ trên, chữ quan trọng nhất là trạng từ “fast” ; trạng từ “fast” có nghĩa l{

“dường như, hầu như, gần như”.

Chính do chữ fast này mà tất cả ý nghĩa của ba c}u thơ đ~ đổi khác; bây giờ chúng ta đọc lại trọn ba c}u thơ và nhất l{ đọc nhấn mạnh nơi chữ fast để lắng nghe ý nghĩa đổi khác như thế nào:

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

Schmerzlos sind wir und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren.

Nghĩa l{:

Chúng là một dấu vết, vô nghĩa.

Chúng ta vô giác trì độn và gần như đ~ quên mất tiếng nói nơi lưu đ{y.

Chính chữ FAST đ~ xoay hẳn ý nghĩa của b{i thơ; chữ fast l{m “dấu hiệu” trở th{nh “dấu vết” l{m “không ý nghĩa” trở th{nh “vô nghĩa”, “không đau khổ” trở th{nh “vô gi|c trơ trơ

trì độn”, l{m “đ|nh mất ngôn ngữ” th{nh “quên mất tiếng nói”, l{m “nơi cõi lạ” th{nh ra “nơi lưu đ{y”. V{ chúng ta hiểu tại sao Hölderlin đặt tên b{i thơ l{ “Mnemosyne” (Trí nhớ, ký ức); chính c}u thơ:

und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren. (gần như quên mất tiếng nói nơi cõi lưu đ{y).

Chính c}u thơ n{y giải thích nhau đề “Mnemosyne” vì “gần như quên mất tiếng nói”

chính là “gần như quên mất trí nhớ”.

Chính chữ “fast” đ~ khiến mọi sự đảo lộn, thế giới dấu hiệu biến thành thế giới biểu tượng, thế rồi con người bị đi đ{y giữa cõi sa mạc lớn rộng này (die Wust wachst).

“Gần như” (FAST) có nghĩa l{ “chưa trọn” m{ “chưa trọn” chỉ có nghĩa l{ “ở giữa” (chữ

Pháp gọi l{ “Entre”).

Con người ở giữa thú vật và thần linh; con người ở giữa thời khì “thần linh đi mất” v{

thời kỳ “thần linh sắp hiện”.

Ở GIỮA tức là không gian của biểu tượng.

Dấu hiệu không phải Ở GIỮA mà là Ở NƠI.

10.

Ánh sáng Thiền tông xuất hiện.

Con người giải thoát là không còn ở giữa.

https://thuviensach.vn

Con người giải tho|t không “gần như” theo nghĩa “gần như” của chữ “fast”.

Con người giải thoát không sống trong thế giới biểu tượng, nghĩa l{ không tạo, không tượng ý nghĩa (das Sinnbild).

Con người giải tho|t không ý nghĩa (deutungslos), như vậy không ý nghĩa l{ không đau khổ (Schmerzlos); không đau khổ là tiêu diệt đ|nh mất ngôn ngữ (haben die Sprache verloren); tiêu diệt đ|nh mất ngôn ngữ là vì ở cõi xa lạ (in der Fremde).

Cõi xa lạ (in der Fremde) là Niết b{n l{ T}y phương Tịnh độ; nhưng chính cõi xa lạ ấy là ở nơi cõi n{y, ở nơi cõi trần gian này.

Con người giác ngộ l{ con người ở mà không ở, trú mà không trú, danh từ nhà Phật gọi l{ “VÔ TRÚ”, vô trú l{ trú ở cõi xa lạ (in der Fremde), tức không trú nơi cõi mình trú.

Lục tổ Huệ Năng lấy “vô niệm” l{m tông, lấy “vô tướng” l{m thể, lấy “vô trụ” l{m gốc.

Như thế, nếu bỏ chữ FAST trong ba c}u thơ Hölderlin thì con người giác ngộ là con người dấu hiệu:

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

Schmerzlos sind wir und haben

Die Sprache in der Fremde verloren.

tức là:

Chúng ta là một dấu hiệu, không ý nghĩa.

Chúng ta không đau khổ v{ đ|nh mất

Ngôn ngữ nơi cõi lạ.

C}u thơ trên không có chữ “FAST” (gần như). Chúng ta h~y để ý rằng chính chữ FAST đ~

gạch ra biên giới giữa vô minh và giác ngộ.

Giác ngộ l{ “nhất thiết vạn pháp bất ly tự tính”; do đó, Thiền tông vượt lên trên Heidegger vì Heidegger cho rằng con người hiện nay đ~ “ly tự tính”, (tính là Sein); đối với Thiền tông, con người “bất ly tự tính”, do đó “Bồ đề tự tính bản lai thanh tịnh”.

Nếu bỏ chữ “FAST” trong ba c}u thơ của Hölderlin thì ta thấy ba c}u thơ ấy nằm dưới ánh sáng Thiền tông như vầy:

Tông → vô niệm: haben die Sprache verloren;

Thể → vô tướng: Schmerzlos; deutungslos;

Gốc → vô trụ: in der Fremde.

Vì thế, con người giác ngộ là dấu hiệu (Zeichen) cho bát nhã, chân tính, nguyên tính, ch}n như, v.v.

Bây giờ, ba c}u thơ của Hölderlin bỗng loé lên ánh sáng tuyệt vời của nguyệt bạch: Ein Zeichen sind wir, deutungslos

Schmerzlos sind wir und haben fast

Die Sprache in der Fremde verloren.

Nghĩa l{:

https://thuviensach.vn

Chúng ta là một dấu vết, vô nghĩa

vô tri vô gi|c trì độn và gần như

quên mất tiếng nói nơi cõi lưu đ{y.

Dưới ánh sáng Thiền tông, ba c}u thơ trên nói lên bi kịch của con người sống trong vô minh, “deutungslos” biến nghĩa th{nh ra “vô nghĩa”, “Schmerzlos” có nghĩa l{ “không đau khổ” nhưng biến nghĩa th{nh ra “vô gi|c vô tri”; do đó “không đau khổ” trở th{nh đau khổ, nỗi khổ của một kẻ không còn biết khổ (“vô gi|c”). Nhưng b}y giờ, nếu chúng ta bỏ chữ “gần như” (FAST) trong ba c}u thơ trên:

Ein Zeichen sind wir, deutungslos

Schmerzlos sind wir und haben

Die Sprache in der Fremde verloren.

thì ý nghĩa lại đổi khác:

Chúng ta là một dấu hiệu, không có ý nghĩa, chúng ta không đau khổ v{ đ~ đ|nh mất ngôn ngữ nơi cõi lạ.

“Đ|nh mất ngôn ngữ” ấy l{ “vô ngôn”, v{ cõi lạ ấy là cõi mà mọi người chúng ta đều muốn quay về để tìm lại m|i nh{ xưa.

https://thuviensach.vn

CHƯƠNG BA - ÁI VÀ TÍNH

Đi về thể tính của siêu hình học v{ tư tưởng

1.

Những lực lượng vô hình đ~ t{n ph| nước Việt Nam. Đó l{ những lực lượng nào? Và tại sao gọi l{ vô hình? V{ th|i độ của con người thời đại đối với vô hình như thế n{o? Người ta thường bĩu môi chối bỏ vô hình vì cho rằng đó l{ một cái gì trừu tượng, không cụ thể, không thực tiễn. Vậy thì trừu tượng, không cụ thể, không thực tiễn có phải là xấu không? Và xấu là gì? V{ khi đặt lên câu hỏi “xấu l{ gì” là tự nhiên chúng ta đ~ bị đưa v{o thế giới trừu tượng, không cụ thể, không thực tiễn, nói tóm lại là thế giới vô hình. Tại sao con người thời đại đều quý trọng đến hữu hình, xác thực, thực tế, cụ thể? Tinh thần ấy là tinh thần gì? Ngay cả một số Phật tử đ~ vô tình hiểu sai dụng ý của đức Phật và cứ cố gắng trích mãi một câu chuyện ngụ ngôn của đức Phật về chuyện một người bị tên, vấn đề đặt ra không phải là cấp bách cứu người bị tên bắn. Đó l{ “bon sens”. Vấn đề cấp bách là phải biết mũi tên đ~ được bắn từ

đ}u? Từ cõi nào, từ hướng nào mà không thấy hình tượng trong hiện cảnh; như vậy cõi ấy ở

ngoài hình ảnh một người bị tên bắn hiện nay, mà trong danh từ triết học thì được gọi là cõi siêu hình. [1]

Như thế muốn giải quyết trận chiến tranh hiện nay ở Việt Nam, không thể chỉ giải quyết bằng bom đạn, bằng vũ lực hoặc bằng c|i đối nghịch lại… Phải đặt lại một nền tảng siêu hình và từ nền tảng ấy mới có thể thiết lập lại cõi hữu hình, tức là tình cảnh bi đ|t của nước Việt Nam hiện nay?

Và nền tảng siêu hình ấy là nền tảng nào? Tôi xin nêu ra câu hỏi và chờ đợi song thoại tính ngôn. Tôi đ~ có dịp làm sáng tỏ vấn đề trên trong việc tố cáo sự thao túng của thể điệu tiền tượng – “représentation” (m{ Heidegger gọi l{ “das Vorstellen”) trong một bài tôi viết bằng Anh ngữ cho tập Dialogue (nxb LB 1964) nhan đề là “The Ontological Background of the Present War in Vietnam” và trong một b{i kh|c cũng bằng Anh ngữ đăng trên tạp chí Tư

tưởng xuất bản tại Paris, b{i n{y nhan đề là “Meditation upon the Vietnamese War”.

2.

Khi đặt tên câu hỏi về sự tác dụng của siêu hình học, v.v., l{ đ~ bị lôi vào một bối cảnh siêu hình đặc biệt n{o đó rồi.

Tại sao lại bắt buộc phải hỏi về tác dụng của – thay gì về vô tác dụng của – tại sao không thể có thứ passion de l’inutile của Jean Giono hay service inutile của Henry de Montherlant?

3.

Tình yêu ban đầu có thể coi – phải được coi như l{ việc sáng tạo ý nghĩa (danh từ triết Đức gọi là Sinn); lần đầu tiên, người con trai (hay con g|i) yêu đương l{ lần đầu tiên họ bắt đầu bị đ|nh lạc vào thế giới ý nghĩa (S.I. Hayakawa gọi thế giới n{y l{ “the verbal world”) một cách mãnh liệt v{ bi đ|t nhất. Hắn tự tạo ra một ý nghĩa và hắn đặt sự tương quan

“thiên nhiên” giữa ý nghĩa (tức là lời) v{ người yêu (tức là thực thể hay thực tính; nói một c|ch kh|c, người yêu ý nghĩa, chứ không phải yêu người yêu; nói một cách khác nữa, người https://thuviensach.vn

con trai yêu thực tính thể (yêu lời – nói theo Heidegger thì có nghĩa l{ bị rơi v{o bavardage, mà chữ Đức gọi là Gerede).

Hai người yêu đi đến với nhau không phải bằng “Tính ngôn” hay “Nguyên ngôn”

(Ursprache) mà bằng “hình ngôn” hay “thể ngôn” (Sprache). Do đó sự tính cảm đ~ bị đ|nh mất. Đó cũng l{ lý do để cắt nghĩa tại sao tất cả những mối tình đầu đều đổ vỡ từ Tính nguyên – fondement (Grund), vì không có sự Nối liền (Fugen giữa Ngôn ngữ và Tính – Mất fondement, Heidegger gọi là Bodenlosigkeit.

Sự nối liền ấy, Heidegger gọi là Fugen đứng trên bình diện Sein; còn Jaspers gọi là Verbindlichkeit, đó cũng l{ vai trò cốt yếu của Lý tính (Vernunft) theo nghĩa của Jaspers (cf.

K. Jaspers (Von der Wahrheit, Piper 1947, pp. 113, 114, 115, 131) hay (cf. K. Jaspers, Philosophie 2e ed. Springer, 1948, p. 275).

Chất tính của Tình yêu l{ đợi. Tình yêu có hai loại: tình yêu mong đợi và tình yêu chờ

đợi. Tình yêu chờ đợi là tình yêu nối liền, còn tình yêu mong đợi là tình yêu mất sự nối liền.

Tình yêu chờ đợi là tình yêu về Tính (tức tính ái); còn tình yêu mong đợi là tình yêu về thể

(tức là thể ái). Chờ đợi là không chờ đợi cái gì cả; còn mong đợi l{ mong đợi một cái gì rõ r{ng hay mơ hồ; mong đợi có đối tượng; còn chờ đợi không có đối tượng, vì chính đối tượng của nó đ~ l{ sự chờ đợi rồi. Tình yêu mong đợi mất tính nguyên; còn tình yêu chờ đợi nằm trên tính nguyên (Grund). Nhưng vượt lên trên cả hai thứ tình yêu này là tình yêu không chờ không mong; tình yêu này là tình yêu giải thoát hay giải thoát tình yêu: tình yêu này hủy diệt Éros và Agapê; tình yêu không mong không chờ l{ tình yêu vượt lên trên thể

ái và tính ái.

 thể ái: quên mất tính nguyên.

 tính ái: tìm lại tính nguyên (Grund).

Còn tình yêu vượt lên trên thể ái và tính ái thì gọi là vô ái.

Vô ái phái hủy Tính nguyên và nhảy vào Uyên nguyên. Nói theo danh từ triết học Đức thì phá hủy Grund để nhảy vào Abgrund.

Triết lý của Heidegger đ|nh dấu sự tìm về Tính nguyên; Heidegger tiêu diệt hai ngàn năm triết lý T}y phương để chuẩn bị cho ngày mai xuất hiện.

NGÀY MAI ẤY SẼ KHÔNG BAO GIỜ XUẤT HIỆN.

Do đó, triết lý của chúng ta phải là Triết lý về Hố thẳm.

Hố thẳm tiêu diệt Tính và Thời.

Hay nói kh|c đi thì Hố thẳm (Abgrund) tiêu diệt Sein und Zeit của Heidegger.

Vô ái sẽ xuất hiện cùng lúc với Vô ưu và Vô ưu cùng lúc với Vô tâm cùng lúc với Vô trước; đồng loạt, Vô trước cũng có nghĩa l{ Vô ngôn.

Và bởi vì Vô ngôn cho nên những tư tưởng siêu hình học chấm dứt nơi chương n{y, v{

phương trời của Vô ngôn sẽ chỉ còn l{ Thơ v{ Hoạ.

https://thuviensach.vn

CHƯƠNG TƯ - THƠ V[ TÍNH

Nhìn lại tính thể của thi ca v{ tư tưởng

Hôm nay, khi anh muốn hỏi tôi: “Ai l{ thi sĩ vĩ đại nhất của Việt Nam hiện giờ?”. Tôi trả

lời: “Qu|ch Tấn l{ thi sĩ vĩ đại nhất của Việt Nam hiện giờ; Quách Tấn l{ người đ~ đ|nh dấu thi ca tiền chiến và thành tựu thi ca hậu chiến qua hai tập thơ Đọng bóng chiều và Mộng ng}n sơn”. Nói như thế h~y còn chưa nói được gì hết, tôi muốn nói thêm xem anh có phản ứng thế n{o: “Qu|ch Tấn là một thi sĩ duy nhất của Việt Nam, đ~ th{nh tựu tất cả những gì mà Nguyễn Du còn để dở dang; còn tất cả những thi sĩ kh|c, kể cả Hàn Mặc Tử, kể cả Xuân Diệu, Huy Cận, v.v. đều là những thi sĩ thiên t{i, nhưng không có đủ tất cả tính kiện hay kiện tính trong thơ họ để tính dưỡng và thành tựu thi cuộc mà Nguyễn Du đ~ mở đầu cho thi ca Việt Nam”.

Anh hiểu tôi muốn nói gì không, hỡi người thơ trẻ tuổi của nước Việt Nam hiện nay?

Anh khoảng từ 16 đến 20 hay 30 tuổi, anh nuôi trong tim anh hào khí nhân loại, anh làm thơ vì anh l{ thi sĩ hay nói ngược lại cũng được. Tôi đ~ đọc thơ c|c anh l{m trong những tạp chí văn nghệ ở S{i Gòn như B|ch Khoa, Văn, S|ng Tạo Văn Nghệ, v.v. Anh có thể khiêm nhường, anh có thể kiêu ngạo vênh v|o: điều ấy không quan trọng đối với tôi. Chỉ có một điều vô cùng quan trọng đối với tôi l{ đọc những b{i thơ của anh l{m v{ đăng trong những tạp chí ấy, tôi thấy ngay sự nghèo nàn của tâm hồn anh, sự quờ quạng lúng túng, sự lặp đi lặp lại vô ý thức hay có ý thức, lòng sợ hãi rụt rè, một đ|m tình cảm sướt mướt lải nhải, niềm mơn trớn vuốt ve đau khổ chung hay riêng, trí thức mười lăm xu, |i quốc nh}n đạo ba mươi lăm xu, triết lý tôn giáo bốn mươi lăm xu.

Văn nghệ đ~ chết.

Ngay cả Rimbaud, người đ~ giết văn nghệ, ngay cả Rimbaud cũng đ~ chết. Anh hay tôi phải yêu Rimbaud, phải đọc Rimbaud, h~y đồng hoá với Rimbaud, phượng thờ Rimbaud và hãy chôn vùi Rimbaud xuống năm chục tấc đất.

Rimbaud đ~ chết từ lâu; mỗi ngày, mỗi giờ, mỗi phút, mỗi giây, tôi phải giết Rimbaud, Dostoievsky, Nietzsche trong mỗi một lời mỗi một cử chỉ, mỗi một cái nhìn, mỗi một hơi thở, mỗi một bước đi, mỗi một cái búng tay.

Tôi biết rằng anh đ~ sợ hãi, anh sợ hãi vì anh chỉ muốn bắt chước thiên tài, chứ không muốn làm thiên tài; anh sợ hãi vì anh làm thiên tài, chứ không là thiên tài: anh sợ hãi vì anh tầm thường, chứ không chịu sâu sắc: anh sợ hãi vì anh chịu sâu sắc, chứ không chịu im lặng; anh sợ hãi vì anh chịu im lặng, chứ không dám ồn ào; anh sợ hãi vì anh chỉ dám ồn ào; chứ

không d|m l{m thơ; anh sợ h~i vì anh l{m thơ, chứ không để thơ l{m anh; anh sợ hãi vì anh để lời làm anh, chứ anh không làm lời. Lời đi từ Ngôn; Ngôn đi từ Vô ngôn; Vô ngôn đi từ

Huyền, mà Huyền thì “huyền chi hựu huyền”.

Thi ca đ~ chết.

Giở ra những tập thơ của Lưu Trọng Lưu, Xu}n Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính, Chế Lan Viên, v.v. tôi có cảm giác là phải bị đem nhốt trong một x{ lim để chờ ngày tử hình và những https://thuviensach.vn

thi sĩ ấy là những ông cố đạo, họ bước vào xà lim tôi, họ ba hoa rủ tôi v{o đạo, rủ rê tôi phải chịu rửa tội. Tôi muốn mửa m|u độc v{o người họ.

Đó l{ chưa nói đến những nh{ thơ c|ch mạng, tôi muốn để họ yên, vì họ cũng bị nhốt trong xà lim, họ khác tôi là họ bị nhốt, mà không phản đối hay đ~ phản đối, họ khác tôi là họ

bị nhốt mà không biết bị nhốt, họ là Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Pablo Neruda, Paul Eluard, Aragon, v.v.

Hỡi các anh làm cách mạng, anh phá một xã hội định thể để rồi bị nhốt vào một xã hội định thể kh|c. Tôi đ~ bị nhốt trong xà lim, tôi không phá, tôi không hy vọng, tôi không chịu rửa tội vì tôi hoàn toàn vô tội; tôi đ~ bị nhốt trong x{ lim, nhưng tôi có thể nhốt xà lim lại, xà lim sẽ bị tôi nhốt tù.

Như một ông thánh vô tội, tôi quì xuống trong xà lim và ca một bài ca mới; bài ca mới ấy là bài ca không lời, bài ca ấy là số 1, số 2, số 3, số 4. Số một là Thái cực hay Đạo, số hai là Lưỡng nghi, số ba là Tam tính và số bốn là Tứ tượng. Cứ thế rồi tôi lại tiếp tục ca hát lại từ

số 1 cho đến số 4; cái khoảng Chuyển thời từ số 4 đến số 1 là Phi thời, gọi là Vô cực.

Tôi quì xuống trong nhà ngục x{ lim đen tối, tôi để cho số 1 đi v{o lỗ mũi, cho số 2 đi ra hai lỗ mũi, cho số 3 đi vào hai lỗ mũi, cho số 4 đi ra hai lỗ mũi. Tôi cứ để cho bốn số ấy đi vòng vũ trụ cho đến khi nào tiếng đập tim tôi đi th{nh 1, th{nh 2, th{nh 3, th{nh 4 v{ bốn số

ấy là 4 tiếng đập tim của tôi.

Tôi quì xuống x{ lim đen tối và tịch nhiên bất động: Tôi bình thản chờ đợi 4 số chuyển động theo đồng loạt với 4 tiếng đập tim. Một tiếng sét sẽ đ|nh mạnh v{o đầu tôi, đi xuống tim tôi và sẽ nổ tung lên và sẽ phá tan cả ba trăm ba chục ng{n vũ trụ. Vô cực xuất hiện!

Lúc bấy giờ, các anh là những thi sĩ ở Việt Nam, các anh sẽ chạy tìm thi sĩ Qu|ch Tấn, các anh muốn quì lạy trước thiên tài Quách Tấn, thi tài bị bỏ quên của Việt Nam, nhưng một tấn bi kịch Hy Lạp lại tái diễn; lúc ấy, Quách Tấn đ~ chết rồi, vì lúc ấy có lẽ l{ 2.000 năm sau Thiên Chúa giáng sinh.

Còn tôi, các anh không thể tìm ra tôi nữa, vì tôi đ~ xuất tính rồi: tôi biến thành lửa của những vũ trụ mới.

Thơ đ~ chết.

Ng{y 10 th|ng 8 năm 1966, tôi đ~ gặp Henry Miller tại California ở Mỹ quốc. Tôi có hai người bạn vong niên trong đời: một người tên là Quách Tấn, người Việt Nam; còn người kia l{ Henry Miller, người Mỹ. Quách Tấn gần 60 tuổi. Henry Miller gần 80 tuổi. Tôi đ~ quen hai người gần 10 năm rồi; năm nay tôi gần đúng 25 tuổi; tôi đ~ quen họ từ lúc khoảng 15 tuổi.

Hồi còn ở Việt Nam, tôi thường gặp Quách Tấn, nhưng đối với Henry Miller, m~i đến lúc tôi xuất ngoại, tôi mới gặp lại. Tôi đ~ chuẩn bị 10 năm trời để gặp Henry Miller v{ tôi đ~ gặp Henry Miller tại Pacific Palisades ở California.

Giấc mộng đ~ th{nh tựu, tôi liền lang thang ở Greenwich Village tại New York để gặp một thi sĩ rất trẻ, một người em kiếp trước của tôi, tên là Eduardo Zalamea, quê ở xứ

Colombie thuộc Mỹ ch}u La Tinh, người mà Henry Miller cho rằng “đ~ nếm Vô cực”; gặp xong Eduardo Zalamea rồi; hai đứa tôi rủ rê nhau lang thang qua Hà Lan để rồi trở về Paris vào mùa xuân; thế rồi lúc đó, tôi thấy mỗi đứa nên tìm c|ch đi riêng, một người bạn Do Thái ở Los Angeles cho tiền máy bay và ngày hôm sau tôi ngồi uống c{ phê đen tại quán Flore và https://thuviensach.vn

Les Deux Magots ở Saint Germain des Prés để ngửi cho tận cùng những thứ triết lý ba chục xu của Jean Paul Sartre và Simone de Beauvoir; khi ngồi uống cà phê ở Flore v{ nhìn mưa rơi trên đường phố Saint Germain des Prés, tôi đ~ thấy hết mọi lý luận rẻ tiền của triết lý hiện sinh, tôi muốn mửa m|u đen trên những người l{m văn nghệ ở Paris như Jean Paul Sartre, André Malraux, Simone de Beauvoir, François Mauriac, Michel Butor, Samuel Beckett, Ionesco, Nathalie Sarraute, André Breton, Jacques Prévert, Paul Eluard, Henry Michaux, René Char, Jean Genet, Roger Caillois.

Ngồi tại quán cà phê ở Flore ở Paris vào lúc mùa thu, ngày cuối thu mưa rơi, ng{y 16

th|ng 11 năm 1966, ngồi đó như một người hành khách ngồi trong nh{ đợi tại một ga hẻo lánh nào trong miền thôn quê của cõi chết, tôi sực nghĩ ngợi tìm thử coi có một con người nào ở nước Pháp này mà tôi muốn gặp không; khi tự hỏi như vậy, tôi mới biết rằng chỉ có hai người: Blaise Cendrars v{ Simone Weil: nhưng vui sướng biết bao là Blaise Cendrars và Simone Weil đ~ chết rồi, như thế thì chẳng còn ai để đ|ng được gặp. Còn về Jean Paul Sartre và Simone de Beauvoir, nếu họ muốn xin gặp tôi, tôi sẽ không cho gặp mà có lẽ sẽ chửi vào mặt họ.

Tư tưởng đ~ chết.

Có một lần tôi định qua Đức và có một anh bạn hỏi tôi có muốn gặp Heidegger không, tôi trả lời: “Không muốn gặp”. Heidegger đ~ biết rằng Tư tưởng đ~ chết; Heidegger nói chuyện rù rì với Hölderlin, Rilke, Van Gogh, George Tralk. Heidegger cũng sẽ nói chuyện rù rì với tôi trên con đường của “tịch nhiên bất động”; tôi đ~ nói chuyện rù rì với tôi quá nhiều rồi; như

thế cũng đủ rồi, tôi không muốn sang Đức để gặp Heidegger, tôi để Heidegger tự đ{o mộ

chôn Heidegger; v{ mười năm sau, từ Ấn Độ và Tây Tạng, tôi sẽ đi qua t}n Đức quốc để đặt Heidegger một vòng hoa phương Đông m{ tôi để cho đo| hoa “suất tính” (Seinlassen) và lúc đó dù đ~ chết, Heidegger cũng sẽ mỉm cười toại nguyện.

Ngồi uống cà phê tại quán Flore ở Saint Germain de Prés, tôi lo nghĩ vớ vẩn mà quên Quách Tấn, tôi đ~ nghĩ đến cuộc song thoại giữa thơ v{ tính, giữa thi ca v{ tư tưởng, rồi sau đó tôi lặng hồn, chìm hồn, du hồn té ngửa vào trận mưa cuối thu ở Paris và nhìn những chiếc l| long bong theo đường mưa. Một c}u văn của Céline bỗng giáng trần và đập mạnh v{o đầu tôi như một nhát búa: “Je boudrais que le printemps revienne jamais”. Tôi cũng muốn hét theo Céline: “TÔI MONG RẰNG MÙA XUÂN KHÔNG TRỞ VỀ, KHÔNG BAO GIỜ

TRỞ VỀ NỮA”. Tôi vừa đọc xong của Céline thì bỗng nhiên tôi ứa nước mắt; nước mắt làm ướt cả bầu trời Paris: “Tôi mong rằng mùa xuân không bao giờ trở về nữa”.

Người duy nhất trong đời tôi muốn gặp l{ Henry Miller, người duy nhất trong đời tôi thờ phượng l{ Henry Miller, Henry Miller m{ Lawrence Durrell đ~ đặt ngang hàng với Whitman và William Blake, mà nhóm Beat Generation gọi l{ “ông Phật sống”, m{ thi sĩ Karl Shapiro gọi l{ “nh{ văn vĩ đại nhất của nhân loại, m{ đang còn sống”, tôi muốn đặt Henry Miller ngang hàng với Milarepa (mà Henry Miller bái phục), ngang hàng Lão Tử (mà Henry Miller thần phục), tôi muốn đặt Henry Miller vượt lên trên Whitman (mà Henry Miller kính phục), vượt lên trên Elie Faure (mà Henry Miller mến phục), vượt lên trên Nietzsche (mà Henry Miller quí phục).

Tôi đ~ gặp Henry Miller v{ Henry Miller đ~ ôm tôi, ghì ôm lấy tôi khi tôi nói: “Tôi sẽ giết Henry Miller”, sau khi tôi đ~ ghi lên v|ch phòng Henry Miller mấy c}u n{y: “Gặp Phật, giết https://thuviensach.vn

Phật! Phùng Phật sát Phật!”. Henry Miller đ~ nhờ tôi viết lên vách câu ấy và khi tôi viết xong, tôi nhìn thẳng vào mắt Henry Miller mà nói: “Tôi sẽ giết anh, hỡi Henry Miller!”. Anh cảm động muốn khóc và ôm lấy tôi, ghì ôm tôi thực chặt; lúc ấy trong vũ trụ có người thấy hai ngôi sao nhập nhau làm một, và một làm ra hai, hai làm ra ba, rồi ba làm ra bốn, và cả muôn triệu tỉ vũ trụ thành hình xoay chuyển chung quanh chữ A, chữ B và chữ C, viết bằng mẫu tự

La tinh, nhưng suất tính theo mẫu tự Phạn ngữ và mẫu tự Tàu thời Phục Hy và mẫu tự Hy Lạp thời Anaximandre.

Người mà Henry Miller phục nhất đời là Arthur Rimbaud; Henry Miller nói rằng mỗi khi đọc Arthur Rimbaud thì Henry Miller “run lên như chiếc l|” ; trong buổi gặp gỡ lạ lùng tại California ấy, Henry Miller gọi tôi là Arthur Rimbaud, là hậu kiếp của Arthur Rimbaud, là Rimbaud đầu thai ở thế kỷ XX; Henry Miller có viết những c}u đại loại như vậy khi đề tặng quyển The Time of the Assassins cho tôi (tôi đ~ gửi quyển ấy về cho Hoài Khanh ở Biên Hoà do nh{ Bưu điện của trường đại học Columbia chuyển đi).

Văn nghệ đ~ chết

Thi ca đ~ chết.

Thơ đ~ chết.

Tư Tưởng đ~ chết.

Heidegger đang tự đ{o mộ để tự chôn.

Arthur Rimbaud cũng đ~ chết.

Henry Miller thấy rằng Arthur Rimbaud đ~ đầu thai trong tôi.

Tôi giựt mình v{ nói: “Tôi sẽ giết ông”.

Tôi đòi giết luôn cả Henry Miller.

Và Henry Miller tặng tôi một quyển s|ch nhan đề “Thời giết người” (The Time of Assassins).

V{ Céline đòi giết luôn cả mùa xuân: “Tôi mong rằng mùa xuân sẽ không bao giờ trở lại”.

KHI TẤT CẢ ĐỀU BỊ GIẾT HẾT RỒI, CHÚNG TA CÒN GÌ?

Chúng ta còn tiếng gọi đò.

Tiếng gọi đò của Quách Tấn, tiếng kêu đò của một thi h{o vĩ đại nhất hiện nay của Việt Nam, người đ~ th{nh tựu thi cuộc “quải thu phong” của Nguyễn Du.

Quách Tấn sống trong im lặng, trong tịch nhiên bất động giữa những huyên náo của thời đại, người đ~ cô đơn độc đạo một mình ôm hết cả trời Đông để bình tâm nhìn vào những tàn phá của giây kẽm gai, của máy phát thanh, của tàu bay, của đèn nê ông, của muôn ngàn hệ lụy ly tính trong lòng đời.

Đời nửa khói mây chìm bóng mộng

Gọi đò một tiếng lạnh hư không.

Hai c}u thơ của Quách Tấn l{ điểm đầu, đỉnh núi đầu để từ đó tôi tìm về thể tính của Thi Ca v{ Tư Tưởng, của Thơ v{ Tính, của Vô cực trong Uyên Nguyên Bát Bất.

https://thuviensach.vn

CHƯƠNG NĂM - HOẠ VÀ TÍNH

Tìm lại tính thể của hội hoạ v{ tư tưởng

Tôi vừa uống một t|ch c{ phê đen, một cốc bia, hai chai nước suối Vichy; tôi đ~ hút năm s|u điếu thuốc Pall Mall (để hồi tưởng Henry Miller vì Henry Miller chỉ hút năm s|u điều Pall Mall lúc tôi gặp Miller tại California). Tôi không đeo đồng hồ, bây giờ là giờ số không của vũ trụ. Tim tôi đập thực mạnh vì nó muốn đập thực nhẹ để đồng nhịp với Hoạ, nhập thể

với Tính, dung dưỡng m|u v{ để máu chảy nhẹ nhàng trở về tính thể của Hội Hoạ, nhờ sức phù phép của nước suối; mặc dù nước suối đ~ bị v{o chai, cũng như tính thể của Hội Hoạ bị

nhốt vào chai ngôn ngữ.

Tôi không hấp tấp vội vã, mặc dù ý tưởng của tôi đang phóng nhanh như |nh s|ng. Tôi đang thở chậm rãi, nhịp nhàng và ung dung. Tôi nói về Hội hoạ nhưng tôi sẽ nói ra ngo{i đề; tôi sẽ nói những chuyện không dính líu gì với Hội hoạ, vì tính thể của Hội hoạ là ở ngoài Hội hoạ như người chết ở ngo{i người sống v{ cho người sống được sống.

Paris đ~ xuống chiều, mặt trời hồi trưa qu| nóng, tôi đang ngồi tại quán cà phê Dôme ở

vùng Montparnasse. Người bồi b{n đang nhìn tôi như tôi đang nhìn tính thể Hội hoạ, nhìn một cách thản nhiên, không cố gắng, không thành kiến, không ý nghĩ, không ý thức hệ.

Tôi nhìn; tôi đang nhìn.

Ngó, thấy, nhình, ngóng, ngước. Nhìn hồn nhiên, nhìn mơn trớn, nhìn mông lung, chỉ có thể nhìn mông lung như vậy l{ sau khi đ~ nhìn trừng trừng (nhãn trừng trừng) lúc Nguyễn Du ngồi nhớ nàng lẩy đ{n khúc Nguyễn ng{y xưa ở trong cung vua để rồi giờ nàng phải đ{n rong lưu lạc giữa phố chợ hiên thành, giữa chiều thời gian vùn vụt bay qua những biến dạng của rừng xanh v{ nương d}u.

Nhìn về tính thể của Hội hoạ là Hoạ, vì Hoạ là Nhìn: tính thể của Hội hoạ l{ đứng xa hay đứng gần để nhìn người mình yêu thuở ban đầu; mà thuở ban đầu ấy đ~ xảy ra c|ch đ}y mười ng{n năm hay c|ch đ}y mười năm v{ Hôm Nay ôm ghì hôn lên B}y Giờ: Bây Giờ thỏ

thẻ âu yếm với Nơi Đ}y.

Bây giờ, hiện tại, nơi đ}y, tôi đang nhìn. Tôi vừa đi xuống cầu tiêu của quán cà phê Dôme; bước vào nhà cầu, vừa đóng cửa lại, tôi liền nhìn thấy một trăm ng{n người trước tôi cũng đ~ bước vào nhà cầu n{y v{ đóng cửa lại; họ cũng cởi quần ra và ngồi xuống, rồi cũng nhìn vào chỗ trống không của bóng tối. Họ cũng nhìn. Tôi cũng nhìn v{ tôi thấy: trên vách tường nhà cầu có người viết c}u như vầy: “Kẻ n{o đ~ x}y cất cầu tiêu này với bàn tay mình thì kẻ ấy đ~ phụng sự cho lo{i người hơn l{ De Gaulle đ~ phụng sự cho nước Ph|p”.

Tôi nhìn thấy câu trên, rồi tôi nhìn thấy tất cả những quyển sách dày cộm của Platon, Aristote, Spinoza, Jaspers, Heidegger v.v., chỉ là những lời chú thích d{i dòng cho c}u văn cô đọng hàm súc trên; một c}u văn viết trên cầu tiêu không phải là một c}u văn; nó l{ một vết máu xuất phát từ đầu óc một người vô danh khi người ấy ngồi trong bóng tối của nhà cầu để lọc sạch thần trí và thể x|c; người ấy không có tham vọng, người ấy không sắp đặt chuẩn bị; ngồi một mình trong bóng tối và nhìn vào sự trống không của tư tưởng và nhà cầu; dùng https://thuviensach.vn

một tiếng sét, người ấy bỗng nhìn thấy m|u đầu té ra thành mực than đen trên v|ch tường để biến thành câu sấm theo dòng Héraclite:

“Kẻ n{o đ~ x}y cất cầu tiêu này với bàn tay mình thì kẻ ấy đ~ phụng sự cho lo{i người hơn l{ De Gaulle đ~ phụng sự cho nước Ph|p”.

Câu ngẫu hứng trên là một cho Tất Cả. Là Chân Lý huyền nghĩa, l{ Tiếng Gọi của Tính (“Ev P|nta”).

Hoạ là bàn tay của tính; Tính thể của Hoạ là Mắt; dụng của Mắt là Nhìn. Thể dụng của Nh~n đi vòng theo ba giai đoạn: thấy, nhìn và nhìn thấy.

Bàn tay xây cất cầu tiêu cũng l{ b{n tay để hoạ, dụng chất của ý thức là hoạ: tất cả con người đều là hoạ sĩ, hoạ làm ý thức trở thành ý thức, hoạ làm vô thức đảo lộn ra vô thức, hoạ l{ tượng, tượng l{ hình, tượng hình là Sống, ngay đến Chết cũng còn tượng hình, dù có hồn hay không hồn, dù đầu thai hay không đầu thai, dù tượng hình như Bardo Thodol của Tây Tạng trong Livre des morts tibétain hay Inferno của Dante. Không thể ý thức nếu không có tượng hình.

Tôi chỉ là Tôi bởi vì Tôi tượng hình Tôi; thế giới chỉ là thế giới bởi vì tôi tượng hình thế

giới; cuộc đời, tình yêu, chiến tranh, cách mạng, lòng thù ghét, luân lý, giá trị, tất cả mọi giá trị đều l{ tượng hình. Tôi yêu đời, yêu người, biết sống, biết chết, biết im lặng, biết ồn ào, biết những gì không thể biết; bởi vì tôi l{ con người biết tượng hình; biết tượng hình là biết cõi vô hình và biết cõi vô hình là nhìn thấy cõi hữu hình m{ hình đ~ được tượng.

Những người điên l{ những người mà chất người quá mạnh; do đó sự tượng hình của họ

quá mãnh liệt, mãnh liệt đến cùng độ, mà thành ra họ sống ra ngoài thế giới của người tầm thường, vì người tầm thường không tượng hình theo kịp họ, rồi đem nhốt họ trong nhà thương điên để trả thù cho bõ ghét. Những người hoạ sĩ vĩ đại nhất của nhân loại là những con người điên vô danh sống dưới mọi chân trời; tôi không lấy làm lạ khi thấy rằng tất cả

những thiên tài hội hoạ của nhân loại hiện nay (như Picasso v{ Paul Klee) đều là học trò của những người điên.

Những đứa con nít là người nhất, vì chúng nó có ma lực tượng hình mãnh liệt ngang hàng với những người điên. Tượng hình l{ yêu; yêu l{ tượng hình bằng phù chú của vô hình.

Khi lớn lên v{o đời. Tượng Hình biến th{nh Tượng Nghĩa; cùng với Tượng Nghĩa ph|t sinh Đối thoại, Xã hội, Cách mạng, Văn minh, m|y ph|t thanh v{ phóng thanh, coca cola, những rạp chiếu bóng, những nh{ khiêu vũ, những nhà tù, những nh{ thương điên để nhốt lại những người muốn tượng hình qua sự trung gian của tượng nghĩa.

Hình cũng trải qua ba giai đoạn:

1. tượng hình;

2. tượng nghĩa;

3. tượng chữ.

Lịch sử Mỹ thuật T}y phương cũng trải qua ba giai đoạn theo hướng chuyển động của Hình: giai đoạn tượng hình l{ giai đoạn trước Thượng cổ v{ v{o Thượng cổ; giai đoạn tượng nghĩa ở vào thời Phục hưng; giai đoạn tượng chữ ở vào thế kỷ XVII, XIX và XX. Paul Klee và Picasso là những hoạ sĩ muốn trở về giai đoạn tượng hình v{ tượng nghĩa; Paul Klee mạnh https://thuviensach.vn

về tượng hình hơn tượng nghĩa; Picasso mạnh về tượng nghĩa hơn tượng hình; tất nhiên tượng chữ đến tuyệt đối thì chữ biến th{nh hình; tượng nghĩa đến tuyệt đối thì nghĩa cũng th{nh hình v{ hình được tượng hình đến tuyệt đối thì không còn hình và trở thành vô hình.

Khi vô hình chuyển động thì hình và vô hình làm chân trời cho Tính, tức làm Thể của Tính.

Dụng thể của thể là nhìn thấy, tức là dụng thể của nhãn; nhãn là thấy, nhìn và nhìn thấy.

Thấy chỉ là thấy khi hai mắt hoạt động nhẹ nh{ng như một mắt, nghĩa l{ không cố gắng, không cần chú ý, chú tâm; nhìn chỉ nhìn khi thấy một c|ch rõ r{ng, đầy cố gắng, đầy chú ý và chủ ý (Meinung của Husserl), đôi mắt trừng lên, ửng lên ánh sáng; còn nhìn thấy chỉ là nhìn thấy khi tôi nhìn thấy bằng đôi mắt thứ ba; con mắt thứ ba ấy ở ngo{i đôi mắt hữu hình; mình có thể nhìn thấy bằng đôi mắt thứ ba ngay cả khi mình nhắm mắt lại, nhắm mắt lúc ngủ, nhắm mắt lúc ôm người yêu, lúc làm ái tình, nhắm mắt lúc thức, nhắm mắt lúc chết, nhắm mắt lúc váy lỗ tai; mình có thể nhìn thấy bằng đôi mắt thứ ba chỉ khi nào mình không chú ý và chủ ý theo điều Husserl; đôi mắt thứ ba ngo{i hai đôi mắt thông thường mà con người sống trong đời đôi mắt thứ ba thỉnh thoảng xuất hiện khi mình bước vào cầu tiêu, vì bước vào cầu tiêu là bỏ hai con mắt thường nhật ra ngoài. Tất cả thiên t{i đều có con mắt thứ ba, nhưng họ chỉ thỉnh thoảng có được con mắt ấy; may lắm l{ lúc s|ng t|c m{ có được con mắt ấy thì tác phẩm họ là tác phẩm của thiên t{i; thiên t{i siêu đẳng nhất l{ người giữ

được con mắt ấy một c|ch thường xuyên, từ gi}y phút n{y đến giây phút khác, trong mỗi cử

chỉ nhỏ mọn nhất trong đời sống. Giác ngộ là con mắt thông thường, mắt thứ ba và không có mắt.

Mắt là nhãn, nh~n để nhìn thấy. Nhìn thấy là Kiến. Nhìn thấy Tính là Kiến Tính.

Hoạ là Nhìn Thấy Thể. Những bậc giác ngộ là những người nhìn thấy Tính, vì thế những bậc giác ngộ là những người hoạ sĩ đại tài nhất, vĩ đại nhất của nhân loại. Bức tranh của họ

không thể thấy được với hai con mắt thường nhật.

Hoạ sĩ l{ một tu sĩ.

Tham thiền l{ Tượng Hình; Tượng Hình bằng hơi thở của Vô Hình; mỗi hoạ sĩ thiên t{i đều tham thiền tượng hình bằng hơi thở của sự hủy thể qua hơi thở của |nh s|ng, dưới sự

hủy thể của màu sắc và vật liệu.

Tượng hình là chuyển thấy thành nhìn và chuyển nhìn thành nhìn thấy.

Nhìn thấy là thở nhẹ nhàng và yêu tất cả những gì nhỏ bé nhất mà mình gặp ngày qua ngày, giây phút qua giây phút. Yêu là nhìn thấy những gì từ lâu mình không thấy và không nhìn. Nhìn thấy là nhảy múa với ánh sáng từ sự đồng loã của bóng tối.

Bây giờ chúng ta hãy vẽ một con rồng.

Người phương T}y không bao giờ vẽ rồng được, đó l{ điều hiển nhiên v{ hơn nữa họ

cũng không bao giờ thích hay muốn làm việc ấy. Người Trung Hoa ng{y xưa vẽ rồng, người Việt ng{y xưa cũng vẽ rồng, nước Việt Nam cũng được Tính Mệnh tượng hình ra con rồng, nằm dọc theo Th|i Bình dương; d}n Việt thường tự gọi là con cháu rồng hay con cháu Lạc Long Quân. Vẽ rồng l{ tượng hình con rồng mà danh từ Hán Việt gọi là Hoạ Long.

Hoạ Long l{m sao để Long thành ra Rồng?

Vì là làm rồng, Vẽ rồng là vẽ với Rồng: Hoạ tức thị Long.

https://thuviensach.vn

Hoạ tức Long. Long tức Việt. Việt tức Tính. Thể dụng của Tính là Mắt: Mắt tức là Nhãn.

Muốn vẽ rồng cho ra rồng thì phải vẽ với mắt. Mắt của mình phải là mắt rồng. Vẽ rồng cho ra rồng thì phải vẽ cho ra mắt rồng. Vẽ được con mắt của con rồng là vẽ ra được con rồng: con mắt rồng là khó vẽ nhất. Phải im lặng, ngồi im bất động, nhìn thấy Hư Không, không nói năng, điều ho{ hơi thở, câm lặng trong mười năm, hai chục năm hay năm chục năm hoặc trên một trăm năm như ước nguyện (đại nguyện) của Hokusai thì mới vẽ xong trong một giây, chỉ trong một giây (sau một năm hay một trăm năm) rồi hốt nhiên tỉnh giấc vẽ xong con mắt của con rồng; điểm xong mắt rồng là rồng tung bay ào ào giữa niềm im lặng của trời m}y. Người hoạ sĩ Việt ng{y xưa, cũng như hoạ sĩ Trung Hoa, mỗi khi vẽ rồng thì họ chỉ nhất tâm vào mắt con rồng, bởi thế chữ Hán Việt có c}u h{m xúc: “Hoạ Long Điểm Nh~n”; vẽ rồng thì phải chấm mắt: “Hoạ Long Điểm Nh~n” cũng dùng trong văn chương để

chỉ việc nắm được nguyên tắc, nắm được tính thể của việc s|ng t|c văn nghệ.

Tôi sinh ra đời bên một dòng sông gọi là sông Cửu Long mà cửu long có nghĩa l{ chín con rồng; hồi nhỏ, tôi thường bơi lội như một con rồng con, ở bên một cù lao, gọi là cù lao Rồng. Thuở nhỏ, tôi thường trốn học để chạy rong chơi ở cù lao Rồng hoặc trốn nh{ để tắm bơi ở trong con sông chín con Rồng. Tôi bắt đầu vẽ từ lúc 4 tuổi cho đến lúc 14 tuổi thì tôi bị

ép buộc phải bỏ vẽ; cả gia đình tôi ép buộc tôi và giết chết con mắt rồng của tôi; tôi đ{nh phải bỏ vẽ – bỏ tượng hình để theo tượng nghĩa – bỏ vẽ để đọc sách và viết sách. Từ tượng nghĩa (sau một thời gian mười năm) tôi bước đến Tượng Chữ: tôi nói ồn ào trên Hố thẳm hoang sơ. B}y giờ, ngồi ở đ}y, tại quán cà phê Dôme giữa mùa xuân Paris, giờ gần 12 giờ

khuya, tôi đang nói ồn ào về Hội hoạ, về Tính, về Tính Thể của Hội hoạ. Tôi đang tượng chữ

về tượng nghĩa của tượng hình. Tôi đang vẽ con mắt của con rồng để cho rồng thành ra rồng, vì “hoạ long điểm nh~n”. Vẽ hình rồng l{ tượng hình rồng, tôi đang tượng bằng chữ, tôi đang tượng bằng nghĩa. Còn việc tượng hình thì khó thấy được, vì nếu muốn thấy thì phải nhìn và nhìn ra, nhìn chỉ khi n{o đ~ nhìn thấy mà nhìn thấy thì không phải nhìn thấy bằng hai con mắt thường. Phải nhìn thấy bằng mắt vô hình. Hoạ long điểm nhãn thì phải kiến (nhìn thấy) và kiến là kiến tính. Kiến Tính là Nhìn Thấy Tính. Huyền nghĩa của Tính là chính Tính; Tính là Kiến và Kiến là Tính; Kiến Tính không phải Kiến ra Tính mà Kiến đồng lúc với Tính.

Tính Thể của Hoạ không phải là Thể Hoạ, không phải là hoạ một đối tượng. Tính Thể của Hoạ là Thể Hoạ trong Tính và Tính Hoạ trong Thể.

Cézanne là một hoạ sĩ của văn ho| phương T}y; kh|m ph| vĩ đại nhất của thiên tài Cézanne là hoạ sự vật như l{ sự vật, đối tượng như l{ đối tượng, hoạ một cách khách quan, objectivement, để cho Objet được tượng hình nguyên vẹn là Objet (đối tượng).

“Objet” của Cézanne là res mà hoạ sĩ phải làm adaequatio với intellectus; res là thể hay thực thể, intellectus là thức hay tri thức, adaequatio l{ tương ứng xứng điệu. Cézanne thường nói đến réalisation (thể hiện) và modulation (chuyển thể, chuyển điệu); đối với Cézanne thể hiện (réaliser) là tựu thành sự chuyển thể; mà chuyển thể (moduler) thì không khác nào adaequation trong triết học kinh viện ( “adaequatio intellectus et rei” : tương ứng thức và thể), như thế, hoạ của Cézanne không đạt tới ch}n lý vì Cézanne đ~ ly tính; muốn kiến tính thì không phải tương ứng như adaequatio mà là khai thị.

https://thuviensach.vn

Paul Klee là một hoạ sĩ vĩ đại kh|c, cũng thừa hưởng Thể cách Tiền tượng phương T}y; mặc dù Paul Klee có thao thức trầm lặng tu học với lối “hoạ long điểm nh~n” của phương Đông, nhưng Paul Klee vẫn không tho|t được, không từ chối được di sản tâm linh của phương T}y; những bức hoạ vĩ đại nhất của Klee là bức Composition và bức Plénitud cùng bức La Mort et la Feu; nhìn thấy những bức hoạ ấy, tôi ớn lạnh như cởi trần chạy rong trong cơn gió chiều mùa xuân ở vườn cây dẻ xanh tại Paris, nhưng chạy rong một hồi thì tôi thấy kh|t nước. À, tôi nhìn thấy ra rồi, tôi nhìn thấy thiếu nước!

À “La Mort et le Feu” chứ không bao giờ “La Mort et L’eau”. Paul Klee nằm chết v{o năm 1940 đang khi miệng khô vì không nhìn thấy nước. Không nhìn thấy nước của Lão Tử mặc dù Klee biết mình cần nước. Không nhìn thấy nước của Đạo đức kinh, bởi vì Paul Klee đ~

hoạ sự vật như l{ đối vật, hoạ hình tượng như l{ đối tượng m{ chính Paul Klee đ~ tượng chữ cho hoạ của Klee là hoạ hình tượng đối diện; Paul Klee gọi chữ Đức Gegenstand (xem quyển Paul Klee, Wege bildnerischen Denkens của Werner Haftmann, nhà xuất bản Fischer Bücherei, tr. 98). Thường khi Paul Klee chủ trương hoạ vô hoạ, tượng hình vô hình; dù Klee có tượng hình vô hình đi nữa; vô hình của Paul Klee vẫn là vô hình theo nghĩa hình vắng mặt, mà hình vắng mặt vẫn là một thứ Gegenstand được che đậy giấu kín trong tiềm thức hay vô thức hay siêu thức hay hạ thức, dù là thức gì đi nữa thì cũng vẫn là thức.

Thức có nghĩa l{ tượng hình. Tượng hình theo điệu Gegestand là tượng hình qua tượng nghĩa và tượng chữ. Như thế cũng như Cézanne, cũng như gần hết tất cả những hoạ sĩ thiên t{i phương T}y, Paul Klee vẫn không thoát khỏi chân trời của Gegenstand m{ đồng nghĩa của chữ Đức Gegestand trong Pháp ngữ là chữ Objet – Objet của Cézanne hay Chose (Sache) của Husserl cũng chỉ là biến dạng, những biến thể của “Như l{” nghĩa l{ “L’identique”

(Heidegger gọi l{ “das Gleiche”). Đồng Tính (das Gleiche) đ~ l{ cao siêu, nhưng chưa đến được Như Tính (Heidegger gọi l{ “das Selbe”).

Tính tức là Như, chữ Phạn (sanskrit) của Như l{ T}that}; chữ Phạn của Tính là Tat. Chữ

Phạn, chữ Tàu, chữ Hy Lạp khi xưa đều là chữ tượng hình; từ tượng hình rơi xuống tượng nghĩa, từ tượng nghĩa rơi xuống tượng chữ. Tất cả những nhà học giả Phạn ngữ, Hán ngữ, Hy Lạp ngữ (dù ở Tây hay ở Đông) đều là những người học chữ v{ tượng chữ, và chữ chỉ là chữ, nghĩa l{ chết, không có hơi thở. Tôi không nói đến chữ Ả Rập, Do Th|i hay Ba Tư; vì ba chân ngữ (Phạn, Hán, Hy Lạp) có dính líu mật thiết với tính mệnh, Tính Mệnh của dân Việt và cả Tính Mệnh của nhân loại hiện nay.

Hoạ là nhìn thấy, nhìn thấy là KIẾN; kiến là Kiến Tính; kiến tính là hoạ long điểm nhãn: điểm nhãn là chuyển NHƯ L[ th{nh L[; L[ l{ NHƯ TÍNH. Như Tính l{ con rồng mà Nguyễn Du nhìn thấy cây trúc hoá thành rồng sau khi sương tuyết đ~ tan biến (vô ngôn độc đối đình tiền trúc, sương tuyết tiêu thời hợp hoá long) nghĩa l{: khi đất nước Việt Nam đ~ trải qua một mùa Đông đầy lạnh lẽo t{n ph| tiêu điều hoang sơ thì Rạng Đông sẽ xuất hiện: Rồng sẽ

bay chuyển động cả nhân loại).

Biến cố quan trọng nhất trong đời Paul Klee l{ khi Paul Klee đi lang thang qua Tunis ở

Bắc Phi thì bỗng nhiên Paul Klee đ~ nhìn thấy |nh s|ng như Van Gogh đ~ nhìn thấy và ghì ôm mặt trời miền Nam nước Ph|p; Paul Klee đ~ nói: “M{u sắc và tôi chỉ là một!”. Một lần n{o đó trong đời, Paul Klee đ~ muốn là một đứa bé sơ sinh để quên hết hoạ phẩm của Tây phương. Paul Klee muốn như không l{, không L[: Paul Klee nhìn thấy Lửa mà không nhìn thấy Nước, nhìn thấy ánh sáng mà không nhìn thấy bóng tối, nhìn thấy Màu Sắc mà không https://thuviensach.vn

nhìn thấy Vô Sắc. Chân trời của Gegenstand vẫn còn đó v{ Oswald Spengler đ~ viết một quyển s|ch thơ mộng dài gần 1.000 trang nhan đề l{ “Sự suy tàn của T}y phương”. Thế là Paul Klee vẫn l{ con người theo Faust, gọi là Faustien.

Hồi còn ở Việt Nam, tôi có những người bạn hoạ sĩ; họ say sưa vẽ, say sưa sống, tôi muốn nhắc đến Trịnh Cung, Đinh Cường, v.v. Họ là những hoạ sĩ có ch}n t{i, tôi hy vọng nhiều vào những hoạ sĩ Việt Nam như Đinh Cường, như Trịnh Cung, nhưng nhiều khi họ

làm tôi thất vọng: họ nhìn và họ thấy, nhưng không nhìn thấy. Họ khiến tôi nhớ mang máng màu sắc và không khí của Paul Klee, Chagall, Picasso, Modigliani, Kandinsky, Arp, Wols, v.v., nghĩa l{ họ vẫn bị trói buộc trong chân Gegenstand của T}y phương.

Qua sống tại Pháp, những ngày tháng ở Paris, tôi đ~ gặp hoạ sĩ Vĩnh Ấn, tôi nhìn thấy rằng anh hiểu Paul Valéry hơn l{ mấy ông hàn lâm viện Pháp, anh nhìn thấy tất cả tầm vóc của Cézanne v{ Paul Klee, anh lăng mạ Kandinsky, anh im lặng trước Van Gogh, anh thở hơi thở của mấy hoạ sĩ thiền sư, anh sống Rilke, ăn Henry Miller, nói Henry Miller, đùa Henry Miller, nhìn thấy với Henry Miller; anh uống Kinh dịch, anh chép Đạo đức kinh, anh cười Trang Tử, đóng kịch Shakespeare, đ|nh mấy cái máy xay lúa bên Tây Ban Nha với Cervantès trở thành thằng khờ (“L’idiot”!) của Dostoievsky ở Ville d’Avray, nơi m{ mỗi đêm vào lúc gần 12 giờ khuya, anh trở về lang thang sau một chuyến tàu hoả băng qua hai nghĩa địa – đi về trên, dưới, bằng, với những bóng của lề đường.

Tôi đ~ nhìn thấy mấy bức hoạ của Vĩnh Ấn: tôi nín thở.

Paul Klee nhìn thấy |nh s|ng; vĩ đại hơn Paul Klee l{ Vĩnh Ấn đ~ nhìn thấy bóng tối (vì Vĩnh Ấn đ~ nhìn thấy ánh sáng từ mười năm nay); b}y giờ anh thường uống rượu, hút thuốc dấn, làm những việc tầm thường nhất của cuộc đời rồi mỗi đêm trở về trên chuyến xe lửa băng qua hai nghĩa địa, với bóng tối hoạ phù của những cây trắc bá.

“Kẻ n{o đ~ x}y cất cầu tiêu này bằng đôi tay mình thì kẻ ấy đ~ phụng sự cho con người hơn l{ De Gaulle đ~ phụng sự cho nước Ph|p”.

Henry Miller đi cầu tiêu và nhìn thấy một vũng nước loang đọng trước mặt, Henry Miller sung sướng ngây ngất nhìn vũng nước với đôi mắt con rồng. Henry Miller vẫn suốt đời là kẻ

ngạc nhiên, ngạc nhiên từng giây phút. Henry Miller viết một cuốn s|ch nhan đề “Vẽ và yêu lại” (To Paint Is To Love Again). Đối với Vĩnh Ấn, vẽ cũng là yêu; nhìn thấy đôi mắt anh, tôi nhìn thấy mắt của một người yêu câm lặng. Vĩnh Ấn đ~ x}y cất xong cầu tiêu của đời anh bằng đôi tay trong mười năm trời, bây giờ anh không xây cất gì nữa; mỗi đêm anh chỉ trầm lặng trở về trong bóng tối đi qua hai nghĩa địa. Bức tranh vĩ đại nhất của Vĩnh Ấn không có tên, mà nếu người đời muốn đặt tên thì phải gọi l{ “Chết v{ Nước” (La Mort et L’eau).

Đông phương đ~ có Vĩnh Ấn để vẽ mắt rồng.

Lúc nào? Câu trả lời không cần thiết tại đ}y v{ b}y giờ. Qu|n Dôme đóng cửa, tôi bị

người bồi mời về. Tính Thể của Hội Hoạ ở ngoài bóng tối trên đường phố về đêm. Con người chỉ cần NHÌN THẤY. Dù giết người mà NHÌN THẤY thì vẫn là vô tội: Nước đang ch|y.

(Viết tại Paris, đêm xu}n, viết cho đỡ nhớ chữ A của hoạ sĩ Hakuin, thiền sư, vị tổ của phái Lâm Tế ở Nhật Bản, người đ~ hoạ chữ Phạn A thành ra một con rồng tung trời, người đ~ kiến tính qua Vô tâm và Vô niệm, trong Đời, trong Hoạ, trong Đạo; chương cuối n{y được viết tại nơi m{ André Malraux đ~ viết Le Musée Imaginaire (Les Voix du Silence) và trong https://thuviensach.vn

quyển ấy, nơi gần cuối sách, André Malraux có in kèm thêm bức hoạ chữ Phạn A của thiền sư Hakuin để nói lên Huyền nghĩa của Đông phương m{ T}y phương vẫn chưa đón nhận được.)

https://thuviensach.vn

KẾT LUẬN - MỞ RA SỨ MỆNH CỦA HỐ THẲM

Tìm lại Hàn Mặc Tử và thế giới vô hình

Không thể gọi Hàn Mặc Tử l{ thi sĩ vĩ đại nhất trong thi ca Việt Nam, Hàn Mặc Tử bay ra ngoài tất cả mọi chân trời, Hàn Mặc Tử l{ thi sĩ viết hoa bằng m|u: THI SĨ.

Leopardi, Keats, Rimbaud, Hölderlin, Hàn Mặc Tử là những THI SĨ của Hố Thẳm Vô Hình:

“Hoa kim tước thơm ng|t an phận với sa mạc” (Leopardi, La Ginestra).

Sau Hàn Mặc Tử ngôn ngữ Việt Nam vỗ cánh run rẩy sương mai trong rừng đông b{ng bạc.

Trong thế giới vô hình, Rimbaud, Leopardi, Keats v{ Hoelderlin đều gặp nhau; khi bốn thi sĩ gặp nhau, họ đều thì thầm bàn tán nhau về con chim phượng hoàng ở trời Đ}u Suất.

Bỗng nhiên từ cõi vô hình một hoả diệm sơn của Thiên Thanh vụt nổ bùng lên, chấn động cả

từng tượng thanh khí: Rimbaud, Leopardi, Keats và Hoelderlin hốt hoảng kinh hồn: bốn thi sĩ run lẩy bẩy, “run như hơi thở chạm tơ v{ng” vì Hàn Mặc Tử vụt hiện trên ngọn núi lửa và mỉm cười đưa tay rắc máu xuống Hố Thẳm của Việt Nam; lúc bây giờ Leopardi, Rimbaud, Keats và Hoelderlin liền quì xuống cúi lạy những giọt máu cô liêu của thi ca \ Đông.

Hàn Mặc Tử vỗ c|nh phượng hoàng và bay xuống đậu giữa Thiên Thanh, Rimbaud và Hoelderlin đứng dậy chắp tay, đứng về phía tr|i; Keats v{ Leopardi đứng dậy chắp tay, đứng về phía mặt; Hàn Mặc Tử bay xà xuống đậu ngay chính giữa; ngay lúc ấy, lập tức hai Thi Sĩ bên tr|i v{ hai Thi Sĩ bên mặt quì xuống lạy ba triệu lạy; khi bốn Thi Sĩ lạy xong và ngước mặt lên thì Hàn Mặc Tử đ~ vụt biến mất và hoả diệm sơn biến thành một quả trứng phượng hoàng khổng lồ: quả trứng phượng ho{ng cô liêu xoay tròn năm vòng v{ thu hình nhỏ lại th{nh tr|i đất; từ ấy, tr|i đất liên tục xoay tròn giữa vũ trụ vô biên v{ con người không còn l{m thơ nữa.

https://thuviensach.vn

PHỤ LỤC

https://thuviensach.vn

ĐI VÒNG QUANH HỐ THẲM

I. Dịch hoá pháp về hố thẳm

Trong tư tưởng Trung Quán Luận

1. Dịch hoá pháp và Hố thẳm

Dịch Hoá Pháp là một tên ít thông dụng: người Tàu dịch chữ Dialectique l{ “dịch ho| ph|p”; chữ Dialectique còn được dịch l{ “biện chứng ph|p” v{ c|ch dịch “biện chứng ph|p” được thông dụng hơn c|ch “dịch ho| ph|p”.

Trung Quán Luận là biện chứng ph|p nhưng dịch hoá pháp mới l{ đặc tính rõ rệt của Trung Quán Luận: “dịch ho| ph|p” l{ phương ph|p chuyển hoá dịch tướng và dịch tính của vạn pháp; nói cho dễ hiểu hơn, “dịch ho| ph|p” chính l{ ý thức về sự mâu thuẫn của tất cả

nhận thức về Hố thẳm, vì Hố thẳm đưa tất cả lý luận đến chỗ bất khả thể nhận, reductio ad impossible, vì muốn nhận thức thì bắt buộc phải nhận thức từ một vị trí, một thế đứng, quan điểm, lập trường, mà Hố thẳm hoàn toàn không lệ thuộc v{o động tướng v{ cũng không lệ

thuộc vào bất động tướng; động và bất động là thể cách của dịch, thể tính của dịch là hoá, thể tính của hoá là pháp, thể tính của pháp là pháp tính, tức là Tính.

Tương thế giữa Dịch hoá pháp và Hố thẳm l{ tương thể giữa cứu thể v{ phương thể, mà Hố thẳm là cứu cánh của chính phương tiện v{ l{ phương tiện của cứu cánh; Hố thẳm chỉ là Hố thẳm khi mình tự do ngay lúc đầu, ngay bây giờ và lúc sau cùng: Hố thẳm là ý thức triệt để rằng chính phương thể là ý thức triệt để rằng chính phương thể là cứu thể, nghĩa l{ dịch hoá pháp không phải là một phương ph|p nhận thức để đi đến Hố thẳm, mà chính dịch hoá pháp là Hố thẳm.

Giải tho|t, trong tư tưởng Trung Quán Luận không có nghĩa l{ giải thoát ngoài khổ đau triền phược; giải thoát ở đ}y không có nghĩa l{ tho|t khỏi trói buộc nô lệ; giải thoát hiểu theo nghĩa đối nghịch như vậy chỉ là giải thoát ở tục đế, nghĩa l{ chưa phải hoàn toàn tự do, tự do rốt ráo, tự do tuyệt đối, tự do siêu việt: tự do của Hố thẳm.

Theo Trung Quán Luận, sự nô lệ, sự phiền muộn, đau khổ, chấp trước chỉ là vọng tưởng (Vikalpa). Chúng ta bám chặt vào sự vật, v{o ý tưởng, v{o con người, vào hoàn cảnh, vào nguyên nhân, vào kết quả, vào mục đích, v{o cứu c|nh, v{o phương tiện, vào sống và chết: chỉ vì vọng tưởng tạo ra những đặc tính và những hình ảnh m{ chúng ta tưởng rằng có thực và bất di dịch.

Hố thẳm là tuyệt tưởng, là chấm dứt vọng tưởng, chấm dứt mọi sự tưởng tượng (Sarva-kalpana-ksayo hi nirvànam). Hố thẳm chính là phá hủy hết mọi lập trường và phá hủy cả

lập trường phá hủy.

Sau cùng, Hố thẳm cũng không phải là chấm dứt vọng tưởng, vì Hố thẳm chính là vọng tưởng, vì vọng tưởng là nghịch nghĩa với Tự do và khiến con người đi tìm Tự do; con người chỉ đi tìm Hố thẳm v{ nói đến Hố thẳm khi n{o con người còn vọng tưởng; vọng trưởng tuyệt dứt đi thì chính Hố thẳm trở nên vô nghĩa, vì Hố thẳm chỉ có nghĩa l{ Hố thẳm lúc mình mất Hố thẳm và bị trói buộc.

2. Ý nghĩa của hố thẳm

https://thuviensach.vn

Trong đời sống, con người chỉ phản ứng lại một cách phiến diện, con người tâm linh, con người của Hố thẳm l{ con người phản ứng lại mọi sự bằng trọn con người họ, toàn diện, toàn thể, triệt để, nghĩa l{ thể nhập, làm một với vạn sự, vạn tướng, vạn thể, vạn pháp.

Con người giải thoát làm việc thiện, cứu đời, độ thế, không phải để đạt đến kết quả nào ở

đời nay hay đời sau; h{nh động không mục đích v{ không lý do; lý tưởng Bồ tát thể hiện trong Đại Bi (Mah{karun{) l{ lòng thương không mục đích, vì còn mục đích l{ còn trói buộc vào nhân và quả, trói buộc là nô lệ, là chấp nhân hoặc chấp quả, chấp ngã hoặc chấp pháp, chấp hữu hoặc chấp không. Hố thẳm chính là phá chấp và phá chấp triệt để, reductio and impossible: đưa mọi sự đến chỗ bội lý, bất lực và bất khả thể tượng; chữ Phạn, trong Trung Quán Luận, gọi là Prasanga (tạm dịch: ứng thời, ứng cơ) hay prasanga-vakya (ứng ngôn) để

chỉ sự thất bại của tất cả mọi hướng vọng đi đến Hố thẳm qua định thời bằng biểu thể, biểu hình, biểu tưởng và biểu tượng.

3. Hố thẳm của Trung Quán Luận

Đời sống Hố thẳm phát xuất từ ý thức về đau khổ, trói buộc, xao xuyến, sợ hãi, mâu thuẫn bấn loạn nội tâm. Sự va chạm phũ ph{ng giữa thực tế v{ lý tưởng l{ nguyên động lực thúc đẩy đời sống nội t}m, đời sống tôn gi|o, đời sống tâm linh: sự đối mặt với Hố thẳm.

Ý thức Trung Quán Luận về Hố thẳm là ý thức rằng tất cả mọi sự giải quyết về khổ để

đều là giải quyết tạm bợ. Chỉ có giải thoát là thể nhập chân không (synyatâ) và chân không chính l{ đồng nghĩa với Hố thẳm; con đường thể nhập ch}n không l{ Trung đạo, mà trung đạo ở đ}y không phải l{ trung đạo, theo nghĩa ngo{i hai cực đoan. Trung đạo ở trong Trung Quán Luận l{ con đường không về đ}u cả, một con đường không phải đường, một con đường hủy diệt, con đường hủy diệt tất cả mọi con đường, via negativa, con đường tự hủy diệt, tự hủy diệt không phải để sống hay để chết, vì Trung đạo là bát bất, bát bất là bất sinh, bất diệt, bất đoạn, bất thường, bất nhất, bất dị, bất lai, bất khứ.

Bất sinh không chỉ có nghĩa l{ không sống, vì không sống có nghĩa l{ diệt, do đó dịch hoá ph|p đưa đến bất diệt; bất diệt không có nghĩa l{ không chết; do đó dịch hoá ph|p đưa đến bất thường mà bất thường không chỉ có nghĩa l{ không còn, v{ bất đoạn không chỉ có nghĩa là không dứt, vì muốn dứt chỉ phải có cái gì làm nhất trí, làm lý nhất quán, giống nhau, identique, do đó dịch ho| ph|p đi đến bất dị không chỉ có nghĩa l{ không kh|c, vì nói đến sự

giống nhau, nói đến sự vô phân biệt thì phải nói đến nguồn gốc và cứu cánh, không gian và thời gian, nghĩa l{ l{m “rappochement”, “aller auprès”, “approcher”, “approche”, “aller dans la proximité”, m{ đi đến giai đoạn dịch hoá bất lai, tức là không đến, mà bất lai không có nghĩa l{ không đến, vì muốn đến thì phải đi (passer) mà dịch hoá pháp là chuyển đến bất khứ; bất khứ không có nghĩa l{ không đi m{ có nghĩa l{ ở giữa, con đường giữa, ở giữa chân không, mà chân không không phải l{ không gian thì l{m sao nói đến việc ở, vì việc ấy kêu gọi bất sinh và bất diệt, tóm lại là bát bất và chân không không phải là không gian nên không có vị trí; đó không phải là một nơi m{ mình phải đạt đến, một cái gì mình lấy và với tới: do đó “vô sở đắc” chính là cứu cánh của Hố thẳm.

Kệ:

Bất sinh, diệc bất diệt

Bất thường, diệc bất đoạn

https://thuviensach.vn

Bất nhất, diệc bất dị

Bất lai, diệc bất xuất.

Chữ quan trọng trong bài kệ trên, không phải là chữ “bất” m{ lại là chữ “diệc” (cũng, cũng theo); chữ “diệc” ở đây nằm trong chân trời Như Tính (“das Selbe” của Heidegger).

4. Tự do và chân không

Tự do là Sùnyatà: bỏ tất cả vọng kiến, chân kiến, vọng tưởng, vị trí, lập trường, minh và vô minh – drsti, kalpanà, vikalpananta, vidayâ, avidyà.

Dịch hoá pháp là không hoá chân không, Sùnyatà của những kiến, định kiến, thành kiến, chấp kiến, vọng kiến (drstis), Sùnyatà không phải là hủy diệt, mà hủy diệt (not annihilation, but the negation of negation) (cf. Murti, The Central Philosophy of Buddhism, trang 271).

5. Hố thẳm và Niết bàn

Niết bàn không phải là cái mình bỏ hay mình được, không phải diệt không phải trường tồn, không phải phá hủy, cũng không phải được tạo ra (trở về bát bất). Thế dụng của Prajna không phải thay đổi Hố thẳm bằng Cao nguyên m{ thay đổi th|i độ của ta trước Hố thẳm để

tự dịch hoá và thể nhập Hố thẳm. Sự thay đổi vừa đứng về mặt nhận thức luận vừa đứng về

bản thể luận m{ đồng thời xoá bỏ tất cả nhận thức luận và tất cả bản thể luận (đ}y l{ điểm căn bản m{ tôi dùng để phá hủy luận án tiến sĩ của ông T. R. V. Murti, tức là quyển The Central Philosophy of Buddhism, quyển sách giá trị nhất ở thế giới về Trung Quán Luận). Đó là Niết bàn và Luân hồi đều mà một, nghĩa l{ bất nhị. Kẻ chứng Nirvana là Tathàgata, Như

Lai, người sống đời sống tự do siêu việt của Hố thẳm, sống ở chết và chết ở sống, theo nghĩa

“vivre de mort et mourir de vie” trong fragment 71 của Héraclite.

https://thuviensach.vn

II. Hố thẳm của ý thức mới

Nh. Tay Ngàn thân quí,

Tao vừa cho tái bản lại quyển Ý thức mới; dựa vào dịp tái bản lần thứ ba này, tao muốn viết đôi lời để nói lên những điều tao cần nói v{ đồng thời nói luôn với mày những điều tao muốn nói về mày, về tao, về tất cả bọn trẻ chúng mình.

Đ}y l{ lần đầu tiên tao viết thư cho m{y v{ có lẽ cũng l{ lần cuối cùng; tao muốn dùng bức thư n{y để trả lời chung cho những người đ~ đọc quyển Ý thức mới của tao v{ đ~ khen hay chê về quyển ấy.

Khen hay chê, đối với tao, tao vẫn l{ tao, nghĩa l{ tao vẫn luôn luôn thay đổi từng giây phút: tao theo tao; tao thay đổi theo hơi thở của tao, theo dòng máu nóng hừng hực của tao.

Nói như thế cũng có nghĩa l{ khen hay chê đều vô nghĩa đối với tao, vì tao vốn là một thằng kiêu ngạo và tao chẳng từng nói với mày rằng tao có thể làm bất cứ những gì m{ con người đ~ có thể hay sẽ có thể l{m được trên đời này? Shakespeare hay Goethe, Dante hay Heidegger, tao coi như những thằng hề ngu xuẩn. Tao có thể nói như thế được, vì ng{y xưa tao đ~ từng tôn thờ những tên ấy như l{ những gì bất khả xâm phạm trên đời n{y. Ngay đến Héraclite, Parménide và Empédocle, bây giờ tao cũng xem thường, xem nhẹ; tao coi ba tên ấy như l{ ba tên thủ phạm của nền văn minh hiện nay; chưa nói đến Socrate, đó l{ một tên ngu dại nhất m{ tao đ~ gặp trong đời sống tâm linh của tao.

Bây giờ tao muốn nói qua ý nghĩ của tao về quyển Ý thức mới.

Tao viết quyển Ý thức mới từ lúc 18 tuổi cho đến 22 tuổi. Bây giờ hiện nay tao vừa đúng 25 tuổi; mấy thời gian gần đ}y, tao thường nghĩ đến cái chết của tao. Tao thấy rằng nếu tao chết ngay bây giờ thì tao cũng chẳng hối tiếc một mảy may nào cả. Tao đ~ sống trọn vẹn với tao từng gi}y phút; tao đ~ khổ đến điên người, tao đ~ sướng đến run lên, tao có thể chết được ngay lúc này hay bất cứ lúc n{o; đối với tao, thời gian chỉ là một hơi khói bốc lên hay một mùi thơm của con gái xông lên nồng ấm vào lúc ba giờ sáng; còn cái chết chỉ là sự sống bị lột truồng ra, như tao hay m{y lột truồng con Nanou hay con Nicole tại xóm St. Denis ở

cái thành phố Paris chó má này.

Tất cả những người quen biết tao đều nói rằng tao là thằng rừng rú, ích kỷ, kiêu ngạo, hoang đ{ng, vô kỷ luật, vô lễ phép, ham ăn, ham uống, ham ngủ, ham “l{m |i tình”; tóm lại tất cả những tật xấu của con người đều xuất hiện trong tao. Tao thấy họ nói đúng, nhưng nói ngược lại thì cũng đúng. Tao l{ một thằng mâu thuẫn cùng cực; muốn nói chuyện với tao thì đừng lý luận, vì tao có thể lý luận xuôi hay ngược gì cũng được. Chẳng hạn như mới hôm qua tao chửi André Gide, tao mắng Jean Paul Sartre nhưng ng{y mai m{y sẽ thấy tao ca tụng Gide đến tận mây xanh hay tỏ vẻ nồng nàn với Sartre. Tại sao tao không có quyền mâu thuẫn với tao?

Ừ, bây giờ tao hãy nói về quyển Ý thức mới. Tao không bất m~n cũng không tự mãn về

quyển n{y. Nó có đời sống biệt lập của nó, giống như một con tinh trùng của tao; nó nằm đó trong hố thẳm của đ{n b{, nằm đó một cách biệt lập cô đơn, rồi trưởng th{nh, ra đời, mang tên, đi, đứng, thở, rồi lại lặp lại tất cả những gì con người đ~ l{m hay đ~ không l{m trong bao nhiêu muôn ng{n năm. Nhưng thường thì con tinh trùng ấy cũng chết, vừa mới sinh ra thì đ~ bị chết, vì đất mầu không dung dưỡng nó.

https://thuviensach.vn

Tao không muốn phê phán quyển Ý thức mới, vì có bao giờ mày phê phán con tinh trùng của mày, hỡi Nh. Tay Ngàn?

Nếu bây giờ tao muốn viết lại quyển Ý thức mới, nhất định là tao sẽ viết mạnh hơn nữa, tàn bạo hơn nữa, phũ ph{ng hơn nữa. Tao đ~ thấy rõ r{ng hơn bao giờ hết rằng tao không bao giờ nên ho{ nhượng, không bao giờ nên làm hoà với cuộc sống này. Tao chỉ muốn nổ

tung như mười triệu trái bom nguyên tử, rồi nằm ì lăn ra chết bấy thịt như một con rắn lửa, còn hơn l{ nhẹ nhàng thỏ thẻ tình thương, nhỏ nhẹ lý tưởng cao đẹp, vân vân; tao muốn chửi thề với tất cả lý tưởng: tao chỉ muốn phá hoại và chỉ muốn phá hoại; tao cảm thấy gần gũi với những người tội lỗi hơn l{ với những thầy tu thánh thiện. Tao thấy rằng tất cả tội lỗi đều vô cùng cần thiết, vì tội lỗi chỉ là một ý niệm lường gạt và không có thực, cũng như

chính đời tao cũng không có thực; cuộc đời tao hay cuộc đời m{y cũng chỉ là những ngọn lửa của mấy cái diêm quẹt; đó l{ lý do cắt nghĩa tại sao tao hút thuốc quá nhiều và tại sao tao muốn bỏ hút.

Tao không thuộc vào nhóm n{o, đảng nào, hội nào hết. Tao chỉ thuộc vào một chiếc lá; chiếc lá ấy là chiếc l| ngô đồng mà mày thấy rụng tại Place de la Contrescarpe, mặc dù nó h~y còn xanh m{ đ~ rụng rồi. M{y đừng nghĩ rằng tao vừa đưa ra một c}u văn thơ mộng.

Không, tao thù ghét tất cả thi sĩ; thỉnh thoảng tao chỉ l{m thơ để tán gái. Hoặc l{m thơ để

nhớ rằng Rimbaud đ~ chết trên gối mền quạnh hiu, để nhớ rằng tất cả thi sĩ đ~ bỏ xa trần gian này và thời đại này là thời đại m{ thi sĩ chỉ còn l{ thi sĩ khi thi sĩ d|m l{m tội nh}n đứng ngoài vòng xã hội, ngoài vòng xây dựng lý tưởng quốc gia hay nhân loại.

Thi sĩ phải là kẻ đ{o ngũ, kẻ phản quốc, kẻ phản bội nhân loại. Thi sĩ phải là một bậc thánh tội lỗi, một thằng khờ, một thằng điên, một thằng kiêu ngạo và ghen tị với Phật Thích Ca hay Chúa Giêsu. Thi sĩ phải là một thằng bất lực, vô danh, im lặng và ồn ào.

Hiện bây giờ, nếu viết lại quyển Ý thức mới, tao sẽ bỏ Clémen Rosset, Ivo Andritch và Erich Fromn. Cũng có thể tao sẽ bỏ luôn Somerset Maugham, André Gide, Fédérico Schmidt, Aldous Huxley, Hemingway, Jean René Huguenin.

Mới đ}y tao vừa đọc xong cuốn Lettre sur les chimpanzés của Clément Rosset (Gallimard xb. 1965), tao nổi giận muốn điên lên. Ng{y trước, khi viết cuốn Philosophie tragique, Clément Rosset còn 20 tuổi; tư tưởng không thâm trầm, nhưng vẫn có hào khí mãnh liệt của tuổi trẻ; đó l{ lý do đ~ khiến tao cảm mến Clément Rosset; nhưng b}y giờ, sau khi đ~ đậu thạc sĩ triết học v{ đ~ th{nh người lớn. Clément Rosset viết triết lý như viết bài luận rẻ tiền cho một học sinh trung học đệ nhất cấp. Quyển Lettre sur les chimpanzés chỉ đ|ng để dành cho khỉ vượn đọc, nếu loài khỉ vượn biết đọc chữ Pháp!

Còn Ivo Andritch và Erich Fromn, bây giờ tao thấy hai tên này hoàn toàn non nớt; còn về

Somerset Maugham, André Gide, Fédérico Schmidt, Aldoux Huxley, Hemingway, Jean-René Huguenin, tao thấy chỉ nên liệng họ vào cầu tiêu công cộng. Mới đ}y, tao đọc xong quyển A Movable Feast của Hemingway, tao buồn muốn khóc được. Tất cả những ngọn lửa đều tắt: đó l{ bi kịch của thiên tài. Một lần nữa, tao lại hiểu thêm rõ r{ng ý nghĩa chuyến bỏ đi của Rimbaud.

Còn trường hợp Faulkner, Nikos Karzantzakis, Kafka, Saroyan, Thomas Wolfe, Jean-Paul Sartre thì tao đ~ dứt nợ với họ rồi, những tên này chỉ đ|ng bỏ vào một xó tối ở công cộng, dành riêng cho những mụ đ{n b{ có chửa, d{nh riêng cho đ{n b{ đọc những lúc sắp sinh https://thuviensach.vn

con hay những lúc chờ chồng đi xa trở về. Tao không phải l{ đ{n b{; tao xin gửi những tên ấy về cho đ{n b{.

Còn về Thiền tông, Nietzsche và Heidegger thì tao thanh toán xong mấy tháng nay. Tao gửi Thiền tông vào một phong bì tối khẩn đề địa chỉ của bất cứ một ngôi chùa nào ở thế giới n{y, như ngôi chùa v{ng của văn sĩ Yukio Mishima ở Nhật Bản. Về Nietzsche, tao gửi Nietzsche về một tu viện Thiên Chúa gi|o; còn Heidegger thì tao coi như l{ một tên đóng kịch t{i ba, đóng kịch mà vẫn biết l{ mình đóng kịch, nhưng tao đ~ ch|n xem kịch. Đọc cuốn Sein und Zeit của Heidegger đến mấy mươi lần, tao chỉ thấy Heidegger là kẻ giải buồn cho tao một cách kỳ thú vào những lúc tao không muốn ngủ mà chỉ muốn thức để nhớ đến đứa con gái mà tao yêu lần đầu tiên, tên l{ Hương, m{ Hương thì không bao giờ biết tao đ~ khổ

về cô nàng gần 10 năm nay; cô n{ng tên thực là Quế Hương; khi đọc Sein und Zeit của Heidegger, đọc chữ Sein ra là Hương. Còn trường hợp Charles Chaplin thì tao cũng không còn thấy cười được như trước. Tiếng cười của Charlot chỉ là một tiếng khóc lật ngược; tao chỉ muốn cười l{ cười, khóc là khóc, chứ không lật xuôi hay lật ngược.

Chỉ còn một người duy nhất mà tao vẫn kính mến, thương yêu v{ quí phúc đến cùng độ; người ấy l{ Henry Miller, năm nay vẫn còn sống, sắp đến 75 tuổi rồi.

Tao cho rằng Henry Miller l{ thiên t{i vĩ đại nhất của cả Đông phương v{ T}y phương trong suốt ba bốn ng{n năm văn ho| nh}n loại. Tao cho rằng Henry Miller vĩ đại hơn L~o Tử, Héraclite, Parménide và Empédocle.

Như m{y cũng đ~ biết rằng tao đ~ gặp Henry Miller tại California ở Huê Kỳ, Henry Miller nói rằng tao l{ Rimbaud đầu thai lại thế kỷ n{y! Tao không vui, cũng không buồn, vì tao tự

biết rằng tao là ai và tao vẫn nghĩ rằng chỉ có tao mới có thể làm những gì m{ Rimbaud chưa l{m được.

Về Henry Miller, tao muốn nói lên lời tiên tri tối hậu, từ năm chục năm nữa trở đi thì Henry Miller sẽ ảnh hưởng dữ dội đến nhân loại còn hơn Jesus Christ ảnh hưởng đến Tây phương hay Phật Thích Ca ảnh hưởng đến Đông phương. Lời tiên tri của tao như lửa đ|nh vào máu; tao mong mày sống dai và sẽ thấy những gì tao b|o trước hôm nay.

Thời gian tao ở Huê Kỳ, tao đ~ bỏ học, vì tao thấy những trường đại học mà tao học, như

trường đại học Yale và Columbia chỉ toàn là những nơi sản xuất những thằng ngu xuẩn; ngay đến những gi|o sư của tao chỉ là những thằng ngu xuẩn nhất đời; tao có thể dạy họ

nhiều hơn l{ họ dạy tao. Qua Ph|p, tao đ~ sống nghèo đói thế n{o thì m{y cũng đ~ biết rõ rồi; những lúc tao nằm ngủ tại những vỉa hè Paris vào những đêm đông đói lạnh, những lúc đói khổ như vậy, tao vẫn còn cảm thấy sung sướng hơn l{ ngồi nghe mấy thằng gi|o sư đại học Yale hay Columbia giảng cho tao nghe về Aristote hay Hegel, về Heidegger hay Héraclite. Tao đọc Heidegger hay Héraclite bằng máu với nước mắt; còn mấy thằng gi|o sư

ấy chỉ đọc bằng đôi mắt cận thị! Những thằng ấy hiểu gì về tư tưởng mà có thể dạy tao? Bây giờ nếu có Phật Thích Ca hay Chúa Giêsu hiện ra đứng giảng trước mặt tao, tao cũng chẳng nghe theo nữa. Tao chỉ dạy tao, tao là học trò của tao v{ cũng chỉ có tao là làm thầy cho tao.

Tao không muốn làm thầy ai hết v{ tao cũng không để ai làm thầy tao. Nếu tao biết rằng tao là thằng ngu thì tao sẽ đẩy c|i ngu tao cho đến tận cùng, m{y nghe rõ chưa?

Tao là thế n{o thì tao để là thế ấy, tao thay đổi theo sự thay đổi tự nhiên của đời tao, tao sống thì tao sống, tao chết thì tao chết, tao sợ thì tao sợ, tao không sợ thì không sợ.

https://thuviensach.vn

C|ch đ}y mấy th|ng, tao đ~ đưa m{y đi đến Square Rapp để gặp Krishnamurti; tao nghĩ

rằng Krishnamurti sẽ giúp đỡ mày nhiều, giúp đỡ mày trở lại mày, trở lại sự cô đơn cùng cực của chính đời m{y để m{y đừng tự lường gạt mày bằng một mớ hình ảnh, một mớ danh từ thiêng liêng v{ cao siêu. Ng{y trước, tao thường chép lại những quyển sách của Krishnamurti để có thể đi v{o ý thức của Krishnamurti một cách sâu sắc hơn, nhưng b}y giờ tao cũng thấy không còn muốn nghe Krishnamurti nữa, tao thấy nét mặt của Krishnamurti hay nét mặt của Sri Aurobindo là nỗi quằn quại cùng độ của những người chịu đóng đinh giữa lòng đời.

Tao đ~ chết ứ máu trên cây thập giá, bây giờ tao hồi sinh, tao chỉ chờ lúc nào mọc cánh thì sẽ bay mất.

Mày là một thằng thi sĩ nghèo n{n; tao chỉ mới quen mày có mấy th|ng nay, nhưng m{y đ~ đối đ~i với tao như ruột thịt; có lẽ vì cuộc đời m{y đ~ mang qu| nhiều tủi nhục đau khổ

của Hố thẳm, nên m{y đ~ nhận ra tao v{ tao cũng nhận ra m{y. M{y đ~ nuôi dưỡng tao bằng tâm hồn trong sạch thơ mộng của mày, chẳng những thế, m{y cũng còn chạy đi vay tiền để

nuôi dưỡng tao bằng những bao thuốc Gauloises, những buổi ăn trưa v{ chiều, những đêm say rượu trác táng ở Pigalle hay những đêm khuya trụy lạc ở Strasbourg St. Denis, những buổi chiều lang thang lê lết qua vườn Luxembourg, những chiều mây trắng hoang mang dưới nhà thờ Saint Germain des Prés, những buổi c{ phê đen đắng tim ở Montparnasse và những đêm rượu đỏ mưa men trên những hè phố quê người.

Nay mai, tao sẽ rời bỏ Paris để lang thang đến đất trời Ý Đại Lợi, Hy Lạp hay Tây Tạng hay bất cứ một giải đất mơ hồ nào ở cuối tr|i đất, tao vẫn còn giữ lại m{u x|m đậm đ{ ở

Paris, trong đó có m{u của đôi mắt m{y, đôi mắt nửa đêm nửa ngày của Ý thức mới, của một thứ mây mai vừa hiện trên bầu trời sắp s|ng, “một khung trời mưng mủ” như một lần mày đ~ gọi thế, phải không Nh. Tay Ngàn?

Paris, ngày 19 tháng 8 năm 1966

https://thuviensach.vn

III. Biểu tượng về hố thẳm trong tư tưởng Nâgârjuna 1. Đối tượng của quan sát

Chữ quán hay quan là một chữ quan trọng trong tư tưởng Phật giáo. Quán là xem, nhìn xem một cách chú ý. Trung Quán trong Trung Quán Luận là quán về Trung, nghĩa l{ Quán Niết bàn.

Đọc lại chương XXV, của Trung Quán Luận, phần Quán Niết bàn: Nhược nhất thiết pháp không,

Vô sanh vô diệt giả

H{ đoạn hà sở diệt,

Nhi xưng vi Niết bàn?

Đối tượng của qu|n s|t chính l{ qu|n s|t; đối tượng chính là biểu tượng; biểu tượng chỉ

Hố thẳm bằng con đường dịch hoá pháp: Biểu tượng không phải là Hố thẳm trên bình diện Tục Đế (samvrti-satya); biểu tượng tự phá hủy biểu tượng để nhảy thẳng vào Hố thẳm trên bình diện Ch}n đế (paramàrtha-satya); Hố thẳm chính là nhất thiết, nói rõ hơn chính là nhất thiết pháp mà nhất thiết pháp chính là không: sùnya.

C}u đầu của bài kệ đặt lên đối tượng của sự qu|n s|t v{ đồng thời phá hủy chính đối tượng ấy, vì đối tượng là Niết bàn mà Niết bàn không phải l{ đối tượng: Niết bàn chỉ là Niết b{n khi đối tượng, biểu tượng, hình tượng, ảnh tượng đ~ được phá hủy toàn triệt.

C}u đầu chứa đựng tất cả ý nghĩa của Trung Quán Luận: “nhất thiết ph|p không”.

“Nhất thiết” dịch ra chữ Phạn l{ Sarva “ph|p” tức l{ “dharma”, “không” l{ “Sùnya”. Ba chữ “Sarva”, “dharma” v{ “Sùnya” l{ ba chữ quan trọng trong tư tưởng Phật giáo.

C}u đầu gồm năm chữ:

“Nhược nhất thiết ph|p không”.

Chữ quan trọng nhất trong câu trên là chữ “nhược” có nghĩa l{ “ví bằng” nói lên tính cách giả định của ngôn từ, của biểu tượng.

Đối tượng của qu|n s|t được xây dựng trên sự giả định của biểu tượng, cứu cánh của sự

giả định ấy là tự phá hủy tính cách giả định và giả danh để nhảy thẳng vào Hố thẳm của chân lý.

Chữ quán trong quán niết bàn mang ý nghĩa huyền bí, gần gần như chữ vision mystique của T}y phương hoặc chữ voir của Teilhard de Chardin (cf. Le Milieu Divin, Editions du Seuil, 1957, trang 25).

2. Ý nghĩa của toàn thể

Chữ “nhất thiết” (tất cả, hết thảy) gần ý nghĩa “en p|nta” của Héraclite; trong bài Tín tâm minh của tổ Tăng X|n của Thiền tông, chúng ta thấy nhất thiết được định nghĩa rõ r{ng như vầy:

nhất tức nhất thiết

nhất thiết tức nhất.

https://thuviensach.vn

“To{n thể” ở đ}y không có nghĩa nói chung tất cả các thể: đ}y l{ Hố thẳm phân chia sự

khác nhau giữa Nâgârjuna và Hegel (cf. Phénoménologie de l’esprit, cuốn I, bản dịch của Hyppolite, tr.18); nhất thiết ở đ}y chính l{ Tính; chính c}u đầu trong bài kệ đ~ nói rõ l{

“nhất thiết ph|p”; do đó “nhất thiết” chính l{ Tính, T|nh; “nhất thiết ph|p” chính l{ Ph|p Tánh, Pháp Tính.

3. Tương thể giữa pháp và không

“Nhất thiết ph|p không” có nghĩa l{ “ph|p t|nh l{ không”; nói kh|c đi, Tánh là Không, mà Pháp cũng l{ Không. Tương thế giữa Pháp và Không l{ tương thế giữa Không và Không; nói kh|c đi l{ Không của Không hay Không Không (Sùnyata-Sùnyata) 4. Con đường của biểu tượng

Con đường của biểu tượng chỉ có giá trị trên thực tế; biểu tượng là hình ảnh; con đường cũng l{ hình ảnh; con đường của Trung Quán Luận là hình ảnh của Hố thẳm, mà Hố thẳm thì hoàn toàn siêu việt, không phải là hình ảnh; do đó tất cả con đường, tất cả biểu tượng, tất cả

hình ảnh đều là những giới hạn của đời sống ý thức; những giới hạn ấy mở phương trời cho tôi thấy Hố thẳm, cho tôi xem, chú ý xem “bản lai diện mục”: “bộ mặt thực” của tôi chính là Niết bàn; quán Niết bàn tức là giải phóng toàn triệt, không còn phải bị trói buộc vào biểu tượng, không còn phải đi trên bất cứ một con đường nào hết, dù l{ con đường chân lý.

5. Biểu tượng về Niết bàn

Tại sao gọi là Niết bàn, tại sao lại gọi tên cho cái không có và không tên? Không sinh không diệt thì tại sao phải đoạn mà tại sao nói đến sở diệt. H~y để ý chữ hà trong câu hà đoạn hà sở diệt

nhi xưng vi Niết bàn?

Chữ hà là chữ quan trọng đ|nh dấu sự trở về của biểu tượng trong sân khấu biểu tượng; chữ hà (làm sao, thế n{o, đ}u?) cũng không có lý do tồn tại, vì Niết b{n cũng như đo| hồng của nhà thần bí Angelus Silesius mà Heidegger dùng mở phương trời cho tư tưởng trong quyển Principe de Raison để phá hủy nguyên tắc, đi v{o Nguyên lý của chính tiến trình biểu tượng để đưa Tính thể nhảy vào Hố thẳm: “Sein: der Abgrund” (cf. Heidegger, Der Satz vom Grund, Neske, Pfullingen, 1957, p.93).

Niết bàn không còn là biểu tượng, gọi là Niết bàn là gọi tên cho c|i gì không tên m{ cũng chẳng có thực thể (bh{vasunyat{), m{ cũng không vô thể (abhàvasùnyatà).

Kết luận thì Niết bàn chỉ là Nhược, mà Nhược chính là giả định, giả danh, vì thế chữ Phạn có chữ “param{rtha-sùnyat{” để chỉ rằng Niết bàn không có thực, mà không có thực không có nghĩa l{ không có, vì vốn là vô sinh và vô diệt, nói gọn lại là:

“nhất thiết ph|p không”.

mà chữ Phạn là:

“sarvadharmasùnyat{”

Tóm tắt lại một cách mâu thuẫn và siêu lý thì biểu tượng về Niết b{n cũng chính l{ Niết bàn.

https://thuviensach.vn

IV. Bóng tối của hố thẳm

C|c ng{i mong đợi những gì? Ngay bây giờ, ngay phút này, tại đ}y, c|c ng{i mong đợi những gì? Chúng ta có đang sống không? Có “hiện sinh” không? Có phải chúng ta đ~ sống quá dễ dãi không? Chúng ta sợ một đời sống lưỡng lự.

Sống là sống lưỡng lự, ngập ngừng, do dự. Phải lưỡng lự, phải ho{n to{n lưỡng lự trong cuộc sống. Hết lưỡng lự là bắt đầu hết sáng tạo; hết lưỡng lự l{ rơi v{o sự nhất định, bị trói buộc vào ý niệm, hết lưỡng lự là bắt đầu chạy đều như một m|y điện, bắt đầu đi thẳng; sống l{ đi vòng, lang thang, đi quanh quẩn, chứ không phải đi thẳng: con đường tắt l{ con đường của người tầm thường; người sáng tạo l{ người lang thang lưỡng lự trên một con đường thực d{i, con đường quanh co, con đường không về thành phố, con đường băng qua rừng, qua suối, qua núi cao; con đường về Hy Mã Lạp sơn, không phải Hy Mã Lạp sơn của Tây Tạng. mà là Hy Mã Lạp sơn của nỗi lưỡng lự vô biên trong tâm hồn; con người ngập ngừng lưỡng lự là kẻ đi trong đêm tối vào lúc ba giờ khuya, trên một con đường vô tận, con đường không định hướng, con đường yêu ma, con đường chênh vênh giữa một ngàn hố thẳm.

H~y đập nổ tất cả ngôi sao trên trời để cho bóng tối làm một với con đường, h~y đập nổ

hai con mắt để hai bàn chân trở th{nh con đường của bóng tối; tất cả |nh s|ng đều lường gạt; tất cả mặt trời, mặt trăng, tất cả ngôi sao đều là kẻ thù của người sáng tạo. Kẻ sáng tạo là kẻ đi một mình trong lưỡng lự cùng cực. Sống lưỡng lự là sống liều lĩnh, sống bạt mạng, sống lưỡng lự l{ bước đi dò dẫm và ý thức đến độ đứt gân máu rằng mỗi bước chân là một hố thẳm không đ|y; chỉ cần một giây, một tiếng tích tắc, một tiếng đập tim là cuộc đời biến thành Tính Mệnh và sự chết là cử chỉ cuối cùng, đồng thời cũng l{ cử chỉ đầu tiên, cử chỉ

sáng tạo đầu tiên của tất cả thiên tài, của tất cả con người nghệ sĩ trên mặt đất này.

Sống lưỡng lự là nói ấm ớ, nói ấp úng, nói không ra lời, vì sự diễn đạt chỉ là diễn đạt hữu hình, bên ngoài hữu hình l{ vô hình; thi sĩ l{ người lưỡng lự bước đi với vô hình; thi sĩ l{

người nói không ra lời mà vẫn phải nói; nói trôi chảy, nói thông suốt rõ ràng, nói dễ dàng là chỉ bước đi trên con đường tắt, nghĩa l{ không còn lưỡng lự. Do đó, ngôn ngữ trở thành dụng cụ và biến thành một mớ mồm mép ba hoa lải nhải; người ta nói và nói quá dễ dàng, có thể nói về bất cứ cái gì và lời nói đ~ trở thành tuyên truyền và tất cả những diễn giả, tất cả những thuyết trình viên chỉ là những kẻ quảng cáo rẻ tiền v{ con người sinh ra đời trong nông cạn, làm việc trong nông cạn, sống trong nông cạn và chết đi trong nông cạn.

Phải sống lưỡng lự, phải nói không ra lời, phải nói ấm ớ, nói ấp úng, phải nói khó khăn như thế thì nói mới là cử chỉ tối hậu, nói mới là sự chinh phục của ý thức, nói mới l{ bước đi giữa hư vô v{ trên Hố thẳm, có thể thì nói mới có nghĩa bị đặt trước sự sống và sự chết, có thế Ngôn Ngữ mới trở thành thiêng liêng, Ngôn Ngữ mới là Nguyên Ngôn, mới là lời nói đầu tiên và cuối cùng của một người cô đơn cùng cực, của một người đ~ sống và chết cùng độ

căng thẳng thần kinh, của một người mà ý thức hắn nổ tung như một triệu mặt trời chấn động.

C|c ng{i đợi mong những gì?

Tôi không nói về tư tưởng hiện sinh mới v{ tư tưởng Thiền của nhóm Beatniks ở

Greenwich Village và ở Saint Germain des Prés. Tôi khinh bỉ nhóm Beatniks; tôi khinh bỉ tất cả thiền sư; tôi khinh bỉ tất cả triết lý hiện sinh. Tôi không nói về một đề tài, mà tôi chính là đề tài. Tôi xin mời các ngài làm một với đề tài, các ngài không phải nghe về hiện sinh mới và https://thuviensach.vn

Thiền, mà các ngài l à hiện sinh mới và Thiền, vì tất cả ý nghĩa tối hậu của tư tưởng hiện sinh mới v{ tư tưởng Thiền là nằm ngay giờ phút này, tại nơi đ}y; giờ phút này là giờ phút tuyệt đối linh thiêng, người nói v{ người nghe chỉ là một người, các ngài nói trong tôi và tôi nghe trong các ngài.

C|c ng{i đang nghe những gì?

Tất cả chúng ta đều không biết nghe; nghe không có nghĩa l{ để đồng ý hay bất đồng ý, để phủ nhận hay chấp nhận; nghe không có nghĩa l{ phê ph|n, nghe không phải l{ để so sánh những gì ở hiện tại với những gì mình đ~ hình dung ở quá khứ. Sống lưỡng lự có nghĩa biết nghe, nghe nỗi chết trườn mình qua cơ thể, nghe tiếng ồn ào của cơ khí đang t{n ph|

bầu trời v{ tr|i đất, nghe sự sợ hãi ngự trị trong con người và biến con người thành một cái gì bần tiện nhất, xấu xa nhất trên đời.

C|c ng{i có đang sống sợ hãi không? Các ngài sợ dư luận, các ngài sợ người ta nghĩ về

c|c ng{i như thế này, thế kia; các ngài sợ nhà tù, sợ ám sát, sợ tai nạn, sợ thất bại; các ngài sợ điên loạn, sợ mất quân bình, các ngài sợ nguy hiểm, sợ chết. Các ngài có dám lao mình xuống Hố thẳm hay không? Các ngài có dám lao mình xuống núi lửa hay không? Hố thẳm đ}y chính l{ hố thẳm của tâm hồn mình, núi lửa đ}y chính l{ núi lửa hừng hực của ý thức mình. Con đường đi đến tự do toàn triệt l{ con đường lao xuống hố thẳm và núi lửa. Chỉ khi nào chúng ta dám liều lĩnh, d|m bạt mạng, dám yêu hố thẳm, dám yêu núi lửa, chỉ lúc ấy chúng ta mới được mọc cánh và mới được hưởng mùa nổ sao ngây ngất trong phương trời m}y đen tuyệt đối và vô hạn.

(B{i n{y đ|ng lẽ đ~ được đọc lại tại Viện Đại học Vạn Hạnh để mở đầu niên khoá giảng dạy Triết lý tỷ giáo, nhưng nhờ một cơn khủng hoảng t}m tư, trong buổi diễn thuyết ấy, tôi đ~ nói ấm ớ kh|c đi ho{n to{n để tránh cho thính giả khỏi rơi v{o Hố thẳm của Hư vô m{

thiền sư Ngộ Ấn ở thời Lý gọi l{ “Diệu Tính Hư Vô”.)

https://thuviensach.vn

V. Hố thẳm của chiến tranh quê hương

Để thu thập thêm những ý kiến, những cảm nghĩ về 12 năm ph}n ly, ban chủ biên Đối Thoại đ~ chia nhau đến phỏng vấn một số những nhân vật đại biểu cho nhiều khuynh hướng chính trị, nhiều tầng lớp xã hội ở đ}y, v{ xin trả lời về 3 đề mục:

 Nguyên nhân của sự phân ly;

 Hậu quả của sự phân ly;

 Cuộc chiến hiện nay có thể giải quyết được vấn đề phân ly hay không?

(cf. nguyệt san Đối Thoại do sinh viên Văn khoa S{i Gòn chủ trương, số mùa Xuân 1967, trang 85-102).

Ở trên là ba câu hỏi của nguyệt san Đối Thoại về chiến tranh quê hương.

Đối với chiến tranh quê hương, tư thế của tôi đ~ được diễn bày hai lần bằng Anh ngữ: 1. trong quyển Dialogue, với nhan đề là: The ontological background of the present war in Vietnam (an open letter to Henry Miller);

2. trong tạp chí Tin Tưởng ở Paris v{o năm 1966, với nhan đề là: Mediation upon the Vietnamese War.

Lần trả lời này là lần thứ ba v{ cũng l{ lần cuối cùng; từ đ}y trở đi, tôi đ~ dứt khoát với chiến tranh Việt Nam, chiến tranh Việt Nam đ~ chấm dứt trong lòng tôi v{ cũng đ~ chấm dứt từ hai ng{n năm trăm năm trước vào lúc Anaximandre bắt đầu khai mở mật nghĩa của chữ “adikia” trong tư tưởng T}y phương; hai ng{n năm trăm năm trôi qua trong lịch sử

nhân loại và mật nghĩa của chữ “adikia” vẫn nằm trong tối, vì thế chiến tranh lan rộng tàn phá khắp hoàn cầu, mà chỉ có dân Việt Nam là nạn nhân trầm trọng nhất, bởi vì ngữ thể của chữ Nôm lại là mẫu tự La tinh và chứa đựng tất cả tiềm lực cho cuộc thí điểm của kỹ thuật v{ cơ khí. B}y giờ tôi đ~ nhìn thấy rằng tôi đang tham dự một trận chiến tranh còn tàn khốc gấp một triệu lần trận chiến ở Việt Nam; đó l{ trận chiến trong tâm hồn trước Hố thẳm vô hình, mà Rimbaud gọi l{ “trận chiến t}m linh” (cf. Adieu in un Saison en Enfer).

Người nào muốn đ|nh giặc ở Việt Nam thì cứ đ|nh giặc, nhưng xin đ|nh giặc với tinh thần của Bhagavadgitâ. V{ đ}y l{ một mật ngữ khác bằng chữ Phạn, trích từ đoạn 38

chương II của Bhagavadgitâ:

sukhadukhe same krivâ

lâbhâlâbhau jayâjayau

tato yuddhâya yujyasva

nai’vam p}pam av}psyasi

Đoạn Phạn ngữ ở trên và chữ “adikia” của Anaximandre là những mật ngữ của Đông phương v{ T}y phương, vì thế không nên dịch ra chữ Việt: không nên biến đổi mật ngữ

thành hiển ngữ. Mật ngữ chỉ có thể trở thành hiển ngữ khi n{o con người không còn chạy trốn Hố thẳm.

Sau đ}y l{ lời trả lời của tôi đối với những câu hỏi của nguyệt san Đối Thoại. Trả lời nhưng không trả lời gì cả, nhưng thực sự thì đ~ trả lời tất cả, vì lời nói đ~ được đặt về Uyên nguyên của toàn thể văn minh nh}n loại. Chỉ tiếc l{ người đặt câu hỏi lại l{ người không biết cách hỏi, cũng như tất cả những phóng viên b|o chí đều là những người không biết hỏi, bởi https://thuviensach.vn

vì ngôn ngữ đ~ sa đoạ trở thành dụng cụ cho thông tin và không còn là tiếng vọng heo hút ng{n đời của hố thẳm. B|o chí l{ nơi người ta ba hoa lải nhải, kết bè lập nhóm, lăng mạ, đ|nh điếm ngôn ngữ: điều đó khiến ta hiểu tại sao Paul Valéry không bao giờ đọc báo.

Phóng viên nh{ b|o như nh}n vật chính không tên của William Faulkner trong quyển Pylon lại l{ trường hợp ngoại lệ: ông khinh bỉ tin tức, khinh bỉ những biến cố quan trọng của thời sự. Đó l{ những mật nghĩa kỳ diệu của Faulkner.

Tất cả đối thoại đều vô nghĩa, vì đối thoại có nghĩa l{ phản thoại, nói một cách triết lý hơn thì đối thoại chỉ l{ “Gegenantrag”.

V{ đ}y l{ độc thoại của tôi, của một người không biết nói và khi nói thì chỉ nói một mình để chỉ cho mình nghe.

Các ngài còn muốn hỏi nữa không?

P.C.T.

***

Tất cả mọi câu hỏi, dù là câu hỏi tầm thường nhất trong đời sống, đều đòi hỏi sự suy tư

tuyệt đối của người hỏi và của người trả lời. Biết c|ch đặt câu hỏi và biết cách trả lời đều chứa đựng ý nghĩa của việc biết c|ch đặt mình trước, ngang và trong sự việc và sự vật; nói một c|ch kh|c, đặt lại tương thế giữa người và thể, giữa cá thể, tập thể, tư thể và toàn thể, giữa Tính Thể và Thể Tính. Trả lời Một là trả lời TẤT CẢ. Tính thể của Tất Cả là gì? Tính Thể

của Thể Tính là gì? Trả lời được những câu hỏi này là trả lời được tại sao có sự việc về 12

năm ph}n ly. Mười hai năm ph}n ly nằm trong hai ng{n năm trăm năm ph}n ly của lịch sử

T}y phương, của Vận Mệnh Tính Thể T}y phương.

 “12 năm” nằm trong Thời Tính (Zeitlichkeit).

 “ph}n ly” nằm trong Ly Tính (Entfremdung).

Muốn hiểu ý nghĩa của 12 năm ph}n ly chỉ cần suy tư lại từ nền tảng tư tưởng, từ Lai tính (Ereignis)

của Suy Thể từ Héraclite đến Heidegger.

1. Nguyên nhân: Đi tìm “nguyên nh}n” của bất cứ một sự việc nào là chỉ bị trói buộc vào vòng tròn trùng lý của tư tưởng, tư tưởng theo điệu tiền tưởng (vorstellen) và bị điều động bởi thể điệu “Gestell” mà ông André Préau dùng chữ “Arraisonnement” để dịch chữ “Gestell”

trong quyển Vorträge und Aufsätze của Heidegger; do đó, không thể đi tìm nguyên nh}n của chính nguyên nhân của việc đi tìm kia.

2. Hậu quả: Cả “nguyên nh}n” v{ “hậu quả” đều nằm trong phạm trù “causalié”, m{

phạm trù n{y cũng nằm trong thể điệu “Gestell” hay “Arraisonnement”; do đó, đi tìm nguyên nh}n v{ đi tìm kết quả chỉ l{ đi tìm bản chất của chính sự đi tìm của mình, nghĩa l{

phải đặt lại tính thể (essence) của chính sự có mặt của người tìm; nói dễ hiểu hơn l{ đặt lại giới hạn của nguyên lý (pricipe), nhất là nguyên lý về nền tảng (Grund), thu gọn lại trong câu của Leibniz: “principium reddendae rationis sufficientis” , việc n{y đ~ được Heidegger đề

cập rõ ràng sâu sắc trong quyển “Der Satz vom Grund” (Neske, Pfullingen, 1957), tôi không cần phải nói lại dài dòng.

3. Chiến tranh hiện tại có giải quyết được sự phân ly này không?

https://thuviensach.vn

Câu hỏi thứ ba n{y đ~ được tôi trả lời tiềm tàng trong hai câu hỏi trên, bởi vì sự “giải quyết” cũng thuộc vào thể điệu “Gestell” (Aarraisionement) m{ thể điệu n{y đ~ được thể

hiện mãnh liệt bằng cơ khí v{ kỹ thuật hiện đại (technique moderne), được điều động bởi luận lý học vi tế, mang tên l{ “logistique moderne” m{ Việt Nam l{ nơi chứng kiến và thể

nhận bằng máu, lửa v{ nước mắt. Chiến tranh không giải quyết m{ Ho{ bình cũng không giải quyết, vì Chiến tranh và hoà bình là hai ý niệm thuộc về thể điệu “Gestell” v{ đại diện cho thể điệu này là tư tưởng con người hiện đại, tức là thể điệu tiền tưởng (vorstellen – représentation). Đặt lại tính thể của tư tưởng (l’essence de la pensée), nhất l{ tư tưởng tính toán (pensée), nhất l{ tư tưởng tính toán (pensée caleulante) là giải quyết được tất cả sự

phân ly của con người thời đại, trong đó kể luôn sự ph}n ly 12 năm của Việt Nam.

Kết luận:

Tất cả câu trả lời của tôi có tính cách như ở ngo{i đề, sự thực là không phải thế. Những câu trả lời tôi bới đ{o ngay Hố thẳm của tư tưởng, của con người tư tưởng.

Do đó, con người có biết suy tư v{ biết suy tư ngay căn bản suy tư của mình không? Đó là câu hỏi quan trọng, vô cùng quan trọng.

Song thoại (dialogue) chỉ có giá trị là khi song thoại được đặt trên tính thể của ngôn ngữ

(l’essence du langage) vì “sự vật chỉ trở thành và xuất hiện trong tiếng, trong ngôn ngữ” (cf.

Heidegger, Einführung in die Metaphysik, Tübbingen, 1953, p. 10); ý thức được như vậy thì người nói, người hỏi v{ người trả lời cùng nói lên tính c|ch Như Nhất (das Selbe) của đời sống và từ đó kinh nghiệm suy tư của tư tưởng gia vĩ đại (như Maitre Eckhart hay Heidegger) cùng trở về xuất hiện lại trong cuộc song thoại thông thường nhất trong đời sống con người, dù l{ người Việt Nam, dù là trong hoàn cảnh Việt Nam, hoàn cảnh mà Đối Thoại gọi l{ 12 năm ph}n ly.

https://thuviensach.vn

VI. Hố thẳm của chân lý

Từ lâu rồi con người yêu ánh sáng, thờ phượng ánh sáng, chờ đợi |nh s|ng. Người ta thường nói |nh s|ng ch}n lý, đồng hoá ánh sáng với chân lý. Ngay cả Heidegger cũng thất bại trong nỗ lực suy tư bên ngo{i |nh s|ng: trong Aus der Erfahrung des Denkens, Heidegger nói đến “|nh s|ng của thể tính”. Gần đ}y, Heidegger đẩy mạnh tư tưởng đến một bước nữa: làm mai mối cho bóng tối và ánh sáng gặp nhau nơi khoảng rừng thưa m{ Heidegger gọi là

“Lichtung” (kho|ng l}m, kho|ng xứ); mặc dù Heidegger đ~ cố gắng giải thích rằng không phải |nh s|ng đ~ tạo ra “Lichtung”, nhưng Heidegger vẫn chưa thể bỏ “kho|ng l}m” m{ đi v{o “huyền l}m”.

Mấy ng{n năm đ~ suy tư về ánh sáng, bao giờ tôi mới suy tư v{ suy tưởng về bóng tối?

Đến bao giờ có thể gọi bóng tối của chân lý? Novalis đ~ kêu gọi đêm tối để chạy trốn ban ngày. Còn tôi, tôi làm thế n{o để nhìn thấy đêm tối đang vồ chụp ban ngày; giữa ánh sáng le lói của mặt trời, tôi nuôi dưỡng bóng tối và không chạy trốn |nh s|ng. Suy tư trong tương lai phải l{ suy tư về bóng tối mà không bi quan và không ủy mị. Bóng tối làm mạnh khoẻ ý thức v{ đời sống của tất cả loài hoa dại. Đừng để bóng tối l{m nơi cầu cứu của tất cả sự mệt mỏi. Bóng tối là máu me, máu nguồn của tất cả những dòng m|u trong cơ thể con người và sinh vật. Bóng tối cũng l{ m|u của mặt trời. Mặt trời thiếu máu thì mặt trời sẽ nổ banh xác như con chuột cống bị xe cán giữa đường phố Sài Gòn.

https://thuviensach.vn

VII. Henry Miller

con người đ~ nhảy qua hố thẳm

Cuối năm 1966, tạp chí Synthèse s ở Bruxelles có tổ chức một số đặc biệt kỷ niệm sinh nhật bảy mươi lăm năm của văn h{o Henry Miller; trên mấy chục nh{ văn ở hoàn cầu đ~

cộng tác vào số tạp chí đặc biệt ấy; Henry Miller có viết thư riêng mời tôi cộng tác vào số

đặc biệt trên và yêu cầu tôi đả kích ông nếu thấy cần thiết; làm thế n{o đả kích Henry Miller cho được: đả kích Henry Miller không kh|c gì đả kích mười triệu ngôi sao trên trời.

Henry Miller đ~ cứu tôi sống từ mười năm nay; nếu không tình cờ đọc được tác phẩm của Henry Miller chắc chắn l{ tôi đ~ điên hoặc đ~ tự tử từ lâu rồi. Dưới đ}y l{ b{i tôi viết về

Henry Miller để cộng tác vào số đặc biệt của tạp chí Synthèses ở Bruxelles, nguyên tác bằng Anh văn, xin khỏi dịch lại Việt ngữ, vì không tiện trong tình trạng kiểm duyệt hiện nay.

Ecce homo: Henry Miller fire for fire

Heidegger is the mole on the penis of Jesus Christ and the birthmark under the armpit of the Buddha. He is also the present incarnation of Milarepa. I want to destroy all the libraries all over the world so that the divine presence of Henry Miller might be felt ecstatically by those who want to taste the strange elixir of the Inscrutable when Dementia and Rapture are being lost amidst the spasmodic orgasms of nouns, adjectives, verbs and adverbs.

Henry Miller is greater, far great that Shakespeare, Dostoyevsky, Whitman, Nietzsche, Heidegger, Goethe or any other geniuses ever existed on earth.

To think the term of “greater” or “not greater” is completely impertinent here as we come across another undiscoverable domain.

To say that Henry Miller is the greatest genius of the whole history of Western and Eastern Culture is only a way of using the verbal process to express what is inexpressible and inevitable.

Angels and devils would have written and dispatched a message entitled “The Birth of the Intangibles from the Spirit of Henry Miller”.

Henry Miller is that which is and that which is not. He is the Real and the Unreal. I have to let him BE and NOT-BE.

Writing and talking about him is Meditation upon Silence through Silence itself.

Phạm Công Thiện

Paris, August, 1966

HỐ THẲM SIÊU HÌNH HỌC PHÁ HỦY TƯ TƯỞNG

HEIDEGGER[2]

https://thuviensach.vn

Phần mở đầu

Thực sự bắt đầu đọc Heidegger từ năm 1959; từ năm 1959 cho đến năm 1969, mười năm đ~ trôi qua, mười năm đ~ bay đi như một tiếng chim kêu trong giấc ngủ; mười năm đọc Heidegger, mười năm chèo thuyền trên dòng sông và bao giờ chỉ còn lại “Một con đường giữa đ|m bèo nổi trên mặt nước” như một c}u thơ cuối của Bạch Cư Dị, 浮萍一道開

Viết quyển này, muốn nhìn lại một lần cuối, bỏ lại đằng sau một lộ trình kéo d{i mười năm; năm 1959 cũng l{ năm thực sự bắt đầu đọc Henry Miller v{ theo đạo Phật Thiền: Henry Miller dạy sống, đạo Phật Thiền dạy thở và Heidegger dạy chết. Đ~ sống, đ~ thở, nhưng chưa chết. Cái chết bây giờ chắc cũng xinh xinh như khi h|i về một bông sen trắng 忺

株白蓮廻.

Khi viết xong quyển này, từ đ}y trở đi, sẽ không bao giờ đọc Heidegger nữa và cũng sẽ

không bao giờ nhắc lại hoặc nói về Heidegger nữa. Sẽ quên Heidegger như quên một đôi gi{y cũ vứt đi ở một nơi n{o đó trên tr|i đất. Trước mặt đang mở ra những con đường rộng, những con sông d{i. Trước mặt đang hiện lên những c|nh đồng lúa mọc đòng đòng, những nội cỏ hoa vàng, những khu rừng bông màu trắng. Muốn cảm tạ cuộc đời, nhưng trước khi cảm ơn đời sống, hãy lật ngược đời sống, lật ngược nhờ những gì phù phiếm, ngu dại, vô ích, khô khan, mốc meo, phủ bụi. Qua những gì khô khan khờ dại nhất, một dòng sông mộng mị sẽ được trả lại cho mình, sau khi mình đ~ nếm mùi vị của một mặt trời cay đắng v{ đ~

trải qua cơn đau của một con trăng t{n bạo.

16, VI, 1969

https://thuviensach.vn

A. Hố thẳm siêu hình học

1. Chính danh

Nhan đề Hố thẳm siêu hình học không phải do tác giả tự đặt b{y ra, đó chính l{ dụng ngữ

của Heidegger; nơi trang 194 ở quyển Kant und das Problem der Metaphysik, Heidegger có quy chiếu vấn đề Hố thẳm siêu hình học, tức là Abgrund der Metaphysik (l’abime de la métaphysique), chữ Abgrund có thể dịch là Hố thẳm hoặc Huyền uyên 玄淵, Áo uyên 奧淵, Thiên uyên 天淵, Vô căn 無根, Vô để 無底; chữ Metaphysik có thể dịch là Siêu hình học 超形

學, Siêu vật học 超物學, Siêu hữu học 超有學, Siêu tính học 超性學, Hình nhi thượng học 形

而上學.

Chữ Hy Lạp meta ta physika dùng để gọi một số đề phẩm của Aristote đ~ trở thành một môn học quyết định trọn vẹn truyền thống văn ho| T}y phương, meta ta physika của Hy Lạp trở thành Metaphysica của La Tinh, Metaphysik của Đức, Metaphysics của Anh, Métaphysique của Pháp. Tại sao chữ Metaphysik (Metaphysics, Métaphysique) thường được giới học giả Việt Nam dịch là Siêu hình học? Tại sao chỉ có cách dịch này là thịnh hành thông dụng? Điều này nói lên một khả tính nào hiển hiện và những khả tính n{o còn được ẩn giấu?

Theo tôi, cách dịch trung chính nhất để diễn tả ý nghĩa meta ta physika của Hy Lạp và Metaphysica của La Tinh là Siêu thể học 超體學; những học giả và dịch giả đầu tiên của Nhật v{ T{u đ~ không hiểu ý nghĩa sử mệnh trọn vẹn của Metaphysica (metaphysics, Metaphysik, Métaphysique) vì họ không phải là những tư tưởng gia hoặc triết gia thực sự

thấu hiểu ý nghĩa truyền thống Metaphysica của T}y phương, cho nên họ đ~ dịch sai chữ

Metaphysica là Siêu hình học hoặc Hình nhi thượng học hoặc Huyền học; họ đ~ dịch sai vì họ

đ~ vội vàng đồng hoá ý thức Hy Lạp-La M~ (T}y phương) với đạo học Trung Hoa; chính sự

đồng hoá vô ý thức n{y đ~ bị qui định từ tính cách vong bản của giới trí thức Nhật và Tàu ở

thế kỷ XIX v{ đầu thế kỷ XX. Giới trí thức Việt Nam, khi mới bắt đầu thâu thái những giá trị

mới của văn minh T}y phương, đ~ lười biếng bắt chước Nhật và Tàu, rồi mượn lại những chữ dịch sẵn thông dụng trong giới học giả Nhật, T{u. Đó l{ lý do tại sao chữ Việt càng lúc càng mất tinh thần để trở nên tạp nhạp. Tây không ra Tây, Tàu không ra Tàu, Việt không ra Việt.

Chữ hình trong Siêu hình học gợi cho chúng ta ý nghĩa của chữ Hình 形. trong Kinh dịch (hình nhi hạ dã vị chi khí… hình chi thượng dã vị chi đạo) mang một ý nghĩa tượng hình hài thanh sâu thẳm siêu việt khác hẳn ý nghĩa physis trong ý nghĩa meta ta physika của Hy Lạp.

Đứng trên bình diện ngôn ngữ học và ngữ pháp học, vấn đề tinh nghĩa thường khi không quan trọng bằng quán lệ thông dụng, chữ dịch sai m{ được người ta quen dùng thì vẫn được chấp nhận hơn l{ dịch đúng m{ không ai dùng. Vấn đề tinh nghĩa không th{nh vấn đề

lắm đối với ngôn ngữ thông dụng, nhưng đối với vấn đề tư tưởng thì dịch sai một li l{ tư

tưởng đi lạc hướng một dặm. Riêng đối với trường hợp Heidegger thì lại là một trường hợp đặc biệt nhất, vì cả sự nghiệp tư tưởng của Heidegger trong s|u mươi năm trời thật ra chỉ là cố gắng dịch lại tất cả những chữ chính yếu của truyền thống Hy Lạp (T}y phương). Tất cả

triết gia v{ tư tưởng gia đều là những “dịch giả”: Platon dịch lại Héraclite và Parménide.

Aristote dịch lại Platon; Kant, Hegel, Heidegger dịch lại triết lý Hy Lạp.

https://thuviensach.vn

Heidegger đ~ đem lại một cái nhìn mới lại đối với ý nghĩa của meta ta physika, tức là

“dịch” lại ý nghĩa của chữ ấy, chúng ta cũng cần phải dịch lại một số chữ Hán-Việt, chẳng hạn nơi đ}y thay vì quen gọi Siêu hình học, chúng ta hãy dịch lại là Siêu thể học.

Nhan đề Hố thẳm siêu hình học, quyển này chỉ có tính c|ch “giả danh”, ý nghĩa trung chính của nó phải được hiểu là Hố thẳm siêu thể học.

2. Chính ngữ

Ngôn ngữ của quyển này luôn luôn có tính cách uyển chuyển và biến động. Dụng ngữ

thường gồm những chữ mới được tạo ra để ứng vật và ứng việc; có dùng những chữ cũ đi nữa thì những chữ cũ n{y cũng mang ý nghĩa mới, chẳng hạn chữ Tính trong quyển này không có liên hệ gì với chữ Tính trong Trung Dung hoặc Tính hiểu theo Tống Nho, cũng như

chữ Suất Tính trong quyển n{y cũng không liên hệ gì với ý nghĩa Suất Tính trong Nho giáo.

Tác giả quyển này không bao giờ lập dị, cố tạo ra những chữ mới hoặc những chữ cũ với những ý nghĩa mới; ngôn ngữ của tác giả là ngôn ngữ của một người ý thức cùng độ sự sa đoạ của ngôn ngữ thông dụng. Tất cả tư tưởng của Heidegger là trở về với Ngôn ngữ được hiểu như Chính Ngữ, Chân Ngữ, Nguyên Ngữ, Nguyên Ngôn, Chính Ngôn, Chân Ngôn.

Heidegger đưa tư tưởng phụng sự cho chính ngữ, nguyên ngôn. Vấn đề quan trọng nhất trong tư tưởng Heidegger là vấn đề về bản tính, thể tính, của ngôn ngữ (ngôn tính); Heidegger đ~ sử dụng ngôn ngữ Đức một cách quyết liệt bạo động triệt để; ông tạo ra những chữ mới; ý nghĩa mới ở đ}y phải được hiểu là ý nghĩa ban đầu, ý nghĩa nguyên thủy, ý nghĩa nằm ngay tại nguồn, nơi căn nguyên của vạn hữu.

Ngôn ngữ Việt Nam hiện nay đang sa lầy, vì giới trí thức Việt Nam không bao giờ hội thông được với căn nguyên của tinh thần Đông phương v{ tiếp thông được với căn thể của lý trí Tây phương. Điều kiện tối thiểu cho bất cứ người Việt Nam nào muốn viết về

Heidegger là phải sử dụng chữ Việt một cách vừa “nghệ sĩ” vừa phải tinh mật v{ tinh nghĩa, cũng phải luôn luôn phải hội giao với không khí huyền mật của ngữ tính uyên nguyên. Viết về Heidegger, điều kiện sơ đẳng là phải tr|nh dùng “những ý tưởng sáng sủa và biện biệt”

theo diệu tri nhận “clare et distincte percipere” của Descartes, vì chính Heidegger đ~ x|c định: “Từ sự đồng thanh }m hưởng với certitudo mà ngôn ngữ của Descartes đạt được sự

đồng khí quy hưởng của một clare et distincte percipere” (Aus der Gestimmtheit auf diese certitudo empfngt das Sagen Descartes’ die Bestimmtheit eines clare et distincte percipere).[3]

Ngôn ngữ của Heidegger không có tính c|ch đồng thanh }m hưởng với Certitudo của Descartes; do đó, người viết về Heidegger phải ý thức triệt để rằng càng cố gắng trình bày Heidegger một cách sáng sủa rõ ràng dễ hiểu, mạch lạc, “theo điệu giáo khoa học đường”, thì càng xuyên tạc lộ trình huyền nghĩa của Heidegger, nhưng tr|i lại cố ý lập dị làm cho khó hiểu thì tất nhiên không thể là sự việc chính yếu của tư tưởng.

Tư tưởng theo Heidegger, có nghĩa l{ Cảm Tạ. Tư tưởng chỉ chuyển hoá thành ra Cảm Tạ, khi n{o Tư tưởng phụng sự cho Ngôn Ngữ và chuyển hoá ngôn ngữ thông dụng thành ra ngôn ngữ diệu dụng của Trò Đùa, khả dĩ thể hiện được tính c|ch viên dung đơn giản của thiên, thần, nh}n, địa.[4]

3. Chính ngôn

https://thuviensach.vn

Tư tưởng muốn chuyển hoá thành Cảm Tạ thì phải phụng sự cho Chính Ngôn. Chính Ngôn là Tính ngôn. Tính ngôn là Ngôn ngữ của Tính thể như những cụm mây là những cụm mây của bầu trời: “Die Sprache ist so die Sprache des Seins, wie die Wolken die Wolken des Himmels sind”. [5] Tính phận của tư tưởng là phải thu phối ngôn ngữ để cho lời nói đơn giản được thể hiện (Das Denken sammelt die Sprache in das einfache Sagen), lời nói đơn giản được thể hiện qua sự tinh mật của việc suy tư lập thức (die Strenge der Besinnung), qua sự

thậm ngôn (die Sorgfalt des Sagens), và qua sự kiệm ngữ (die Sparsamkeit des Wortes).

Heidegger đ~ thể hiện ba đức tính trên trong chính ngôn kiệm ph|c sau đ}y: nơi trang 162

trong quyển Wegmarken:

Doch das Sein – was ist das Sein? Es ist Es selbst. Dies zu erfahren und zu sagen, muss das künftige Denken lernen.

(Nhưng Tính thể – Tính thể là gì? Tính thể là chính Tính thể. Đó l{ điều m{ tư tưởng ngày mai phải học cách thể nghiệm và học cách nói).

Từ s|u mươi năm nay, Heidegger chỉ bận t}m đến một chữ duy nhất, đó l{ chữ Sein, nghĩa l{ Tính Thể. Mối bận tâm thực sự bắt đầu từ năm 1927 với quyển Sein und Zeit cho đến tác phẩm cuối cùng mới xuất bản v{o năm 1967, quyển Wegmarken. Trên ba mươi t|c phẩm dày và mỏng, trên s|u mươi năm trời tập trung tư tưởng một c|ch bướng bỉnh sâu thẳm, Heidegger chỉ xoay tất cả mọi sự vào một chữ Sein. Bỏ chữ Sein ra ngoài tác phẩm của Heidegger thì không khác gì bỏ chữ Đạo ra ngo{i tư tưởng của Lão Tử. Vậy Sein là gì? (Doch das Sein – was ist das Sein?). Heidegger bảo rằng tư tưởng trong tương lai phải học thể

nghiệm và học nói; “Sein là chính Sein” (Es ist Es selbst). Tính thể là gì? Tính thể là chính Tính thể. Nói như thế thì gần như không nói gì cả. Bất cứ người nào viết về Heidegger thì phải học cách thể nghiệm và học c|ch nói: “Vậy Tính thể là gì? Tính Thể là chính Tính thể”.

Muốn thể nghiệm và muốn gọi được như vậy không phải là chuyện dễ mà lại là một việc vô cùng khó khăn, vì người thể nghiệm v{ người nói ấy phải trải qua bao nhiêu cơn đau bệnh tàn tạ của ngôn ngữ thông dụng để rồi mới biết được thế nào là kêu, thế nào là gọi, thế nào là nói; nói tiếng nói ban đầu, nói tiếng nói chính yếu, tiếng nói nghiêm trọng quyết định tính mệnh của con người trên mặt đất.

Điều kiện tối thiểu đối với bất cứ người nào muốn viết hay muốn nói về Heidegger là phải ý thức triệt để rằng gần như không có gì để nói cả. Đ}y không phải là sự bất lực của tư

tưởng hay bất lực của ngôn ngữ diễn đạt mà chính lại l{ “sức lực trầm lặng của khả tính”

(“Die stille Kraft des Möglichen”) khả tính không phải khả tính (possible) của một khả thể

(possibilitas), không phải tiềm thể (potentia) như bản thể (essentis) của một hiện thể

(actus) của sinh thể (existentia) m{ đó l{ chính Tính Thể (sondern das Sein selbst)[6] . Sức lực trầm lặng của Khả Tính” (Die stille Kraft des Möglichen) là một lời nói đầy ý nghĩa trong những lời nói đầy ý nghĩa nhất của Heidegger, William Barrett cho rằng lời nói ấy chứa đựng ý nghĩa chủ yếu điều động tư tưởng Heidegger[7] nhưng chính Sartre đ~ lạm dụng ý nghĩa từ ngữ ấy để xuyên tạc Faulkner[8] vì Sartre đ~ hiểu sai “khả tính” th{nh ra “khả thể”

hay “tiềm thể” (v{ tất cả sự sai lầm trầm trọng của Sartre bắt đầu từ sự xuyên tạc ấy). Muốn viết hay muốn nói về Heidegger thì cần phải tập sống với “sức lực trầm lặng của khả tính”, nghĩa l{ trước hết hãy tập sống trong những gì không có tên, những gì vô danh (dann muss er zuvor lernen, im Namenlosen zu existieren);[9] có thế thì mới mong “Tính tương cận”, “in die Nahe des Seins”. Nếu một mai con người có về đến gần bên Tính thể thì phải “hy ngôn tự

https://thuviensach.vn

nhiên” , phải ít nói hay có nói nhiều đi nữa thì chỉ nói có một điều duy nhất: điều đ|ng nói nhất l{ con người chưa biết nói. Chỉ có những thi sĩ mới là những kẻ biết nói, nói lời nói nguy hiểm quyết định sự lưu trú của con người trên mặt đất. Còn những người không phải l{ thi sĩ vẫn chưa biết nói. “Ngôn ngữ vẫn từ chối không để cho lo{i người nhận ra được thể

tính của ngôn ngữ” (Die Sprache verweigert uns noch ihr Wesen) (Wegmarken, trang 150).

4. Chính nghĩa

Chính nghĩa l{ Chính đạo. Trong khoảng mười lăm năm gần đ}y, Heidegger thường nói và dùng nhiều lần chữ Weg, nghĩa l{ Con Đường, tức là Đạo. Trong lời tựa mở đầu quyển Wegmarken, viết tại Freiburg i. Br. đầu mùa hạ năm 1967, Heidegger đ~ viết chữ Weg đến bốn lần mà không viết chữ Sein một lần nào cả. Điều n{y đ|ng cho chúng ta suy nghĩ. Con đường tư tưởng Heidegger c{ng lúc c{ng đi s}u v{o “huyền chi hựu huyền”, c{ng lúc Heidegger c{ng ít nói hay có nói đi nữa thì vẫn là nói mà không dùng ngôn ngữ thông thường, không dùng ý nghĩa thông lệ: chính nghĩa được phục hồi cùng với sự “qui căn”. Khi đ~ qui căn rồi thì nói nhiều chỉ thêm đau lòng thôi. Không còn gì đau lòng v{ “cao đạo” cho bằng lời nói bi đ|t v{ bi tr|ng của Khổng: “Ta muốn không nói gì cả” thực ra nói cho cùng tận thì Khổng “vô vi” hơn L~o v{ chính L~o mới “hữu vi” hơn Khổng. Nói rất nhiều để rồi một sớm mai hồng bỗng nói: “Ta muốn không nói gì nữa cả”. Khi nói về Nietzsche, Heidegger viết: “Tốt hơn l{ c|c ng{i nên tạm thời hoãn lại việc đọc Nietzsche v{ trước hết các ngài nên nghiên cứu Aristote trong mười hoặc mười lăm năm” (Darum ist es ratsam. Sie verschrieben die Nietzschelektüre einstweilen und studieren zuvor zehn oder fünfzehn Jahre hindurch Aristoteles)[10] . Bắt chước Heidegger, chúng ta cũng nên nói: “Tốt hơn c|c ngài nên tạm thời hoãn lại việc đọc Heidegger v{ trước hết các ngài nên nghiên cứu Khổng Tử trong mười hoặc mười lăm năm”. Có hiểu được Khổng thì ta mới hiểu được Lão và có hiểu được Khổng Lão thì may ra mới hiểu sự im lặng “mặc như lôi” của Phật. Chúng ta phải bỏ ra mười hoặc mười lăm năm để nghiên cứu Không vì hiện nay Đông phương đ~ mất gốc, đ~ trụi lá. Không còn gì chua xót và mỉa mai cho bằng sự đảo ngược chính nghĩa trong câu chuyện sau đ}y giữa Heidegger và một nhà trí thức Nhật Bản mà Heidegger có ghi lại trong tập Unterwegs zur Sprache (Trên đường về ngôn ngữ) (Pfullingen, Neske, 1958).

Heidegger và nhà trí thức Nhật Bản bắt đầu câu chuyện và ngậm ngùi nhắc lại một người bạn đ~ mất, b| tước Nhật Bản, tên l{ Kuki; trước kia, b| tước Kuki đ~ từng là sinh viên của Heidegger trong nhiều năm trời. Nhà trí thức Nhật Bản cho Heidegger biết về Kuki; từ ngày Kuki về Nhật, ông ấy chỉ giảng dạy về nghệ thuật và thi ca Nhật Bản, ông ấy đ~ |p dụng Thẩm mỹ học T}y phương để tìm hiểu nghệ thuật và thi ca Nhật Bản. Heidegger đau đớn liền vội hỏi ngay:

"Ông ấy đ~ cần phải làm cái việc như thế sao? Ông ấy lại đi cầu cứu thẩm mỹ học sao?"

"Tại sao không?” Nh{ trí thức Nhật Bản trả lời và tỏ vẻ ngạc nhiên.

Heidegger đau đớn giãi bày:

“Vì thẩm mỹ học là môn học đ~ xuất phát từ tư tưởng T}y phương, xuất phát từ triết lý T}y phương, và tất nhiên những thứ này vẫn hoàn toàn xa lạ với tư tưởng Đông phương.”

Nhà trí thức Nhật Bản đồng ý với Heidegger nhưng vẫn cho rằng Đông phương cần phải áp dụng những môn học T}y phương.

https://thuviensach.vn

Heidegger đau đớn hỏi lại:

“Nhưng tại sao? Tại sao Đông phương c|c ông lại cần phải dùng Thẩm mỹ học Tây phương chứ?”

Nhà trí thức Nhật Bản ng}y thơ trả lời:

“Bởi vì Thẩm mỹ học T}y phương có thể cung cấp cho chúng tôi những ý niệm cần thiết để lãnh hội nghệ thuật và thi ca của đất nước chúng tôi.”

Heidegger đau đớn hỏi lại:

“Đông phương phải cần có những ý niệm sao?” Nh{ trí thức Nhật vui sướng trả lời:

“V}ng đúng vậy, từ ngày chúng tôi tiếp xúc với tư tưởng T}y phương thì chúng tôi mới ý thức rằng ngôn ngữ của chúng tôi thiếu hẳn thế lực của hệ thống ý niệm, thiếu hẳn thế lực phân giới những đối tượng và giao hệ chúng với nhau một c|ch ph}n minh.”

Heidegger thất vọng đau đớn hỏi lại:

“Có thực ông nghiêm trang cho rằng đó l{ điều thiếu thốn trong ngôn ngữ c|c ông?”

Câu chuyện giữa Heidegger và nhà trí thức Nhật Bản còn tiếp tục, nhưng chúng ta h~y ngừng nơi đ}y, vì có tiếp tục nữa thì chỉ thêm đau lòng thôi. Nh{ trí thức Nhật Bản trên cũng l{ tượng trưng cho những nhà trí thức Đông phương hiện nay, đặc biệt là những nhà trí thức Việt Nam.

Một người như Heidegger, đứa con của T}y phương, đ~ nắm cái học của truyền thống T}y phương trong mười đầu ngón tay, mà lại làm kẻ binh vực cho Đông phương, đang khi đó thì những nhà trí thức Đông phương lại làm con thiêu thân chui mình vào ngọn đền huyễn hoặc của T}y phương?

Đến bao giờ Đông phương mới trở về gốc rễ của mình? Chỉ có một chính nghĩa duy nhất đó l{ “qui căn”, có qui căn thì mới dốc lòng giữ được im lặng (“thủ tinh dốc”). Chúng ta chỉ

“phục mệnh” cho Đông phương khi n{o chúng ta đ~ “qui căn viết tĩnh” (Đạo đức kinh, XVI).

Hố thẳm Siêu hình học xuất phát từ Hố thẳm của Siêu thể học T}y phương v{ l{ Hố thẳm của toàn thể truyền thống văn ho| T}y phương. Phá hủy tư tưởng Heidegger là phá hủy cùng với sự phá hủy của chính Heidegger, phá hủy Heidegger trong sự tự phá hủy của chính truyền thống văn ho| T}y phương. Đằng trước con đường của Heidegger còn có Héraclite, Parménide, Eckhart, Nietzsche, Rimbaud, đằng sau con đường của Heidegger còn có Henry Miller. Sau Heidegger chỉ còn có Henry Miller, và sau Henry Miller chỉ có sự im lặng Hố

thẳm.

Lúc bấy giờ, nói như Heidegger, “Ngôn ngữ không còn là một sự thể m{ con người đang chiếm hữu mà chính Ngôn ngữ lại chiếm hữu con người” [11] . Lúc bấy giờ, nói như Heidegger, con người không hỏi nữa m{ “chính Tính thể hỏi trong con người”:

– “Es” fragt im Menschen. [12]

Nói một c|ch “qui căn” thì con người không còn “vấn đạo” mà chính đạo lại vấn con người. Một tư tưởng gia vĩ đại của Việt Nam m{ ít người Việt Nam n{o để ý, đó l{ Thượng sĩ

Huệ trung Trần Quốc Tảng ở đời nhà Trần[13] . Thượng sĩ Huệ trung, một thiền sư của Việt https://thuviensach.vn

Nam có nói một câu mà chắc chỉ có Heidegger ở nền văn minh T}y phương thế kỷ XX mới hiểu nổi tất cả ý nghĩa tối cao tột đỉnh:

"Thế n{o l{ đạo?"

"Đạo không có trong câu hỏi

Câu hỏi không có trong đạo."

如可是道

道不在問

問下在道

https://thuviensach.vn

B. Chính nghĩa của sự phá hủy

1. Nền tảng của sự phá hủy

Có một câu của Heidegger, một câu làm nền tảng cho mọi cuộc phá hủy trên đời này, một câu thật gọn nói lên sự thất bại cao lớn của Heidegger, cũng đồng thời nói lên sự vĩ đại bi tráng của Heidegger, câu nói ấy đ~ được Heidegger nói lên sau khi ông đ~ ph| hủy tư

tưởng Heidegger, c}u nói đen tối sâu thẳm, thăm thẳm như Hố thẳm, “uyên uyên kỳ uyên”, 淵淵其淵 đó l{ c}u nói giản dị này:

“Không ai có thể nhảy qua chính bóng mình”.

(Keiner springt über seinen Schatten).[14]

Heidegger viết c}u trên để nói về sự phá hủy của Nietzsche nhưng đồng thời nói luôn về

chính sự phá hủy của Heidegger đối với Nietzsche v{ đối với cả truyền thống T}y phương?

Nietzsche không thể nhảy qua bóng của Nietzsche m{ Heidegger cũng không nhảy qua được chính bóng của Heidegger. Bất cứ kẻ nào muốn phá hủy tư tưởng Heidegger thì cũng không thể nhảy qua được chính bóng hắn. Như thế nền tảng của sự phá hủy cũng có nghĩa l{

sự phá hủy chính nền tảng ấy; ở đ}y không phải l{ “chơi chữ”, việc “chơi chữ” tất nhiên không phải là sự việc chính yếu của tư tưởng: câu vừa rồi chỉ muốn diễn tả ý nghĩa trừu tượng sau đ}y: căn thể của hư vô có nghĩa l{ hư vô của chính căn thể ấy; nói theo ngôn ngữ

của Heidegger trong tập Beiträge zur Philosophie (1936-1938): “Tính thể l{ căn tính (Grund) trong chân lý của tính thể nhưng lại cũng l{ một căn tính m{ không có căn để, căn tính được hiểu như l{ vô căn, tức l{ “Hố thẳm” (Abgrund). Căn tính được hiểu như l{ Hố

thẳm lại đồng thời l{ “căn tính m{ không phải l{ căn tính” (Ungrund); nó che lấp và chôn vùi chính sự lập căn của nó và nó chỉ l{ “nguyên căn” (Urgrund) khi được hiểu là Hố thẳm và như l{ căn tính m{ không phải l{ căn tính”.

Theo tinh thần triệt để của câu này thì nền tảng của sự phá hủy l{ căn tính, nhưng điều khó khăn nhất trong việc phá hủy tư tưởng Heidegger l{: chính Heidegger đ~ tự phá hủy một cách triệt để rồi, vì chính Heidegger đ~ ý thức rằng căn tính phải được hiểu như l{ “Hố

thẳm” (Abgrund). Như vậy chỉ còn có một cách duy nhất là nhảy. Phá hủy chỉ là phá hủy bên này biên giới, nhảy qua biên giới là Hố thẳm: Hố thẳm gởi sự phá hủy xuống lòng đời, Hố

thẳm l{ căn tính của sự phá hủy, phá hủy căn tính không có nghĩa l{ ph| hủy Hố thẳm mà chỉ có nghĩa l{ ph| hủy sự phá hủy, mà phá hủy sự phá hủy thì chỉ có nghĩa }m u l{: Hố thẳm lên tiếng kêu gọi Hố thẳm.

Trở lại ngôn ngữ bình thường thì phá hủy tư tưởng Heidegger có nghĩa l{ biết hỏi một cách “uyên uyên kỳ uyên” hơn cả câu hỏi của Heidegger. Nói theo Heidegger ở trang cuối cùng quyển Einführung in die Metaphysik:

“Biết hỏi có nghĩa l{: biết chờ đợi, dù là chờ đợi trọn một đời… Điều chính yếu l{ đúng thời, nghĩa l{ đúng lúc v{ có được một sự kiên chí chính đ|ng.” (Fragen können heisst: warten können, sogar ein Leben lang… Die rechte Zeit, d.h. der rechte Augenblick und das rechte Ausdauern)[15] .

Biết hỏi “uyên uyên kỳ uyên” hơn cả Heidegger là biết hỏi theo cách “hiếu vấn” 好問 của vua Thuấn, biết chờ đợi theo “sĩ mệnh” 俟命 (đợi mệnh), đúng thời theo “thời trung” 時中, đúng lúc theo “trung tiết” 中節, sự kiên chí chính đ|ng theo “đốc h{nh” 篤行.

https://thuviensach.vn

Biết hỏi là biết chờ đợi, dù chờ đợi trọn đời (Fragen können heisst: warten können, sogar ein Leben lang). Sự phá hủy triệt để nhất được thành tựu nơi Niềm Chờ Đợi “uyên uyên kỳ uyên, hiệu hiệu kỳ thiên”, niềm chờ đợi bên Hố thẳm của Thiên Thanh (Hoelderlin: Und hoch vom Äther bis zum Abgrund nieder …) như một lần đ~ được nói lên nơi trang cuối cùng của chương II của quyển Im lặng hố thẳm, 1967.[16]

Tư tưởng chính yếu, tư tưởng trung tính, đưa dẫn đến sự chờ đợi, sự chờ đợi “thăm thẳm như Hố thẳm, lồng lộng như trời cao” 淵淵其淵浩浩其天. Khi đi v{o l~nh vực trung tính của tư tưởng thì tất cả mọi sự bài bác, phủ nhận, phá hủy đều trở nên ngớ ngẩn, ngờ

dại, khờ khĩnh, vô nghĩa (Alles Widerlegen im Felde des wesentlichen Denkens ist töricht)[17] . Trong lãnh vực của đồng thể (l’identique) v{ dị thể (le différent) thì sự phá hủy chỉ bị lệ thuộc vào luận lý học, nhưng tr|i lại trong lãnh vực của Nhất tính v{ Đồng tính (domain de l’un et du Même) thì sự phá hủy chỉ có nghĩa khi mình thấy được sự vô nghĩa của chính sự phá hủy. Nền tảng của sự phá hủy là tính thể của ch}n lý, m{ “tính thể của chân lý là chân lý của tính thể” (das Wesen der Wahrheit ist die Wahrheit des Wesens)[18] . Đ}y không phải chỉ là việc “đảo ngược chữ nghĩa” một cách dễ d~i, đ}y cũng không phải là lời nói mang ý nghĩa thông thường; trái lại, đ}y l{ lời nói của sự chuyển tính (die Sage einer Kehre) ngay trong lòng sử tính của Tính thể (innerhalb der Geschichte des Seyns).[19]

2. Sự phá hủy nền tảng

Giữa sự phá hủy và nền tảng hiện ra một Hố thẳm ngăn c|ch: đó l{ sự ngăn cách giữa sự

phá hủy nền tảng và nền tảng của sự phá hủy. Đ}y không phải là biện chứng pháp, vì biện chứng pháp chỉ có thể xuất hiện sau sự ngăn c|ch Thiên Uyên ấy. Ý nghĩa của Thiên Uyên 天

淵 trong Khổng học đ~ bị xuyên tạc trong mấy ng{n năm cũng như chính nghĩa của Trung Dung 中庸 từ mấy ng{n năm đ~ bị xuyên tạc ở \ Đông, vì “trung dung bất khả năng” 中庸不

可能 l{ “bất khả năng” l{ giải thích ý nghĩa của “hoặc dược” 或躍 trong hào cửu tứ quẻ Kiền của Kinh dịch: đ}y l{ nói lên gi}y phút trầm trọng bi tráng nhất của Khổng Tử. Theo tôi,

“trung dung” phải được hiểu như có ẩn nghĩa l{ “được”, “trung dung” không có nghĩa l{

chiếc cầu bắt qua giữa “uyên uyên kỳ thiên” “hiệu hiệu kỳ thiên” m{ lại chính l{ “dược” (c|i nhảy, le saut, Satz). Tất cả sự vĩ đại bi tráng của Khổng Tử[20] là nằm nơi t}m điểm này, vì giữa sự phá hủy và nền tảng hiện ra một Hố thẳm. “Trung dung” không phải là nền tảng ở

giữa “th|i qu|” v{ “bất cập” m{ l{ một cái nhảy phóng từ nền tảng; không thái quá, không bất cập không có nghĩa l{ chuẩn bị để nhảy; hào cửu tứ của quẻ Kiền trong Kinh dịch: “hoặc dược tại uyên” 或躍在淵 mang nghĩa “dược tại uyên” l{ “nhảy vào Hố thẳm”. Khổng Tử

muốn nhảy và muốn chuẩn bị cái nhảy cho thiên hạ, nhưng thiên hạ lại không chịu nhảy và xuyên tạc “sự chuẩn bị để nhảy” của Khổng Tử thành ra một “chủ thuyết trung dung” đứng lì lại trên bờ và che lấp phủ vùi Hố thẳm. Từ khi Hố thẳm bị che lấp vùi đi thì người ta bắt đầu nói nhiều đến “x}y dựng”, “thiết lập”, và sợ h~i khi nghe nói đến “ph| hủy”, “ph| hoại”,

“hủy diệt”, rồi c{ng lúc ý nghĩa uyên nguyên của sự phá hủy đ~ chìm mất và sự phá hủy chỉ

còn có hai ý nghĩa: hoặc phá hủy một c|i gì đó để xây dựng một c|i gì đó, hoặc phá hủy để

mà phá hủy.

Sự phá hủy nằm trong hai ý nghĩa n{y, hai nghĩa tuy kh|c nhau, nhưng thực ra chỉ là một; phá hủy để xây dựng và phá hủy để phá hủy đều có nghĩa l{ “bất khả năng” của một cái nhảy: không thể nhảy qua chính bóng mình. Chỉ có thể nhảy qua bóng mình là nhảy vào Hố

thẳm (dược tại uyên), nhưng chỉ có thể nhảy v{o l{ khi n{o tương quan giao hệ giữa sự phá https://thuviensach.vn

hủy và nền tảng phải được hội thông trong tư tưởng như l{ bị Hố thẳm ngăn c|ch m{ vẫn thân cận nhau trong Đồng tính: đồng tính ấy có nghĩa l{ nền tảng của sự phá hủy chính là sự

phá hủy của nền tảng; đồng tính không phải l{ đồng thể, sự dị biệt thể tính phải được hiểu như l{ đồng tính của thể tính tức là Như tính, vì thế sự dị biệt thể tính (la Différence ontologique) phải được hiểu như thế: Hố thẳm phải được hiểu như l{ Hố thẳm, như l{ chính Hố thẳm (Es ist Es selbst).

Nền tảng l{ để đứng mà nhảy, và nhảy là nhảy vào nền tảng, phá hủy là nhảy để đứng, nhưng x}y dựng l{ đứng để nhảy; nhảy để đứng v{ đứng để nhảy là chuẩn bị cái nhảy tối hậu. Chuẩn bị cái nhảy tối hậu thì phải biết chờ đợi “biết hỏi, biết chờ đợi, dù là chờ đợi trọn đời”.

Khoa học nền tảng v{ tư tưởng phá hủy chỉ có tương giao trung tính l{ khi n{o Hố thẳm giữa khoa học v{ tư tưởng, giữa nền tảng và sự phá hủy, được hiểu như l{ Hố thẳm không thể lấp đầy được. Heidegger đ~ chỉ tỏ dấu hiệu của con đường: “Từ những nền khoa học cho đến tư tưởng thì không có chiếc cầu bắc ngang nào cả, mà chỉ có một cái nhảy. Cái nhảy đưa mình, chẳng những qua tới bên bờ khác nhau, mà còn là một chỗ lưu trú ho{n to{n kh|c hẳn. Cái gì tự mở bày ra với sự lưu trú ấy thì không để cho chứng minh được, nếu chứng minh có nghĩa; suy luận diễn dịch từ những tiền lập thuận ứng và nhờ sự hỗ trợ của cả

chuỗi lý lẽ, từ những mệnh đề phán từ quan thiết với sự trạng…[21]

Phá hủy đúng nghĩa l{ ph| hủy tối hậu, không có nghĩa l{ ph| hủy bằng c|ch “chứng minh” (démontrer) m{ có nghĩa l{ “chỉ tỏ” (montrer) bằng dấu hiệu (Signe). Dấu hiệu, chữ

Đức gọi là Zeichen,[22] Heidegger trong Sein und Zeit đ~ định nghĩa: “Một dấu hiệu chỉ tỏ điều được chỉ tỏ” (Ein Zeichen zeigt auf das Gezeigte)[23] . Phá hủy l{ đặt nền tiền lập trong chân lý tương ho{ ứng thuận thì chỉ có nghĩa khi sự tương ho{ ứng thuận (Übereinstimmung) n{y được đặt nền tảng nơi sự tương giao, tương quan, tương tính, giao tính (Beziehung)

“Bất cứ sự tương ho{ ứng thuận n{o cũng đều là một sự tương quan giao tính, nhưng không phải bất cứ sự tương quan giao tính n{o cũng l{ một sự tương ho{ ứng thuận” (Jede Übereinstimmung ist eine Beziehung. Aber nicht jede Beziehung ist eine Übereinstimmung).

Sự chỉ tỏ dấu hiệu là một tương giao, nhưng không phải là sự tương hoà ứng thuận giữa dấu hiệu với điều được tỏ bảy (aber keine Übereinstimmung von Zeichen und Gezeigtem). [24]

- Hết -

https://thuviensach.vn

[1] “Siêu hình” v{ “Siêu hình học” l{ những tiếng đ~ bị bôi nhọ. Hơn nữa dịch “métaphysique”

l{ “siêu hình” hay “siêu hình học” l{ dịch ép, vì chính chữ “hình” đ~ l{ “siêu hình”, vì “hình”

là siêu thực (danh từ Đức gọi là Bild. Xin đọc cuốn Holzwege của Heidegger, chương Die Zeit des Weltbildes). Tôi xin đề nghị dịch chữ “Métaphysique” l{ “Siêu thể học”, nghĩa l{ vượt lên trên thể và tính thể để trở về Tính (Sein) của Heidegger hay Chân Ngôn (Logos) của Hécralite (mà Heidegger gọi l{ Ontologie: theo nghĩa uyên nguyên là nối liền đồng hoá Sein với Logos, vì thế ontologique nên dịch là tính ngôn; chữ Hy Lạp to on: tính, logos : ngôn).

[2] Bài này chính là bài diễn thuyết tại Trung t}m Văn ho| Đức quốc, ng{y 9 th|ng 11 năm 1969 nhân dịp kỷ niệm sinh nhật t|m mươi của Heidegger.

[3] Martin Heidegger, Was ist das - die Philosophie?, Neske, Pfullingen, 1966, trang 27.

[4] Martin Heidegger, Vorträge und Aufsätze, Pfullingen, 1954 (Essais et Conférences, Gallimard, 1958, trang 214).

[5] Martin Heidegger, Wegmarken, V. Klostermann, Frankfurt, 1967, trang 194.

[6] Martin Heidegger, Wegmarken, trang 148.

[7] W. Barrett, What is Existentialism , Grove Press, N. Y, 1964, trang 166 (“The silent power of the possible”, one of his most telling phrases, is the keynote to his thought).

[8] Sartre, Situations I, trang 70 – 80.

[9] Heidegger, Wegmarken , trang 150.

[10] M. Heidegger, Was heisst Denken? M. Niemeyer, Tübingen, 1961, trang 70.

[11] Cf. Egon Vietta, Die Seinsfrage bei Martin Heidegger , Stuttgart, 1950, trang 74.

[12] Vietta, op, cit , tr. 88.

[13] Thượng sĩ Huệ Trung, Ngữ Lục , Trúc Thiên dịch, Đại Học Vạn Hạnh xuất bản 1968.

[14] M. Heidegger, Einführung in die Metaphysik , trang 152.

[15] M. Heidegger, Einführung in die Metaphysik , trang 157.

[16] Im lặng hố thẳm , An Tiêm, 1967, trang 103.

[17] Heidegger, Über den Humanismus , Frankfurt am Mai, 1951, trang 23 sq.

[18] M. Heidegger, Vom Wesen der Wahrheit, 1954, trang 26.

[19] Vom Wesen der Wahrheit, trang 26.

[20] Richard Wilhelm, chú giải hào cửu tứ của quẻ kiền trong Kich Dịch: “một khả tính song đôi được b{y ra cho vĩ nh}n: hoặc vĩ nh}n có thể bay bổng lên cao v{ đóng vai trò quan trọng ở đời, hoặc vĩ nh}n có thể rút lui về với nỗi cô đơn v{ tu dưỡng bản thân. Hoặc vĩ nh}n theo con đường của kẻ anh hùng cái thế hoặc theo con đường của đạo sĩ ẩn dật” (Richard Wilhelm, I Ging, Das Buch der Wandlungen , E. Diederichs, 1967, trang 29: Eine doppelte Möglichkeit liegt vor dem bedeutenden Mann: entweder sich aufzuschwingen und im grossen Leben massgebend zu sein oder sich zurückzubilden: derWeg des Helden oder des verborgenen Heiligen)

[21] Vorträge und Aufsätze , 1954 trang 134.

[22] Hố thẳm tư tưởng, 1967, trang 55 – 73.

[23] Sein und Zeit , 1960, trang 215.

[24] Sein und Zeit , 1960, trang 215.

https://thuviensach.vn

Table of Contents

Chương nhất - Triết và tính

Chương hai - Tượng và tính

Chương ba - Ái và tính

Chương tư - Thơ v{ tính

Chương năm - Hoạ và tính

Kết luận - Mở ra sứ mệnh của hố thẳm

Phụ lục

Đi vòng quanh Hố thẳm

II. Hố thẳm của ý thức mới

IV. Bóng tối của hố thẳm

V. Hố thẳm của chiến tranh quê hương

VI. Hố thẳm của chân lý

VII. Henry Miller

Phần mở đầu

A. Hố thẳm siêu hình học

B. Chính nghĩa của sự phá hủy

r[8]