Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

KẾT CẤU TRONG TIỂU THUYẾT THẾ GIỚI XÔ LỆCH

CỦA BÍCH NGÂN

Phan Văn Tiến1*, Trương Thị Thanh Lam2,

Đặng Thị Bảo Dung1 và Phan Thị Minh Uyên1

1Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tây Đô

2Khoa Khoa học Cơ bản, Trường Đại học Xây dựng Miền Tây (Email: phanvantien1984@gmail.com)

Ngày nhận: 15/03/2019

Ngày phản biện: 10/4/2019

Ngày duyệt đăng: 12/5/2019

TÓM TẮT

Kết cấu là một phương diện cơ bản của sáng tạo nghệ thuật, gắn bó với nội dung lẫn hình thức của tác phẩm. Kết cấu có chức năng tổ chức, sắp xếp các yếu tố trong tác phẩm để tạo dựng được thế giới hình tượng, qua đó khái quát đời sống và thể hiện tư tưởng, tình cảm của nhà văn. Trong tiểu thuyết Thế giới xô lệch, nhà văn Bích Ngân đã sử dụng kết cấu như một phương tiện đắc lực trong việc phản ánh cuộc sống mới vực dậy sau chiến tranh với những

“xô lệch” bên trong con người. Bằng việc nghiên cứu kết cấu không theo trật tự thời gian, kết cấu tâm lý và kết cấu đối lập, bài viết này sẽ góp phần khám phá ý nghĩa và vẻ đẹp của tác phẩm nói riêng và nhận thức được tư tưởng và tài năng của nhà văn nói chung, trong việc phản ánh hiện thực đời sống cũng như tâm hồn con người, trong một giai đoạn đặc biệt của Việt Nam.

Từ khóa: Kết cấu, kết cấu không theo trật tự thời gian, kết cấu tâm lý, kết cấu đối lập tiểu thuyết Thế giới xô lệch.

Trích dẫn: Phan Văn Tiến, Trương Thị Thanh Lam, Đặng Thị Bảo Dung và Phan Thị Minh Uyên, 2019. Kết cấu trong tiểu thuyết Thế giới xô lệch của Bích Ngân. Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô. 06: 135-147.

*Thạc sĩ Phan Văn Tiến - Giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tây Đô 135

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

1. GIỚI THIỆU

Tất cả được nhà văn đặt hết vào trong

Kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức tác những sáng tác của mình. Điều này tạo phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nên mối quan tâm sâu sắc của bạn đọc nói nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn chúng và những ai yếu thích văn chương đặt ra cho mình. Kết cấu có chức năng là của bà nói riêng.

phương tiện khái quát hiện thực, góp

Tên tuổi bà thật sự đến gần hơn với bạn

phần biểu đạt tư tưởng, cảm xúc của nhà đọc qua các tác phẩm như: Thế giới xô văn, tạo nên giá trị thẩm mĩ và sức hấp lệch (tiểu thuyết – 2009), Anh chỉ muốn ở

dẫn của hình tượng. Theo Phương Lưu, bên em (kịch – 2010) và Kẻ tống tình

“kết cấu tác phẩm không chỉ là liên kết (truyện ngắn – 1914),… Đặc biệt, với tiểu các hiện tượng, con người. Mối quan tâm thuyết Thế giới xô lệch, Bích Ngân đã thật lớn của nhà văn là làm sao sắp xếp tài sự chứng tỏ được tài năng của mình một liệu để cho cái chính yếu được nổi bật lên, cách đậm nét. Qua tác phẩm này, nhà văn cái quan trọng gây được ấn tượng mạnh đã miêu tả một cách chân thực đời sống mẽ” (Phương Lựu, 1997). Việc lựa chọn con người sau chiến tranh với những “xô một kết cấu nào thì nhà văn bao giờ cũng lệch”, khiến những con người đó như bị

nhằm nâng cao sức biểu hiện của đề tài, “bức bối” vì bị “cầm tù” và tự hủy diệt chủ đề để nâng cao nhiệm vụ nghệ thuật trong chính những bi kịch của cuộc sống, và tư tưởng của tác phẩm. Vì kết cấu “là nhưng nhờ sức mạnh của sự chia sẻ, “cái sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố trong tác thế giới xô lệch thực ngả nghiêng chao phẩm để tạo dựng được thế giới hình đảo bất ngờ được kéo lại, được vực dậy tượng giàu ý nghĩa thẩm mĩ, có khả năng và được giữ thăng bằng” (Bích Ngân, khái quát đời sống, thể hiện tư tưởng của 2011).

nhà văn” (Lê Lưu Oanh, 2008).

Trong tác phẩm này, nhà văn sử dụng

Bích Ngân là nhà văn sinh ra và lớn chủ yếu ba loại kết cấu, tiêu biểu là: kết lên ở Đồng bằng sông Cửu Long, nên cấu không theo trật tự thời gian, kết cấu giọng văn mang nhiều cốt cách Nam Bộ. tâm lý, kết cấu đối lập. Trong đó, kết cấu Là một cây bút nữ đa tài, Bích Ngân không theo trật tự thời gian là kết cấu tái không chỉ được biết đến là tác giả của hiện cuộc sống của nhân vật một cách nhiều truyện ngắn, mà còn được biết đến chân thật không theo trình tự thời gian mà là một nhà văn viết tiểu thuyết và viết các sự kiện luôn đan xen giữa quá khứ với kịch. Bà cũng từng là phóng viên cho báo hiện tại. Kết cấu tâm lý là kiểu kết cấu tập Cà Mau, Đất Mũi. Cuộc đời của Bích trung miêu tả nhân vật với những diễn Ngân tuy không có nhiều những biến cố, biến rất tinh vi, phức tạp của nội tâm và thăng trầm như những nhà văn ở các giai “các quá trình trong tâm hồn”. Kết cấu đoạn trước năm 1975, nhưng ta lại thấy đối lập là sắp xếp cho các nhân vật có tính được ở bà đã có sự “lãnh đủ” và “lắng đủ” cách và suy nghĩ trái ngược nhau. Tìm từ những chiêm nghiệm trong cuộc sống. hiểu những biểu hiện của kết cấu trong 136

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

tiểu thuyết Thế giới xô lệch của Bích ngay giữa” cuộc đời nhân vật Út và dẫn Ngân, chúng ta sẽ có được cách nhìn mới dắt câu chuyện đến kết thúc trong một mẻ hơn về phong cách viết văn và quan thời điểm ngắn so với toàn bộ cuộc đời niệm của nhà văn về cuộc sống.

anh. Nổi bật lên thời gian sự kiện về cuộc

2. CÁC KIỂU KẾT CẤU TRONG sống của Út, đó là lúc trước chiến tranh TIỂU THUYẾT THẾ GIỚI XÔ LỆCH và sau chiến, thời gian cụ thể là sau cuộc

CỦA BÍCH NGÂN

chiến tranh biên giới Tây Nam. Anh là

người lính trở về mang theo vết thương

Kết cấu là một trong những yếu tố xác thịt nặng nề mất đi đôi chân của mình nghệ thuật quan trọng của tác phẩm văn và thời gian hòa bình trở về cuộc sống đời học. Mỗi tác phẩm thì có nhiều kết cấu thường bên cạnh gia đình, được sống khác nhau nhưng các hiện tượng, sự vật, trong sự quan tâm chăm sóc của má và con người được liên kết lại trong một chị.

chỉnh thể nhằm thể hiện một nội dung đời

sống nhất định. Điều đó, chúng tôi thấy

Từ thời gian hiện tại, Bích Ngân xây

rõ trong tiểu thuyết Thế giới xô lệch, được dựng nhân vật Út quay về với tuổi thơ để

nhà văn

cho cảm xúc của anh vận hành không

Bích Ngân sử dụng với các kiểu

kết cấu tiêu biểu sau đây:

theo quá trình phát triển của hiện thực

thời gian. Anh nhớ lại năm mình lên bảy

2.1. Kết cấu không theo trật tự thời tuổi suýt chết nếu không có sự tận tình gian

chạy chữa của chị gái, nhờ tấm lòng của

Kết cấu không theo trật tự thời gian là một người chị dành cho đứa em trai mới cảm xúc vận hành không theo quá trình có được một cậu Út cao lớn như thế. Chị

phát triển của hiện thực thời gian. Sự liên không khác gì một người mẹ chăm lo cho kết các chuỗi sự kiện quan trọng không con của mình: “Ngày xưa, ở tuổi lên bảy, mang tính quá trình nên “kết cấu thời chị đã bồng ẵm, chiều chuộng, hát ru tôi.

điểm trần thuật theo quá khứ, hiện tại, Nhiều lần, trong đêm tối mịt chị vừa bơi tương lai, thậm chí đồng hiện. Đây là hai xuồng, vừa gào, vừa khóc, vừa réo xóm thời điểm hiện tại và tương lai trong cùng gọi làng và chạy tìm bằng được ông thầy một phát ngôn” (Lê Lưu Oanh, 2008). thuốc chữa trị những cơn sốt co giật của Tiểu thuyết Thế giới xô lệch là tác phẩm tôi” (Bích Ngân, 2011).

được nhà văn Bích Ngân xây dựng cốt

Nhớ lại thời gian gắn bó với chị gái, Út

truyện theo hình thức kết cấu không theo cảm giác dường như mình bị cướp đi thứ

trật tự thời gian. Các sự kiện trong tác gì đó quan trọng và cảm giác hết sức ngạc phẩm có sự đan xen lẫn nhau giữa quá nhiên khi biết chị gái sắp lấy chồng. Anh khứ đến hiện tại và từ hiện tại trở về quá cảm giác ghét vị hôn phu của chị, vì nghĩ

khứ, để nhà văn khắc họa sâu sắc diễn người này từng trải, đã quyến rũ chị của biến tâm trạng, hành động của nhân vật mình. Hay nói đúng hơn, Út cảm thấy mà cụ thể là Út. Bích Ngân đi “thẳng thương cho chị: “Còn chị chỉ là một thiếu 137

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

nữ ngơ ngác, một cố học trò mơ

Các sự kiện trong tác phẩm này cũng

mộng” (Bích Ngân, 2011). Chính kết cấu được sử dụng như một minh chứng cho này đã làm nổi bật nhiều câu chuyện buồn bao nhiêu thay đổi, từ cảnh vật đến con vui của cuộc đời Út cứ thế xoay vòng ẩn người. Với lối kết cấu này, Bích Ngân hiện. Anh nhớ về quá khứ nơi mình gắn còn miêu tả được nhiều khía cạnh ở thời bó với biết bao kỉ niệm, không thể nào gian hiện tại đã đưa người đọc đến với quên được: “Ngôi nhà, mảnh vườn và những ngày má và Út trong chuỗi ngày đám ruộng nằm trên cánh đồng kéo dài bình dị, những ngày tháng anh phụ má lặt về phía chân trời, nếu giữa má tôi và chị rau, lau dọn gian bếp ấm ấp của gia đình.

tôi” (Bích Ngân, 2011). Đây là nơi anh Cũng từ thời gian đó, nó đã đưa anh thành đã từng có cuộc sống êm đềm, không quá một người chững chạc với gia đình nhỏ

nhiều bận tâm với những suy nghĩ trước của mình. Rồi Út có vợ và lớn lên trong lúc chuyển về ngôi nhà mới mà hiện tại suy nghĩ và thành một người đàn ông của gia đình Út đang sống. Nhớ về cái quá gia đình. Chính thời gian đã làm cho mọi khứ ấy, dường như cái thế giới nội tâm thứ trở nên rõ nét hơn về bản chất người trong anh cũng bừng sáng lên sau những vợ của Út đã thay đổi theo năm tháng. Vợ

năm tháng vật vã với thương tật loay hoay của anh ban đầu chỉ là cô gái quê, dốt chữ

trong nhà và với mặc cảm với mọi người: và dốt cả trong ăn nói. Thế rồi, những vật

“Thỉnh thoảng tôi bật cười một mình khi chất cám dỗ đã đưa đẩy cô đến sự tha hóa: nhớ lại lúc ba tôi dắt ba chị em tôi bước “Như một kẻ lao mình xuống nước, lập vào ngôi nhà này. Lúc ấy, tôi giống như tức cô cuốn thèo dòng xoáy đua đòi. Cô con chó chạy lăng xăng, sục sạo, đánh hăm hở lao cuộc chơi bằng tất cả sự bấp hơi hết chỗ này đến chỗ khác, háo hức, tò bênh kém cỏi của minh” (Bích Ngân, mò” (Bích Ngân, 2011). Bích Ngân miêu 2011). Cô mải miết chạy theo cuộc chơi tả thời gian bị xáo trộn, sự việc xảy ra mà quên đi mất bổn phận, trách nhiệm với không theo tuần tự đầu đến cuối và bi đứt chồng và gia đình. Vì ham muốn, đam mê quãng. Sự đan xen giữa quá khứ và hiện hư danh mà vô tình bỏ quên đi hạnh phúc tại lại hiện ra một cách rõ ràng hơn bao đang có của mình. Út đã cảm nhận được giờ hết, khi nhân vật Út cảm nhận bản nỗi đau của người đàn ông bi vợ mình thân cần phải xê dịch và muốn trốn trách phản bội, nỗi đau chiến tranh gây nên trên thực tại. Nhà văn sử dụng kiểu kết cấu thân thể anh. Ngoài ra, Út còn biết được không theo trật tự thời gian thật tài tình cuộc sống của những người thân trong khi miêu tả để cho nhân vật của mình ngôi nhà với những “xô lệch”, ai cũng sống lại trong kí ức tuổi thơ đã qua để rồi muốn được xê dịch, trong cái xã hội rối khi quay lại với hiện thực thì loay hoay ren, đầy cạm bẫy này. Chính điều này, trong những mớ lo toan bề bộn của cuộc nhà văn Bích Ngân xây dựng nổi bật tính sống.

cách nhân vật Út được biểu hiện qua

nhiều hành động và thử thách, qua nhiều

biến cố của cuộc đời.

138

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

Từ lâu, vật chất và tinh thần là hai yếu những ai không thể khống chế lí trí của tố đồng hành với nhau trở thành nhu cầu bản thân ngày càng trở nên “xô lệch”.

thiết yếu của con người. Để đạt được điều Nhà văn muốn phản ánh hiện thực theo đó, con người phải không ngừng nỗ lực nhiều dạng thức khác nhau, để cốt truyện phát triển bản thân và bằng nhiều cách được xây dựng tương đối chặt chẽ, có một khác nhau nhưng cùng chung mục tiêu là trường độ đáng kể và bao quát nhiều sự

đưa những nhu cầu đó từ dự định hay kế kiện.

hoạch trở thành hiện thực. Đồng thời,

Với một người lanh miệng và khéo

Bích Ngân còn để cho Út không chỉ nịnh như anh tài xế, không đơn giản chỉ

chứng kiến cuộc sống “xô lệch” của của làm công ăn lương với công việc lái xe người thân trong gia đình mà anh còn cho ba của Út, có lúc, anh tự cho mình cái thấy được sự dối trá của người ngoài, kẻ quyền được nói chuyện một cách suồng hám lợi như người tài xế trẻ của ba: “Mỗi sã như thể anh là thành viên trong nhà, tuần, anh có thể mua thêm vài băng nhạc chính điều này khiến cho ba Út vô cùng từ đồng tiền chạy xe ôm mỗi tối, sau khi khó chịu và tức giận: “Từ ngày ba tôi nổi dùng ống cao su hút xăng từ chiếc xe mà giận dọa cho nghỉ việc, anh ta tỏ ra biết anh thuộc tính nết hơn cả con mình sang người, biết ta, không còn lối thân mật đến chiếc Honda 67 đen bóng, chiếc xe được suồng sã với gia đình tôi như trước. Anh anh lau chùi chăm chút hằng ngày” (Bích trở nên dè dặt, ít nói. Khi phải nói, anh ta Ngân, 2011). Đó lá số xăng lấy được từ cân nhắc lựa lời sao cho hợp ý ba những lần khướt từ đón rướt nếu ba của tôi” (Bích Ngân, 2011). Phải chăng, chén Út có thể đi bộ từ nhà đến cơ quan làm cơm, manh áo,… luôn là những thứ con việc. Từ nơi làm việc đến những nơi hội người ta bắt buộc phải lựa chọn và sống họp hay những lần ngồi chen chúc trên xe cùng với những đòi hỏi lớn lao là điều khách để thấy mình không rời xa với cộng không thể tránh khỏi ở những con người đồng, mà vì họ, ông có thể quên đi cả bản hiện đại. Tuy không đến mức tha hóa thân. Anh tài xế đã lợi dụng điều đó một nhưng đây lại nguyên nhân chủ quan làm cách triệt để: “Anh thường kê khống số mất đi tính thiện tốt đẹp của con người.

xăng mà ba của Út không dung chiếc xe

để đi công cán và cũng kê thêm số tiền sử

Như vậy, với việc miêu tả cuộc sống

những hỏng hóc của chiếc xe già nua đời thường của con người sau chiến tranh thường bệnh tật” (Bích Ngân, 2011). với kiểu kết cấu không theo trật tự thời Cũng chính anh là người gián tiếp đưa vợ gian trong tiểu thuyết này, Bích Ngân đã Út bước vào cánh cửa của sự phù phiếm làm cho nhân vật Út hiện lên là một điển mà đến cô vẫn chưa thể bước ra được. hình về người lính thời hậu chiến với Con người đó ngày càng trở nên mất kiểm những vết thương nặng nề ngay ngày đầu soát với lời nói và với những việc mình tiên ra trận. Cuộc đời người lính với anh làm. Điều này, nó cũng giống như một đã khép lại nhưng cuộc sống của anh vẫn chất xúc tác, tác động mạnh mẽ khiến tiếp diễn với biết bao chuyện buồn vui.

139

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

Tác giả đã thay mặt những người lính nói 2011). Những mối quan hệ trong gia đình hộ cho họ những tình cảm, nỗi niềm, mà Út rất phức tạp, việc này đồng nghĩa với có lẽ, có văn chương mới có thể thể hiện việc tình cảm giữa các thành viên không được hết tất cả.

được lành lặn. Đầu tiên là ông nội, người

2.2. Kết cấu tâm lý

cha đã không làm tròn trách nhiệm với

con cái để rồi những ngày tháng cuối đời

Kết cấu tâm lý là miêu tả những diễn ông sống trong âm thầm lặng lẽ với sự

biến rất tinh vi và phức tạp của nội tâm dằn vặt, tự trách vì sự vô trách nhiệm của nhân vật. Đây là hình thức kết cấu theo mình.

qui luật phát triển tâm lý của nhân vật

trong tác phẩm được nhìn từ

Tâm trạng của một người cha biết

điểm nhìn mình đã làm sai nên âm thầm hối lỗi, bên trong, “cho phép trần thuật qua lăng

kính của một tâm trạng cụ thể, dễ dàng lương tâm bị cắn rứt và mong muốn nhận tái hiện các quá trình trong tâm hồn nhân được sự tha thứ, sự thương yêu của con vật” (Phương Lưu, 1997). Với kiểu kết cái. Ba Út đã chăm sóc nội cho đến ngày cấu này, nhà văn Bích Ngân không những cuối đời và rộng lượng hơn nữa khi đón thể hiện sự thay đổi tính cách mà còn nói hai đứa con riêng của cha mình: “Và để

lên những cảm xúc của nhân vật. Ngoài làm tròn bổn phận của đứa con hiếu ra, tác giả đã sử dụng lối kết cấu tâ

nghĩa, ba tôi cũng đã dang vòng tay đón

m lý

này để tăng sức gợi hình gợi cảm cho tác lấy hai đứa em cùng cha khác mẹ, dù cho phẩm. Với lối diễn biến không theo một vòng tay ấy đã không còn đủ rộng để níu trình tự thời gian nhất định mà dựa vào giữ chú tôi” (Bích Ngân, 2011). Khoảng cảm xúc tâm lý của nhân vật, mà cụ thể là cách giữa ba và ông nội ngày càng lớn Út, những

hơn khi tâm lý cứ mãi sống trong cảnh

đứt gãy trong suy nghĩ hiện lên

cũng đồng thời là chiều sâu nỗi nhớ được một người nặng trĩu cái gánh mặc cảm lỗi gợi lại khiến nhân vật hoài niệm. Khi Út lầm còn một người gáng gượng trong tâm nhớ về hình ảnh ngưới ông đã theo anh thế của một người vị tha.

suốt tuổi thơ bên những tháng ngày nắng

Những tâm trạng và suy nghĩ của các

cháy: “Sau một buổi học nóng bức mệt nhân vật, đặc biệt là Út đã quẩn quanh nhừ, tôi trở về nhà và không còn chịu nổi trong một hoàn cảnh không thay đổi. Kí khi thấy ông ôm ngực và khục khạc ho. ức của ba Út và ông nội đã không có Tiếng ho như không chịu dứt, một tay ông nhau, hiện tại lại càng không thể gắn bó vuốt ngực, một tay chỉ vào dĩa khoai luộc nhau, mặc dù, đó là hai người có mối liên mà ông cẩn thận bọc vào trong một lớp hệ mật thiết, ruột rà sống chúng dưới mái nilong để giữ nóng,… Ông ngồi bất động nhà. Còn má Út là người phải chịu đựng trên mép giường, cơn ho cũng ngừng bặt. tất cả nỗi đau khi có những đứa con với Rồi ông đưa mắt nhìn theo củ khoai bung cuộc đời đầy chông gai, thử thách: “Điều nứt nát trên mặt đất. Nhìn trân trối. Cái đó, càng khoét sâu hơn nỗi đau đớn của nhìn đau đớn sững sờ” (Bích Ngân, bà, một người mẹ của ngững đứa con 140

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

không cùng chung sống trong một mái để có thể trở thành một người con hữu nhà: một đứa chết khô khi còn nằm trong dụng trong gia đình. Anh cố bước qua nỗi bụng mẹ, một đứa con gái lằm lạc và một đau của bản thân để hòa nhập với cuộc thằng con út có đôi chân đã hóa sống hiện tại.

bùn” (Bích Ngân, 2011). Út cảm thấy

Với kết cấu này, nhà văn Bích Ngân đã

chua xót, thương cho má mình khi bà đã làm rõ quá trình vận động bên trong của bỏ ra rất nhiều vì gia đình, một người má nhân vật trong mối quan hệ với các nhân cao quý, hi sinh như thế mà không được vật khác nhau, làm cơ sở tổ chức của tác hưởng hạnh phúc.

phẩm. Chấp nhận với số phận và hoàn

Kết cấu tâm lý rất phù hợp để nói lên cảnh nên bỏ qua những dự cảm tâm lý cảnh đời tù túng, trở về sau chiến tranh không lành, Út quyết định nghe lời má để

của Út. Mất đi đôi chân, cả cuộc sống của đi cưới vợ. Quyết định này cũng có nghĩa Út bỗng chốc thu bé lại chỉ vọn vẹn trên anh đã đánh cược với số phận, dù có hạnh chiếc giường, thỉnh thoảng lại nhìn ra phúc hay đau khổ thì anh đều là người không gian bên ngoài thông qua cái cửa chấp nhận. Người đàn ông trụ cột trong sổ ở phòng. Nỗi đau đó lại hóa thành mặc gia đình nhỏ nhưng không đủ khả năng để

cảm, anh cố thu mình lại và tâm lý lúc nào làm tốt trách nhiệm của người chồng: cũng không dám đối diện với mọi người “Tôi định ngăn vợ nhưng tôi sực nhớ là chung quanh. Đối với một người vốn có mình chẳng có cách nào để có thể chạm thể có được một tuổi trẻ bình lặng và một vào được bốn cây đinh còn chốt trên tương lai rộng mở nhưng Út đã từ chối tất tường, dù khoảng cách từ chiếc gường cả để đi theo tiếng gọi của Tổ quốc và để đến đó chưa bằng chiều cao của chiếc làm tròn ước nguyện của gia đình. Chưa mùng khi giăng” (Bích Ngân, 2011) kịp thể hiện hết sức lực của một người trai

Hay Út cảm thấy cuộc đời mình với

ra trận, anh đành phải ngậm ngùi trở về cuộc đời của chị gái không khác nhau gì với những vết thương không thể nào lành mấy khi cả hai đều có những “xô lệch”

lại được. Hình ảnh của một thanh niên riêng nhưng anh khác với chi ở chỗ là một từng rất đẹp trai và khỏe mạnh vốn có thân thể tật nguyền. Còn chị gái thì ngược những ước mơ lớn lao là trở thành lại, chị bị “chênh vênh” trên một đôi chân

“thường trưởng” giờ đây đã tan theo mây lành lặn: “Chị cũng đâu khác gì tôi, cũng khối: “Cái diện mạo của một kẻ mất hết chênh vênh trong cái thế giới xô lệch nay, hai chân, mất từ khớp háng thì dù có tắm dù chị còn có đôi chân lành lặn” (Bích gội, cạo rửa, tẩm hương, tỉa tót chỉn chu Ngân, 2011). Cảm nhận Út về gia đình vẫn không che giấu được cái khối tật của mình thật xa lạ, tất cả bị ngăn cách nguyền mà sự đau đớn không ngừng hiện với nhau bởi một khoảng trống mà không diện” (Bích Ngân, 2011). Không thể trở sao có thể lấp đầy được nhưng biết làm gì thành một người có ích cho xã hội như kì hơn khi cuộc đời họ bị gắn với nhau trên vọng của ba má nhưng Út luôn cố gắng cái lề của hôn nhân, tình máu mủ ruột thịt 141

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

và những lời nguyền không thể thoát bên trong lại tỉ lệ nghịch với nhau. Điều khỏi.

này, tuy không dễ dàng nhận thấy nhưng

Chị gái anh không thể tự xoay sở với mỗi người lại có thể tự cảm nhận trong tính khí đang thay đổi của chồng thì chị chính con người mình. Anh rể của Út tuy vẫn khăng khăng bảo vệ cái tình yêu đang không đau thể xác nhưng nỗi đau tinh bừng cháy từng ngày trong mình. Trong thần lại là nguyên nhân giết chết tâm hồn mắt Út, người chị ngày nào đã không còn và cảm xúc, biến anh trở thành một người cao đẹp mà giờ đây làm cho anh cảm thấy dửng dưng trước những khổ đau của giận đến không muốn

người khác, cho dù đó chỉ là một người

nhìn mặt. Vì chị đã

yêu người đàn ông khác phản bội lại tình đã rất quan trọng với anh. Mặc dù, anh là yêu của chồng con nhưng anh không thể một người vốn hiền lành và an phận bỏ mặc được người chị gái của mình: nhưng không thể chịu nỗi sự phản bội của

“Mấy phút trước, tôi còn thấy giận chị người vợ: “Anh rể tôi còn gầm gừ bên tai đến tràn hông, giờ tôi thấy lo, thấy muốn tôi: Chị cậu còn tin mình được yêu là bảo vệ chị trước thái độ hiếu chiến của

chưa thể chết được đâu! Chị cậu còn sống

ảnh rể” (Bích Ngân, 2011). Tình chị em đủ lâu để thấy cuộc đời này thật khó tìm quả thật là thứ khiến cho con người có thể được cái mà chị cậu gọi là tình yêu” (Bích thay đổi và tâm lý của con người có Ngân, 2011). Lời nói của anh rể thật chua những chuyển biến mạnh mẽ. Thư tình chát và tàn nhẫn, nó không chỉ phá vỡ đi cảm đó, nó giúp họ không thể rời xa nhau những điều tốt đẹp mà Út đã từng có khi dù cho có những chướng ngại cảm xúc xem là “thần tượng” mà giờ đã biến anh tưởng chừng không thể vượt qua và nỗi ta trở thành một kẻ xấu xa, tệ hại. Chị gái đau lại chính là thứ tạo nên sự đồng điệu của Út đã trở thành một người đàn bà lầm giữa hai con người cùng chung nhịp đập lỗi khi để cảm giác của mình che mờ lí trí, của trái tim tình thân.

đến khi nhận ra thì có lẽ đã quá muộn.

Trong tác phẩm này, nhà văn đã sử dụng

Nhà văn Bích Ngân đã miêu tả anh rể lối kết cấu tâm lý, tuy cốt truyện ít sức của Út với diễn biến phức tạp của nội tâm hấp dẫn nhưng suy nghĩ của các nhân vật có kiểu tâm lý không gì ngoài sự phẫn nộ lại đạt đến chiều sâu tâm lý đáng kể.

đối với người vợ mà anh đã từng rất

thương yêu. Sự phẫn nộ đó không chỉ

Như vậy, thông qua kết cấu tâm lý, nhà

trong lời nói, hành động mà còn có cả văn Bích Ngân đã phơi bày một hiện thực trong suy nghĩ: “Trong cơn điên khùng khốc liệt, không chỉ những chuyện bên biết đâu tôi lại có những hành động ngoài xã hội mà nó còn là sự “xô lệch”

khùng điên. Tôi có thể hành hạ, sát phạt, của những con người cùng sống chung giết chốc, tàn phá tất cả, chính tôi và cả dưới một mái nhà đầy sống động. Kết cấu vợ con tôi”

này đã góp thêm góc nhìn mới về tính

(Bích Ngân, 2011). Tâm lý

của con người vốn dĩ rất phức tạp, đôi khi cách cũng như số phận con người trong giữa thái độ bên ngoài và những suy nghĩ cuộc sống đời thường.

142

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

2.3. Kết cấu đối lập

chúng tôi có chung những điều thiêng

Kết cấu đối lập là lối kết

liêng và quý giá nhất” (Bích Ngân, 2011).

cấu được nhà

văn xây dựng hai tuyến nhân vật đối lập

Anh trai có cách sống khác với nề nếp

với nhau về lí tưởng, chính kiến, đạo đức, của gia đình, anh có sự thành đạt. Nó trơn hành động, ... Kết cấu này có tác dụng tru đến mức trở thành niềm mơ ước chung làm nổi rõ chủ đề – tư tưởng thông qua so của tất cả mọi người: “Từ địa vị, tiền bạc sánh, đối chiếu giữa hai tuyến nhân vật cho đến cuộc sống gia đình” (Bích Ngân, đối lập. Sự đối lập còn được thể hiện rõ 2011). Nhưng với người trong cuộc, Út ràng hơn bao giờ hết khi nhà văn để cho hiểu để có được những điều này thì anh những nhân vật của mình trở thành những của mình cũng đã phải mất đi rất nhiều từ

tấm gương phản chiếu lẫn nhau. Trong nhân cách cho đến lòng tin của người tiểu thuyết Thế giới xô lệch, Bích Ngân thân. Tạo hóa trớ trêu, sắp đặt con người sử dụng kết cấu đối lập không chỉ nhằm ta vào những tình huống, hoàn cảnh mục đích tạo điểm nhấn cho nhân vật mà không thể chống lại được, một người muốn cho chúng ta thấy rõ những lối dùng đôi chân để chạy theo những thứ xa sống, những tính cách hoàn toàn trái hoa trong khi một người với những ước ngược nhau của nhân vật cùng sống mơ chân chính bị trói buộc trên chiếc xe chung trong một gia đình. Chúng ta thấy lăn. Anh em nhưng mỗi người lại có một rõ sự đối lập này đươc thể hiện giữa Út chí hướng riêng và tự lựa chọn cho mình với người anh trai về quan niệm của cuộc một con đường khác nhau: “Sự hãnh tiến sống. Sự khác nhau về hoàn cảnh cũng hời hợt của anh đôi khi không chỉ là chất như thái độ hòa nhập cuộc sống, mỗi cồn sát thương mà còn như trêu người, người có một cách khác nhau. Út cần có cười cợt đối với kẻ tật nguyền. Dường sự quan tâm của người thân nhưng anh như anh chưa có cú ngã nào đến dập mặt trai luôn nghĩ về chức vụ, tiền bạc, xem tóe máu để anh có thể cảm nhận được cái đồng tiền như giá trị tuyệt đối của con đau, cái nhục của kẻ được hưởng lợi từ

người và chẳng có gì ngoài sự xa lạ với sự mất mát của người khác. Anh tôi đi đứa em trai tật nguyền của mình. Anh trai trên con đường mở ra nhiều lối rẽ bằng nghĩ ai cũng xem đồng tiền là trên hết nên đôi chân khỏe mạnh” (Bích Ngân, 2011).

cứ dung nó mà giải quyết hết tất cả mọi Sự khác nhau về hoàn cảnh cũng như thái thứ: “Anh tôi còn dúi vào tay tôi một mớ độ hòa nhập cuộc sống, mỗi người có một tiền, anh bảo: “Chú mày không xài thì cách khác nhau, có thể vì chưa từng nếm cũng nên sắm sửa gì đó cho vợ”” (Bích trải cảm giác của kẻ tật nguyền nên anh Ngân, 2011). Hai con người với hai tâm trai không thể thấu hiểu nỗi đau, nỗi mất hồn không đồng điệu, cho dù Út và anh mát của Út. Rõ ràng trong mối quan hệ

trai cùng đi trên một chuyến hành trình này có một rào cản vô hình làm cho anh của cuộc đời: “Anh tôi và tôi cũng không em Út không có một điểm giao nhau nào có cùng một niềm vui và cả nỗi đau dù

143

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

mà cả hai mải miết chạy trên con đường tránh những kí ức tồi tệ nhưng đây là điều thẳng song song mà mình tự tạo ra.

không thể nào xảy ra được. Giá như cuộc

Còn với người chị gái, nếu như không đời con người cũng giống như một bản có sự cố đáng tiếc trong hôn nhân thì có nháp khổng lồ không ngừng tẩy xóa thì lẽ cả cuộc đời Út sẽ mãi xem chị là

những người như chị gái của Út có thể

người

phụ nữ tuyệt vời nhất. Phải chăng, bản làm lại từ đầu và sống một cuộc sống chất của con người là thay đổi, nó nhanh thanh thản, nhẹ nhàng. Nhưng đây chỉ là đến mức khi nhận ra được thì đã quá những ước mơ muốn viển vông, bởi bản muộn màng. Từ một con người mẫu mực, chất của một con người một khi đã thay không ai lại có thể nghĩ rằng người đàn đổi thì không thể nào nếu kéo lại được.

bà như chị lại trở thành một lầm lỗi, đi

Với cái nỗi lòng của một người lính tật

theo tiếng gọi của thứ tình yêu mù quáng, nguyền và mặc cảm với mọi người, Út điên dại: “Chị khóc, tôi không rõ giọt không can đảm khi đối diện với việc anh nước mắt của chị có màu gì. Chị khóc vì cưới vợ. Nỗi mặc cảm như hoàn toàn tan cơn thịnh nộ đau lòng của má, khóc vì biến, khi vợ anh là một cô gái hiền lành, những vòng dây buộc rang lỏng lẻo với chủ động thực hiện hành động mà đáng lẽ

chồng hay chị khóc vì thiếu vắng người đó phải người chồng, người đàn ông. Từ

đàn ông mà vì anh ta sẵn sang chối bỏ tất khi cưới vợ, mọi thứ đối với Út điều trở

cả” (Bích Ngân, 2011). Trong những giây nên tươi mới và anh hăm hở khám phá, phút đắm chìm với thứ tình cảm tội lỗi ấy, trải nghiệm thứ cảm giác mà trước giờ

chị đâu nghĩ đến hậu quả mà chị phải anh chỉ có được trong tưởng tượng, trong gánh chịu khi tự hủy hoại đi cái thiên những giấc mơ. Bất ngờ với những ý chức cao quý của một người vợ, người nghĩ, anh cũng nhận ra nhưng thay đổi mẹ.

trong cách sinh hoạt và trong cách xưng

Khi trở về với cuộc sống trơ trội và đơn hô của ba: “Trước khi đi làm, hoặc khi độc trong

trở về nhà, ngoài câu chào hỏi quen thuộc

căn phòng chật hẹp cùng với

những suy nghĩ bộn bề. Chính là lúc chị của ba dành cho má và tôi, ông còn dành mới có thể chạm đến cảm xúc thật của cho vợ câu nói riêng biệt, không chỉ để

bản thân và nhận ra một điều rằng: “Cảm cho vợ tôi nghe: Ba đi làm nghen vợ

xúc đã che mờ lí trí, biến chị trở thành thằng Út, hay: Con mang cái này vào nhà một người đàn bà ngộ nhận. Với chị, nó đi vợ thằng Út” (Bích Ngân, 2011). Cái là cái án tử treo lơ lửng mà quãng đời còn cuộc sống êm đềm trong căn nhà lặng lẽ

lại, dù có bước tiếp theo lối nào đi nữa kia chợt thay đổi một cách nhanh chóng, chị cũng không tránh khỏi nỗi ám ảnh rợn nó nhanh như thể cái nhịp sống mới đó là người của sợ dây thòng lọng”

dành riêng cho gia đình, cho những người

(Bích

Ngân, 2011). Quá khó để tìm về với tính thân của anh.

thiện của mình, khi nó đã bị lãng quên

Vợ Út là một cô gái quê mùa, hiền

trong tiềm thức. Chị của Út dù muốn trốn lương, lễ phép, có chút nhan sắc. Khi 144

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

bước vào làm dâu một gia đình được xem chắn khi vợ của anh lại có bản chất của là có tiếng trong xã hội, đầu óc cô trở nên một kẻ đua đòi: “Nghe cô hỏi anh tài xế, mở mang và linh hoạt hơn. Cho đến khi tôi thấy vợ tôi không đơn giản là một cô cô trở thành một kẻ “rõi đời” thì trong lời gái đang tập tành vòi vĩnh mà còn là một nói của cô cũng chứa đựng những toan người đàn bà như anh tôi cảnh báo, đang tính: “Vậy còn anh, ai chịu ơn anh khi muốn được sở hữu nhiều thứ, chứ không anh bị lấy mất đôi chân?” (Bích Ngân, chỉ là một ông chồng cụt mất hai 2011). Càng ngày không còn chút lễ phép chân” (Bích Ngân, 2011). Trong khi anh mà người con dâu cần phải có và cách hỏi lại thuộc một kiểu người bảo thủ và coi của cô luôn khiến người khác không trọng những giá trị tình người, bởi muốn muôn trả lời: “Bộ ba cũng đi với má đưa để có được nó là cả một quá trình dài đấu bà nội bà ngoại gì đó vô bệnh viện hả… tranh và phấn đấu. Đến đây, sự đối lập anh?” (Bích Ngân, 2011). Phải chăng, trong lối sống giữa các nhân vật đã tạo bản chất con người vốn thay đổi, sớm hay nên ấn tượng mạnh mẽ cho tác phẩm. Nó muộn là tùy thuộc vào thời gian, vào cá không những kích thích sự hứng thú mà nhân mỗi người. Nhận ra những thay đổi còn mang đến cho người đọc cái nhìn nơi người vợ mới cưới, trong đầu anh lúc khách quan hơn về cuộc sống của con này chỉ toàn là những câu hỏi, hỏi nhưng người trong xã hội mối giựt dậy sau chiến không ai có thể trả lời. Không chỉ riêng tranh. Nhà văn Bích Ngân đã rất tài tình Út mới nhận thấy được những đổi khác khi tạo nên sự đối lập về bản chất và địa của vợ mình, má của anh cũng nhận ra vị của con người trong xã hôi. Thông qua điều này kể từ khi cô con dâu vừa khoát đó, còn gợi lên sự đồng cảm với người lên người chiếc áo “cũng cỡn” nửa viên đọc và góp phần củng cố giá trị tình người chức, nửa hầu bàn: “Rồi một lần tôi bắt trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết.

gặp má nhìn theo con dâu, buông giọng:

Tóm lại, tiểu thuyết Thế giới xô lệch,

Đi bưng bê mà vẽ mặt mài như con nhà văn Bích Ngân xây dựng kết cấu hát” (Bích Ngân, 2011). Câu hỏi này để không theo trật tự thời gian, kết cấu tâm trút bớt đi những ẩn ức ngột ngạt và một lý và kết cấu đối lập đã góp phần không khoảng u ám đang hiện diện, tồn tại sâu nhỏ trong việc miêu tả nội tâm cũng như

trong lòng má vốn đã dồn nén từ rất lâu tâm lý của nhân vật. Tuy đơn giản nhưng mà chưa bao giờ bà mở lời than vãn. Vì có chiều sâu nghệ thuật và đổi mới trong con dâu của bà đã “xô lệch” trong tình hình thức trình bày đó là yếu tố cần thuyết nghĩa vợ chồng để tư tình với người tài xế làm nổi bật phần nội dung với nhiều chi của ba chồng.

tiết trong tác phẩm, đồng thời đưa tác

Với Út bây giờ, tình yêu là thứ tình phẩm của nhà văn đến gần với bạn đọc cảm có thể xoa diụ những mặc cảm đã hơn.

dày vò anh trong suốt nhiều năm liền.

Thứ tình cảm đó cũng không có gì chắc

145

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

3. KẾT LUẬN

quan tâm, sẻ chia, và đặc biệt phải biết:

“Nhìn vào mắt nhau và cố gắng xích lại

Qua việc xây dựng kết cấu nghệ thuật

của tiểu thuyết Thế giới xô lệch

gần nhau hơn” (Bích Ngân, 2011). Đó là

, nhà văn

Bích Ngân không chỉ giãi bày những nỗi điều nhà văn muốn truyền đạt đến độc giả

trăn trở của bản thân về số phận người của thế hệ hôm nay và cả mai sau.

lính thương tật sau chiến tranh mà còn gởi

TÀI LIỆU THAM KHẢO

gắm vào đó những thông điệp xoay quanh

1. Lê Tiến Dũng, 1991. Tìm hiểu tác

vấn đề tình người. Nó thể hiện trong tình phẩm văn học. NXB. Tổng hợp Sông thân, tình yêu và cả tình nghĩa ở đời. Bi Bé.

kịch ấy, không chỉ có chiến tranh mang

lại mà còn làm cho họ đối diện với cuộc

2. Hà Minh Đức, 2003. Lí luận văn

sống “xô lệch” của những con người học. NXB. Giáo dục.

trong và ngoài gia đình, khiến họ trở nên

3. Nguyễn Văn Long, Lã Nhâm Thìn,

méo mó trong từng suy nghĩ và lệch lạc 2009. Văn học Việt Nam sau 1975 –

cách thể hiện tình cảm, cảm xúc. Đó là Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy.

người ba mẫu mực, liêm khiết nhưng thờ NXB. Giáo dục.

ơ và vô tâm với những chuyện trong nhà;

một người chị vì dục vọng cá nhân mà

4. Phương Lưu, 1997. Lí luận văn

đánh đổi nhân cách hay người anh chỉ biết học. NXB. Giáo dục.

dựa vào uy tín của gia đình và chức vụ để

5. Phương Lựu, 2002. Lí luận văn

kiếm tiền; một người vợ tha hóa sau hôn học. NXB. Giáo dục, Hà Nội.

nhân;… Tất cả những con người ấy đều

6. Bích Ngân, 2011. Thế giới xô lệch.

được miêu tả một cách chân thực qua NXB. Hội Nhà văn Việt Nam.

ngòi bút sắc sảo của nhà văn, báo động

tình trạng “xô lệch” bên trong dưới tác

7. Lê Lưu Oanh, Phạm Đăng Dư,

động của những “xô lệch” của thế giới 2008. Lí luận văn học. NXB. Đại học Sư

bên ngoài. Khi đó, con người không còn phạm Hà Nội.

cách nào khác là tự đối diện và sống cùng

8. Trần Đình Sử, 2014. Lí luận văn

với những thay đổi do chính mình tạo ra. học, tập 2, (Tác phẩm và thể loại văn Nhưng thế giới sẽ bớt “xô lệch” nếu biết học). NXB. Đại học Sư phạm Hà Nội.

146

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô Số 06 - 2019

STRUCTURE IN BICH NGAN’S NOVEL “THE GIOI XO LECH”

Phan Van Tien1, Truong Thi Thanh Lam2

Dang Thi Bao Dung1 and Phan Thi Minh Uyen1

1Faculty of Linguistics and Literature, Tay Do University 2Faculty of Basic Sciences, Mien Tay Civil Engineering University (Email: phanvantien1984@gmail.com)

ABSTRACT

Structure is a fundamental aspect of artistic creation, an association with the content and the work’s form. The structure has the function of organizing and arranging elements in the work to create a symbolic world, thereby generalizing the life and expressing the thoughts and feelings of the writer. In the novel, The gioi xo lech, the writer, Bich Ngan, used the structure as an effective means of reflecting a new life after the war with the "deviation" inside people.

By studying the structure without the chronological order, psychological structure and opposing structure, this article will contribute to discovering the meaning and beauty of the work in particular and being aware of the thought and talent of the writer in general, in reflecting the reality of human life and soul, in a special period of Vietnam.

Keywords: Structure, the disorder of time’s structure, psychological structure, opposing structure, The gioi xo lech novel.

147