https://thuviensach.vn

Table of Contents

Tựa sách

Lời đầu sách của Ban biên tập

Phần I. TOÀN CẦU HÓA

BIỆN CHỨNG CỦA TỰ DO

Tự do như một phạm trù triết học

Những quan niệm về tự do

Tự do là cái tất yếu được nhận thức (Hegel)

Tự do là quá trình dịch chuyển song song của ý nghĩ v{ h{nh vi

Tự do và các mối quan hệ biện chứng

Mối quan hệ giữa các thành tố của tự do

Mối quan hệ giữa tự do và phát triển

Mối quan hệ giữa tự do và dân chủ

NHẬN THỨC THẾ GIỚI TRONG THỜI ĐẠI THÔNG TIN

Chủ nghĩa khủng bố – khoảng đen mới trong bức tranh thế giới hiện đại Nguy cơ nhận thức bằng bóng – mầm mống của một thuyết bất khả tri mới

Kết luận

CẢM GIÁC BẤT AN

Cảm giác bất an như một hiện tượng xã hội phổ biến

Từ cảm giác bất an đến ý tưởng về lý thuyết quản lý rủi ro Xây dựng quy trình quản lý rủi ro trên nền tảng những nghiên cứu về Cảm giác bất an

Kết luận

TOÀN CẦU HÓA VÀ CHÊNH LỆCH GIÀU NGHÈO

1. Toàn cầu hóa. Kinh tế thị trường và sự nghèo đói

2. Tiến tới một chương trình tổng thể và thực tiễn để vượt qua nghèo đói

VAI TRÒ CỦA CÁC CƯỜNG QUỐC

1. Cục diện thế giới thời hậu chiến tranh lạnh

2. L~nh đạo và nô dịch

3. Tham vọng của c|c cường quốc

3.1. Hoa Kỳ – từ nửa thế giới đến cả thế giới

3.2. Nga – Từ nửa thế giới đến chủ nghĩa Đại Nga

3.3. Trung Quốc như l{ thủ lĩnh của thế giới thứ ba

4. Phương ph|p l~nh đạo của c|c cường quốc

4.1. Hoa Kỳ

https://thuviensach.vn

4.2. Nga

4.3. Trung Quốc

Kết luận

HAI CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI

Quan điểm đối ngoại truyền thống

Ngoại giao thế kỷ

Trật tự thế giới mới và những thay đổi trong quan hệ quốc tế

Sự lớn mạnh của các lực lượng đa quốc gia

Về vấn đề hai chính s|ch đối ngoại

Xây dựng một nền văn hóa ngoại giao

TOÀN CẦU HÓA VỀ VĂN HÓA

1. Toàn cầu hóa về văn hóa trong bối cảnh hiện nay

1.1. Toàn cầu hóa về văn hóa xưa v{ nay

1.2. Toàn cầu hóa về văn hóa v{ tính độc lập văn hóa của mỗi quốc gia 1.3. Toàn cầu hóa về văn hóa v{ bản sắc văn hóa d}n tộc

2. Toàn cầu hóa về văn hóa v{ những t|c động của nó đến đời sống kinh tế, chính trị

2.1. Về kinh tế

2.2. Về chính trị

2.3. Toàn cầu hóa về văn hóa v{ những phản ứng cực đoan

3. Kết luận

PHÁP LUẬT – TÀI SẢN TINH THẦN CỦA NHÂN DÂN

Pháp luật – Hình thức thể hiện tập trung nhất toàn bộ giá trị tự do của con người Tự do sinh ra con người và hành trình tìm lại tự do bị đ|nh cắp Tính biện chứng của quá trình cống hiến tự do

Tự do tinh thần – trạng thái phát triển cao nhất của tự do

Lời kết

ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT

1. Văn hóa – Sản phẩm của tự do

2. Nền văn hóa phi tự nhiên và những khuyết tật của nó

3. Hệ thống pháp luật phi tự nhiên – Hệ quả của nền văn hóa phi tự nhiên 4. Hướng tới một hệ thống luật pháp tiên tiến

4.1. Tự do – Tinh thần của pháp luật

4.2. Văn hóa mở – Điều kiện tiên quyết để hội nhập với pháp luật quốc tế

Kết luận

https://thuviensach.vn

TỪ HỆ TƯ TƯỞNG ĐẾN HỆ GIÁ TRỊ

1. Tư tưởng, Hệ tư tưởng và Sự lạc hậu của các hệ tư tưởng

2. Sự lên ngôi của Hệ giá trị

2.1. Đặc điểm của thế giới hiện đại

2.2. Sự |p đặt tư tưởng và sự hình thành hệ giá trị

3. Toàn cầu hoá và Sự hình thành hệ giá trị toàn cầu

Kết luận

HỆ TIÊU CHUẨN VĂN HÓA CHÍNH TRỊ TOÀN CẦU

1. Xây dựng một nền văn hóa ngoại giao

2. Tôn vinh những giá trị phổ quát

3. Xây dựng nền pháp quyền toàn cầu

Phần II. THẾ GIỚI THỨ BA

LÃNH ĐẠO PHI CÁCH MẠNG

1. Đổi Mới, Cải Cách và Cách mạng

2. Tiến ho| như l{ quy luật phát triển của thế giới hiện đại 3. Đổi mới, Cải cách vì một thế giới phát triển bền vững

BÓC LỘT NGOÀI KINH TẾ

1. Sai lầm trong nhận thức hiện nay về bóc lột

2. Bóc lột ngoài kinh tế là gì?

3. Những t|c động của bóc lột ngoài kinh tế

3.1. Những t|c động đối với đời sống kinh tế

3.2. T|c động đối với sự tồn vong của các giá trị nh}n văn 4. Khắc chế và chung sống với bóc lột ngoài kinh tế

4.1. Dân chủ hóa đời sống chính trị là giải pháp tối ưu để hạn chế bóc lột ngoài kinh tế

4.2. Xác lập giới hạn không gian quyền lực của c|c nh{ l~nh đạo

THAM NHŨNG VÀ THAM NHŨNG TINH THẦN

1. Tham nhũng như một hiện tượng muôn thuở

2. Tham nhũng vật chất v{ tham nhũng tinh thần

2.1. Tham nhũng quyền lực

2.2. Độc quyền tư duy

2.3. Độc chiếm lẽ phải

3. Nguồn gốc kinh tế – chính trị – xã hội của tham những hiện đại 3.1. Về mặt chính trị, tham nhũng l{ kết quả của hệ thống chính trị thiếu khả

năng tự kiểm soát

https://thuviensach.vn

3.2. Về mặt kinh tế, tham nhũng l{ hậu quả của môi trường kinh tế thiếu minh bạch

3.3. Về mặt nh{ nước, tham nhũng l{ con đẻ của những thể chế tồn tại bất hợp lý và bị độc quyền lũng đoạn

3.4. Về mặt pháp luật, tham nhũng l{ kết quả của tình trạng các quyền và lợi ích cá nhân bị hạn chế hoặc chưa được hợp pháp hóa

3.5. Về mặt văn hóa x~ hội, tham nhũng bắt nguồn từ sự đạo đức giả của hệ

thống chính trị – xã hội

3.6. Về mặt nh}n văn, tham nhũng l{ hậu quả của quan niệm lệch lạc và thái độ thiếu tôn trọng các giá trị cá nhân

4. Những điều kiện tiên quyết để chống tham nhũng

4.1. Dân chủ hóa như l{ điều kiện tiên quyết để chống tham nhũng 4.2. Làm trong sạch môi trường tinh thần, xây dựng môi trường văn hóa chống tham nhũng

SỰ BIẾN DẠNG TÂM LÝ DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA THAM NHŨNG

Tham nhũng v{ sự biến dạng từ t}m lý đồng chí đến t}m lý đồng lõa Tâm lý bị truy đuổi về mặt tinh thần hay hồi ức về những giá trị người của những kẻ đ~ bị “Thú hóa”

Cảm giác mất niềm tin vào những người đại diện, Sự biến dạng của tâm lý Sở hữu và một tương lai không thể dự báo

Kết Luận

THỂ CHẾ VÀ THÀNH TÍCH

Thể chế, thành tích và những khía cạnh biện chứng

Chủ nghĩa th{nh tích v{ những hậu quả của nó

Một cách tiếp cận kh|c đối với chủ nghĩa th{nh tích

Những di họa của chủ nghĩa thành tích

Thể chế nào cho phát triển?

Thể chế dân chủ – Tiền đề để xây dựng nh{ nước pháp quyền Thể chế dân chủ – Cơ chế kiểm soát rủi ro trong tiến trình phát triển Thể chế dân chủ – Không gian của những thay thế hòa bình

Kết luận

TÍNH TRỄ CỦA CẢI CÁCH CHÍNH TRỊ

1. Mối Quan hệ giữa cải cách chính trị và cải cách kinh tế ở các nước đang ph|t triển

Cải cách kinh tế tạo ra tiền đề cho cải cách chính trị

Cải cách chính trị bảo hộ cho thành công và hoàn tất quá trình cải cách 2. Sự chậm trễ của cải cách chính trị – căn bệnh phổ biến của thế giới thứ ba https://thuviensach.vn

Tính trễ và sự chậm trễ của cải cách chính trị

Nguyên nhân của sự chậm trễ trong cải cách chính trị

3. Phác thảo chương trình cải cách chính trị

TÍNH LẠC HẬU TƯƠNG ĐỐI CỦA VĂN HÓA

1. Lạc hậu tương đối – thuộc tính tự nhiên của văn ho|

Tính tất yếu của tính lạc hậu tương đối của văn hóa

Biểu hiện của tính lạc hậu tương đối của văn hóa

Giới hạn của tính lạc hậu tương đối của văn hóa

2. Ảnh hưởng của tính lạc hậu tương đối của văn ho| đối với tiến trình phát triển và tiến trình toàn cầu hóa

Thất bại trong việc xúc tiến sự đồng thuận – Hệ quả của trạng thái không ngưng tụ các kinh nghiệm văn hóa

Những cơ hội bị bỏ lỡ – Hệ quả của việc duy trì các giá trị văn hóa lạc hậu

CẢI CÁCH VĂN HÓA

1. Bản chất của cải c|ch Văn hóa

2. Sự cần thiết phải cải c|ch văn hóa

Cải c|ch văn hóa để tạo ra sự bảo trợ tinh thần cho cải cách kinh tế và cải cách chính trị

Cải c|ch văn hóa – Hạt nhân của quá trình phát triển

Cải c|ch văn hóa để tránh sự xáo trộn trên quy mô toàn xã hội 3. Những nội dung căn bản của Chương trình cải c|ch văn hóa

Phi chính trị hóa đời sống văn hóa

Nâng cao tính mở của nền văn hóa

Loại bỏ c|c khuynh hướng văn hóa cực đoan

4. Lời kết

TÍNH ĐỒNG BỘ CỦA CÁC CUỘC CẢI CÁCH

Nhìn lại các cuộc cải cách của c|c nước thế giới thứ ba

1. Tính tình thế của cải cách kinh tế và cải cách chính trị

2. Tính nửa vời của cải cách kinh tế và cải cách chính trị

3. Thiếu tầm nhìn trong cải c|ch văn hóa v{ cải cách giáo dục

Tính đồng bộ của các cuộc cải cách

1. Sự cần thiết phải tiến h{nh đồng bộ các cuộc cải cách 2. Đảm bảo tính đồng bộ của các cuộc cải cách

Cải cách kinh tế tạo tiền đề cho cải cách chính trị và cải c|ch văn hóa Cải cách chính trị bảo trợ cho cải cách kinh tế và cải c|ch văn hóa https://thuviensach.vn

Cải c|ch văn hóa tạo môi trường tinh thần cho cải cách kinh tế và cải cách chính trị

Cải cách giáo dục – Điểm hội tụ tính đúng đắn của các cuộc cải cách

Vấn đề xây dựng hệ tiêu chuẩn cải cách

Kết luận

ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI

1. Khái niệm Đồng thuận v{ Đồng thuận Xã hội

2. Những nội dung cơ bản của tính đồng thuận xã hội trong thế giới hiện đại

Đồng thuận chính trị

Đồng thuận kinh tế

Đồng thuận văn hóa

3. C|c điều kiện v{ cơ chế đảm bảo đồng thuận xã hội ở các quốc gia đang ph|t triển

CUỘC GIẢI PHÓNG THỨ HAI

1. Những di sản của một cuộc giải phóng nửa vời

2. Tự do như l{ không gian s|ng tạo

3. Cuộc giải phóng thứ hai và những tiền đề của nó

4. Kết luận

Phần III. VIỆT NAM

LỢI ÍCH QUỐC GIA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ

1. Những lợi ích nào cần được bảo vệ

1.1. Lợi ích ở cấp độ quốc gia của Việt Nam

1.2. Lợi ích ở cấp độ doanh nghiệp

1.3. Lợi ích ở cấp độ sản phẩm và hàng hóa

2. Vấn đề quản lý rủi ro

2.1. Quản lý rủi ro ở mức ứng xử quốc gia, tức rủi ro về lợi ích quốc gia

2.2. Quản lý rủi ro công ty

2.3. Quản lý rủi ro thông qua các hiệp hội

2.4. Quản lý những rủi ro về trình độ phát triển

3. Sử dụng luật sư như thế nào?

3.1. Chính phủ buộc phải có cố vấn pháp lý

3.2. Xây dựng v{ tăng cường lực lượng tư vấn và luật sư trong nước thông qua sự gắn kết với dời sống kinh tế của đất nước và doanh nghiệp.

3.3. Đề xuất về mô hình tư vấn cụ thể cho doanh nghiệp

Thứ nhất, x|c định nhu cầu

Thứ hai, x|c định đối tượng thuê tuyển l{m tư vấn pháp lý và luật sư

https://thuviensach.vn

4. Kết Luận

TƯ DUY ĐỊA KINH TẾ – ĐỊA CHÍNH TRỊ

1. Tư duy mới bắt nguồn từ sự thay đổi của Thời đại

2. Địa kinh tế v{ địa chính trị – Khoa học của những quan niệm động 3. Khai th|c ưu thế địa chính trị v{ địa kinh tế

Phát triển kinh tế mềm để điều chỉnh và thích ứng trong một thế giới thay đổi nhanh chóng và nhiều biến động

Trục Đông – T}y, con đường hội nhập quốc tế và phát triển nhanh nhất Th|i độ chính trị sáng suốt cho một chiến lược hợp tác kinh tế quốc tế hiệu quả

CON NGƯỜI – TIỀN ĐỀ CỦA SỰ PHÁT TRIỂN

1. Nền kinh tế năng động và những nhân tố của nó

2. Con người – tiền đề của sự phát triển

PHÁT HUY NỘI LỰC

Nội lực – nguồn tài sản vô giá

Giải bài toán phát huy nội lực

PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN

Những sai lầm trên quy mô hệ thống

Nhận thức lại về sản xuất và sở hữu tư nh}n trong nền kinh tế hiện đại Kinh tế tư nh}n trong nền kinh tế thị trường

Thời đại của quá trình kinh tế phá vỡ sự trói buộc của chính trị

C|c công ty đa quốc gia: Sự biến đổi về chất của kinh tế tư nh}n Kinh tế tư nh}n v{ c|c gi| trị chân chính của nó

Phương tiện hiệu quả nhất để phát triển kinh tế

Giá trị nh}n văn của Kinh tế tư nh}n

Những vấn đề phát triển kinh tế tư nh}n thời hiện đại

Phát triển năng lực con người

Phát triển các quyền cá nhân

Những vấn đề của kinh tế tư nh}n tại c|c nước phát triển Nguy cơ của nền kinh tế thành tích chính trị

Nguy cơ từ th|i độ chính trị thiếu thiện chí của đảng cầm quyền

Nguy cơ về một nền kinh tế tội phạm

Phát triển kinh tế tư nh}n của Việt Nam

Cái nhìn tổng quan về nền kinh tế

Kinh tế tư nh}n tại Việt Nam – chiếc phao an toàn của nền kinh tế

https://thuviensach.vn

Những nghịch lý trong nền kinh tế Việt Nam Nh{ nước và quyền tạo ra giá trị gia tăng

Lời kết

XÂY DỰNG CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ

Từ một quan điểm phát triển các tập đo{n kinh tế

Cội nguồn của các tập đo{n kinh tế Việt Nam

Bài học từ sự đổ vỡ của các tập đo{n kinh tế

Cần nhìn nhận chiến lược phát triển các tập đo{n kinh tế dưới góc độ kinh tế

Phát triển các tập đo{n kinh tế hay xây dựng các hiệp hội kinh doanh?

XÂY DỰNG CÁC HIỆP HỘI

1. Bối cảnh ra đời các hiệp hội ở Việt Nam

2. Hiện trạng của các hiệp hội

2.1. Vai trò, tính hiệu quả của các hiệp hội ở Việt Nam

2.2. Nguyên nhân của tình trạng yếu kém và hất hợp lý

Từ phía các hiệp hội

Từ phía Nh{ nước

3. Vấn đề nâng cao hiệu quả của các hiệp hội

3.1. Nhận thức về vai trò chính trị của các hiệp hội trong quản lý xã hội

3.2. Luật hóa hoạt động của các hiệp hội

3.3. Đảm bảo tính tự nguyện và phi chính phủ ở Việt Nam

3.4. Nguyên tắc độc lập tài chính

Kết luận

XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA KINH DOANH

1. Các phẩm chất cá nhân

a) Chủ nghĩa yêu nước và ý thức công dân

b) Các giá trị nhân bản

2. Quan hệ xã hội

a) Các quan hệ trong nội bộ cộng đồng doanh nhân

b) Quan hệ với khách hàng

c) Quan hệ đối với các tổ chức xã hội và các tầng lớp xã hội khác

3. Vai trò chính trị

a) Tiếng nói trong đời sống chính trị

b) Người tham mưu về đường lối kinh tế

4. Tính tiên phong về tri thức

a) Kỹ năng kinh doanh

https://thuviensach.vn

b) Tính sáng tạo

c) Tính năng động

5. Khả năng hợp tác và cạnh tranh quốc tế

XÂY DỰNG CỘNG ĐỒNG DOANH NHÂN

1. Vị trí của doanh nhân trong xã hội hiện đại

2. Những sai lầm trong việc xây dựng cộng đồng doanh nhân 3. Xây dựng cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam chuyên nghiệp

CẢI CÁCH GIÁO DỤC

1. Những hạn chế của nền giáo dục Việt Nam

2. Truy nguyên tình trạng lạc hậu của hệ thống giáo dục

Áp đặt chính trị

Ảnh hưởng của Khổng gi|o, tư tưởng phi thực dụng và những tín điều xã hội chủ nghĩa

Tâm lý ngại thay đổi của người Việt

Thương mại hóa giáo dục

3. Tiến tới một nền giáo dục hiện đại

Tự do, tự lập, tự trọng – Nguyên lý cơ bản của giáo dục hiện đại Tư duy mở – Phương ph|p luận giáo dục hiện đại

Thứ nhất, giáo dục nhân cách – Bài học vỡ lòng của giáo dục Thứ hai, giáo dục kỹ năng – Tiền đề để nâng cao chất lượng của lực lượng lao động

Thứ ba, giáo dục ứng xử nhằm xúc tiến việc bán những kỹ năng lao động Thứ tư, gi|o dục tư tưởng – Hạt nhân của quá trình giáo dục Xã hội hóa giáo dục – lời giải cho b{i to|n đ|nh thức v{ huy động mọi tiềm năng trong x~ hội

XÃ HỘI HÓA GIÁO DỤC

1. Đặt vấn đề

2. C|c quan điểm về xã hội hoá giáo dục

3. Kết luận

NHÂN TÀI VÀ SỬ DỤNG NHÂN TÀI

Một số vấn đề nhận thức

Những hạn chế

Một số giải pháp

Nhân tài chính trị – lời giải cho bài toán phát triển

1. Định vị Việt Nam trong tiến trình phát triển của thế giới

2. Xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam

https://thuviensach.vn

3. Xây dựng hệ tư tưởng quân sự Việt Nam

4. Xây dựng chương trình ph|t triển kinh tế, chính trị v{ văn hóa bên cạnh Trung Quốc

5. Xây dựng tầng lớp thượng lưu v{ đội ngũ tri thức Việt Nam 6. Thừa nhận các giá trị phương T}y với đặc trưng l{ tự do, dân chủ

Kết luận

TÌM KIẾM MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN

1. Mô hình kinh tế hay mô hình chính trị

2. Về những tham số của nền kinh tế

Phần IV. ĐỐI THOẠI

CẢI CÁCH HIẾN PHÁP Ở TRUNG QUỐC

XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

THẾ GIỚI THỨ BA VÀ TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI

VIỆT NAM – MỘT TƯƠNG LAI CÓ THỂ DỰ BÁO

TRÒ CHUYỆN VỚI GIÁO SƯ JOHN GILLESPIE

VIỆT NAM HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Chia sẻ ebook : http://downloadsach.com/

Follow us on Facebook : https://www.facebook.com/caphebuoitoi

https://thuviensach.vn

SUY TƢỞNG

Tác giả: Nguyễn Trần Bạt

NXB Hội Nhà Văn

https://thuviensach.vn

Lời đầu sách của Ban biên tập

Chúng ta đang đứng trước một thế giới thay đổi từng ngày, thậm chí là từng giờ. Nhiều vấn đề vốn trước đ}y thuộc của riêng quốc gia thì nay trở thành vấn đề của toàn nhân loại.

Ngược lại có không ít vấn đề trong quan niệm quen thuộc của nhiều người dường như

không dính d|ng gì đến sự hưng vong của quốc gia, thì nay chúng ta phải đối mặt ngày ngày vừa như cơ may, vừa như một thách thức. Những phân biệt rạch ròi giữa chính trị, kinh tế, văn hóa, x~ hội, giáo dục… giờ đ}y trở nên xa lạ hơn bao giờ hết bởi chúng không giúp nhận thức, giải quyết nhiều vấn đề nảy sinh.

Trong khi thế giới ng{y c{ng đa dạng về mọi mặt, ngày càng chằng chịt những mối quan hệ riêng tư, ng{y c{ng đề cao những giá trị c| nh}n, thì cũng trong c|i thế giới ấy chưa bao giờ sự ràng buộc, phụ thuộc lẫn nhau giữa các lợi ích, các hình thái quan hệ; giữa các cá nhân, các cộng đồng, dân tộc, quốc gia hay thậm chí giữa các khu vực… trở nên quan trọng đến thế, mang ý nghĩa sông còn đến thế. Quan trọng vì nó gắn liền với sự tồn tại, hòa bình, phát triển và thịnh vượng… l{ mơ ước mang tính toàn cầu ngày nay. Chỉ đơn cử vấn đề

nghèo đói, môi trường hay chống khủng bố. Không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết được một trong ba vấn đề bức xúc và nổi cộm nhau ấy mà không cần đến sự liên kết mang tính toàn cầu. Nhưng ngay cả khi có sự, liên kết chặt chẽ thì vẫn cần một nhận thức tỉnh táo và khoa học về căn nguyên của những thảm họa trên… Rồi hiện tượng tưởng như

đối nghịch giữa giầu có và sự xuống cấp của nhiều giá trị vốn là hậu quả của nghèo khổ; giữa một thế giới được kiểm soát gắt gao về an ninh với cảm giác bất an đang gia tăng; giữa bản sắc riêng của mỗi dân tộc và sự toàn cầu hóa triệt để, giữa chủ quyền quốc gia và sự

mất dần ranh giới c|c đường biên; giữa sự phụ thuộc không thể tránh khỏi và quyền độc lập tự chủ của c|c nước chậm phát triển với c|c cường quốc…

Tất cả những điều vừa nêu đều được đề cập trong cuốn s|ch m{ chúng tôi đang muốn giới thiệu cùng quý độc giả. Mức độ tiếp cận ở từng vấn đề có sự khác nhau về tính độc đ|o, sự sâu sắc, khả năng ph|t hiện, ph}n tích… v{ chắc chắn sẽ g}y tranh c~i nhưng có thể nói trước rằng chúng rất đ|ng tr}n trọng đến thế, mang ý nghĩa sống còn đến thế. Quan trọng vì nó gắn liền với sự tồn tại, hòa bình, phát triển và thịnh vượng… l{ mơ ước mang tính toàn cầu ngày nay. Chỉ đơn cử vấn đề nghèo đói, môi trường hay chống khủng bố. Không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết được một trong ba vấn đề bức xúc và nổi cộm nhau ấy mà không cần đến sự liên kết mang tính toàn cầu. Nhưng ngay cả khi có sự, liên kết chặt chẽ thì vẫn cần một nhận thức tỉnh táo và khoa học về căn nguyên của những thảm họa trên… Rồi hiện tượng tưởng như đối nghịch giữa giầu có và sự xuống cấp của nhiều giá trị

vốn là hậu quả của nghèo khổ; giữa một thế giới được kiểm soát gắt gao về an ninh với cảm giác bất an đang gia tăng; giữa bản sắc riêng của mỗi dân tộc và sự toàn cầu hóa triệt để, giữa chủ quyền quốc gia và sự mất dần ranh giới c|c đường biên; giữa sự phụ thuộc không thể tránh khỏi và quyền độc lập tự chủ của c|c nước chậm phát triển với c|c cường quốc…

Tất cả những điều vừa nêu đều được đề cập trong cuốn s|ch m{ chúng tôi đang muốn giới thiệu cùng quý độc giả. Mức độ tiếp cận ở từng vấn đề có sự khác nhau về tính độc đ|o, sự sâu sắc, khả năng ph|t hiện, phân tích và chắc chắn sẽ g}y tranh c~i nhưng có thể nói trước rằng chúng rất đ|ng tr}n trọng, trước hết ở th|i độ khoa học v{ lương tri của một trí thức. Phải nêu lên một thực tế là, những vấn đề như vậy thường khiến nhiều người ngại ngùng chạm tới bởi nhiều lý do. Thứ nhất, vì nó khá mạo hiểm, cả trên phương diện chính https://thuviensach.vn

trị lẫn tri thức. Thứ nữa nó rất phức tạp, lại dễ gây nhàm chán ngay từ khi đặt vấn đề nếu tác giả không có một trí tuệ hấp dẫn, không biết tạo ra một không khí đối thoại khoa học, không đưa ra được những ý tưởng độc đ|o, không đủ tự tin vào bản thân mình. Và nếu có thể kể thêm lý do thì chính là từ lâu chúng ta cứ một dần thói quen đơn độc suy nghĩ, suy nghĩ một cách không vụ lợi, suy nghĩ cho tương lai…

Ông Nguyễn Trần Bạt, Chủ tịch – Tổng gi|m đốc Investconsult Group, tác giả của công trình khá công phu này, thuộc số những người còn coi suy nghĩ như một cái nghiệp của mình. Nhiều trang viết của ông có sức hấp dẫn vượt khỏi khuôn khổ một bài nghiên cứu bình thường. Tác giả cũng cho thấy ông không ngại đụng chạm đến cả những vấn đề nhạy cảm, không ngại đưa ra những chủ kiến, sẵn sàng chịu trách nhiệm về chúng mà không né tránh hoặc phụ hoạ. Nhưng có lẽ điều đ|ng nói hơn lại ở chỗ ông luôn tìm cách gắn những vấn đề như vậy với tiến trình mở cửa, hội nhập, phát triển để mục tiêu cuối cùng là thịnh vượng của Việt Nam; cố gắng đặt chúng trong những mối tương quan cụ thể nhằm tìm xem yếu tố nào là từ thuận lợi, yếu tố n{o t|c động tiêu cực trên tiến trình vươn lên của người Việt. Chỉ riêng nỗ lực chân th{nh như vậy đ~ rất đ|ng được ghi nhận. Chính điều đó cũng l{

lý do khích lệ chúng tôi trong việc đưa cuốn s|ch đến với bạn đọc.

BAN BIÊN TẬP

https://thuviensach.vn

Phần I.

TOÀN CẦU HÓA

BIỆN CHỨNG CỦA TỰ DO

“Không có gì quý hơn Độc lập, Tự do.”

—Hồ Chí Minh

Tự do không phải là thuật ngữ xa lạ, càng không phải một phát hiện bởi nó gắn liền với con người như một công cụ để tồn tại, để sống v{ để phát triển. Tuy nhiên, đối với con người, tự do vẫn phần nào bí ẩn; chúng ta, dường như, chưa nhận thức trọn vẹn về nó, càng chưa biết khai thác và sử dụng nó như một công nghệ phát triển.

Thời kỳ Khai s|ng đ~ đ|nh dấu một bước ngoặt không chỉ trong lịch sử mà còn trong nhận thức của con người. Các học giả của thời kỳ ấy không phải những người đầu tiên bàn về tự do nhưng họ là những người có công rất lớn trong việc xây dựng những nhận thức mới về tự do và thức tỉnh nhân loại về các giá trị của nó. Phương T}y đ~ đón nhận những đóng góp ấy và là những người đầu tiên được nếm vị ngọt của tự do v{ hưởng thụ những thành quả của nó.

Tuy nhiên, ở một số vùng kém phát triển, con người vẫn mơ hồ trước tự do và dừng lại ở

việc nhận thức nó như một công cụ thỏa m~n c|c đòi hỏi mang tính bản năng. Vậy đ}u l{

căn nguyên của hiện tượng này và phải chăng, có mối liên hệ giữa tình trạng kém phát triển với trạng thái thiếu hoặc không có tự do? Bài viết “Biện chứng của tự do” sẽ góp phần trả lời câu hỏi ấy.

https://thuviensach.vn

Tự do nhƣ một phạm trù triết học

Những quan niệm về tự do

Ngược dòng lịch sử, có thể thấy các học giả phương T}y đ~ sớm đưa ra một số định nghĩa về tự do. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi chỉ đưa ra hai c|ch hiểu về tự do phổ biến nhất của Locke và Hegel.

Tự do là khả năng con người có thể làm bất cứ điều gì mà mình mong muốn mà không gặp bất kỳ cản trở nào. (Locke)

Đ}y l{ định nghĩa nguyên thủy nhất về tự do v{ cũng từng được khá nhiều người tán đồng. Tuy nhiên, định nghĩa n{y có những hạn chế nhất định, thể hiện ở chỗ nếu tự do chỉ

thuần túy là khả năng con người có thể làm bất cứ điều gì mình mong muốn mà không gặp bất kỳ cản trở nào thì sẽ có rất nhiều người nhân danh tự do để thỏa mãn những mong muốn hay tham vọng cá nhân của mình, phá hoại trật tự xã hội, v{ do đó, l{m phương hại đến sự phát triển của mỗi c| nh}n cũng như cả cộng đồng.

https://thuviensach.vn

Tự do là cái tất yếu đƣợc nhận thức (Hegel) Nhận thức được sự hạn chế của định nghĩa về tự do của Locke, Hegel đ~ x}y dựng một định nghĩa mới về tự do. Đó l{, tự do là cái tất yếu được nhận thức. Câu hỏi đặt ra là, vậy cái tất yếu là gì? Ở đ}y, c|i tất yếu được hiểu là các quy luật tự nhiên. Do vậy, có thể viết lại định nghĩa về tự do của Hegel như sau: Tự do là các quy luật tự nhiên được nhận thức.

Hegel cho rằng con người càng nhận thức một cách chính xác, rõ ràng và toàn diện về cái tất yếu bao nhiêu thì càng có tự do bấy nhiêu.

Định nghĩa n{y đ~ ph|t triển hơn một bước so với định nghĩa của Locke, tức đ~ đưa tự do từ một trạng thái bản năng đến tự do trong mối tương quan với cái tất yếu. Như vậy, ranh giới của trạng thái tự do và trạng thái không có tự do chính là cột mốc nhận thức được cái tất yếu. Nhận thức được cái tất yếu, con người sẽ không nhân danh tự do để thực hiện những hành vi kìm hãm sự phát triển của bản thân anh ta và cả cộng đồng. Chính lúc ấy, tự

do sẽ l{ điều kiện tinh thần giúp con người tiếp cận với sự phát triển thực thụ và toàn diện.

Trong khi ở phương T}y, c|c học giả bàn về tự do một cách sôi nổi v{ đầy cảm hứng thì ở

phương Đông, tự do chưa phải là một khái niệm hoàn chỉnh mà mới chỉ được hiểu theo nghĩa tự do bản năng, hay như c|i cho phép, hệ quả l{, c|i gì không cho phép nghĩa l{ không tự do. Chẳng hạn, giải thoát là một trong những phạm trù triết học tôn giáp Ấn Độ để chỉ

trạng thái tinh thần, t}m lý, đạo đức của con người thoát ra khỏi mọi sự ràng buộc của thế

giới trần tục và nỗi khổ ải của cuộc đời. Có thể nói, triết học Ấn Độ chỉ xoay quanh giải thoát con người trong đời sống tinh thần (gần như tiệm cận trạng th|i siêu tho|t) thay vì đưa ra c|c tư tưởng phát triển con người bằng cách giải phóng con người khỏi những ràng buộc.

Triết học Trung Hoa cổ đại từng đề xướng tư tưởng “vô vị” nghĩa l{ tự do tuyệt đối không bị

ràng buộc bởi bất cứ ý tưởng dục vọng, đam mê, ham muốn nào; tức sống, tồn tại theo bản tính tự nhiên, không cần sự tham gia có tính chất xã hội.

https://thuviensach.vn

Tự do là quá trình dịch chuyển song song của ý nghĩ và hành vi Tự do được hiểu một cách rất khác nhau giữa các dân tộc và thậm chí, giữa các thành viên của dân tộc. Thực ra, người ta chỉ nhận ra giá trị của tự do khi đ~ bị mất tự do, hay nói c|ch kh|c, người ta chỉ cảm thấy giá trị của tự do khi vướng phải những giới hạn của nó bởi chính những giới hạn ấy sẽ đ|nh thức con người, giúp con người thoát ra khỏi trạng thái thụ động đón nhận một phần của tự do như sự nh}n nhượng của bề trên đối với kẻ dưới.

Tuy nhiên, phải khẳng định rằng, tự do không phải là một loại quyền được trao tặng bởi bất kỳ thể chế nào mà nó là bản chất tự nhiên của con người, tức là nó gắn liền với con người ngay từ khi sinh ra. Có thể nói, tự do là không gian sống của mỗi c| nh}n, ai cũng có thể khai thác không gian ấy, thậm chí mở rộng nó, nếu hiểu được bản chất và giá trị của tự do.

Tuy nhiên, trước khi bàn về phép biện chứng của tự do, chúng ta cần phải xây dựng một định nghĩa về tự do. Chúng tôi cho rằng, tự do là quá trình dịch chuyển song song của ý nghĩ

và hành vi, hệ quả là, bất cứ xã hội nào cho phép sự dịch chuyển song song này diễn ra một cách thuận lợi trong một trật tự h{i hòa v{ c}n đối, xã hội ấy sẽ đạt tới trạng thái tự do.

Phép biện chứng của tự do cần phải góp phần vào việc thay đổi nhận thức của con người về

tự do, trên cơ sở ấy hỗ trợ quá trình dịch chuyển song song của ý nghĩ v{ h{nh vi ở mỗi cá nh}n cũng như cả cộng động. Đó chính l{ tiền đề của sự phát triển.

https://thuviensach.vn

Tự do và các mối quan hệ biện chứng

Tự do là một khái niệm phức tạp, đa chiều và gồm có nhiều thành tố. Nó không phải là một cảm giác mặc dù nếu thiếu cảm giác về tự do thì cũng không thể tạo thành khái niệm tự

do. Điều quan trọng nhất là khi nghiên cứu tự do là chúng ta phải phân tích các thành tố tạo thành khái niệm tự do, vị trí và ảnh hưởng của từng thành tố đối với đời sống. Trên cơ sở

đó, con người sẽ nhận thức được mình nên chuyển nhượng bộ phận nào của tự do, chuyển nhượng cho ai và vào thời điểm n{o để phần tự do mình cống hiến không trở nên vô nghĩa.

Tự do là một trong những điều kiện ban đầu để hình thành hạnh phúc. Đồng thời, nó là nguyên liệu đầu vào của đời sống con người, hạnh phúc chính là kết quả của việc chuyển hóa tự do thành những sức mạnh nhất định và toàn bộ quá trình chuyển hóa chính là tiến trình phát triển. Vì vậy, có thể nói, phân tích tự do, hạnh phúc và quá trình phát triển chính là phân tích quá trình vận động của tự do.

Điều quan trọng nhất l{, trên cơ sở các phân tích về tự do, chúng ta cần phải xác lập ranh giới giữa các loại đối tượng, đó l{ loại đối tượng có năng lực sử dụng và khai thác tự do và loại đối tượng không có năng lực khai thác và sử dụng tự do, bởi tự do chỉ dành cho những người có trình độ nhận thức nhất định. Mặc dù tự do là sở hữu tự nhiên của con người, nhưng không phải tất cả mọi người đều có năng lực và xứng đ|ng được khai thác thứ tài sản vô giá ấy. Xác lập ranh giới giữa những loại đối tượng khác nhau sẽ giảm bớt những rủi ro có thể xảy ra trong quá trình xây dựng tự do như một công nghệ phát triển. Chỉ có như

thế, tự do mới trở th{nh điểm xuất phát của mọi quá trình phát triển cả về mặt nhận thức lẫn hành vi.

https://thuviensach.vn

Mối quan hệ giữa các thành tố của tự do Có thể hiểu, tự do gồm có hai thành tố quan trọng nhất là tự do nhận thức và tự do hành động trên tất cả c|c lĩnh vực của đời sống. Vậy, đ}u l{ mối liên hệ giữa hai thành tố này?

Tôi cho rằng tự do nhận thức là nền tảng để con người đi tới tự do h{nh động. Không có tự do nhận thức tức là không có tự do tinh thần, con người sẽ không thể có tự do h{nh động bởi luôn vấp phải các rào cản về mặt nhận thức, v{ do đó, con người sẽ cảm thấy bị hạn chế, bị mất tự do ngay từ trong ý nghĩ chứ không chỉ trong hành vi của mình. Điều này hoàn toàn tr|i ngược với tinh thần về tự do m{ chúng tôi đ~ đưa ra trong phần trên, đó l{ tự do là sự

dịch chuyển song song của ý nghĩ v{ h{nh vi. Phải hiểu rằng, tự do nhận thức sẽ tạo điều kiện cho sự phát triển và dịch chuyển của ý nghĩ, trong khi đó, tự do h{nh động sẽ tạo điều kiện cho sự dịch chuyển của h{nh vi song song v{ tương ứng với sự dịch chuyển của ý nghĩ.

Mặt khác, tự do nhận thức chính l{ điều kiện tiên quyết để xây dựng các mô-đun nhận thức, biến không gian nhận thức của mỗi cá nhân và cộng đồng thành một vườn ươm c|c mô-đun tư duy của con người. Khu vườn đó chỉ đa dạng và phong phú chừng nào tự do hạnh phúc được công nhận như một trong những nguyên lý căn bản nhất. Sự phong phú và đa dạng về mặt nhận thức sẽ dẫn tới sự phong phú v{ đa dạng của h{nh động. Điều này sẽ

tạo ra không gian đa chiều trong c|c lĩnh vực kinh tế, chính trị v{ văn hóa – điều kiện cần và đủ để mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng, mỗi nh{ nước, mỗi thể chế duy trì và phát triển sự đúng đắn của mình. Mặt kh|c, đến lượt mình, tự do h{nh động lại tạo điều kiện cho việc mở rộng không gian nhận thức của mỗi cá nhân và cộng đồng, bởi thông qua tự do h{nh động, con người sẽ có điều kiện làm phong phú kinh nghiệm sống, kinh nghiệm văn hóa của mình, và do đó, có thể xúc tiến những cái mới về nhận thức và tự điều chỉnh nhận thức của mình. Đ}y chính là mối liên hệ hữu cơ giữa hai thành tố cơ bản nhất của tự do.

https://thuviensach.vn

Mối quan hệ giữa tự do và phát triển

Chúng ta đ~ trăn trở rất nhiều trước vấn đề tại sao trong lịch sử cận đại và hiện đại phương Đông lại chậm phát triển hơn phương T}y. Để trả lời cho câu hỏi ấy, chúng ta đ~

tốn rất nhiều công sức và nhiệt huyết mà vẫn chưa tìm ra lời giải thích x|c đ|ng. Phần lớn tài nguyên của nhân loại nằm ở phương Đông, nhưng phương T}y l{ cả chiến thắng trong hầu hết các cuộc chạy đua đến sự phát triển. Trong khi đó, ngụy biện với chính mình, phương Đông đắm chìm và tự cổ vũ mình trong những giá trị Ch}u Á đến khi nhận ra những giá trị ấy cũng chỉ là một dạng tài nguyên chứ không thể và không phải là sự phát triển thực.

Vậy đ}u l{ căn nguyên v{ lời giải của hiện tượng này?

Các phân tích về tự do cho thấy rằng chính sự thiếu tự do ở phương Đông l{ nguyên nh}n sâu xa nhất gây nên tình trạng chậm phát triển, v{ do đó, nhận thức lại tự do, ý nghĩa v{ vai trò của nó đối với đời sống cũng như công nhận tự do như quyền và sở hữu tự nhiên của con người chính là giải pháp triệt để để phương Đông tiếp cận sự phát triển.

Chúng tôi t|n đồng luận điểm của Amartya Sen, một trong những nhà kinh tế học đoạt giải Nobel, khi ông cho rằng “Ph|t triển như l{ tự do”. Sở dĩ có thể nói như vậy là bởi cấu trúc tự do, nói chung, gồm có tự do kinh tế, tự do chính trị và tự do tinh thần. Tự do kinh tế

chính là nguyên khí của nền kinh tế thị trường – giải pháp duy nhất để phát triển kinh tế.

Tự do chính trị chính l{ điều kiện tiên quyết để xây dựng một nh{ nước dân chủ – phương thức quản lý ưu việt cho phép phát triển con người một cách toàn diện. Tự do tinh thần, tức không lệ thuộc vào nhận thức của người khác, chính là nguyên khí của khoa học nhận thức, nó chính là yếu tố quan trọng nhất tạo ra sự sáng tạo và sự đa dạng của khoa học nhận thức, tức sự đa dạng về mặt tinh thần.

Mối quan hệ giữa tự do v{ trình độ phát triển của lực lượng sản xuất cũng l{ một khía cạnh quan trọng trong các phân tích về tự do. Cần lưu ý rằng trình độ phát triển của lực lượng sản xuất không chỉ thể hiện ở sự hiện đại của tư liệu sản xuất mà quan trọng hơn l{ ở

sự tiến bộ của nhận thức. Tự do đ|nh thức c|c năng lực phát triển, đó l{ điều không thể phủ

nhận. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, sự phát triển của trình độ lực lượng sản xuất cũng đóng vai trò đ|ng kể vào việc mở rộng không gian tự do của con người. Nói cách khác, lực lượng sản xuất phát triển đến đ}u thì không gian tự do sẽ mở rộng đến đó, v{ do đó, có thể

kết luận giữa hai cặp phạm trù này luôn có một sự dịch chuyển song song v{ tương ứng.

Phải khẳng định rằng tự do bao giờ cũng l{ điểm xuất phát của sự phát triển và không thể

có sự phát triển n{o đi trước tự do. Sự phân biệt rành mạch hai khái niệm tự do và bản lĩnh tự do sẽ giúp nhà cầm quyền nhận ra nỗi sợ về sự mất ổn định do sự thiếu kinh nghiệm tự

do của người dân tạo ra là một nỗi sợ hoàn toàn vô lý bởi kinh nghiệm tự do, hay bản lĩnh tự do chỉ hình th{nh khi người dân có tự do và có quyền sử dụng v{ khai th|c nó trong đời sống của mình. Đó cũng chính l{ một trong những ý nghĩa căn bản của các phân tích về tự

do.

Bên cạnh đó, tự do còn là hạt nhân của mọi cuộc cải c|ch, trong đó có bốn cuộc cải cách quan trọng nhất, đó l{ cải cách chính trị, cải cách kinh tế, cải c|ch văn hóa v{ cải cách giáo dục. Tự do kinh tế đi trước để con người nếm được các thành quả sự phát triển. Chừng nào cảm nhận được vị ngọt, tức các thành quả thu được từ tự do kinh tế, con người sẽ nhận thức được giá trị của tự do chính trị. Tự do chính trị chính là nhu cầu đòi hỏi thể chế khẳng định các quyền tự do. Tuy nhiên, con người còn là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, nói cách https://thuviensach.vn

kh|c, con người chính là sản phẩm của văn hóa. Do vậy, nếu không có tự do văn hóa, con người sẽ không thể ra khỏi quá khứ v{ không tìm được yếu tố bảo trợ tinh thần cho tự do kinh tế và tự do chính trị. Mặt khác, thiếu yếu tố bảo trợ tinh thần là tự do văn hóa, tự do kinh tế và tự chính trị sẽ tạo ra trạng thái phát triển không ổn định vì luôn bị níu kéo bởi sự

lạc hậu về mặt văn hóa. Cải cách giáo dục là tiền đề của việc xây dựng một lực lượng tiên tiến hùng hậu của xã hội, đủ năng lực để duy trì và nâng cao chất lượng của sự phát triển.

Tựu trung lại, bốn cuộc cải cách này với hạt nhân là tự do đều nhằm tiếp cận trạng thái phát triển bền vững. Phát triển bền vững không thuần túy là sự phát triển ổn định và liên tục mà còn là sự ổn định của các nguồn phát triển. Nếu cải cách kinh tế tạo ra được sức mạnh hữu hình của sự phát triển thì tự do về chính trị và tự do về văn hóa sẽ tạo ra tính ổn định của các nguồn của sự phát triển, hay nói cách khác chính là tạo ra phạm trù phát triển bền vững.

Đó chính l{ một trong những điểm mấu chốt quan hệ giữa tự do và phát triển.

https://thuviensach.vn

Mối quan hệ giữa tự do và dân chủ

Ở phương T}y, người ta cho rằng, tự do là một quyền tự nhiên, là không gian vốn có của mỗi con người, v{ do đó, Nh{ nước dân chủ là kết quả của sự nhượng bớt một phần tự do cá nhân cho chính phủ để nh{ nước có vốn liếng điều hành xã hội. Từ đó, có thể khẳng định, sự

tự nguyện nhượng bớt một phần tự do cá nhân cho chính phủ như một hình thức góp vốn chính là bản chất khế ước xã hội. Điều h{nh đất nước bằng pháp luật, hay các khế ước xã hội chính l{ điểm ưu việt của phương thức quản lý theo mô hình dân chủ.

Russeau viết “Với khế ước xã hội, con người mất đi c|i tự do thiên nhiên và hạn chế cái quyền được làm những điều muốn l{m m{ l{m được; nhưng mặt kh|c, con người thu lại quyền tự do dân sự và quyền sở hữu những c|i m{ anh ta có”. Cũng trong phần này, ông viết “l{m theo kích thích của dục vọng là nô lệ, mà tuân theo các quy tắc m{ mình đặt ra là tự do”. Như vậy, bản chất của tự do l{ gì v{ đ}u l{ gi| trị cao quý của nó? Có thể khẳng định ngay rằng, bản chất của tự do chính là việc tuân theo các quy tắc của nhận thức của mình chứ không lệ thuộc vào nhận thức của người kh|c. Do đó, gi| trị cao quý của tự do chính là đảm bảo và trao trả một cách nguyên vẹn không gian sống của con người và tạo điều kiện cho hành vi của mỗi con người phản ánh một cách trung thực gương mặt của nhận thức của mình. Câu hỏi được đặt ra: Hình th|i nh{ nước n{o đảm bảo được tính ổn định hay giá trị

bền vững của tự do công dân? Lịch sử hình thành và phát triển của nhân loại đ~ chứng minh rằng chế độ chính trị tiên tiến có thể đảm bảo quyền tự do công dân chính là chế độ dân chủ. Khi b{n đến tự do, người ta mới nói dân chủ là tất yếu, tức là xã hội không thể tiếp tục duy trì tình trạng độc tài.

Nền dân chủ được hình th{nh trên cơ sở các quyền tự do được thể chế hóa, nói cách khác, tự do chính là nguyên liệu quan trọng nhất để xây dựng nền dân chủ. Có thể nói, sở dĩ nền dân chủ ngày càng phát triển và chứng minh vai trò của nó trong việc xúc tiến sự phát triển và tiến bộ xã hội là bởi nó đ~ nhận thức đúng đắn về tự do thể hiện ở việc xây dựng các khế

ước xã hội. Khế ước xã hội không phải là những mệnh lệnh mà là những thỏa thuận của con người trên cơ sở nhận thức về tự do và tự nguyện nhượng bớt một phần tự do c| nh}n để

xác lập trạng thái phát triển h{i hòa v{ c}n đối.

Trên cơ sở đó, cần phải đi đến nhận thức rằng, không có một môi trường nào có thể hỗ

trợ sự phát triển của con người tích cực bằng một môi trường đảm bảo tự do cá nhân thông qua sự tự nguyện nhượng bớt một phần tự do cá nhân, tức một nh{ nước dân chủ.

Một khía cạnh khác trong mối quan hệ giữa tự do và dân chủ là, tự do là thứ tài sản tự

nhiên vô giá nhất của con người và xã hội được cấu thành từ sự góp vốn của con người, ở

đ}y, vốn được hiểu là một phần tự do cá nhân. Vì vậy, bản chất của nh{ nước là một khế

ước, mà ở đó, con người tự nguyện góp một phần tự do. Gia đình l{ một đơn vị xã hội mà mỗi người, ngoài quan hệ huyết thống, còn tự nguyện góp một phần tự do. Do đó, chế độ

độc tài là chế độ chiếm đoạt vốn liếng tự nhiên của đời sống con người tự do. Đó chính l{

bản chất của sự tham nhũng tinh thần, tức chiếm đoạt tự do của người khác thay vì sử dụng sự tự nguyện chuyển nhượng tự do của họ một cách minh bạch. Đó cũng chính l{ hạn chế

của c|c nh{ nước phi dân chủ. Các phân tích về tự do phải chỉ ra ai chiếm dụng vốn liếng của con người và phải giúp con người đi tới nhận thức rất quan trọng, đó l{ trạng thái không có tự do của nhiều người sẽ tạo ra quyền tự do tuyệt đối của một hay một số con https://thuviensach.vn

người. Luận điểm n{y đ~ được khẳng định từ thời kỳ Khai sáng – thời kỳ của những tên tuổi vĩ đại như Voltaire, Didro, Montesquieu hay Russeau.

Hết thảy con người khi sinh ra đều bình đẳng, v{ được tự nhiên ban cho những quyền không thể phủ nhận, trong đó có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc. Để

đảm bảo những quyền n{y, c|c nh{ nước được hình th{nh trên cơ sở sự đồng thuận của các thành viên trong một xã hội. Nếu hiểu theo nghĩa n{y thì tự do là một khái niệm rất nhân văn, nó gắn liền với cái Tự nhiên (nói chung) v{ con người (nói riêng).

Tự do còn là một phạm trù văn hóa, nói kh|c đi, văn hóa chính l{ không gian tinh thần của tự do. Ý nghĩa v{ h{nh vi của con người “lội bộ” trong một c|nh đồng mênh mông các đối tượng hình thành từ quá khứ, hay các ý niệm, khái niệm và nhận thức về văn hóa. Do đó, chính văn hóa mới có khả năng điều chỉnh h{nh vi v{ ý nghĩ của con người. Văn hóa điều chỉnh tự do cá nhân trở thành tự do cộng đồng tức là nó xây dựng các khái niệm sơ khai của khế ước xã hội, mọi khế ước xã hội đều xây dựng trên kinh nghiệm văn hóa chứ không phải kinh nghiệm pháp lý.

https://thuviensach.vn

NHẬN THỨC THẾ GIỚI TRONG THỜI ĐẠI THÔNG TIN

Con người có thể nhận thức thế giới hay không là một câu hỏi hóc búa không chỉ với các nhà triết học mà còn với cả nhân loại. Tuy nhiên, không chỉ giữa các nhà triết học duy tâm với các nhà triết học duy vật, mà ngay cả giữa những nhà triết học duy tâm với nhàu hay giữa các nhà triết học duy vật với nhau cũng có những mâu thuẫn nhất định trong việc trả

lời câu hỏi này. Vậy chân lý nằm ở đ}u?

Chúng tôi cho rằng quả thực rất khó để tìm ra câu trả lời đúng cho vấn đề này, nhất là trong bối cảnh thế giới ngày càng trở nên bão hòa về thông tin cùng với sự phát triển không ngừng của khoa học kỹ thuật. Mặc dù như vậy, thế giới vẫn luôn luôn là một đối tượng bí ẩn v{ đầy ma lực đối với các nhà khoa học; vì vậy câu hỏi con người có thể nhận thức được thế

giới hay không vẫn còn nóng bỏng và thú vị như buổi ban đầu. Bài viết dưới đ}y sẽ trình bày cách tiếp cận của chúng tôi trước vấn đề này và hy vọng nó sẽ phần nào thức tỉnh con người về khả năng v{ giới hạn của mình trước vấn đề nhận thức thế giới trong mối tương quan với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đặc biệt là của ngành truyền thông.

Lịch sử tư tưởng của con người đ~ tiếp nhận rất nhiều quan điểm về khả năng nhận thức thế giới của con người, từ “bất khả tri” của Berkeley đến “vật tự nó” của Kant, từ “tinh thần tuyệt đối” của Hegel đến “cải tạo thê giới” của Marx. Phải khẳng định rằng, mỗi học thuyết đều có những điểm hợp lý của nó; chính bới vậy, nó vẫn rất sống động và liên tục truyền cảm hứng cho con người trong việc lý giải câu hỏi này. Vấn đề chúng tôi đặt ra trong bài viết này chỉ là một khía cạnh liên quan đến khả năng nhận thức thế giới của con người, đó l{

ng{y nay con người có nhận thức được thế giới không khi m{ c{ng ng{y c{ng được tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin hơn? Hay thế giới, trải qua vô số những cơn thăng trầm và biến chuyển vĩ đại, vẫn là chính nó, bí ẩn và huyễn hoặc như trong mắt Berkeley và Kant hay rõ ràng, cụ thể như trong nhận thức của Marx?

https://thuviensach.vn

Chủ nghĩa khủng bố – khoảng đen mới trong bức tranh thế

giới hiện đại

Một số người cho rằng những biến động gần đ}y của thế giới báo hiệu một triển vọng không mấy xán lạn mà quên mất rằng biến động là một thuộc tính căn bản của thế giới, hay nói cách khác, thế giới luôn luôn và không ngừng biến động. Từ trước đến nay, do những hạn chế về trình độ khoa học công nghệ, con người không theo kịp với những biến động của thế giới. Dường như, sự phát triển của khoa học công nghệ, nhất là của ngành truyền thông, l{m con người ng{y c{ng hoang mang trước những biến động của thế giới trong khi sự xuất hiện của những biến cố ấy, xét về mặt hiện tượng thuần túy, không hẳn dã hoàn toàn mới.

Các cuộc bầu cử vẫn được tiến hành ở khắp mọi nơi với chiến thắng hay thất bại của những phe phái khác nhau. Các cuộc đảo chính hay thậm chí, các cuộc chiến tranh cũng vậy.

Trước đ}y, do sự hạn chế về khoa học công nghệ, thông tin về những thay đổi của thế giới cũng như ảnh hưởng của chúng không có c|ch n{o đến với con người nhanh chóng như

ngày nay. Gần đ}y, bức tranh thế giới hiện đại có một điểm nhấn – đó l{ chủ nghĩa khủng bố. Đó l{ cuộc chiến tranh giữa bóng tối và ánh sáng, hay theo cách nói của một số người, đó là cuộc chiến của thế hệ thứ tư với “một kẻ thù vô hình và hữu hình, chẳng ở đ}u v{ ở khắp mọi nơi, không một trung t}m đầu não cụ thể và phi lãnh thổ hóa”. C|c nh{ nghiên cứu đ~

chỉ ra rằng hình thức sơ khai của chủ nghĩa khủng bố là những phong tr{o đấu tranh, sau đó thoái hóa trở thành những tổ chức khủng bố, hay tổ chức phản động có tính chất phi chính phủ. Lúc mới ra đời, chúng cũng chỉ mục tiêu chính trị, tôn chỉ và giá trị xã hội nhất định.

Hội Tam Ho{ng ra đời trong hoàn cảnh nhà Thanh lật đổ nhà Minh ở Trung Quốc, hay các tổ chức mafia ra đời ở Italia đều có lịch sử tương tự như vậy. Có thể nói, sự nở rộ của chủ

nghĩa khủng bố trong khoảng thời gian gần đ}y l{ một mặt của quá trình toàn cầu hóa nằm bên ngoài khả năng kiểm soát của các chính phủ, chống lại thế giới văn minh v{ thế giới hợp pháp.

Một số người đổ lỗi cho Tổng thống Hoa Kỳ – George Bush – trong việc “chọc giận” c|c tổ

chức khủng bố. Tuy nhiên, Bush con không phải là một vị tổng thống tồi mặc dù trong vô số

những việc ông ta đ~ l{m, hẳn có những việc không đúng. Phản ứng quyết liệt và chính sách cứng rắn của Bush trước những h{nh động của các tổ chức khủng bố sẽ là một liều thuốc đặc trị nếu ông ta chiếu cố đến sự không kiên quyết của các nhà chính trị khác. Sẽ tốt hơn nhiều nếu Bush hợp tác với các nhà chính trị trên toàn thế giới trong việc thiết kế và áp dụng những chính sách chống khủng bố táo bạo và quyết liệt. Nói đúng hơn, chủ nghĩa khủng bố mặc dù đ~ hình th{nh từ l}u, nhưng có lẽ chưa bao giờ lại xuất hiện một cách có tổ

chức và chủ động như gần đ}y. Điều đó đ~ l{m dấy lên trong vô số người những lo ngại về

một cuộc chiến tranh mới, sau những cuộc chiến lịch sử của Th{nh C|t Tư H~n, Napoleon hay Hitler. Nhưng liệu bức tranh thế giới có u |m đến như vậy, hay đó chính l{ hiệu ứng phụ

của truyền thông?

https://thuviensach.vn

Nguy cơ nhận thức bằng bóng – mầm mống của một thuyết bất khả tri mới

Không thể phủ nhận sự khủng khiếp của những gì mà các tổ chức khủng bố đ~ g}y ra ở

New York, Mandrid hay Baghdad. Tuy nhiên, chúng tôi muốn tiếp cận vấn đề theo một cách khác, liệu rằng chúng ta đ~ th{nh công trong việc xây dựng cho mình phương ph|p luận nhận thức đúng đắn (tức phương ph|p xử lý thông tin đúng đắn) hay chúng ta đang nhận thức thế giới qua hiệu ứng của truyền thông?

Sự ra đời của ngành truyền thông là một trong những thành tựu vĩ đại của nhân loại.

Truyền thông đưa con người xích lại gần nhau hơn v{ giúp con người ph}n định thế giới một cách có ý thức thành những mảng màu khác nhau thông qua việc cung cấp cho con người những thông tin cập nhật và rất có giá trị. Truyền thông cũng giúp cho con người tự

làm mới nhận thức của mình và nếu thiếu vắng nó, chúng ta sẽ tự giam hãm mình trong những ốc đảo về nhận thức. Tóm lại, truyền thông đóng một vai trò thiết yếu trong việc xây dựng và xúc tiến nhận thức của con người về thế giới.

Với khả năng to lớn như vậy của truyền thông, một số người đ~ lạc quan cho rằng thuyết bất khả tri đ~ chẳng còn lý do gì để tồn tại, họ quên mất rằng truyền thông là một công cụ

cực kỳ sắc bén cho việc nhận thức thế giới v{ do đó, nó cũng có những phản ứng phụ nhất định. Tuy nhiên, một số người bàng quan hoặc kém tỉnh t|o đ~ không nhận ra điều này.

Thậm chí, thay vì sử dụng lượng thông tin, kiến thức mà truyền thông cung cấp như những nguyên liệu để nhận thức, một số người còn hoàn toàn phụ thuộc vào sự phản ánh chủ quan của nó.

Hãy lấy chủ nghĩa khủng bố làm ví dụ. Mặc dù truyền thông đ~ cố gắng truyền tải những thông tin chân thực v{ kh|ch quan nhưng nó vẫn tạo ra những ảo giác về sự nức nở của con người lớn hơn cả những thất thiệt mà họ phải gánh chịu. Sức mạnh của truyền thông là ở

tính lan tỏa tức thì của nó; kết quả là, những ảo giác khủng khiếp cũng lan đi nhanh chóng không kém. Sự cộng hưởng ảo gi|c, đến một mình, tạo ra một nhận thức cực kỳ hoảng loạn v{ đen tối về thế giới trên phạm vi rộng lớn.

H~y tưởng tượng một thế giới không có sự lớn mạnh của ngành truyền thông sẽ ra sao?

Rõ ràng, những sự kiện khủng khiếp ấy sẽ chìm trong lãng quên một cách nhanh chóng và con người cũng sẽ không cảm thấy lo sợ từ nó. Tuy nhiên, giới truyền thông rất biết cách khai thác những biến động của thế giới. Điều n{y cũng chính l{ mục đích của truyền thông –

l{m nên c|i m{ chúng ta thường gọi là Quyền lực của Truyền thông.

Đến lướt mình, nó sẽ tạo ra một nguy cơ mới – nguy cơ nhận thức thế giới bằng bóng, tức nhận thức thế giới qua thông tin và hình ảnh. Nếu chúng ta tiếp tục khai thác thông tin theo cách này thì truyền thông sẽ không l{m con người mạnh hơn, to{n diện hơn về nhận thức, mà còn tạo ra sự đứt gãy và nhiễu loạn về nhận thức thế giới.

Có thể nói rằng, tại những nơi m{ ng{nh công nghiệp truyền thông đặt chân tới, thế giới được nhận thức hoàn toàn khác với những miền mà nó bỏ sót. Ở nơi n{y người ta lo sợ chủ

nghĩa khủng bố trong khi ở nơi kh|c – những miền đất thiếu thông tin về thế giới – con người vẫn nhận thức thế giới một cách hoan hỉ v{ đơn giản. Phải chăng khi những bài ca về

nỗi đau thương được cất lên trong những nhà hát lớn sẽ có sức lan tỏa v{ lay động gấp hàng nghìn lần khi nó được hát ở những nơi kh|c? Phải chăng, hiệu ứng phụ của truyền thông https://thuviensach.vn

đang l{m con người mơ hồ và nhiễu loạn trong việc nhận thức thế giới? Và phải chăng, với việc nhận thức thế giới bằng bóng, truyền thông đang cùng với con người xây dựng một thuyết bất khả tri mới?

Thế giới thực sự như thế nào?

Chúng tôi cho rằng, một phần n{o đó của thế giới, hay thậm chí cả thế giới, dưới hiệu ứng phụ của truyền thông, đang bị mô tả v{ cường điệu tới mức làm méo mó cấu trúc đời sống tâm lý của con người. Thực ra, thế giới, về bản chất, là bị chèn ép và chèn ép lẫn nhau chứ

không được l~nh đạo. Giai đoạn thế giới được l~nh đạo v{ l~nh đạo một cách có tổ chức nhất l{ giai đoạn Chiến tranh Lạnh. Thế giới, về cơ bản, l{ đơn cực – cái mà trong thời đại ngày nay cần được hiểu l{ đơn cực động chứ không phải l{ đơn cực tĩnh như trước. Do vậy, thật khó để hình dung hay nhận thức thế giới, hay nói cách khác, thật khó để trả lời câu hỏi thế giới mà chúng ta nhận thức được là cái gì, là kết quả của nhận thức của con người, kết quả của truyền thông, kết quả của tiếng vọng hay tiếng ồn. Chúng ta luôn nghĩ rằng sẽ đặt cộng đồng trong một nhận thức thống nhất để giải thích thế giới, nhưng thực ra, thế giới được giải thích hoàn toàn không nhất qu|n. Do đó, vấn đề cần nghiên cứu là thế giới thực ra như thế nào trong thời đại thông tin hiện nay. Chừng nào không trả lời được câu hỏi ấy, chúng ta sẽ tiếp tục sống và nhận thức bằng bóng, tức bằng những gì mà giới truyền thông truyền tải tới con người thông qua c|c phương tiện hiện dại của nó.

Sức mạnh của Truyền thông khiến con người tưởng mình chứng minh được sự sai lầm của thuyết bất khả tri nhưng dường như nó đang l{m điều ngược lại. Có vẻ như con người đang bị khủng hoảng thông tin và càng ở những vùng lạc hậu về nhận thức, sự khủng hoảng thông tin ấy càng rõ rệt. Khủng hoảng thông tin có lẽ sẽ là một cuộc khủng hoảng mới của nhân loại.

Khủng hoảng thông tin chỉ có thể xảy ra ở những vùng đất lạc hậu về nhận thức bởi sự lạc hậu về nhận thức đồng nghĩa với việc tư duy một c|ch đơn giản, phiến diện và thụ động.

Trong khi đó, khối lượng thông tin đồ sộ được tiếp nhận mỗi ngày khiến thế giới được phản ánh vào trong tiềm ‘thức con người một cách hết sức phức tạp, khiến cho một số học giả

phải đ|nh động nhân loại về nền kinh tế Intemet, hay nền kinh tế thông tin, cho rằng nếu biến thông tin trở thành nền kinh tế, chúng ta sẽ tự mình tạo ra sự thay thế. Vấn đề không dừng lại ở đó, m{ quan trọng hơn, chúng ta cần phải cảnh báo nhân loại về nguy cơ thông tin, hay nói c|ch kh|c l{ nguy cơ về nhận thức bóng của các hình ảnh của thế giới.

Để trả lời câu hỏi con người có thể nhận thức thế giới hay không, chúng tôi cho rằng con người không chỉ có thể mà buộc phải nhận thức được thế giới và chỉ khi nào nhận thức được thế giới, chúng ta mới có thể tồn tại và phát triển. Nói như vậy không có nghĩa l{ con người có thể nhận thức được thế giới một cách trọn vẹn và chính xác bởi thế giới là một đối tượng quá rộng lớn và phức tạp. Với sự chênh lệch về trình độ nhận thức, thế giới được phản ánh và mang màu sắc rất khác nhau trong nhận thức của những người khác nhau. Nói c|ch kh|c, trình độ và bản lĩnh nhận thức của con người sẽ quyết định việc con người sẽ đi tới đ}u trong chặng đường nhận thức thế giới.

Về mặt lý thuyết, để có thể nhận thức thế giới, chúng ta cần phải tạo cho mình bản lĩnh thoát khỏi vùng ảnh hưởng của thông tin, nghĩa l{ phải có sự quan sát và phân tích độc lập.

Hãy dừng lại ở việc coi thông tin như những nguyên liệu thô và hãy lọc ra trong thông tin https://thuviensach.vn

những sự kiện nguyên bản trước khi chúng bị phóng đại. Thiết nghĩ, l{m như vậy chúng ta sẽ hình dung thế giới đúng với bản chất của nó.

Do đó, h~y hình dung và nhận thức thế giới như chính nó chứ không phải thông qua những tiếng vọng của truyền thông.

Đừng để truyền thông can thiệp sâu sắc v{o tư duy cũng như v{o nhận thức của chúng ta về thế giới để rồi tạo ra những sự đứt g~y đột ngột. Đó cũng chính l{ nhiệm vụ của khoa học và quả thực là một nhiệm vụ khó khăn bởi h{ng ng{y có h{ng trăm, h{ng nghìn b{i viết về

các sự kiện của thế giới. Nhiệm vụ của khoa họe là chia thế giới th{nh đúng những mảng màu và những dữ liệu có màu sắc khác nhau. Khi xem xét một hiện tượng n{o đó, chúng ta sẽ nhận ra sự xuất hiện của hiện tượng ấy thể n{o cũng tạo ra những hình ảnh và phản ứng khác nhau của thế giới. Và thế giới theo đó sẽ ửng hồng hay xám xịt bới các mảng nhận thức khác nhau hay bởi c|c vùng cư d}n kh|c nhau.

Quay trở lại với thực tiễn Việt Nam, chúng tôi cho rằng sự khủng hoảng thừa thông tin khiến chúng ta tưởng tượng ra một thế giới phức tạp với vô số hiểm họa và chính nỗi lo sợ

ấy khiến chúng ta không dám thực hiện những cuộc cải cách triệt để.

Trong khi đó, Trung Quốc đ~ tiến hành rất nhiều chương trình cải cách lớn và khuấy động cả thế giới bằng sự thành công của những cuộc cải c|ch đó. So với Việt Nam, Trung Quốc là một đất nước rộng lớn và phức tạp hơn nhiều. Do đó, rủi ro và các vấn đề mà Việt Nam phải đối mặt khi tiến hành cải cách chắc chắn ít hơn Trung Quốc cả về số lượng và nhỏ

hơn về quy mô.

Bên cạnh đó còn có một yếu tố thuận lợi khác nữa l{ con người Việt Nam tiềm ẩn đầy đủ

phẩm chất để thực hiện những cuộc cải c|ch bước ngoặt. Vậy, tại sao chúng ta vẫn trì hoãn các cuộc cải cách? Phải chăng, chúng ta đang nhận thức thế giới nói chung và nhận thức về

sự lớn mạnh v{ thay đổi của Trung Quốc một cách bàng quan, quên mất rằng những sự thay đổi ấy có t|c động trực liếp tới tương lai của Việt Nam? Thiết nghĩ đó thực sự là một câu hỏi lớn.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Đ~ đến lúc phải đi tìm ch}n lý trong một sự chuyển động tương đối, nghĩa l{ phải nhận thức thế giới nói chung và sự vật, hiện tượng nói riêng trong sự xê dịch tương đối của đời sống và xê dịch tương đối của ý nghĩ. Nói c|ch kh|c, không được xem sự vật là những vật thể để bám vào nó mà phân tích, cần phải xem các sự kiện chỉ là ảnh của một trạng thái của các loại hình phổ biến của nhân loại, và vì vậy, chúng ta phải tư duy trong thể động và tính động tương đối. Hoặc l{m như thế, hoặc chúng ta đang tự mình xây dựng một thuyết “bất khả tri” mới cho những vấn đề có thể nhận thức?

https://thuviensach.vn

CẢM GIÁC BẤT AN

Bất an là một cảm giác, một trạng th|i t}m lý bình thường của con người. Sẽ chẳng có gì là đ|ng b{n nếu nó xuất hiện ở một hoặc một vài cá nhân. Vấn đề cần nghiên cứu là cộng đồng, hay nói rộng hơn, x~ hội sẽ đi về đ}u khi bất an trở thành một trạng thái tâm lý phổ biến.

Trên tinh thần đó, chúng tôi sẽ tiếp cận và phân tích cảm giác bất an từ một góc độ khác –

đó l{ cảm giác bất an như l{ tín hiệu về sự xuất hiện của các rủi ro trong đời sống. Hy vọng nó sẽ cung cấp cho các nhà khoa học những gợi ý về việc xây dựng một lý thuyết có ý nghĩa thực tiễn – lý thuyết quản lý rủi ro trong xã hội hiện đại.

https://thuviensach.vn

Cảm giác bất an nhƣ một hiện tƣợng xã hội phổ biến Nhằm l{m rõ đối tượng nghiên cứu trong bài viết này, chúng ta hãy cùng nhau trả lời các câu hỏi cảm giác bất an là gì? Là khủng hoảng niềm tin, là rối loạn nhận thức, là những nghi ngờ về tính hợp pháp của hành vi hay là nỗi lo sợ vô hình, thường trực và khó cắt nghĩa?

Trước hết, bất an là một cảm giác, và giống như bất kỳ trạng thái cảm xúc nào của con người, nó mang đậm sắc thái trừu tượng. Chính bởi vậy, thật khó để xây dựng một định nghĩa cụ thể và tuyệt đối chính xác về cảm giác bất an. Bài viết này sẽ nghiên cứu cảm giác bất an trên tư c|ch l{ một nỗi lo sợ vô hình, thường trực và khó cắt nghĩa bởi nó là hệ quả

mang tính chất tổ hợp của sự khủng hoảng niềm tin, rối loạn về nhận thức và những nghi ngờ về tính hợp pháp của hành vi. Ba loại cảm giác trên tựa như những mạch nước ngầm khác nhau trong tâm hồn mỗi con người v{ cùng đổ về một dòng suối – đó chính l{ cảm giác bất an.

Từ góc độ phân tâm học, bất an l{ năng lực cảm biến của con người về những rủi ro có thể

xảy đến với mình (hoặc lien quan đến mình), và vì thế, nó phần nào giống như bản năng sinh tồn hay một loại phản ứng của con người trước những tín hiệu về sự xuất hiện của rủi ro. Vì vậy, không bao giờ cảm giác bất an bị triệt tiêu, nếu con người không cảm thấy bất an thì chắc chắn, anh ta đ~ bị thoái hóa cả về tâm hồn lẫn nhận thức. Tuy nhiên, khác với các loại cảm giác khác, ngay cả khi được chia sẻ, cảm giác bất an vẫn không tăng lên hay vợi đi bởi nó là tín hiệu thông báo sự xuất hiện của một rủi ro n{o đó, trong khi rủi ro là có thực và nằm ngoài ý muốn của con người. Vì lý do đó, cảm giác bất an phải trở thành một đối tượng nghiên cứu quan trọng của ngành xã hội học.

Như trên đ~ ph}n tích, bất an là một trạng th|i t}m lý bình thường và phổ biến của con người; nó, thậm chí, còn nói lên sự lành mạnh (về mặt sinh học) của con người, thể hiện sự

nhạy cảm của con người trước cả những rủi ro chủ quan và khách quan. Tuy nhiên, khi bất an trở thành trạng thái tâm lý phổ biến của cộng đồng hay của xã hội thì quả thực rất đ|ng lo ngại bởi nó nói lên sự không lành mạnh của cộng đồng hoặc xã hội. Nói cách khác, nếu bất an trở thành một hiện tượng xã hội phổ biến, chúng ta sẽ phải đối mặt với một rủi ro cực lớn trên phạm vi toàn xã hội – đó l{ sự khủng hoảng tâm lý có tính chất toàn diện và sâu sắc.

Trước khi đi v{o những nghiên cứu s}u hơn, chúng ta h~y bắt đầu với việc lý giải tính phổ

biến của cảm giác bất an. Tại sao cảm giác bất an lại trở thành một hiện tượng xã hội phổ

biến? Trong quan điểm của chúng tôi, điều này xảy ra khi và chỉ khi xã hội tiềm ẩn đầy đủ

các tín hiệu về rủi ro v{ điều kiện xảy ra rủi ro. Trên thực tế, con người cảm nhận về sự bất an rất khác nhau vì cảm giác không chỉ đơn thuần là một kích thích mà nó còn là hệ quả của quá trình nhận thức. Nói cách khác, con người nhận thức về c|c lĩnh vực cụ thể của đời sống khác nhau (chẳng hạn kinh tế, chính trị, văn hóa, gi|o dục) nên có cảm giác về sự bất an rất kh|c nhau. Do đó, sự xuất hiện phổ biến và triền mien của cảm giác bất an cho phép đi đến kết luận: Gần như hết thảy c|c lĩnh vực khác nhau của xã hội đang tiềm ẩn rủi ro. Một nền kinh tế không chuyên nghiệp, các giá trị không được xác lập một cách minh bạch, con người không còn năng lực tin vào sự trong sạch của chính mình, các giới hạn về mặt nguyên lý, về

đạo đức không được kiểm soát và những điều tương tự như thế chính là nguyên nhân của sự

xuất hiện phổ biến của cảm giác bất an.

https://thuviensach.vn

Các phân tích trên cho thấy chúng ta không thể dừng lại ở việc xem xét cảm giác bất an như một hiện tượng tâm lý phổ biến mà phải coi nó như l{ tham số quan trọng nhất của lý thuyết quản lý rủi ro trong xã hội hiện đại. Chừng n{o l{m được như vậy, chúng ta sẽ biến xã hội Việt Nam trở thành một đối tượng có thể dự báo trong mắt cộng đồng quốc tế.

https://thuviensach.vn

Từ cảm giác bất an đến ý tƣởng về lý thuyết quản lý rủi ro Nhiệm vụ của xã hội là phát hiện tính phổ biến của cảm giác bởi tính phổ biến của cảm giác là một thông điệp quan trọng về các trạng thái khác nhau của xã hội. Tính phổ biến của cảm giác bất an cho thấy xã hội đang tiềm ẩn những rủi ro khác nhau trong c|c lĩnh vực của đời sống. Vì vậy, đi từ tính phổ biến của cảm giác bất an, chúng ta có thể xây dựng lý thuyết quản lý rủi ro trong xã hội hiện đại.

Trước hết, phải thức tỉnh con người một chân lý là cảm giác bất an của mỗi cá nhân phản ánh các nguy cơ, c|c rủi ro v{ c|c cơ hội trong cuộc đời anh ta v{ do đó, phải nhận ra nó trong đời sống của mình và phải nghiên cứu nó một cách cẩn thận. Cảm giác bất an là cảm gi|c ban đầu của qu| trình con người nhận ra rủi ro, nó chính là tham số quan trọng nhất của lý thuyết quản lý rủi ro. Nếu không nghiên cứu c|c nguyên lý cơ bản hình thành cảm giác bất an, chúng ta sẽ không thể nghiên cứu rủi ro, chưa nói đến việc dự báo và tìm ra các giải ph|p để ứng phó với chúng. Khi chúng ta nghiên cứu, điều tra và thống kê một cách có hệ

thống cảm giác bất an của c|c c| nh}n v{ sau đó, điểm cảm giác bất an trên những khía cạnh khác nhau của cuộc sống, chúng ta sẽ phát hiện ra các rủi ro, những rủi ro đó l{ rủi ro cộng đồng chứ không chỉ là rủi ro của một cá nhân.

Điều tra xã hội học cảm giác bất an là nghiên cứu các rủi ro của xã hội. Chúng ta đang sống trong một xã hội mà cảm giác bất an rất rõ rệt và phổ biến nhưng không có bằng chứng thống kê hay phát hiện xã hội học nào chứng minh sự tồn tại khoa học của những cảm giác bất an mang tính phổ biến. Điều này cho thấy xã hội không nhận ra rằng điều tra về cảm giác bất an của con người là một nhiệm vụ cần được pháp chế hóa. Nói cách khác, tiến h{nh c|c điều tra xã hội về cảm giác bất an và dùng các kết quả đó để dự báo các rủi ro, phát hiện tính phổ biến cũng như nguy cơ của các rủi ro và giải ph|p ngăn chặn chúng là nhiệm vụ quan trọng của nh{ nước.

Các phân tích trên chỉ ra rằng tính phổ biến của cảm giác bất an l{ cơ sở để phát hiện rủi ro và nghiên cứu các giải pháp ứng phó. Tình trạng tha hóa về đạo đức, kinh tế, văn hóa v{

giáo dục đều thể hiện một cách rõ ràng qua cảm giác bất an của con người. Do đó, nó l{

phương tiện khoa học và hữu hiệu nhất để các chính phủ có thể đo đạc tâm lý xã hội phổ

biến và từ đó quản lý xã hội của mình. Thật đ|ng tiếc là các chính phủ vẫn chưa ý thức được hết tầm quan trọng của công cụ này, dẫn đến tình trạng chính phủ không hiểu rõ đối tượng mà mình quản lý. Điều này không chỉ là hệ quả của tình trạng lạc hậu về nhận thức của chính phủ mà còn nói lên sự xơ cứng của xã hội trước các hiện tượng gây ra cảm giác bất an phổ

biến. Đ}y mới chính l{ điều đ|ng sợ nhất bởi nó báo hiệu một sự thoái hóa về nhận thức, về

cảm giác và về trách nhiệm trên phạm vi toàn xã hội.

https://thuviensach.vn

Xây dựng quy trình quản lý rủi ro trên nền tảng những nghiên cứu về Cảm giác bất an

Một xã hội dân chủ l{ môi trường lý tưởng nhất đảm bảo sự thành công của việc xây dựng quy trình quản lý rủi ro. Sở dĩ có thể kết luận như vậy là bởi xã hội dân chủ cho phép con người bày tỏ cảm xúc của mình một cách chân thật v{ chính x|c; trên cơ sở đó, con người mới có thể nói một cách công khai về cảm giác bất an của mình, nghĩa l{ cung cấp cho nhà nước những linh cảm hoặc dự báo mang tính chất cá nhân và cụ thể về một loại rủi ro nào đó. Bất an là một cảm giác bản năng, nhưng mô tả cảm giác bất an lại là một h{nh vi văn hóa. Do đó, để mô tả cảm giác của mình một c|ch chính x|c, con người cần phải có những kinh nghiệm văn hóa, hay nói c|ch kh|c, con người cần phải được gi|o đục về tính chính đ|ng trong việc mô tả cảm giác của mình, nghĩa l{ phải giúp con người nhận ra rằng mô tả

cảm giác của mình là một quyền mang chất lượng văn hóa. Dường như, nhân loại luôn luôn khủng hoảng cái mà mình không biết và vụng về trong việc mô tả những linh cảm của mình về rủi ro, điều này góp phần tạo nên sự rối loạn về thông tin – nguyên nh}n căn bản của sự

bất lực trong việc nhận thức thế giới.

Nh{ nước dân chủ cho phép con người mở rộng không gian văn hóa; trên cơ sở đó, con người sẽ ra làm phong phú mình với việc trải nghiệm những kinh nghiệm văn hóa kh|c nhau – đ}y chính l{ tiền đề để biến cảm giác nói chung và cảm giác bất an nói riêng, trở

thành những tham số mang tính chất thống kê và dự báo. Từ trước đến nay, các mô hình nh{ nước khác không chú trọng lắm đến việc đảm bảo tự do của con người trong việc mô tả

khát vọng cũng như cảm giác của mình. Trong khi đó, tự do trong mô tả cảm giác là thành tố

đầu tiên và quan trọng nhất tạo nên khái niệm tự do. Nếu con người không tự do trong nhận thức và bắt đầu bằng hình thức sơ khai nhất là tự do trong cảm nhận hay tự do trong việc mô tả cảm gi|c, thì con người không bao giờ đạt tới trạng thái tự do. Việc khoác lên mình những cảm xúc không có thật của những thành viên khác nhau tạo ra một xã hội không có năng lực dự báo bởi phần lớn các trạng thái cảm xúc – trên tư c|ch c|c tham số dự báo –

đều giả tạo, v{ do đó, tham vọng đo đạc cảm xúc nói chung v{ đo đạc cảm giác bất an nói riêng là không thể thực hiện được.

Một trong những điểm ưu việt của chế độ dân chủ là thừa nhận biểu tình như l{ phương thức mô tả cảm giác của nhân dân nhằm thông báo cho chính phủ biết về cảm giác bất an của họ. Con người chỉ biểu tình khi họ cảm thấy sự xuất hiện của rủi ro hay nói cách khác biểu tình là công cụ giải tỏa cảm giác bất an của con người, v{ do đó, nó l{ một phương tiện để xúc tiến sự hiểu biết lẫn nhau giữa chính phủ v{ đối tượng mà chính phủ quản lý, tức nhân dân. Vì vậy, chính phủ phải tôn trọng nhân dân, phải đo đạc cảm giác bất an của họ

một cách chân thực v{ chính x|c. Đó chính l{ biểu hiện của một xã hội văn minh.

Để có thể đo đạc chính xác cảm giác của con người, cần xây dựng phương ph|p luận khoa học trên cơ sở kết hợp giữa hai loại khoa học là thống kê và dự báo. Thống kê để chỉ ra tính phổ biến của cảm giác bất an trên những lĩnh vực kh|c nhau, để có con số cụ thể về tỉ lệ và tần suất xuất hiện của từng loại cảm giác bất an cụ thể v{ qua đó phản ánh chân dung của xã hội. Dự báo kết hợp với các khoa học xã hội khác nhằm chỉ ra loại rủi ro nào có khả năng xuất hiện nhiều nhất trong tương lai, trên cơ sở đó, có t}m lý chuẩn bị và ứng phó một cách chủ động.

https://thuviensach.vn

Trong những năm gần đ}y, nhiều học giả đ~ bắt đầu phân biệt hai khái niệm an ninh con người và an ninh quốc gia, cho rằng an ninh con người quan trọng hơn an ninh quốc gia. Kết luận này hoàn toàn không có tính chất pháp chế hay tính chất khoa học nhưng cũng l{ một mô tả về cảm giác bất an. Điều này cho thấy đ~ đến lúc phải chuyển trọng tâm nghiên cứu từ

an ninh quốc gia sang an ninh con người. Nghiên cứu về cảm giác bất an chính là tìm cách xác lập mối quan hệ biện chứng giữa an ninh con người và an ninh quốc gia. Rõ ràng, an ninh quốc gia chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở đảm bảo an ninh con người tức là khắc phục những cảm giác bất an cho con người – đó chính l{ qu| trình tiệm cận đời sống lý tưởng của con người.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Xã hội n{o cũng có sự dịch chuyển – đó l{ kết quả của hai khuynh hướng, thứ nhất là khát vọng của con người hướng tới những điều tốt đẹp hơn, thứ hai là phản ứng của con người trước sự bất an. Nếu sự dịch chuyển của xã hội bị chi phối bởi cảm giác bất an là chủ đạo, nó sẽ rơi v{o trạng thái bị động, báo hiệu sự xuất hiện của tình trạng suy thoái ở những lĩnh vực kh|c tượng xã hội phổ biến, chúng ta sẽ ph}n tích được cội nguồn của nếu không đi từ

gốc, mọi ứng phó tiếp theo để giải quyết các vấn đề sẽ l{ không có cơ sở đến lượt mình, điều này sẽ dẫn đến một xã hội hoảng loạn và khủng hoảng toàn diện.

https://thuviensach.vn

TOÀN CẦU HÓA VÀ CHÊNH LỆCH GIÀU NGHÈO

https://thuviensach.vn

1. Toàn cầu hóa. Kinh tế thị trƣờng và sự nghèo đói Trên c|c phương tiện thông tin đại chúng, không chỉ ở Việt Nam mà hầu như trên to{n thế giới, người ta nói rất nhiều về sự nghèo đói v{ hiện tượng chênh lệch giàu nghèo. Tuy nhiên, ở đ}y có một điểm cần l{m rõ, đó l{ phải phân biệt sự nghèo đối với khoảng cách chênh lệch giàu nghèo, sự nghèo đói v{ chênh lệch giàu nghèo với nhận thức về chúng. Cần phải khẳng định rằng toàn cầu hóa chỉ làm cho sự nghèo đói xuất hiện v{ được chú ý hộ, chứ không phải l{m cho người ta nghèo đói họ. Trước đ}y, khi tất cả mọi người đều nghèo đói, nhất là trong một thế giới ít thông tin, sự nghèo đói bị chìm đi. Thế nhưng, to{n cầu hóa, với luồng thông tin thông tho|ng, đ~ khiến người ta cảm nhận rõ r{ng hơn sự nghèo đói của mình trong mối tương phản với sự giàu có của những dân tộc kh|c. Cũng bởi thế mà một số

người vội v~ đổ lỗi cho toàn cầu hóa, quên mất rằng chính nó đ~, đang v{ sẽ đem đến cho dân tộc mình rất nhiều cơ hội phát triển.

Toàn cầu hóa đ~ thổi vào các quốc gia một luồng sinh khí mới, hay ít ra, buộc các quốc gia, thêm một lần nữa, phải nhìn lại chính mình, phải x|c định những mặt mạnh, mặt yếu của chính mình để tận dụng c|c cơ hội v{ đối mặt với những hiểm họa mà nó mang lại.

Hãy nhìn lại những diễn biến gần đ}y của thế giới để thấy rằng, sự luân chuyển mạnh mẽ

dòng vốn giữa các quốc gia, quá trình chuyển giao công nghệ sôi động cùng với sự phổ biến các tiêu chuẩn về lao động v{ môi trường đ~ giúp v{ buộc các quốc gia, nhất là những nước thuộc thế giới thứ ba, cải thiện bức tranh kinh tế xã hội của mình như thế nào. Toàn cầu hóa có t|c động quan trọng nhất là khai thác việc sử dụng một cách hiệu quả lợi thế so sánh của các quốc gia, v{ hơn thế nữa, nó giúp các quốc gia phát huy những lợi thế ấy. Dường như, lý thuyết về việc khai thác chi phí nhân công rẻ đ~ không còn tuyệt đối đúng v{ giữ nguyên màu sắc nguyên thủy của nó nữa. Trước dây, khi toàn cầu hóa còn ở mức thấp, c|c nước giàu chỉ khai th|c lao động về mặt số lượng, hay nói kh|c đi, họ chỉ tận dụng những lao động cơ học, thay vì tạo điều kiện để tăng cường h{m lượng chất xám của nhưng lao động ấy. Ngày nay, toàn cầu hóa buộc các quốc gia phải tăng cường chất lượng lao động cũng như

tiêu chuẩn hóa lao động của mình, phải đặt vấn đề về việc sử dụng lao động tù nhân lao động trẻ em… thay vì khai th|c theo kiểu bóc lột như trước đ}y.

Toàn cầu hóa cũng đ~ l{m thay đổi tư duy của mọi người về hoạt động đầu tư của các nước gi{u. Trước đ}y, người ta nhìn nhận nó đơn thuần như một quá trình khai thác tài nguyên, mà kẻ hưởng lợi duy nhất là những nước đi đầu tư. Ng{y nay, hoạt động n{y được công nhận như một quá trình hợp t|c “win-win”, đôi bên đều có lợi. C|c nước đầu tư đ~, đang v{ sẽ tái phân phối sự giàu có của mình, giúp c|c nước nghèo đói khai th|c v{ chỉ cho họ cách thức để tạo ra sự giàu có cho riêng mình. Bên cạnh đó, c|c nước đầu tư cũng có thể

mở rộng thị trường của mình qua việc làm cho một bộ phận d}n cư ở c|c nước nhận đầu tư

trở nên gi{u có hơn, v{ do đó, có điều kiện tiêu dùng sản phẩm của mình. Cũng nhờ thế, quá trình này phần n{o giúp c|c nước đang ph|t triển giải quyết vấn đề việc l{m v{ gia tăng những điều kiện thuận lợi để thực hiện c|c chương trình xo| đói giảm nghèo.

Tuy nhiên, chúng ta cũng nên ý thức về những ảnh hưởng tiêu cực mà toàn cầu hóa mang đến. Thứ nhất, toàn cầu hóa buộc các quốc gia phải đối mặt với những nguy cơ tụt hậu, nó cũng buộc các quốc gia phải chấp nhận thay đổi, m{ đôi khi l{ những thay đổi đau đớn.

Toàn cầu hóa sẽ chỉ ra những hạn chế về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, sẽ khiến các doanh nghiệp phải tham gia vào một cuộc chơi với những luật chơi khắc nghiệt, để hoặc https://thuviensach.vn

tận hưởng những cơ hội mà nó mang lại, hoặc chấp nhận bị phá sản. Vì thế, nó sẽ kéo theo hệ quả thất nghiệp như là nguyên nhân của sự lan tràn các tệ nạn xã hội. Thứ hai, toàn cầu hóa chỉ ra một cách rõ ràng sự lạc hậu của năng lực một dân tộc, năng lực doanh nghiệp và năng lực c| nh}n. Hơn bất kỳ lúc n{o, người ta sẽ phải đ|nh gi| một cách sâu sắc về “tính có thể mua b|n được” của những giá trị lao động của mình. Thứ ba, toàn cầu hóa cũng sẽ yêu cầu các quốc gia phải giải b{i to|n đ|nh đổi tăng trưởng về kinh tế với tính ổn định của chính trị và xã hội. Bởi nó thổi vào các quốc gia những luồng tư duy mới rất có thể gây ra những xáo trộn tạm thời. Ô nhiễm môi trường cũng l{ vấn đề nan giải của các quốc gia và của cả thế giới trước nhịp điệu phát triển vũ b~o của khoa học công nghệ. Nhưng trên hết, dân chủ hóa đóng vai trò then chết, bởi lẽ chỉ có dân chủ hóa mới cho phép chúng ta huy động tiềm năng s|ng tạo của mọi thành viên trong xã hội, hợp lý hóa đời sống kinh tế chính trị, tăng sức cạnh tranh và cuối cùng là sự phát triển bền vững.

Cũng tương tự như vậy, chúng ta phải nhận thức lại vấn đề chênh lệch giàu nghèo. Xét về

mặt xã hội học, sự chênh lệch giàu nghèo trở thành vấn đề xã hội thực sự và làm nảy sinh những vấn đề mang tính t}m lý t|c động không tốt tới nhiều mặt của đời sống xã hội. Điều này thể hiện qua việc xuất hiện và tồn tại tâm lý hằn học với sự giàu có, đố kỵ với những nhà kinh doanh, ác cảm với những người th{nh đạt không theo quan niệm truyền thống cũ.

Trên c|c phương tiện thông tin đại chúng, người ta đổ lỗi cho kinh tế thị trường, cho toàn cầu hóa hoặc tự do thương mại, coi đó như l{ mảnh đất màu mỡ cho tham nhũng, buôn lậu, và các hành vi trục lợi hoặc tạo ra ưu thế và lợi ích cho người giàu, hạn chế và làm thiệt hại đến quyền lợi của người nghèo và là nguyên nhân khiến khoảng cách giàu nghèo ngày càng mở rộng. Tâm lý tiêu cực này nảy sinh trên cơ sở nhận thức không đúng đắn về sự chênh lệch giàu nghèo. Nhận thức lại vấn đề sẽ giúp chúng ta hình thành tâm lý xã hội đúng đắn và chỉ có như vậy mới đưa ra được những biện pháp phù hợp để xo| đói giảm nghèo tiến tới thu hẹp khoảng cách phát triển vốn là hố s}u ngăn c|ch giữa nhiều quốc gia, nhiều cộng đồng đang cùng sống chung dưới một mái nhà thế giới.

Chúng ta cần nhận thức chênh lệch giàu nghèo là hiện tượng tất yếu của xã hội. Chúng ta không thể xoá bỏ được chênh lệch giàu nghèo bởi nó thể hiện kết quả của chênh lệch năng lực tự nhiên giữa các cá thể. Điều chúng ta có thể l{m được là nâng cao mức sông của người nghèo thông qua việc n}ng cao năng lực của chính họ. Chỉ có trên cơ sở đổi mới quan điểm như vậy chúng ta mới xây dựng được một tâm lý xã hội tích cực đối với vấn đề chênh lệch gi{u nghèo. Đ}y cũng chính l{ tiền đề để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo.

Chúng ta cũng cần đặt lại vấn đề về mối liên quan giữa chênh lệch giàu nghèo với toàn cầu hóa và kinh tế thị trường. Toàn cầu hóa, một lần nữa xin được nhấn mạnh, chưa bao giờ

l{m người ta nghèo đói hơn, m{ chỉ làm cho vấn đề nghèo đói v{ khoảng cách giàu nghèo được ý thức một c|ch rõ r{ng v{ đầy đủ hơn m{ thôi. Cũng như vậy, kinh tế thị trường không phải là nguyên nhân của chênh lệch giàu nghèo, trái lại, những điều kiện mới này giúp người ta ý thức đúng đắn hơn, s}u sắc hơn về sự nghèo đói. Còn hơn thế nữa, người giàu, trong chừng mực n{o đó, còn l{ tấm gương, sự giàu có còn là mục tiêu để những người nghèo phải nỗ lực vươn lên. Sẽ ho{n to{n không qu| đ|ng nếu chúng ta nói rằng toàn cầu hóa, kinh tê thị trường l{ cơ may để các dân tộc đang ph|t triển thoát khỏi nghèo đối.

https://thuviensach.vn

2. Tiến tới một chƣơng trình tổng thể và thực tiễn để vƣợt qua nghèo đói

Trong một cuộc hội thảo về kinh tế tri thức được phát trên truyền hình, một bạn trẻ đặt câu hỏi, liệu anh ta có thể thoát khỏi nghèo đói không, nếu anh ta bán ruộng vườn, trâu bò, những thứ mà phần nhiều do cha ông để lại, để theo học lớp lập trình viên.

Có người đ~ trả lời rằng có thể. Câu chuyện này cho thấy tâm lý nóng vội muốn đốt cháy nhiều thứ để phát triển, nhưng cũng cho thấy cả sự phiến diện trong c|ch tư duy của chúng ta về một sự phát triển thực sự. Giàu có thịnh vượng không phải là một to{ l}u đ{i đẹp được xây dựng chỉ sau một đêm như ước mơ của anh bạn trẻ nêu trên. Chúng ta không thể tư duy hời hợt như vậy bởi vấn đề phải được giải quyết trên quy mô quốc gia và quốc tế, trên cơ sở

phối hợp c|c chính s|ch đ~ được phân tích và nghiên cứu thấu đ|o Một số người chủ trương rằng để giải quyết vấn đề nghèo đói tạo lập sự bình đẳng xã hội phải thực hiện nhiều hơn nữa các giải ph|p ưu đ~i người nghèo thông qua các biện pháp điều tiết thu nhập của nh{ nước. Những giải pháp này còn có thể áp dụng trong điều kiện hiện nay, khi Việt Nam chưa bị ràng buộc quá khắt khe bởi những hiệp ước kinh tế song phương hoặc đa phương, tức l{, khi nh{ nước còn có không gian đủ tự do để sử dụng nhiều biện pháp hỗ trợ sản xuất thông qua các hình thức ưu đ~i cho người nghèo. Nhưng c|c hình thức ưu đ~i như vậy không thể là giải pháp dài hạn. Về thực chất, đó chỉ là sự bố thí trên quy mô xã hội và sẽ không bao giờ cho phép chúng ta giải quyết dược cơ bản vấn đề nghèo đói. Hơn thế nữa, trong tương lai, khi tiến trình hội nhập kinh tế đạt đến quy mô v{ trình độ

cao, nhiều hình thức ưu đ~i sẽ không còn có thể áp dụng, bởi sẽ bị coi là trợ cấp thương mại, điều cấm kỵ trong xu thế tự do hóa thương mại.

Rõ ràng, chúng ta phải đi con đường kh|c để tìm ra những giải ph|p cơ bản có thể xo| đói giảm nghèo phù hợp với các chuẩn mực quốc tế cũng như xu hướng phát triển của thời đại.

Theo chúng tôi, trên phương diện vĩ mô, chúng ta có thể tập trung vào các giải pháp chủ

yếu sau đ}y:

Thứ nhất, n}ng cao năng lực cho người lao động đê họ có thể cạnh tranh thắng lợi, hoặc chí ít, giúp người lao động không bị thua thiệt trong quá trình toàn cầu hóa. Trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập thương mại, cạnh tranh sẽ ngày càng khốc liệt hơn, trong khi năng lực tự nhiên của người lao động tại c|c nước nghèo lại nhanh chóng trở nên lạc hậu với yêu cầu của thị trường và rất dễ bị gạt ra bên lề của sự phát triển. Ngư lao động tại c|c nước nghèo như Việt Nam cần được n}ng cao năng lực để tham gia vào quá trình hội nhập, đó mới là hạt nhân của chính s|ch xo| đói giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách phát triển. Để làm được như vậy, đổi mới giáo dục – đ{o tạo phải l{ bước đi đầu tiên và tất yếu trong chiến lược xo| đói giảm nghèo. Vấn đề không chỉ ở chỗ nhiều người nghèo không có điều kiện tiếp cận hệ thống giáo dục – đ{o tạo, mà còn ở chỗ hệ thống giáo dục – đ{o tạo hiện nay quá xa rời thực tế thị trường lao động, không đảm bảo trang bị cho người học những kiến thức và kỹ năng cần thiết. Vì thế, năng lực cạnh tranh cá nhân của họ vẫn rất yếu kém, khiến họ là những người đầu tiên thua thiệt trong cạnh tranh khi quá trình hội nhập ngày càng sâu sắc.

Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu một cách linh hoạt và thích hợp với đòi hỏi của thực tiễn trong quá trình hội nhập. Cần phải nói rằng chuyển dịch cơ cấu là quá trình tất yếu xảy ra https://thuviensach.vn

trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, chuyển dịch đến đ}u, chuyển dịch như thế nào, chuyển dịch chất lượng lao động theo hướng nào là chuẩn mực quốc tế cũng như xu hướng phát triển của thời đại.

Theo chúng tôi, trên phương diện vĩ mô, chúng ta có thể tập trung vào các giải pháp chủ

yếu sau đ}y:

Thứ nhất, nâng cao năng lực cho người lao động để họ có thể cạnh tranh thắng lợi, hoặc chí ít, giúp người lao động không bị thua thiệt trong quá trình toàn cầu hóa. Trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập thương mại, cạnh tranh sẽ ngày càng khốc liệt hơn, trong khi năng lực tự nhiên của người lao động tại c|c nước nghèo lại nhanh chóng trở nên lạc hậu với yêu cầu của thị trường và rất dễ bị gạt ra bên lề của sự phát triển. Ngư lao động tại c|c nước nghèo như Việt Nam cần được n}ng cao năng lực để tham gia vào quá trình hội nhập, đó mới là hạt nhân của chính s|ch xo| đói giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách phát triển. Để làm được như vậy, đổi mới giáo dục – đ{o tạo phải l{ bước đi đầu tiên và tất yếu trong chiến lược xo| đói giảm nghèo. Vấn đề không chỉ ở chỗ nhiều người nghèo không có điều kiện tiếp cận hệ thống giáo dục – đ{o tạo, mà còn ở chỗ hệ thống giáo dục – đ{o tạo hiện nay quá xa rời thực tế thị trường lao động, không đảm bảo trang bị cho người học những kiến thức và kỹ năng cần thiết. Vì thế, năng lực cạnh tranh cá nhân của họ vẫn rất yếu kém, khiến họ là những người đầu tiên thua thiệt trong cạnh tranh khi quá trình hội nhập ngày càng sâu sắc.

Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu một cách linh hoạt và thích hợp với đòi hỏi của thực tiễn trong quá trình hội nhập. Cần phải nói rằng chuyển dịch cơ cấu là quá trình tất yếu xảy ra trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, chuyển dịch đến đ}u, chuyển dịch như thế nào, chuyển dịch chất lượng lao động theo hướng nào là một vấn đề cần được nghiên cứu s}u hơn v{

nghiêm túc hơn.

Chẳng hạn, chúng ta luôn nói về việc phát triển các làng nghề mà quên mất rằng nghề ấy, hay làng nghề ấy cho ra những sản phẩm không còn những giá trị thị trường như trước nữa, v{ do đó, thị trường lao động ấy cũng không nên khuyến khích nữa. Chúng ta đ~ b{n nhiều về chuyển dịch lĩnh vực sản xuất, nhưng do những nghiên cứu nửa vời, chúng ta lại rơi v{o tình trạng chuyển từ một lĩnh vực kém hiệu quả này sang một lĩnh vực kém hiệu quả khác.

Kết quả l{ chúng ta đ~ nghèo lại còn nghèo hơn, vì việc đầu tư sai hướng đ~ g}y l~ng phí cả

năng lực vật chất cũng như thời gian. Bởi vậy, vấn đề chuyển dịch cơ cấu không thể thực hiện bằng mọi giá mà cần được nghiên cứu một cách khoa học để tạo ra những thay đổi tích cực và phù hợp với nhu cầu của thị trường. Trong mọi trường hợp, chúng ta không được quy quá trình chuyển dịch cơ cấu đơn thuần về c|c đối tượng sản xuất, mà cần phải chuyển địch cơ cấu công nghệ, chuyển dịch cơ cấu quản lý và cả cơ cấu thị trường lao động. Nếu không, chuyển dịch cơ cấu có thể lại là sự thua thiệt của người nghèo và rốt cục, khoảng cách giàu nghèo không những không bị thu hẹp m{ còn có nguy cơ mở rộng hơn.

Thứ ba, phát triển nông thôn như l{ hạt nhân của chiến lược xo| đói giảm nghèo. Với một quốc gia m{ đa số người dân sống ở nông thôn như Việt Nam, khu vực nông thôn l{ lĩnh vực đặc biệt quan trọng trong chiến lược xo| đói giảm nghèo. Theo những số liệu chính thức, hiện còn quá nhiều người nông dân Việt Nam có mức sống dưới đô la/ ng{y. Vì thế, nông thôn l{ địa bàn chính, phát triển nông thôn là một giải pháp cốt lõi, để xo| đói giảm nghèo.

Nếu được đ{o tạo kỹ năng để chủ động tham gia vào quá trình hội nhập, người lao động nông thôn sẽ không phải ra thành thị chỉ để làm các nghề nặng nhọc. Họ có thể xây dựng https://thuviensach.vn

cuộc sống mới v{ hưởng thụ thành quả ngay trên mảnh đất quê hương bởi cuộc sống ở đ}y cũng cần phát triển để không bị tụt hậu so với nhịp phát triển chung trong một thế giới đang to{n cầu hóa mạnh mẽ.

Cuối cùng xây dựng đô thị giàu có và thịnh vượng, tạo động lực thúc đẩy cả nền kinh tê.

Xo| đói giảm nghèo phải được đặt trong bối cảnh phát triển kinh tế chung của một quốc gia.

C|c nước đang ph|t triển muốn cho nền kinh tế cất cánh, muốn đất nước phồn vinh, muốn xo| đói giảm nghèo phải có động lực đủ mạnh. Trên phương diện thị trường, khu vực đô thị

giàu có với sức mua lớn sẽ kích thích sản xuất ở nông thôn, tạo lối ra cho sản phẩm và dịch vụ từ khu vực nông thôn, v{ do đó, có thể đẩy nhanh quá trình giảm nghèo cho nông dân hiện chiếm đại bộ phận cư d}n cả nước. Chính vì thế, nếu chúng ta thành công trong việc giải b{i to|n tăng cường sức mua đô thị, bộ mặt của nông thôn sẽ được cải thiện hơn rất nhiều. Tuy nhiên, để tăng cường sức mua đô thị, chúng ta cũng nên có những thay đổi về

chính sách thuế thu nhập. Hiện nay, chính sách thuế thu nhập của chúng ta ít nhiều mang tính chất “c{o bằng”, bỏ qua sự khác nhau giữa các khu vực địa lý, tức là bỏ qua những yếu tố địa kinh tế, mà quên mất rằng tiền cũng như nước, nó sẽ chảy từ nơi có cột nước cao đến nơi có cột nước thấp. Do đó, nếu chúng ta làm cho mức nước ở c|c đô thị thấp, thì sức nén đẩy tới những vùng xa xôi kh|c cũng sẽ thấp. Thành công của một số nước trong việc phát triển đô thị chỉ ra rằng, việc phát triển c|c đô thị lớn thành các trung tâm kinh tế giàu có và thịnh vượng sẽ đóng vai trò c|c đầu tầu tạo động lực thúc đẩy cả nền kinh tế cất cánh.

Qua tất cả những gì đ~ trình b{y ở trên, chúng tôi muốn khẳng định rằng xo| đói giảm nghèo không phải là vấn đề của riêng người nghèo mà là của toàn xã hội. Tuy nhiên, giải pháp cho vấn đề không nằm ở chỗ tiếp tục khoét sâu khía cạnh tâm lý của việc phân biệt giàu nghèo, chia rẽ các lực lượng trong xã hội v{ đổ lỗi cho những lực lượng này hoặc lực lượng khác, mà ở chỗ nhận thức một cách khách quan và khoa học các quy luật và hiện tượng nhằm xây dựng những chiến lược phát triển phù hợp. Một chính sách thực tế và sáng suốt hơn để xo| đói giảm nghèo, trong bối cảnh hiện nay khi toàn cầu hóa đang ng{y c{ng trở thành xu thế |p đảo trong mọi lĩnh vực đời sống phát triển phải l{ tăng cường hợp tác giữa các lực lượng, giữa các quốc gia, không kể gi{u nghèo, đồng thời nâng cao mức sống tối thiểu cho người dân thông qua việc cải thiện năng lực phát triển của chính họ.

Mọi chương trình xo| đói giảm nghèo chỉ có thể th{nh công khi chính người nghèo trở

thành chủ thể trong cuộc chiến chống đói nghèo.

https://thuviensach.vn

VAI TRÒ CỦA CÁC CƢỜNG QUỐC

Cường quốc toàn cầu là những quốc gia dồi dào về tài nguyên, hùng mạnh về quân sự và quan trọng hơn, có một hệ thống chính trị, một nền văn hóa tiên tiến và một hệ giá trị mang tính phổ quát.

Xét trên những tiêu chí như vậy, thế giới ngày nay và thậm chí trong tương lai, chỉ có ba cường quốc toàn cầu là Hoa Kỳ, Nga và Trung Quốc. Những nước này, với vai trò tiên phong trên con đường phát triển chung của nhân loại, không chỉ có nhiệm vụ xác lập và phát triển hệ giá trị tiên tiến của mình, m{ còn có nghĩa vụ phổ biến, truyền bá nó ra toàn thế giới.

Có ý kiến cho rằng thế giới cần sự l~nh đạo của Hoa Kỳ.

Quan điểm n{y đúng nhưng có phần |p đặt. Chúng tôi cho rằng Hoa Kỳ không phải là quốc gia duy nhất có tham vọng và có khả năng l~nh đạo thế giới, nhưng chúng ta buộc phải thừa nhận rằng, trong những thập kỷ trước đ}y v{ cả trong nhiều thập kỷ sau này, Hoa Kỳ

là quốc gia có thực lực nhất, cho phép họ đảm nh}n vai trò l~nh đạo thế giới.

Tuy nhiên, trước khi nghiên cứu c|c cường quốc toàn cầu hiện đại, chúng ta phải trở lại với những dữ liệu lịch sử.

https://thuviensach.vn

1. Cục diện thế giới thời hậu chiến tranh lạnh Cuối thế kỷ XX, trước sự sụp đổ của Liên Xô v{ c|c nước Đông }u, nhiều học giả khẳng định rằng, phương T}y đ~ chiến thắng trong cuộc đấu tranh “ai thắng ai”. Nhưng thực chất, không phải phe tư bản chủ nghĩa đ~ chiến thắng, mà phe xã hội chủ nghĩa đ~ tự thua. Tự

thua chính mình. Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa đ~ thất bại bởi chính những sai lầm mang tính chiến lược về nhận thức, trong đó có nhận thức về vai trò v{ phương ph|p l~nh đạo thế

giới. Việc nhiều nước thua cuộc xin gia nhập NATO, EU, có nghĩa l{ những nước n{y đ~ nhận ra sự phi lý hay vô giá trị của hệ gi| ta đ~ nô dịch họ trước đó, đồng thời thừa nhận những giá trị hợp lý của phương T}y, tiêu biểu là hệ thống giá trị Hoa Kỳ.

Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, nhiều người tưởng rằng thế giới sẽ trở nên yên ổn. Thực tế, tình hình thế giới những năm đầu thế kỷ XXI hoàn toàn khác. Mặc dù Chiến tranh Lạnh và sự đối đầu về tư tưởng không còn nữa, lại thấy xuất hiện những cuộc đối đầu khác không kém phần khốc liệt. Đó l{ những xung đột về sắc tộc, tôn giáo, và nguy hiểm hơn, phức tạp và khốc liệt hơn l{ những xung đột về văn hóa – luôn tiềm ẩn nguy cơ không giải quyết được nếu không có giải pháp thích hợp.

Trước đ}y, người ta thường l~nh đạo thế giới thông qua hệ thống tư tưởng. Nhưng trong một thế giới biến đổi nhanh chóng và phức tạp như hiện nay, việc sử dụng hệ tư tưởng làm công cụ l~nh đạo đ~ trở nên lỗi thời. Trong xu thế toàn cầu hóa, nhất là với sự phát triển của chủ nghĩa khủng bố và các thảm họa môi trường, thế giới đòi hỏi một sự l~nh đạo theo một phương thức mới. Hơn nữa, thế giới đang bước vào kỷ nguyên chính trị, một kỷ nguyên của đối thoại và hợp tác. Một đòi hỏi đặt ra cho các quốc gia là phải ý thức sâu sắc về vai trò, quyền lợi và giá trị của mình trên cơ sở phải tính đến lợi ích chung của cộng đồng. Các cường quốc, trong bối cảnh kinh tế – chính trị mới, phải thực hiện vai trò l~nh đạo của mình, cùng với nỗ lực duy trì và phát triển dân chủ toàn cầu. Để thực hiện được những tham vọng đó, hệ tư tưởng nhường chỗ cho hệ giá trị.

https://thuviensach.vn

2. Lãnh đạo và nô dịch

Để tránh lặp lại những sai lầm của quá khứ, để phát triển nhanh v{ tr|nh được rủi ro, một cộng đồng hay một quốc gia luôn cần một sự l~nh đạo sáng suốt. Thế giới, với tư c|ch l{

một cộng đồng lớn, cũng cần sự l~nh đạo. Trong bối cảnh c|c định chế quốc tế còn chưa được đổi mới để theo kịp với thực tế cuộc sống, c|c cường quốc với tư c|ch l{ những cộng đồng tiên tiến phải đóng vai trò l~nh đạo khai phá, dẫn dắt nhân loại trên con đường phát triển chung.

Trước hết, chúng ta phải phân biệt l~nh đạo với nô dịch.

Đ}y l{ hai kh|i niệm kh|c nhau nhưng thường bị đ|nh tr|o. Nô dịch là sự |p đặt những tiêu chuẩn của cộng đồng mình lên một cộng đồng khác. Nô dịch bắt con người phải chấp giá trị mà chính họ không hiểu hoặc chưa có điều kiện để hiểu, cho dù đó l{ những thứ vô hại với họ, hoặc thậm chí còn mang lại lợi ích cho con người. L~nh đạo, trái lại, chính là việc xúc tiến sự đồng thuận nhằm đạt được các mục tiêu chính trị – xã hội, hay nói cách khác, l~nh đạo là việc tìm kiếm sự chấp nhận đối với hệ thống giá trị của mình như những quy tắc lẽ phải của đời sông, nhằm giải quyết những xung đột v{ điều hòa lợi ích giữa các quốc gia.

Khác với nô dịch về mục đích v{ phương thức tiến h{nh, l~nh đạo là một hoạt động nghệ

thuật và khoa học. Người ta thường nói đến cái gọi l{ “nghệ thuật l~nh đạo”, nhưng nghệ

thuật đó phải dựa trên những tiêu chuẩn khoa học, với phương ph|p luận khoa học và sử

dụng những công cụ khoa học. Không giống với những kẻ mị d}n, nh{ l~nh đạo đi tìm hạnh phúc không phải trong sự ca ngợi, yêu mến của kẻ khác, mà trong việc họ sẽ đón nhận sự

l~nh đạo của ông ta như một nhu cầu tất yếu Trên phương diện quốc tế, khi kẻ l~nh đạo là một quốc gia cũng vậy. Lịch sử cho thấy rằng, không chỉ Hoa Kỳ mà tất cả những nước đi tiên phong trong việc l~nh đạo thế giới đều chịu nhiều sự căm ghét. Về mặt chính trị, hình ảnh Hoa Kỳ không được thân thiện trong con mắt dân chúng nhiều cộng đồng. Trên thực tế, Hoa Kỳ trở thành một chiếc cột thu lôi cho những tức giận của rất nhiều lực lượng trên thế

giới. Điều n{y cũng tương tự như việc nước Nga từng bị dân chúng nhiều nước Đông Âu, như Hungary, Ba Lan, Tiệp Khắc từ chối. Tuy nhiên, bất chấp tất cả những tình cảm của mình, các cộng đồng bị l~nh đạo cũng không thể không thừa nhận việc cần thiết của sự lãnh đạo thế giới từ phía c|c cường quốc.

https://thuviensach.vn

3. Tham vọng của các cƣờng quốc

3.1. Hoa Kỳ – từ nửa thế giới đến cả thế giới

Như đ~ nói ở trên, Hoa Kỳ không phải là quốc gia đầu tiên và duy nhất có tham vọng lãnh đạo thế giới. Nhiều năm trước, người Thổ Nhĩ Kỳ cũng đ~ có tham vọng l~nh đạo thế giới, khi họ khống chế châu Âu và xây dựng đế chế Ottoman. Đế quốc của Bismark, đế quốc của Napoleon, hay xa hơn, đế quốc của Th{nh C|t Tư H~n cũng từng có tham vọng như vậy. Tuy nhiên, những tham vọng n{y thô sơ hơn, ít mang tính tư tưởng và triết học hơn.

Bước sang thế kỷ XXI, rất nhiều quốc gia, thậm chí những quốc gia nhỏ bé, với trình độ

phát triển chưa cao, đôi khi cũng le lói tham vọng l~nh đạo. Nhưng xét về mặt tiềm năng v{

nhiều phương diện kh|c, trên tư duy địa kinh tế v{ địa chính trị, không có quốc gia nào có đủ thực lực để đảm nhận vai trò l~nh đạo thế giới hơn Hoa Kỳ. Quốc gia này luôn cố gắng trở thành một xứ sở của hệ giá trị mới, tiến bộ, năng động và sáng tạo. Các cuộc chiến tranh thế giới, sự xung đột quyền lợi v{ tư tưởng khiến Hoa Kỳ ng{y c{ng tăng cường vai trò của mình trong những sinh hoạt quốc tế.

Sau Đại chiến thế giới lần thứ hai, Hoa Kỳ, thông qua NATO, tập hợp xung quanh mình một loạt c|c nước đồng minh, và miễn cưỡng cùng với Liên Xô, chia nhau l~nh đạo một phần hai thế giới. Tuy nhiên, chính x|c hơn, trong thế đối đầu căng thẳng của Chiến tranh Lạnh, cả hai nước n{y đều muốn duy trì địa vị của mình với tư c|ch l{ kẻ thống trị thế giới.

Một mặt, Hoa Kỳ trở thành cỗ xe tăng đi trước, che chắn cho c|c nước đồng minh trong mọi cuộc xung đột, mặt khác, quốc gia n{y cũng tận dụng địa vị thống trị của mình để |p đặt hệ

giá trị lên toàn thế giới.

Ngày nay, Hoa Kỳ tham gia chính trường quốc tế như một người tổ chức, dàn xếp và lãnh đạo thế giới. Hoa Kỳ muốn kiểm soát chi phối tất cả các yếu tố trong đời sống kinh tế chính trị toàn cầu, kiểm soát hệ thống các lợi ích trên quy mô toàn thê giới, kiểm soát tài nguyên và an ninh toàn cầu, với mục đích duy trì sự thịnh vượng và hùng mạnh của Hoa Kỳ và toàn thế giới.

https://thuviensach.vn

3.2. Nga – Từ nửa thế giới đến chủ nghĩa Đại Nga Không thể phủ nhận rằng, đ~ có thời, nước Nga từng là một cường quốc thế giới, thậm chí l{ đối trọng của Hoa Kỳ trong việc chia nhau l~nh đạo một nửa thế giới. Ngày nay, thời thế

đ~ thay đổi, nhưng điều đó không có nghĩa l{ Nga không còn tham vọng đi tìm lại chiếc vương miện cũ của mình. Trên thực tế, việc phấn đấu khôi phục lại một phần hay nguyên trạng các giá trị toàn cầu trong quá khứ là tâm lý phổ biên ở cường quốc này, hay nói cách khác, sự luyến tiếc vai trò cường quốc cũ đ~ trở thành tâm lý chính trị, tâm lý dân tộc chủ

nghĩa ở nước Nga.

T}m lý n{y có cơ sở của nó.

Thứ nhất, quyền lực là một khái niệm rất kỳ lạ, luôn luân chuyển trong thế giới loài người. Nước Nga từng nắm giữ quyền lực trong quá khứ, vậy chắc chắn sẽ có cơ hội nắm giữ quyền lực trong tương lai. Thứ hai, một nước lớn như nước Nga, với một nguồn tài nguyên khổng lồ, cộng thêm những kinh nghiệm của một cường quốc, sớm hay muộn cũng tìm kiếm được chỗ đứng của nó. Nhưng đến bao giờ? Nhìn v{o th|i độ của Hoa Kỳ đối với Nga trên trục thời gian, chúng ta thấy rõ điều đó. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Hoa Kỳ

vẫn luôn theo dõi mọi động thái của nước Nga một cách dè chừng. Bởi nước Nga là một kho hạt nhân khổng lồ, kho vũ khí sinh, hóa học khổng lồ, bất cứ lúc n{o cũng có thể gây nguy hiểm cho sự an toàn của Hoa Kỳ và thế giới. V{ nước Nga c{ng khó khăn về kinh tế thì càng có nguy cơ phải bán cả những thứ nguy hiểm cho các quốc gia láng giềng. Nhưng Hoa Kỳ

theo dõi nước Nga không phải với th|i độ thù địch, ít nhất từ 10 năm nay, m{ l{ với một thái độ kiểm soát. Hoa Kỳ muốn giữ cho chủ nghĩa Đại Nga không trỗi dậy đến mức có thể thực hiện các cuộc phiêu lưu chính trị nguy hiểm.

https://thuviensach.vn

3.3. Trung Quốc nhƣ là thủ lĩnh của thế giới thứ ba Trung Quốc là một quốc gia đ~ từng giữ địa vị của quốc gia tiên tiến nhất thế giới, trước khi nổ ra các cuộc cách mạng công nghiệp. Vào thời xuất hiện con đường tơ lụa, giá trị

thương mại của Trung Quốc chiếm tới 40% giá trị thương mại thế giới.

Nhưng khi thế giới phát triển đến một trình độ cao như hiện nay, vị thế đó đ~ nằm ngoài khả năng của người Trung Quốc. Nhận thức được tình hình mới, Trung Quốc đã tham gia sáng lập khối không liên kết, tham gia WTO, với tiêu chuẩn của c|c nước thế giới đang ph|t triển. Các nhà chính trị Trung Quốc hiểu rất rõ khả năng v{ tiềm năng của dân tộc mình nên đ~ đưa ra c|c mục tiêu chính trị khiêm tốn và có tính khả thi. Là một dân tộc thông minh và nhạy cảm, Trung Quốc dừng lại ở tham vọng l~nh đạo thế giới thứ ba hay thế giới c|c nước đang ph|t triển.

Trung Quốc trước hết là một cường quốc khu vực, do đó, sự lan tỏa ảnh hưởng là tất yếu.

Minh chứng cho sự lan tỏa này là th|i độ dè dặt của tất cả các quốc gia khu vực trong quan hệ với Trung Quốc. Nhưng trên thực tế, Trung Quốc đang hay thậm chí đ~ trở thành một cường quốc toàn cầu. Cho nên, tất cả các chính phủ đều phải xét đến Trung Quốc trong việc hoạch định chính s|ch đối ngoại và cả chính s|ch đối nội của mình.

Như vậy, có thể khẳng định rằng, Trung Quốc luôn theo đuổi mục tiêu là thủ lĩnh của thế

giới thứ ba, và bằng c|ch đó, Trung Quốc thực hiện tham vọng l~nh đạo thế giới.

https://thuviensach.vn

4. Phƣơng pháp lãnh đạo của các cƣờng quốc Lựa chọn một phương thức hợp lý, trong sự phức tạp của thế giới đương đại l{ điều không đơn giản, thậm chí có thể nói là một thách thức lớn không chỉ đối với bản thân các cường quốc m{ đối với toàn thể nhân loại.

https://thuviensach.vn

4.1. Hoa Kỳ

Trong thập kỷ vừa qua, Hoa Kỳ dần dần hình th{nh c|c chính s|ch, phương ph|p luận nhằm thực hiện vai trò l~nh đạo trong một thế giới mới.

Vậy Hoa Kỳ dựa vào sức mạnh gì để thực hiện sứ mệnh l~nh đạo thế giới?

Đương nhiên, Hoa Kỳ sẽ phải dựa vào sức mạnh kinh tế, khoa học kỹ thuật, thậm chí phải dựa vào sức mạnh quân sự, trong những trường hợp không nhận được sự đồng thuận từ

những “kẻ cứng đầu” như trường hợp của Iraq. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa trên những cơ sở

mang tính vật chất như vậy, Hoa Kỳ chỉ có thể l~nh đạo thế giới với chất lượng trung bình, tức là chỉ tạo được c|i uy trước các dân tộc kh|c. Để l~nh đạo thế giới với chất lượng cao, hay nói c|ch kh|c, để đạt được sự đồng thuận tự nguyện, Hoa Kỳ phải có sức mạnh tinh thần để gi{nh được chữ tín từ phía các cộng đồng khác. Và, chính sức mạnh và sự hấp dẫn của hệ thống giá trị Hoa Kỳ sẽ là công cụ cho Hoa Kỳ thực hiện sứ mệnh này. Hiện nay, Hoa Kỳ đ~ bắt đầu nhận thức được điều đó, cho nên, chắc chắn trong tương lai, việc sử dụng hệ

giá trị Hoa Kỳ như một phương tiện sẽ l{ điểm bao trùm trong chiến lược l~nh đạo thế giới của cường quốc này.

Vậy Hoa Kỳ có gặp khó khăn trong việc truyền bá hệ giá trị của mình? Câu trả lời, chắc chắn là có. Bởi vì một mặt, Hoa Kỳ vẫn chưa có phương ph|p tiếp cận hiệu quả với các nền văn hóa kh|c; mặt khác, do những đặc tính bảo thủ cố hữu, các nền văn hóa thường khó tiếp nhận các yếu tố ngoại lai. Trong bối cảnh đó, Hoa Kỳ buộc phải tôn trọng giá trị của các nền văn hóa kh|c, đồng thời tìm cách làm cho nó chung sống với nền văn hóa của mình. Chỉ có như vậy, Hoa Kỳ mới có thể thiết lập được một trạng thái dân chủ giữa các quốc gia, ở đó các hệ thống giá trị và các nền văn hóa đều được tôn trọng.

Tóm lại, một th|i độ ứng xử đúng đắn trong c|c lĩnh vực kinh tế – chính trị v{ văn hóa sẽ

mở đường cho Hoa Kỳ gi{nh được sự đồng thuận của các quốc gia khác trong tất cả những vấn đề cốt lõi của thế giới. Chỉ bằng phương ph|p như vậy, Hoa Kỳ mới thực sự thành công trong sứ mạng của mình với c|c nước trên thế giới.

https://thuviensach.vn

4.2. Nga

Nước Nga đ~ từng l{ cường quốc quân sự. Nước Nga lớn lên, mở rộng lãnh thổ của mình bằng sự lấn chiếm, kết nạp vào cộng đồng mình 14 nước cộng hòa. Việc nước Nga sất ruột để đóng vai trò cường quốc chính trị và quân sự trên thế giới đ~ dẫn tới cuộc Chiến tranh Lạnh, và chính cuộc Chiến tranh Lạnh kéo dài gần nửa thế kỷ này càng làm trầm trọng thêm những căn bệnh cố hữu của nước Nga. Việc “lên g}n” qu}n sự quá mức đ~ l{m cho nước Nga phát triển mất c}n đối, nền kinh tế lâm vào suy thoái và trì trệ. Sau khi Liên bang Xô Viết tan r~, nước Nga vẫn chưa ho{n toàn thoát khỏi căn bệnh cũ n{y.

Vậy liều thuốc nào là thích hợp cho tan bệnh của nước Nga? Khác với Trung Quốc, nước Nga là một nước hiện đại. Mặc dù chưa bao giờ là một cường quốc kinh tế nhưng trong lĩnh vực khoa học – kỹ thuật, nước Nga có thể so sánh với Hoa Kỳ. Do vậy việc khôi phục lại tinh thần Đại Nga, theo nhận xét của nhiều nhà chính trị, sẽ dễ d{ng hơn việc khôi phục tinh thần Đại Hán. Bên cạnh đó, nước Nga là một quốc gia lớn, giàu tài nguyên nên có thể trở

thành một cường quốc nguyên nhiên liệu. Tuy nhiên, cho tới nay, nước Nga vẫn chưa tìm được đ|p số cho bài toán kinh tế của mình.

Gần đ}y, trong c|c thủ lĩnh chính trị trên thế giới, Putin là vị thủ lĩnh gi{nh được sự yêu mến của nhân dân nhất v{ cũng l{ người được thêu dệt nhiều nhất. Putin l{ người biết tận dụng những dư }m cuối cùng của chủ nghĩa cường quốc như một liều thuốc nhằm chuyển dần chủ nghĩa cộng sản sang một chủ nghĩa mới m{ cho đến nay vẫn chưa rõ r{ng. Nh}n dân Nga vẫn phải cần những người như vậy. Ở các dân tộc phát triển, người ta không cần thủ lĩnh như một huyền thoại mà cần một người điều hành có chất lượng. Hoa Kỳ là một ví dụ điển hình. Nước Nga vẫn chưa ph|t triển đến mức có thể chấp nhận những người lãnh đạo như Gaida, Kvnenko, Nemsov… Mặc dù, Yeltsin v{ Putin đều đ~ nhận thức được tình hình thế giới mới, đ~ thực hiện giải ph|p khôn ngoan l{ nh}n nhượng với Hoa Kỳ, có nghĩa là thực hiện những bước lùi cần thiết nhưng cũng chỉ khôi phục vị thế quốc gia trên trường quốc tế, xây dựng cho nước Nga một cơ chế đối thoại mạnh. Nước Nga vẫn chưa thiết lập được bàn cờ mới cho sự phát triển của mình.

https://thuviensach.vn

4.3. Trung Quốc

Phải nói rằng, khôi phục lại tinh thần Đại Hán là một trong những mục tiêu chính trị quan trọng của Trung Quốc. Và Trung Quốc hiểu rất rõ tư tưởng là công cụ để thực hiện tham vọng ấy. Người Trung Quốc khôn ngoan trong lĩnh vực chính trị. Tính thực dụng của xã hội Trung Quốc đ~ tạo ra tính thực dụng cho nền chính trị của Trung Quốc v{ Ban l~nh đạo Trung Quốc.

Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XVI là một mốc rất quan trọng trong lịch sử

đất nước n{y vì đ~ giải quyết được hai vấn đề quan trọng: Thứ nhất, tiếp tục duy trì vai trò của đảng cầm quyền.

Người Trung Quốc sẵn s{ng thay đổi rất nhiều thứ để duy trì vai trò cầm quyền của Đảng Cộng sản, duy trì tiến trình cải c|ch, v{ đặc biệt là duy trì tiến trình khôi phục lại danh dự

của nước Trung Quốc. Người Trung Quốc sắp đặt trật tự của các thành tố tư tưởng trong cương lĩnh chính trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc rất khoa học: Chủ nghĩa Marx, tư tưởng Mao Trạch Đông, lý luận Đặng Tiểu Bình, lý thuyết “Ba đại diện” của Giang Trạch D}n. Điều đó có nghĩa l{ người Trung Quốc đ~ sắp đặt các thành tố tham gia v{o cương lĩnh chính trị

theo chiều dọc của lịch sử. Trung Quốc đ~ đưa c|c yếu tố tư tưởng không còn có giá trị

đương đại trở thành những yếu tố có giá trị lịch sử và tạo ra một hệ thống tư tưởng theo trục thời gian. Đó l{ th{nh công lớn nhất của Đại hội Đảng Cộng sản TQ lần thứ XVI.

Thứ hai, mở rộng lực lượng.

Kết nạp thương nh}n v{o Đảng không phải là kết nạp một đảng viên mà kết nạp một lực lượng. Việc thay đổi lực lượng chính trị của Đảng Cộng sản TQ là một thay đổi mang tính bản chất, do đó, không thể giải thích về lượng được. Phải nói rằng, đó l{ một trong những thay đổi mang tính cách mạng trong cấu trúc chính trị của Đảng Cộng sản. Bằng c|ch như

vậy, Đảng Cộng sản Trung Quốc dã hạ cánh một cách an toàn tối đa, về mặt chính trị, vào chủ nghĩa d}n tộc Trung Quốc, về mặt xã hội, vào nhân dân Trung Quốc. Điều đó có nghĩa l{

Đảng Cộng sản Trung Quốc không chỉ l{ đại diện cho một nhóm mà cho toàn bộ lực lượng, cấu tạo nên xã hội Trung Quốc. Những nhà chính trị Trung Quốc hiện đại, từ Mao Trạch Đông cho đến Giang Trạch Dân, và có lẽ cả thế hệ Hồ Cẩm Đ{o, đ~ chuyển rất quyết liệt từ

chủ nghĩa quốc tế cộng sản, Chủ nghĩa cộng sản sang Chủ nghĩa d}n tộc Trung Quốc. Và họ

biết chắc chắn là chỉ có bằng con đường thức tỉnh các giá trị dân tộc Trung Quốc, họ mới có hy vọng khôi phục lại những giá trị toàn cầu của dân tộc mình.

Về mặt đối ngoại, Trung Quốc luôn sử dụng chính sách linh hoạt và mềm dẻo với phần còn lại của thế giới. Đó l{ một chính sách rất rõ ràng và nhất quán của Trung Quốc trong nhiều năm nay.

Thứ nhất, Trung Quốc luôn sử dụng chính s|ch đối ngoại làm công cụ cơ bản để giải quyết vấn đề đối nội. Thứ hai, Trung Quốc luôn thực hiện chính s|ch “toạ sơn quan hổ đấu hay “ngư ông đắc lợi”. Thứ ba, Trung Quốc cực kỳ thận trọng trong việc xử lý quan hệ với c|c nước lớn. Trung Quốc quan hệ với Hoa Kỳ để kìm h~m cường quốc kinh tế Nhật Bản trở

th{nh cường quốc chính trị. Giang Trạch Dân chấp nhận việc đưa Ấn Độ trở th{nh đồng minh trong tam giác Trung – Nga – Ấn để kìm hãm khả năng trở th{nh cường quốc khu vực của Ấn Độ.

https://thuviensach.vn

Bằng những phương ph|p s|ng suốt như vậy, Trung Quốc đ~ trở thành trung tâm của thế

giới thứ ba, trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, và chắc chắn là trung tâm của c|c nước đang phát triển, trong thời kỳ toàn cầu hóa.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Trong quá khứ, Hoa Kỳ, Liên Xô và Trung Quốc, với những cấp độ kh|c nhau đ~ th}u tóm quyền l~nh đạo thế giới trong sự tương t|c mang tính đối đầu, trong sự co cụm của ý thức hệ hay sự biệt lập về trình độ phát triển. Về mặt bản chất, đó chính l{ cơ chế l~nh đạo toàn cầu trong trật tự thế giới cũ. Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, cả ba quốc gia, trong đó nước Nga với vai trò người thừa kế Liên Xô, không còn có thể tiếp tục đảm nhận vai trò l~nh đạo theo kiểu cũ, bởi thế giới đ~ chuyển sang một trạng thái chính trị mới.

Thời đại ngày nay, dân chủ trong sinh hoạt chính trị toàn cầu bao gồm cả khía canh dân chủ trong l~nh đạo là một xu thế không thể đảo ngược Chúng ta đ~ ra khỏi một thế giới của nhưng cuộc đấu tranh một mất một còn mà trên thực tế đ~ huỷ diệt rất nhiều thành quả của nhân loại Ngày nay, chúng ta dù muốn hay không cũng phải cùng nhau chung sống cùng nhau tồn tại v{ cùng ph|t lên Điều đó có nghĩa l{ nh{ loại đ~ bắt đầu một kỷ nguyên mới –

kỷ nguyên đối thoại và hợp tác. Kỷ nguyên n{y đòi hỏi việc xác lập một cơ chế l~nh đạo toàn cầu hoàn toàn khác.

https://thuviensach.vn

HAI CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI

Quan điểm đối ngoại truyền thống

Kể từ khi xuất hiện nh{ nước, giao lưu kinh tế, văn hóa, tư tưởng, giữa các quốc gia ngày càng mở rộng, đồng thời với mặt tích cực của quá trình phát triển trên, những mâu thuẫn, xung đột giữa các quốc gia cũng ng{y c{ng trở nên căng thẳng và gay gắt hơn. Điều này giải thích tại sao trong lịch sử phát triển của mình các quốc gia luôn nhận thức ngoại giao là một hoạt động vô cùng quan trọng để các quốc gia đối thoại với nhau, bảo vệ hoặc chia sẻ các quyền lợi của mỗi nước hoặc nhóm nước tuỳ theo tình hình cụ thể của lịch sử.

Trên thực tế, trong suốt tiến trình lịch sử cho đến hiện tại, khi nhân loại bước vào thiên niên kỷ mới, thế giới luôn bị chia rẽ bởi rất nhiều yếu tố kh|c nhau, trong đó dai dẳng nhất là những lý do về dân tộc, tôn giáo và ý thức hệ. Tuy nhiên, trong thế kỷ XX, những chia rẽ

về ý thức hệ và dân tộc đ~ bao trùm lên mọi khía cạnh của sinh hoạt quốc tế và ảnh hưởng đậm nét đến chính sách ngoại giao của các dân tộc.

https://thuviensach.vn

Ngoại giao thế kỷ

Thế kỷ XX đ~ chứng kiến phong trào giải phóng dân tộc trên quy mô toàn thế giới. Hệ

thống thuộc địa và chủ nghĩa thực dân bị xoá bỏ nhưng đồng thời người ta cũng chứng kiến sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa v{ sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh đ~ được hình thành từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, phần lớn các nh{ nước không thực sự có quyền tự quyết trong lĩnh vực đối ngoại. Trong thời kỳ này sự

phân chia về ý thức hệ chiếm ưu thế, trong đó nhiều nh{ nước không có năng lực chính trị

độc lập v{ đầy đủ. Tuy nhiên, vấn đề dân tộc hoàn toàn không bị lãng quên m{ khi có điều kiện, và nhất là khi Chiến tranh Lạnh kết thúc nó lại bùng phát trở lại không kém phần dữ

dội.

Trong bối cảnh đó, ngoại giao cũng mang nặng những định kiến dân tộc và ý thức hệ.

Nhiệm vụ quan trọng nhất của ngoại giao là cố gắng giành lấy những lợi ích cho quốc gia hay nhóm các quốc gia. Các hoạt động ngoại giao về cơ bản thường đi thẹo những hành lang vạch sẵn. Các cuộc đối thoại giữa các quốc gia có xung đột về quyền lợi thường như những cuộc nói chuyện giữa những người điếc. Mỗi quốc gia cố gắng đòi hỏi quyền lợi nhiều nhất v{ thường không hiểu hoặc không muốn hiểu đối tác của họ muốn gì. Cuộc đụng đầu lịch sử

giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là một minh chứng cho nhận định trên. Nếu xét trên quan điểm đối tác thì hai bên hầu như không hiểu nhau. Năm 1945, bất chấp những cố gắng liên minh của Việt Minh, người Mỹ phớt lờ nguyện vọng tự do độc lập dân tộc của Việt Nam. Về phía chúng ta cũng hầu như không hiểu và nhận thức được tầm quan trọng, vai trò của Hoa Kỳ

trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Chúng ta ho{n to{n chưa thấy được Hoa Kỳ như một thị trường lớn nhất thế giới mà mọi quốc gia không thể không xâm nhập nếu muốn th{nh công trên con đường phát triển. Nghĩa l{ cả Việt Nam và Hoa Kỳ cũng như

nhiều nước khác bị những định kiến về dân tộc và ý thức hệ chi phối. Nguyên nhân trực tiếp của tình trạng trên l{ tính độc tuyến của hoạt động đối ngoại thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nhưng nguyên nh}n s}u xa hơn l{ thế giới chưa x}y dựng được những tiêu chuẩn chính trị

lành mạnh để các dân tộc cùng chung sống và phát triển, chưa có nền văn hóa chung để có thể hiểu và chia sẻ quyền lợi cũng như những nghĩa vụ cùng nhau. Các quốc gia mạnh luôn theo xu hướng |p đặt còn các quốc gia yếu hơn thường rơi v{o trạng thái cực đoan của những định kiến. Tuy nhiên lịch sử là quá khứ, các dân tộc hoàn toàn và có thể h{nh động theo những cách khác tốt đẹp hơn so với những gì đ~ xảy ra trong quá khứ, để cùng nhau kiến tạo tương lai.

https://thuviensach.vn

Trật tự thế giới mới và những thay đổi trong quan hệ quốc tế

Những thay đổi của thế giới trong hai thập kỷ cuối của thế kỷ XX đ~ tạo nên một trật tự

thế giới mới, các quốc gia thoát khỏi những ràng buộc chặt chẽ v{o c|c siêu cường. Họ có thể tự do hơn để nói tiếng nói thật của mình. Nhân loại bước vào thời kỳ phát triển nhanh chưa từng thấy, nhưng tình hình không phải là hoàn toàn thuận lợi, thế giới ngày nay vẫn đầy biến động và bất trắc. Các quốc gia bước vào thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh trong đó xuất hiện những tr{o lưu v{ xu thế mới: Quá trình toàn cầu hóa gia tăng mạnh mẽ và sự lên ngôi của các lực lượng đa quốc gia trên vũ đ{i quốc tế.

Nền chính trị thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh Sau Chiến tranh Lạnh, các quốc gia bỗng nhiên tự mình phải gánh vác những nhiệm vụ chính trị của mình. Nền chính trị thời hậu Chiến tranh Lạnh giải thoát cho nhiều quốc gia khỏi “quỹ đạo” l{m vệ tinh cho các siêu cường, nhưng nó lại l{ cơ hội mới để những mâu thuẫn th}m căn cố đế giữa các dân tộc có dịp nổi lên, dẫn đến sự chia cắt thế giới thành những mảnh vụn mang màu sắc dân tộc, tôn giáo, ý thức hệ hoặc thậm chí l{ trình độ phát triển. Thế giới ngày nay mang lại cho các dân tộc nhiều cơ hội mới để phát triển nhưng nó cũng dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết. Thực tế

cuộc sống đòi hỏi ngoại giao trong thời kỳ hiện nay phải thay đổi về chất để đ|p ứng với yêu cầu của thời đại.

Xu thế toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại. Ng{y nay tr{o lưu to{n cầu hóa và tự do hóa thương mại ngày càng diễn ra sâu rộng và quyết liệt trong quá trình phát triển kinh tế

xã hội của nhân loại. Cho dù nơi n{y hay nơi kia người ta lên tiếng phản đối hoặc công kích, nhưng mọi người buộc phải thừa nhận rằng toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại là xu thế

không thể cưỡng lại đối với mọi quốc gia. Toàn cầu hóa về bản chất là các nền kinh tế quốc gia không những ràng buộc lẫn nhau ngày một chặt chẽ hơn, m{ còn th}m nhập lẫn nhau, do đó mỗi quốc gia có cơ hội nhiều hơn để tiếp nhận những thành quả của sự phát triển nhưng cũng dễ bị tổn thương hơn do c|c yếu tố bên ngoài.

Dưới t|c động của toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại, Tr|i Đất dường như đang nhỏ

lại. Dòng chảy của hàng hóa, tiền vốn, kỹ thuật, nh}n công v{ kèm theo đấy là cả quyền lực từ nước này xâm nhập sang nước khác dễ d{ng hơn v{ mức độ ng{y c{ng cao hơn. Từ nay, không một quốc gia nào có thể độc lập giải quyết mọi vấn đề của mình (như ph|t triển kinh tế, khoa học công nghệ, bảo vệ môi sinh…) v{ cũng không có sai lầm trên quy mô quốc gia nào không ảnh hưởng đến đời sống chung của toàn nhân loại.

https://thuviensach.vn

Sự lớn mạnh của các lực lƣợng đa quốc gia Trước hết cần hiểu khái niệm lực lượng đa quốc gia bao gồm c|c công ty đa quốc gia và c|c định chế quốc tế. C|c công ty đa quốc gia đại diện cho sức mạnh khổng lồ của kinh tế tư

nhân trong thời đại mới, còn c|c định chế quốc tế đại diện cho sức mạnh của c|c “siêu nh{

nước”. So với mỗi quốc gia đơn lẻ, lực lượng đa quốc gia hiện có sức mạnh to lớn hơn nhiều trên vũ đ{i kinh tế, chính trị toàn cầu và chắc chắn rằng họ tiếp tục còn có vai trò to lớn hơn nữa trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia cũng như của kinh tế toàn cầu trong thế kỷ

tới. Hai nguồn quyền lực đứng trên quyền lực này buộc các quốc gia phải thay đổi v{ điều chỉnh các chính sách của mình, trong đó đặc biệt l{ chính s|ch đối ngoại, để phù hợp với hoàn cảnh mới.

Nếu nhìn thuần túy dưới góc độ kinh tế thì c|c công ty đa quốc gia l{ bước phát triển mới về chất của nền kinh tế thế giới.

Về thực chất, đó l{ những siêu công ty xét về vốn, công nghệ, chất x|m v{ trình độ quản lý. Hoạt động của c|c công ty đa quốc gia vượt ra ngo{i c|c đường biên giới và trở thành những thế lực khổng lồ thậm chí vượt ra ngoài tầm kiểm soát của các chính phủ. Đến cuối thế kỷ XX, sức mạnh kinh tế của nhiều công ty đa quốc gia còn vượt cả những quốc gia được xếp hạng trung bình của thế giới. Nghĩa l{ về mặt n{o đấy c|c công ty đa quốc gia đ~ trở

thành những quốc gia không có đường biên và nhiều nh{ l~nh đạo công ty da quốc gia đ~

trở thành những chính khách thực sự. C|c công ty đa quốc gia phân phối vốn đầu tư v{ sự

chú ý của họ vào quốc gia nào, phụ thuộc trước hết vào chính sách của chính phủ nước ấy, vào tình trạng giá cả lao động, hàng hóa ở những khu vực đó. Rõ r{ng l{ họ tự quyết định việc phân bố sự chú ý chính trị và kinh tế của mình không phụ thuộc vào ý chí của các chính phủ.

C|c định chế quốc tế bao gồm Liên hiệp quốc (UN), Tổ chức thương mại thế giới (WTO), Ngân hàng thế giới (WB), Quỹ tiền tệ Thế giới (IMF) và các tổ chức kinh tế, hợp tác khu vực kiểu như EU, ASEAN, NAFTA… Thực tế hiển nhiên l{ để phát triển, mọi quốc gia, kể cả

những nền kinh tế lớn nhất như Hoa Kỳ không thể không hợp tác mà thậm chí còn phải điều chỉnh chính sách của mình cho phù hợp với các quan hệ với c|c định chế quốc tế. Có thể nói, các lực lượng đa quốc gia đóng vai trò quyết định, l{ động lực cơ bản trong quá trình toàn cầu hóa. Trên thực tế đ}u đó hiện vẫn nổi lên những tiếng nói phản đối quyền lực của các lực lượng đa quốc gia, nhưng chúng ta phải có cái nhìn thiết thực hơn. Ta có thể thấy tình hình tương tự như việc sử dụng Intemet. Ngày nay, không còn quốc gia nào vì lý do Intemet có chứa cả sự độc hại mà tự tước đi của mình quyền lợi khai thác và sử dụng nguồn lợi không gì so s|nh được n{y để phát triển kinh tế. Các lực lượng đa quốc gia đang trở thành lực lượng chính trong phân phối các nguồn lực, chuyển giao công nghệ, khoa học, lưu chuyển hàng hóa, thậm chí đóng vai trò chủ đạo trong việc điều hành guồng máy kinh tế

toàn cầu. Vai trò của họ ng{y c{ng tăng trong mọi tiến trình quốc tế và khu vực. Vì vậy, các quốc gia muốn phát triển, muốn được hưởng những thành quả phát triển của nhân loại cần và phải khai thác tối đa hiệu quả của sự hợp tác với các lực lượng đa quốc gia.

https://thuviensach.vn

Về vấn đề hai chính sách đối ngoại

Những thay đổi cơ bản nói trên ảnh hưởng rất lớn đến nhiệm vụ ngoại giao của các quốc gia và phá vỡ hình thức quan hệ quốc tế truyền thống.

Có tài liệu thống kê đ~ đưa ra tỉ lệ tài sản mà các chính phủ không quản lý nổi, tức là nằm trong c|c công ty đa quốc gia, chiếm khoảng 48% tài sản của nhân loại. Có thể khẳng định rằng, một quốc gia có nhận được sự hỗ trợ của các lực lượng da quốc gia hay không còn tuỳ

thuộc v{o th|i độ và những nhận thức của quốc gia đó về các lực lượng đa quốc gia. Các công ty đa quốc gia đương nhiên bao giờ cũng có mặt ở chỗ mà chính phủ tỏ ra tự do và tôn trọng thương nh}n nhất, thuế suất thấp nhất. Họ đến đó để tìm kiếm lợi nhuận lớn hơn nhưng đồng thời góp phần tạo thêm việc làm, xây dựng cơ sở hạ tầng tốt cho quốc gia nơi họ có mặt. C|c công ty đa quốc gia là một lực lượng vô định hình, họ có mặt ở chỗ nào có lợi.

Do đó, một chính phủ thông minh cần có c|c chính s|ch để lôi kéo họ, biến họ không chỉ

th{nh đồng minh kinh tế, đồng minh phát triển, mà thậm chí có thể trở th{nh đồng minh chính trị. Người ta đ~ bắt đầu đặt c|c công ty đa quốc gia bên cạnh các quốc gia, đặt các nhà tài phiệt như Bill Gates bên cạnh những người đứng đầu nh{ nước. Đối với các định chế

quốc tế cũng có tình trạng tương tự. Thời đại ngày nay mỗi quốc gia chỉ có thể phát triển tốt nếu họ xây dựng một nền kinh tế Thị trường Mở. Chính s|ch đối ngoại thể hiện sự tham gia hoặc hợp tác tích cực với c|c định chế quốc tế không chỉ l{ thước đo của quá trình hội nhập mà thực chất l{ điều kiện tiên quyết cho phát triển. Lợi dụng được tối đa sức mạnh khổng lồ

của c|c công ty đa quốc gia để phát triển kinh tế đất nước không những là yêu cầu cấp bách của thực tế mà còn thể hiện sự thông minh, sáng suất của mỗi chính phủ.

Có thể kết luận rằng, ngày nay một chính phủ cần có hai chính s|ch đối ngoại: Chính sách thứ nhất để giao dịch, đối phó và chung sống với các quốc gia, tức là ngoại giao giữa quốc gia và quốc gia, giữa quốc gia v{ c|c định chế quốc tế, chính sách thứ hai hướng tới các công ty đa quốc gia.

Căn cứ vào những phân tích xu thế phát triển của thế giới, quan điểm mới về đối ngoại có thể tóm tắt bằng những điểm chính sau đ}y:

1. Đối với các quốc gia, nhất là các quốc gia nhỏ như Việt Nam, chính s|ch đối ngoại phải phù hợp với vị thế của mình. Chính sách này phải dựa trên một nguyên tắc ổn định nhưng cần phải có cơ cấu cho phép ứng phó linh hoạt với tình hình thế

giới luôn luôn biến động nhanh chóng. Nguyên tắc này không biến quốc gia mình thành một nước cơ hội, nhưng đồng thời phải cho phép quốc gia tận dụng mọi cơ hội thuận lợi để phát triển.

2. Nguyên tắc ngoại giao được thể hiện v{ đảm bảo trước hết bởi việc xử lý quan hệ với c|c cường quốc. Chính sách làm bạn với tất cả c|c nước không thể thay thế tầm quan trọng sống còn của chính sách ngoại giao với Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nga, Nhật v{ EU. Chính s|ch đúng đắn sẽ giúp chúng ta tiếp cận những cơ hội và tranh thủ được những yếu tố tích cực từ các lực lượng quốc tế và quốc gia có thể

t|c động tích cực đến sự phát triển của mình.

3. Đối ngoại với các tổ chức quốc tế và tập đo{n đa quốc gia đ~ v{ ng{y c{ng có tầm quan trọng hơn. Nếu trong quá khứ, mỗi nh{ nước chỉ có một chính s|ch đối ngoại, thực chất là hoạt động của nh{ nước nhằm đối thoại với các nhà nước https://thuviensach.vn

khác cùng phe hoặc khác phe với mình, thì ngày nay mỗi quốc gia cần có hai chính s|ch đối ngoại: Một với quốc gia và một với c|c công ty đa quốc gia.

4. Toàn cầu hóa là quá trình không thể đảo ngược, do đó, c|c biện ph|p đối nội cần được quan niệm như l{ quá trình chuẩn bị cho công cuộc hội nhập. Mặt khác việc thu hút nguồn vốn đầu tư nước ngoài có tầm quan trọng vô cùng to lớn đối với sự nghiệp phát triển đất nước.

5. Ngoại giao khu vực cần dựa trên cơ sở những ph}n tích đầy đủ, khách quan và có tính dự báo, trong đó phải lưu ý rằng c|c nước láng giềng vừa l{ đối tác vừa là những đối thủ cạnh tranh trước mắt và lâu dài.

6. Cùng với các nhiệm vụ đối ngoại, cơ cấu v{ cơ chế hoạt động của chính phủ cũng c|n được thay đổi dựa theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Trong những điểm này chính sách ngoại giao với c|c công ty đa quốc gia là hết sức một vẻ. Nó sẽ giúp chúng ta đạt được hai mục đích chính.

1. Tận dụng vốn, công nghệ, trình độ quản lý và thị trường để phát triển kinh tế, 2. hỗ trợ giải quyết vấn đề chính trị. Qua đó, chúng ta có thể phát triển hoặc mở

rộng quan hệ với những quốc gia hay những lực lượng mà trong những điều kiện cụ thể không thể giải quyết trực tiếp giữa các quốc gia.

https://thuviensach.vn

Xây dựng một nền văn hóa ngoại giao

Trước khi Chiến tranh Lạnh kết thúc có thể coi ngoại giao giữa các quốc gia như diễn ra trong thế giới của những người điếc. Các cộng đồng đều đưa ra yêu s|ch của mình nhưng không hiểu hoặc không muốn hiểu đối t|c, hay nói đúng hơn không muốn thừa nhận đối tác. Thực tế ng{y nay đ~ đổi khác. Chúng ta cần và buộc phải hiểu c|c đối tác, nắm được những yêu cầu của họ. Ngày nay các mâu thuẫn v{ xung đột quốc tế cần phải giải quyết theo tư duy ngoại giao mới. Đó l{ một nền văn hóa ngoại giao giúp cộng đồng các quốc gia hiểu biết, thông cảm và chia sẻ quyền lợi cùng nhau. Đó l{ sự hợp tác và cạnh tranh đê mang lại thắng lợi cho c|c bên đối tác.

Những thay đổi sâu sắc của thế giới trong vài thập kỷ gần đ}y đặc biệt là xu thế toàn cầu hóa và sự gia tăng ảnh hưởng của các quyền lực đa quốc gia đòi hỏi chúng ta phải có tư duy đối ngoại mới.

Chính s|ch đối ngoại giữa các quốc gia cần phải tính đến đặc điểm đa cực và ràng buộc lẫn nhau của thế giới hiện đại dưới t|c động của toàn cầu hóa. Mặt khác, bằng các chính s|ch đối ngoại khôn khéo trong quan hệ với c|c công ty đa quốc gia, một chính phủ có thể

biến họ th{nh đồng minh của mình không chỉ về kinh tế mà cả về chính trị, phục vụ tốt cho nhu cầu phát triển đất nước, đồng thời hạn chế sự thao túng của họ. Trong bối cảnh cạnh tranh và hợp tác vô cùng phức tạp hiện nay, chính phủ nào, quốc gia nào tranh thủ được các lực lượng đa quốc gia sẽ có sức cạnh tranh lớn để thực hiện thành công chính sách phát triển kinh tế của mình.

https://thuviensach.vn

TOÀN CẦU HÓA VỀ VĂN HÓA

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam người ta nói nhiều đến toàn cầu hóa nhưng chủ yếu là nói về khía cạnh kinh tế. Nói như thế là phiến diện, mặc dù nó có lý do lịch sử. Trong thế kỷ

vừa rồi, sau khi một loạt quốc gia được giải phóng khỏi ách thuộc địa, nhiệm vụ quan trọng nhất đặt ra đối họ là phát triển kinh tế, nâng cao mức sống cho người d}n. Dĩ nhiên, khi thế

giới chuyển từ “quốc tế hóa” sang “to{n cầu hóa”, thuật ngữ “to{n cầu hóa kinh tế được nhắc đến như l{ một xu thế tất yếu v{ tr{o lưu n{y đ~ v{ vẫn đang trở th{nh đề tài sôi nổi và nóng bỏng trên toàn thế giới. Tuy nhiên, c{ng ng{y con người càng nhận ra một tr{o lưu toàn cầu hóa khác, thậm chí còn quyết liệt hơn, s}u sắc hơn, đó l{ to{n cầu hóa về văn hóa.

Cũng giống như to{n cầu hóa nói chung, toàn cầu hóa về văn hóa có từ rất lâu và là kết quả của sự tương t|c giữa các cộng đồng. Nó diễn ra song song với toàn cầu hóa về kinh tế.

Chúng ta đều biết rằng nhu cầu trao đổi và buôn bán là nhu cầu tự nhiên của cuộc sống.

Toàn cầu hóa về kinh tế là quá trình bắt đầu từ xu thế tự nhiên như vậy của đời sống kinh tế. Người ta mang hàng hóa từ l{ng n{y b|n sang l{ng kh|c để trao đổi buôn bán và chính trong quá trình ấy người ta đ~ thực hiện cái gọi l{ phi địa phương hóa qu| trình kinh tế, tức l{ người ta đang thực hiện giai đoạn làm tiền đề cho toàn cầu hóa về kinh tế. Trong các quá trình trao đổi h{ng hóa như vậy, người ta thấy rằng hàng hóa của làng này bán cho làng khác phải thỏa mãn những nhu cầu hay những đòi hỏi về chất lượng văn hóa của làng khác.

Suy rộng ra, hàng hóa của nước n{y b|n sang nước khác phải chứa đựng những đòi hỏi về

chất lượng văn hóa của nước khác. Lon Coca- Cola bán ở Việt Nam vào dịp tết có in hình một c{nh đ{o hay một con rồng chính là một trong những dấu hiệu của sự chấp nhận những đòi hỏi văn hóa của người tiêu dùng Việt Nam về h{ng hóa. Như vậy, quá trình toàn cầu hóa về văn hóa l{ một quá trình tất yếu. Giao lưu kinh tế là tiền đề của giao lưu văn hóa, còn giao lưu văn hóa thúc đẩy nhận thức cả về sự khác biệt lẫn sự tương đồng về văn hóa. Ng{y nay, khi người ta ý thức được rằng văn hóa vừa là mục tiêu vừa l{ động lực của sự phát triển, chúng ta có thể khẳng định rằng toàn cầu hóa về văn hóa l{ qu| trình tất yếu, diễn ra song song với toàn cầu hóa về kinh tế ở giai đoạn đầu v{ vượt trước nó ở giai đoạn phát triển sau này.

https://thuviensach.vn

1. Toàn cầu hóa về văn hóa trong bối cảnh hiện nay 1.1. Toàn cầu hóa về văn hóa xƣa và nay

Phải khẳng định rằng toàn cầu hóa nói chung và toàn cầu hóa về văn hóa nói riêng trong bối cảnh hiện nay đ~ kh|c xa so với trước kia cả về nội dung, ý nghĩa, quy mô v{ tốc độ. Thật ra, nói một cách chính xác, toàn cầu hóa trước kia chỉ là khu vực hóa. Sự giao lưu có tính chất khu vực được quy định bởi sự hạn chế của c|c phương tiện, của giao thông lúc bấy giờ

v{ do đó, phạm vi ảnh hưởng của giao lưu văn hóa không có tính chất toàn cầu thực sự. Chỉ

đến ngày nay nhờ sự phát triển vượt bậc của khoa học – công nghệ, c|c phương tiện giao thông và thông tin hiện đại mới cho phép con người vượt qua các giới hạn không gian và thời gian, tạo điều kiện cho giao lưu văn hóa ph|t triển trên phạm vi toàn thế giới. Loài người h{ng ng{y được tiếp cận nhiều nguồn thông tin v{ do đó, có thêm nhiều dịp trao đổi tiếp xúc với nhau, đẩy mạnh sự giao lưu về mọi mặt từ kinh tế mậu dịch, đầu tư, du lịch đến văn hóa nghệ thuật. Làn sóng di dân từ nước n{y sang nước kh|c cũng góp phần mở rộng hơn nữa sự giao lưu trực tiếp và mạnh mẽ về cả đời sống vật chất và tinh thần của nhiều dân tộc. Cũng nhờ những thành tựu của khoa học – công nghệ, thế giới hình thành các lực lượng đủ mạnh có quy mô toàn cầu. Đó l{ c|c công ty đa quốc gia, xuyên quốc gia, các thể

chế quốc tế v{ đi cùng với nó là các lực lượng phá hoại như khủng bố hay tôn giáo cực đoan…

C|c công ty đa quốc gia, xuyên quốc gia ngày nay thậm chí còn có sức mạnh hơn cả những quốc gia trung bình, có khả năng ảnh hưởng to lớn đến nền kinh tế thế giới. Đồng thời, các lực lượng phá hoại xuất hiện và hoạt động trên quy mô toàn cầu, kết quả của những xung đột giữa các dân tộc, các sắc tộc, các tôn giáo, mà nguyên nhân sâu xa là sự xung đột về kinh tế, chính trị được che đậy dưới hình thức của sự xung đột về tôn gi|o, cũng phải được nhìn nhận như một mặt khác của toàn cầu hóa về văn hóa. Đ}y l{ vấn đề sâu sắc nhất, bức thiết nhất trong xu thế lớn toàn cầu hóa mà chúng ta không thể chỉ xem xét thông qua các lực lượng thị trường.

Nhiều người lo ngại rằng trong thời đại hiện nay, khi toàn cầu hóa về kinh tế đang được tiến hành ngày càng rõ nét, các nền văn hóa do có năng lực kh|c nhau nên c|c nước giàu, bằng tiềm lực kinh tế, bằng cơn lũ h{ng hóa của mình, có thể sẽ quy định các tiêu chuẩn văn hóa của h{ng hóa, |p đặt cho các dân tộc yếu hơn c|c tiêu chuẩn văn hóa của nó. Theo chúng tôi, mối lo ngại n{y không có cơ sở. Không một nền văn hóa n{o có thể lấn át nền văn hóa nào. Bởi vì con người tiếp nhận các ảnh hưởng của văn hóa một cách tự nhiên, một cách từ từ và nó có quá trình chọn lọc. Hơn nữa, bản lĩnh văn hóa của mỗi quốc gia là kết quả của sự hình thành tự nhiên có chọn lọc qua một quá trình lịch sử đủ d{i. Do đó, về bản chất, toàn cầu hóa về văn hóa chỉ góp phần thúc đẩy sự hợp tác và chọn lọc giữa các nền văn hóa chứ không thể gây áp lực hay lấn át bản lĩnh văn hóa của bất cứ nền văn hóa n{o.

https://thuviensach.vn

1.2. Toàn cầu hóa về văn hóa và tính độc lập văn hóa của mỗi quốc gia Nói đến tính độc lập văn hóa của mỗi quốc gia là muốn nhấn mạnh đến khía cạnh chính trị hay sự trọn vẹn về mặt cấu trúc văn hóa của mỗi quốc gia. Quan niệm này hiện nay đ~

trở nên lỗi thời do sự mờ dần của khái niệm biên giới quốc gia và sự hình thành hệ giá trị

phổ quát của toàn nhân loại. Giao lưu văn hóa vốn từ xa xưa đ~ l{ một quy luật phát triển của mọi dân tộc, trong mấy thập kỷ gần đ}y c{ng diễn ra trên một quy mô chưa từng có.

Trong bối cảnh hiện nay, dân tộc n{o đứng ngoài cuộc giao lưu văn hóa v{ không chủ động trong giao lưu văn hóa thì sẽ khó tránh khỏi suy thoái. Tuy nhiên, nhiều người cùng chia xẻ

quan điểm cho rằng giao lưu văn hóa không chỉ tạo điều kiện cho sự hiểu biết và học hỏi lẫn nhau mà còn góp phần làm mất đi những khác biệt về văn hóa v{ tạo ra những tiêu chuẩn văn hóa chung để nhân loại cùng chung sống hòa bình. Chính sự khác biệt về văn hóa đ~

hạn chế rất nhiều khả năng hợp tác giữa các dân tộc, do đó, giao lưu văn hóa – một hoạt động tự nhiên của cuộc sống – sẽ đ{o thải những gì cản trở sự giao lưu v{ gắn bó giữa các quốc gia về mặt văn hóa. Nhưng giao lưu văn hóa không đồng nghĩa với việc xói mòn tính độc lập văn hóa của mỗi quốc gia. Thế giới luôn luôn tồn tại nhờ sự đa dạng bản sắc của các cộng đồng bên cạnh những giá trị phổ biến. Chừng nào các quốc gia còn tồn tại thì sự độc lập về văn hóa của mỗi quốc gia cũng sẽ vẫn tồn tại. Tính độc lập văn hóa của mỗi dân tộc không chỉ được duy trì bởi ý muốn chính trị của c|c nh{ l~nh đạo mà còn bởi tính địa phương của nó.

Tuy nhiên, trong mối quan hệ với tính độc lập văn hóa, giao lưu văn hóa đòi hỏi mỗi quốc gia, mỗi dân tộc phải có bản lĩnh, phải biết chủ động tiếp thu những giá trị văn hóa mới, đồng thời loại bỏ những giá trị văn hóa không còn phù hợp, trên cơ sở đó lựa chọn các loại hình văn hóa cho phù hợp. Sự hấp thụ, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các dân tộc, các khu vực, các nền văn hóa đ~ khiến cho những tinh hoa văn hóa từ các miền khác nhau trên hành tinh được kết tụ lại thành những yếu tố cấu thành nền văn hóa chung của nhân loại. Điều này có nghĩa l{ nền văn hóa chung sẽ tiếp nhận những nhân tố tết đẹp của mọi nền văn hóa, phản ánh những thành tựu m{ lo{i người đ~ đạt được từ c|c lĩnh vực khác nhau. Nền văn hóa chung ấy chỉ có thể phát triển trên cơ sở của sự phát triển ngày một tốt đẹp và phong phú của mỗi nền văn hóa d}n tộc.

https://thuviensach.vn

1.3. Toàn cầu hóa về văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc Nếu độc lập văn hóa nhấn mạnh đến khía cạnh chính trị của văn hóa thì bản sắc văn hóa nhấn mạnh đến khía cạnh truyền thống của nó. Bản sắc văn hóa l{ những đặc điểm để phân biệt dân tộc này với dân tộc kh|c v{ nó được hình thành tự nhiên bởi sự t|c động của nhiều yếu tố kh|c nhau như địa lý, lịch sử và cả những yếu tố ngẫu nhiên. Bản sắc văn hóa d}n tộc đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần cũng như vật chất của con người. Văn hóa hay là bản sắc chính là dấu hiệu để phân biệt người này với người kia, cộng đồng này với cộng đồng kia, quốc gia này với quốc gia kia và là kết quả của cộng đồng đó hay con người đó tương t|c với chính mình v{ tương t|c với các cộng đồng kh|c Văn hóa thể hiện nhân cách xét về mặt cá nhân và bản sắc dân tộc xét về mặt cộng đồng. Chính bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc l{m cho con người khác nhau chứ không l{m cho con người đối lập với nhau vì bản th}n văn hóa được hình thành nên bởi một cộng đồng chứ không phải một c| nh}n. Văn hóa chính l{ thông điệp chung sống vì vậy nó có giá trị chung sống.

Chúng ta không thể phủ nhận sự b{nh trướng của văn hóa phương T}y trên thế giới trong vòng hơn một thế kỷ qua cũng như sự tất yếu của giao lưu giữa văn hóa phương Đông v{ phương T}y. Trong qu| trình to{n cầu hóa về văn hóa như hiện nay, không ít người lo ngại về sự mất mát bản sắc dân tộc. Họ lo sợ sự b{nh trướng và ảnh hưởng của văn hóa phương T}y. Thật ra, đó l{ những mối lo ngại không có cơ sở vì nếu chúng ta cường điệu nhiệm vụ bảo vệ bản sắc dân tộc một cách chủ quan thì sẽ làm cho chúng ta tự trở thành dị

biệt với nhân loại trong khi thế giới đang đi theo xu hướng tất yếu của sự hòa hợp. Sớm hay muộn, các dân tộc cũng hội tụ đến một tiêu chuẩn chung sống giữa con người. Vì thế một bản sắc tết là một bản sắc tự nó phải có khả năng hòa hợp với các bản sắc khác. Trong sự

nghiệp phát triển, một chính phủ khôn ngoan phải biết phát huy những thế mạnh của văn hóa dân tộc đồng thời biết học hỏi những cái hay, cái tết của các dân tộc kh|c để dân tộc mình có thể rương tác với nhiều cộng đồng văn hóa kh|c. Hội nhập vào thế giới, đó chính l{

con đường tiến bộ.

https://thuviensach.vn

2. Toàn cầu hóa về văn hóa và những tác động của nó đến đời sống kinh tế, chính trị

2.1. Về kinh tế

T|c động của toàn cầu hóa về văn hóa đối với các hoạt động kinh tế là rất rõ r{ng. Trước hết, trong thời đại hiện nay, sự phân biệt giữa những giá trị kinh tế và giá trị văn hóa ng{y càng trở nên mập mờ vì những giá trị n{y đan xen với nhau làm cho việc phân biệt chúng trở nên khó khăn. Bất kỳ một sản phẩm n{o đều chứa trong nó những giá trị kinh tế và cả

những giá trị văn hóa. Do đó, chúng ta cần phải ý thức về sự phân biệt mang tính tương đối này. Thứ hai, giao lưu văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa như hiện nay, do ở mức độ cao hơn, s}u sắc hơn đ~ có những t|c động mạnh mẽ đến giao lưu về kinh tế, ảnh hưởng đến tất cả các mặt của kinh tế trong đó 3 khía cạnh sau được coi l{ cơ bản: 1. Toàn cầu hóa ảnh hưởng đến sản xuất bởi lẽ văn hóa tạo nên một phần giá trị

của sản phẩm, trong một số sản phẩm thậm chí là phần lớn nhất; 2. Toàn cầu hóa về văn hóa ảnh hưởng đến tổ chức lao động và chất lượng lao động.

3. Toàn cầu hóa về văn hóa quy định những tiêu chuẩn chung trong sản xuất v{ lưu thông.

Nhận thức được những t|c động của toàn cầu hóa về văn hóa đối với kinh tế đòi hỏi những người có trách nhiệm không được phép bỏ qua những giá trị văn hóa trong qu| trình tổ chức lao động, sản xuất v{ lưu thông h{ng hóa. Từ l}u, c|c công ty đa quốc gia được coi là các tác nhân chính của sự trao đổi và hợp tác kinh tế quốc tế thông qua đầu tư, chuyển giao công nghệ, nghiên cứu khoa học và cả giao lưu văn hóa. Chúng ta phải khẳng định rằng, chính giao lưu văn hóa đ~ thúc đẩy hội nhập kinh tế trên phạm vi toàn thế giới v{ đến lượt hội nhập kinh tế kẻo con người xích lại gần nhau, trên cơ sở tuân theo những tiêu chuẩn chung được quy định làm nền tảng cấu thành nên những giá trị văn hóa chung của toàn nhân loại.

https://thuviensach.vn

2.2. Về chính trị

Ảnh hưởng của toàn cầu hóa về văn hóa đến chính trị cũng rất rõ ràng. Toàn cầu hóa về

văn hóa đang l{m lan truyền trên khắp thế giới những giá trị phổ biến như nh}n quyền, dân chủ, tự do, đồng thời l{m thay đổi tính chất của các quan hệ xã hội. Trong thế giới hiện nay, dân chủ không chỉ mang tính chính trị xã hội m{ còn l{ điều kiện tiên quyết cho phát triển.

Nói cách khác; dân chủ không còn đơn thuần là một quyền chính trị m{ đ~ trở thành quyền phát triển. Khi con người ràng buộc với nhau trên quy mô toàn cầu, việc giải phóng năng lực sáng tạo của mỗi con người l{ điều kiện cốt yếu để một quốc gia có khả năng cạnh tranh.

Khi tất cả các khả năng s|ng tạo của mỗi dân tộc được giải phóng thì mỗi dân tộc càng có tiềm lực lớn hơn. Do đó, phổ biến các giá trị dân chủ là xu thế tất yếu và toàn cầu hóa buộc các dân tộc, các tôn giáo khác nhau phải ngồi lại cùng nhau tìm ra các tiêu chuẩn chung sống của toàn nhân loại.

Trong những thập kỷ gần đ}y, UNESCO v{ c|c tổ chức tiến bộ đ~ cùng đặt lại vấn đề văn hóa v{ giao lưu văn hóa, khẳng định lại vị trí của văn hóa so với kinh tế và chính trị trong sự

phát triển chung của nhân loại và của mỗi dân tộc. Những năm quốc tế khoan dung, về

người già, về trẻ em đều phản ánh nguyện vọng chính đ|ng của nhân loại. Cùng với xu thế

tự do thương mại, xu thế toàn cầu hóa về văn hóa đang góp phần l{m cho c|c nước trên thế

giới xích lại gần nhau do đó, các nhà chính trị phải chấp nhận những nguyên tắc đối thoại chung trên phạm vi toàn cầu. Đó l{ những tiêu chuẩn trong sản xuất về sử dụng lao động trẻ

em, lao động tù nhân hay những tiêu chuẩn về môi trường – là vấn đề hiện nay đ~ trở thành vấn đề đạo đức. Như vậy toàn cầu hóa nói chung và toàn cầu hóa về văn hóa nói riêng buộc các quốc gia phải cùng nhau hợp tác, cùng nhau xây dựng một thế giới chung hòa bình và ổn định, trong đó gi| trị c| nh}n không được phép bỏ qua.

https://thuviensach.vn

2.3. Toàn cầu hóa về văn hóa và những phản ứng cực đoan Giao lưu văn hóa bên cạnh những mặt tích cực vẫn chứa đựng nhiều mâu thuẫn về tư

tưởng, quan điểm, nội dung… Rõ r{ng phản ứng của các quốc gia đối với toàn cầu hóa về

văn hóa l{ không giống nhau. Phải khẳng định rằng người được hưởng lợi nhiều nhất từ

quá trình toàn cầu hóa về văn hóa chính l{ nh}n loại Tuy nhiên vẫn có không ít kẻ bị thua thiệt. Đó l{ những lực lượng kinh tế, tôn giáo khác nhau, với những lý do ích kỷ hay lạc hậu n{o đó, muốn duy trì quyền lực và lợi ích của mình bằng phương thức cai trị cũ. Thế giới ngày nay vẫn phải chứng kiến những xung đột sắc tộc, tôn gi|o như c|c cuộc xung đột kéo dài ở Trung Đông, vùng Vịnh, nhiều nước ch}u |, ch}u Phi, vùng Ban Căng hay ở Đông Timor… Những phản ứng cực đoan như khủng bố, xung đột sắc tộc hay xung đột về tôn giáo như vậy phản ánh tình trạng lạc hậu, bảo thủ về văn hóa của một bộ phận nhân loại và nó t|c động trở lại kinh tế và chính trị. Điều đó thực ra cũng l{ tất yếu. Khi các nền văn hóa x}m nhập lẫn nhau, những giá trị phổ biến xâm nhập vào những giá trị cá biệt, những vùng cá biệt sẽ gây ra những phản ứng trong đó có những phản ứng cực đoan. Do c|c đặc thù chính trị, đặc thù địa lý mà những phản ứng luôn luôn khác nhau và nếu thái quá thì trở thành những phản ứng cực đoan. Nhưng cho dù có những phản ứng cực đoan ấy thì nhân loại vẫn không lùi bước trên xu thế toàn cầu hóa về văn hóa. Những phản ứng cực đoan ấy dần dần sẽ phải mất đi cùng với những lợi ích mà họ nhận, trong quá trình nghiên cứu, trong quá trình hưởng thụ những thành quả văn hóa chung của nhân loại. Hiểu rằng những phản ứng cực đoan l{ tất yếu, nhân loại tiến bộ phải cảnh giác và hợp tác tìm ra các giải pháp cùng chống lại những biểu hiện tiêu cực như vậy. Giải ph|p đó chính l{ n}ng cao d}n trí, x}y dựng xã hội văn minh, nh{ nước pháp quyền, xây dựng cơ chế kiểm soát toàn cầu mang tính dân chủ, bình đẳng, hỗ trợ cùng nhau phát triển kinh tế, giảm mâu thuẫn giữa các dân tộc, các khu vực…

https://thuviensach.vn

3. Kết luận

Cần phải khẳng định rằng, quá trình toàn cầu hóa về mặt văn hóa là một quá trình tự

nhiên, nó không phụ thuộc vào bất cứ ai cũng như không chịu sự kiểm soát của bất cứ lực lượng nào. Toàn cầu hóa về văn hóa sẽ làm lan tỏa toàn cầu những thước đo mới, những tiêu chuẩn mới trong cuộc sống của nhân loại v{ do đó, nó không tương thích với một vài cách quản lý cũ, một vài cách cai trị cũ hoặc c|ch kinh doanh cũ. Chúng ta không thể đứng ngoài xu thế chung n{y, nhưng chúng ta có thể lựa chọn một chính sách khôn ngoan, làm sao để chúng ta ít bị thua thiệt và chúng ta có thể tận dụng tối đa những cơ hội từ quá trình này. Chúng ta cần phải biết chủ động hướng các chính sách của mình sao cho phù hợp với xu thế toàn cầu hóa về văn hóa, v{ biện pháp cấp bách nhất, đồng thời cũng l{ tốt nhất cho tất cả các dân tộc là dân chủ hóa xã hội và cùng nhau xây dựng một hệ tiêu chuẩn văn hóa –

chính trị chung toàn cầu, để vừa cạnh tranh vừa hợp tác hòa bình vì một thế giới ngày càng ổn định hơn trong tương lai.

https://thuviensach.vn

PHÁP LUẬT – TÀI SẢN TINH THẦN CỦA NHÂN DÂN

Từ trước đến nay, tự do luôn được quan niệm như l{ một tài sản tự nhiên hay một quyền tự nhiên của con người và xã hội được cấu thành từ sự góp một phần tự do của con người.

Xuất phát từ đòi hỏi xã hội phải được điều chỉnh bởi những quy tắc nhất định, pháp luật đ~

ra đời. Bản chất của pháp luật là các khế ước xã hội, tức là kết quả của sự thỏa thuận của mọi người. Nếu thỏa m~n điều kiện này, sự tự nguyện nhượng bớt một phần tự do cá nhân sẽ đưa đến sự hình thành của nền dân chủ ở đó, tự do không chỉ đơn thuần là tự do bản năng m{ sẽ có chất lượng cao hơn, tức là tự do mang trong mình sự hài hòa lợi ích giữa các cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng và ở mức độ cao hơn nữa, tự do như l{, ph|t triển. Tuy nhiên, rất nhiều quốc gia không nhận thức được điều này. Kết quả là pháp luật trở thành một thứ dây trói hoặc công cụ cai trị v{ do đó, nó thuộc sở hữu của những kẻ thống trị’ chứ

không còn là tài sản của nhân dân.

Trong bài viết này, pháp luật sẽ được tiếp cận như một đối tượng triết học nhằm chỉ ra ý nghĩa thiêng liêng nhất của pháp luật đối với đời sống con người – đó l{ Ph|p luật như l{ t{i sản tinh thần của nhân dân hay Biện chứng của Tự do.

https://thuviensach.vn

Pháp luật – Hình thức thể hiện tập trung nhất toàn bộ giá trị tự

do của con ngƣời

Bất kỳ sự thỏa thuận n{o cũng thể hiện quyền tự do của con người. Khi đối thoại với nhau, với nhà cầm quyền và thậm chí với thần th|nh, con người đ~ thể hiện tự do của mình.

Nếu không khẳng định được địa vị của mình, không cảm nhận được giá trị của mình tức không có tự do thì con người sẽ chỉ biết lắng nghe và tuân lệnh mà không thể đối thoại.

Pháp luật là khế ước tinh thần của con người với nhau và với nhà cầm quyền và vì thế, pháp luật thể hiện một cách tập trung nhất toàn bộ giá trị tự do của con người. Mối quan hệ giữa tự do và pháp luật là mối quan hệ hệ quả, nói cách khác, pháp luật là hệ quả của tự do. Vấn đề n{y đ~ được thảo luận từ thế kỷ XVII, XVIII bởi nhiều học giả lớn, trong đó nổi bật là Montesquieu với ‘Tinh thần pháp luật” v{ Rousseau với “B{n về khế ước xã hội”. Tuy nhiên, đến nay không phải tất cả mọi người trên thế giới đều nhận ra giá trị của tự do, nhận ra mối quan hệ biện chứng, mối quan hệ nhân quả giữa tự do và pháp luật. Vì thế, không phải tất cả

mọi người đều coi pháp luật là sở hữu của mình và ở những chỗ khuất nẻo của cuộc sống, con người vẫn làm những điều phi pháp mà không cảm thấy áy náy. Chỉ khi n{o con người nhận ra mình là chủ sở hữu của những quy tắc sống, l{ đồng sở hữu những khế ước xã hội thì lúc đó con người mới đối xử với pháp luật một cách tự giác.

Không ít người chúng ta sẽ tự hỏi tại sao lại phải cưỡng bức con người tuân thủ pháp luật trong khi pháp luật là tài sản tinh thần của nh}n d}n, l{ c|i m{ đ|ng ra con người phải tự

nhiên tuân thủ? Tại sao tình trạng vi phạm pháp luật vẫn diễn ra tràn lan và càng ngày càng khó kiểm soát? Phải chăng, con người sinh ra l{ để phản bội lại những đòi hỏi của chính mình? Trong quan điểm của chúng tôi, tất cả những tình trạng n{y đều bắt nguồn từ những hạn chế trong nhận thức của con người về tự do.

Do đó, cần phải giúp con người nhận thức rằng, tự do không phải là một thứ bất tận và nếu con người không chấm dứt việc ch{ đạp tự do thì con người sẽ mất tự do, cũng chính l{

đ|nh mất những giá trị người của mình. Do đó, xét về bản chất, nghiên cứu pháp luật chính là nghiên cứu tự do với tất cả hình hài cụ thể của nó. Nếu pháp luật không có quan hệ hệ

quả với tự do thì pháp luật không có nội dung, hay nói đúng hơn l{ nghiên cứu pháp luật chính là nghiên cứu cấu trúc văn hóa của tự do. Tự do l{m cho con người nhận thức được cả

lợi ích lẫn rủi ro trong mỗi h{nh động của mình; nó, đồng thời, giúp con người tự đ|nh gi|

tính hợp lý trong h{nh động của mình và với nhận thức như vậy, con người sẽ h{nh động một cách tự giác và thận trọng. Vì vậy, có thể nói, mọi thỏa thuận, mọi khế ước của cuộc sống được thể hiện dưới hai hình thức: Luật th{nh văn l{ luật pháp và luật bất th{nh văn l{

văn hóa. Con người sinh ra, dùng địa vị tự do của mình để thỏa thuận. Sự thỏa thuận ấy có hai hệ quả, hệ quả th{nh văn l{ nh{ nước – pháp luật và hệ quả thứ hai bất th{nh văn l{ c|c quy tắc cộng đồng hay văn hóa. Tự do, vì thế, là nguồn gốc của mọi trật tự mang tính tự

giác; mọi trật tự không có tự do chỉ là trật tự cưỡng bức v{ con người sẽ ch{ đạp lên những trật tự cưỡng bức đó. Do đó, tự do hoàn toàn không gắn với sự hỗn loạn như bấy lâu nay các nh{ nước phi tự do vẫn |p đặt lên nhận thức của người dân; nó là một khái niệm vĩ đại và cần phải chỉ ra tất cả cách thức con người đùng để ngụy biện cho việc đ|nh cắp tự do của người khác và nhất là sự đ|nh cắp trên quy mô nh{ nước đối với xã hội.

Từ trước đến nay, chúng ta vẫn quan niệm mục tiêu của pháp luật là giữ gìn trật tự xã hội.

Đó l{ một c|ch nghĩ qu| đơn giản v{ đ~ tầm thường hóa vai trò của pháp luật. Chúng tôi cho https://thuviensach.vn

rằng, sứ mệnh của pháp luật l{ đảm bảo tự do và phát triển quyền tự do của con người. Nếu pháp luật được định ra bởi ý chí của nhà cầm quyền thay vì là kết quả của quá trình thảo luận v{ đ{m ph|n giữa các thành viên trong xã hội, thì pháp luật đó sẽ trái với ý chí xã hội và không thể hiện các giá trị tự do. Nếu duy trì tình trạng đơn nguyên trong nhận thức và h{nh động thì không bao giờ pháp luật trở thành tài sản tinh thần của nhân dân, bởi thông qua c|c h{nh động nói chung v{ đặc biệt l{ thông qua h{nh động chính trị, con người sử

dụng tự do để xây dựng các khế ước văn hóa v{ khế ước pháp luật. Thể chế dân chủ l{ cơ

cấu duy nhất để con người thực hiện quyền tự do của mình trong qu| trình đ{m ph|n, bởi tất cả các khế ước đều được thể hiện thông qua c|c quan điểm chính trị v{ con người lựa chọn người đại diện cho mình thôn gí qua việc đ{m ph|n ấy, chính là lựa chọn ra cấu trúc của khế ước. Nói cách khác, dân chủ là cách thức duy nhất để kéo tự do xuống các tầng hàng ngày của cuộc sống.

https://thuviensach.vn

Tự do sinh ra con ngƣời và hành trình tìm lại tự do bị đánh cắp Từ trước đến nay, người ta luôn cho rằng, con người sinh ra đ~ có tự do; tuy nhiên, trên thực tế, ở một số nơi trên thế giới, con người hoàn toàn không có tự do. Điều n{y, đương nhiên, đ~ phủ nhận ch}n lý con người sinh ra đ~ có tự do nhưng đồng thời, lại đưa đến một kết luận mới – đó l{ Tự do sinh ra Con người (*), hay nói kh|c đi, tự do sinh ra tất cả các quyền l{m người. Đó cũng chính l{ ý nghĩa thiêng liêng nhất của tự do.

Hãy thử quan sát những gì đang diễn ra ở c|c nh{ nước phi dân chủ, nơi tự do của con người đ~ bị đ|nh cắp từ trước khi sinh ra. Liệu có thể coi con người ở những quốc gia như

vậy đ~ đạt đến trạng thái phát triển hoàn chỉnh chứa trong khi họ đang sống một đời sống rất phi con người với những giá trị người đang ng{y c{ng suy tho|i? Vì thế, nếu thừa nhận con người sinh ra đ~ có tự do thì vô tình chúng ta đ~ tạo ra cơ sở tồn tại hợp pháp cho các nh{ nước phi dân chủ. Với cách tiếp cận như vậy, chúng ta buộc phải thừa nhận một chân lý khác – đó l{ tự do sinh ra con người; nói kh|c đi, tự do là nguồn sống của con người. Nếu coi tự do như một thứ tài sản thì con người sẵn lòng ch{ đạp tự do của chính mình và chiếm đoạt tự do của người khác, bởi không ai chết khi tự ch{ đạp tài sản của mình hay khi bị tước đoạt tài sản. Nhưng, nếu coi tự do là nguồn sống của con người thì con người sẽ ứng xử một cách chừng mực và thận trọng hơn với tự do, bởi con người sẽ chết khi bị ch{ đạp hay khi bị

tước đoạt nguồn sống của mình. Với ý nghĩa như vậy, có thể nói, tự do là chất xúc t|c để các sinh vật ở trạng thái tiền con người trở th{nh con người và không có tự do là không có môi trường để con người thực sự sống với tư c|ch con người.

Mặt khác, cần chỉ ra mối tương quan giữa hai phạm trù tự do v{ bình đẳng. Rõ ràng, không có tự do, chúng ta sẽ không có những con người theo đúng nghĩa v{ đi theo chuỗi logic này, chúng ta sẽ nhận ra sự vô lý khi c|c nh{ nước phi dân chủ b{n đến sự bình đẳng hay bác ái giữa con người và những sinh vật ở trạng thái tiền con người. Và rằng, tự do chỉ

tồn tại, hay nói c|ch kh|c, con người chỉ có thể sử dụng tự do và phát triển khái niệm tự do khi có sự tương t|c với những con người kh|c. Trong khi đó, một xã hội phi dân chủ không phải l{ môi trường để con người thể hiện mình với tư c|ch l{ con người. Do đó, nếu tiếp tục đ|nh cắp tự do của con người, c|c nh{ nước phi dân chủ sẽ phải chịu đựng hậu quả tất yếu là sự biến mất vĩnh viễn của những giá trị người. Những nghiên cứu nghiêm túc về tự do sẽ

khiến những nh{ nước phi tự do nhận ra sự tồn tại bất hợp pháp của mình và giúp con người ý thức về sự tồn tại vô lý của mình. Nếu tồn tại mà không có tự do từ tư duy đến hành động thì chúng ta chưa phải là những con người hoàn chỉnh. Muốn đạt tới trạng thái con người hoàn chỉnh thì chúng ta phải phấn đấu để tự do thấm vào tất cả các hoạt động của mình. Tự do là nội dung đúng đắn của mọi h{nh động cũng như s|ng tạo của con người. Nếu không có tự do trong ý nghĩ thì chúng ta không thể tự sáng tạo ra giá trị của mình và càng không thể đ{m ph|n một c|ch bình đẳng để tạo ra những khế ước có chất lượng pháp luật v{ văn hóa. Nếu không hiểu được mối quan hệ biện chứng giữa tự do v{ con người, thì sẽ

không hiểu được luận điểm pháp luật là tài sản tinh thần của nhân dân và càng không hiểu được mối quan hệ giữa tự do v{ văn hóa, tự do và pháp luật, hay nói chung là giữa tự do và xã hội. Không có tự do thì không có con người v{ hơn nữa là không có tự do thì không có xã hội lo{i người. Phấn đấu vì tự do và dân chủ, do đó, đ~ trở thành nhiệm vụ số một của mọi quốc gia trên thế giới này.

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên, con người không bao giờ chấp nhận sự tồn tại ở trạng thái tiền con người của mình; họ dần nhận ra rằng, nếu không có tự do thì những giá thị mang chất lượng con người sẽ biến mất vĩnh viễn và bởi tự do là khoảng không gian hợp lý duy nhất tạo ra con người, nên những khao khát về tự do sẽ khiến con người bùng nổ và họ sẽ đòi lại tự do bằng cách mạng. Đó l{ những con người, những dân tộc không may mắn và ở đ}y, xin được nhấn mạnh rằng, chúng ta không được phép nhân danh nỗi bất hạnh của con người để ngụy biện cho sự tồn tại của những nh{ nước phi dân chủ.

Nhưng liệu những cuộc cách mạng có phải là những giải pháp tối ưu trong khi c|ch mạng là một loạt hoạt động rất bản năng v{ luôn để lại đằng sau nó những chuỗi đứt g~y đột ngột? Trong khi đó, tiến trình phát triển của con người phải là các chuỗi logic, mà ở đó mọi sự thay đổi đều phải tự gi|c v{ được kiểm soát bởi các tiêu chí về sự hợp lý. Vì lý do đó, chúng tôi đề xướng Lý thuyết Cải c|ch như một giải ph|p để tìm lại tự do một cách hợp lý.

Sự trở về của tự do cũng phải là một lộ trình được hoạch định tương xứng với những nhận thức của con người về tự do; nếu không, con người sẽ rơi v{o trạng thái choáng ngợp trước những giá trị của tự do và sẽ sử dụng nó một cách liều lĩnh, hay đúng hơn, sẽ lại cống hiến tự do một cách thiếu chín chắn v{ đẩy mình vào những trạng thái không tự do khác.

Nhằm chứng minh cho luận điểm cải c|ch như l{ công nghệ phát triển duy nhất trong xã hội hiện đại, chúng ta sẽ cùng nhau ph}n tích trường hợp của Việt Nam với việc thực hiện chính s|ch Đổi Mới từ năm 1986 m{ thực chất là một cuộc cải cách kinh tế.

Nền kinh tế thị trường mới vào Việt Nam khoảng hơn mười năm nhưng nó đ~ tạo ra sự

đột biến vĩ đại trong tư duy của người Việt Nam. Đó l{ mỗi người đều cảm thấy bị thất thiệt nếu không có tự do v{ đó cũng chính l{ nguồn gốc của tất cả những thành tựu mà chúng ta đạt được kể từ năm 1986 đến nay. Cần phải khẳng định như vậy để bác bỏ cách tiếp cận sai lầm của một số người khi lên án nền kinh tế thị trường như l{ căn nguyên của sự suy thoái của một số giá trị, cụ thể là của tình trạng vi phạm pháp luật tràn lan và gần như không thể

kiểm so|t. Như đ~ ph}n tích trong phần trước, tình trạng vi phạm pháp luật có căn nguyên sâu xa là những nhận thức phiến diện của con người về những giá trị của tự do chứ không phải là do kinh tế thị trường hay tự do kinh tế Chính vì thế, người ta không được phép hạn chế tự do kinh tế, kể cả nhằm mục đích khôi phục trật tự, bới trật tự trước đ}y ở Việt Nam là một thứ trật tự của tình trạng chậm phát triển còn sự nhôn nháo trong hiện tại là một sự

nhốn nh|o vĩ đại – nó chứa đựng trong đó những khát vọng tự do, những mưu cầu hạnh phúc, những tìm kiếm cơ hội của con người Việt Nam và vì thế, nó chứa đựng những yếu tố

phát triển. Pháp luật phải đảm bảo an to{n cho con người trong khi họ đổ ra đường để tìm kiêm cơ hội chứ không phải tước đi của họ sự tự do trong việc tìm kiếm v{ khai th|c c|c cơ

hội. Quan trọng hơn, ph|p luật phải từng bước xây dựng và khẳng định tâm lý sở hữu trong người dân Việt Nam và hãy bắt đầu sứ mệnh này với việc thừa nhận tầm quan trọng của tích luỹ. Nếu tiếp cận vấn đề tích luỹ một cách thiếu hợp lý như hiện nay thì chúng ta sẽ có một tương lai không có tích luỹ, trong khi tích luỹ là tiền đề để phát triển.

Bản thân việc thay đổi cách tiếp cận đối với vấn đề tích lũy sẽ mở ra một chương mới trong nhận thức của con người Việt Nam về tự do kinh tế nói riêng và tự do nói chung và như thế nghĩa l{ chúng ta đang gieo những mầm phát triển trong cuộc sống hiện tại.

https://thuviensach.vn

Tính biện chứng của quá trình cống hiến tự do Các phân tích về tự do đ~ khẳng định rằng, xã hội được cấu thành từ sự tự nguyện nhượng bớt một phần tự do của c|c th{nh viên. Không ít người đặt câu hỏi về giá trị hay ý nghĩa của phần tự do còn lại: Trong quan điểm của chúng tôi, phần tự do còn lại là phần dự

phòng cho sự phát triển của khái niệm tự do bội còn người luôn cần tự do để nhượng tiếp trong những chặng phát triển tiếp theo. Vì thế, có thể nói, quá trình phát triển của con người l{ qu| trình nhượng thêm tự do hay nói c|ch kh|c, con người nhượng bớt tự do để

mở rộng tự do hay không gian phát triển của chính mình. Đó chính l{ khía cạnh biện chứng quan trọng nhất của quá trình cống hiến tự do.

Nhưng phải chăng tự do là một đại lượng hữu hạn? Câu trả lời l{ không, vì con người góp tự do như góp vốn; nó sẽ tạo ra tài sản trước mắt và giá trị gia tăng trong tương lai. Gi| trị

gia tăng đó chính l{ quyền tự do phát triển. Như vậy, tự do không phải là một đối tượng tĩnh mà luôn luôn vận động; sự vận động đó, rõ r{ng, đ~ mở rộng khái niệm tự do và tạo ra tự do với một chất lượng cao hơn.

Tuy nhiên, nếu con người nhận ra rằng phần tự do mà họ đóng góp đ~ bị đ|nh cắp, thì họ

sẽ không còn tín nhiệm đối tượng nhận sự góp vốn của họ. Chính vì thế, họ sẽ từ chối góp phần tự do của mình và tìm cách giữ lại phần tự do càng lớn càng tốt. Đó chính l{ khuynh hướng tiêu cực của sự phát triển tự do, tức l{ con người không tin tưởng v{o người đại diện hay nh{ nước và tạo ra tình trạng vô chính phủ. Vô chính phủ là sự không thừa nhận các giá trị minh bạch của chính phủ và ở đ}u, chính phủ càng xuất hiện như một công cụ cưỡng bức con người, thì ở đó mức độ vô chính phủ càng nghiêm trọng. Cần phải nhắc lại rằng, con người cần đến chính phủ như l{ đối tượng bảo vệ lợi ích, trong đó quan trọng nhất là bảo vệ

quyền sở hữu của họ đối với pháp luật trên tư c|ch l{ t{i sản tinh thần của nhân dân.

Nếu nh{ nước, với tư c|ch l{ người quản trị nguồn vốn tự do của cộng đồng và xã hội, chiếm đoạt phần tự do mà các thành viên trong xã hội đóng góp thì sẽ tạo ra tình trạng độc tài; nói cách khác, bản chất của chế độ độc tài chính là sự chiếm đoạt các phần tự do được đóng góp bởi các thành viên trong xã hội. Những kẻ thiết lập và duy tự chế độ độc tài là những kẻ không hiểu tự do. Tự do là những giá trị có thật và mỗi người đều có đủ lượng tự

do cho mình. Bản thân sự chiếm đoạt tự do đ~ tự nó nói lên những hạn chế trong nhận thức về giá trị của tự do của những kẻ đi chiếm đoạt. Người biết sử dụng tự do l{ người biết khai thác tự do của mình và không phải chiếm đoạt của bất kỳ ai. Bi kịch của nhân loại là con người không hiểu giá trị của tự do và không có kinh nghiệm sử dụng tự do nên tưởng rằng mình cần nhiều hơn hoặc không cần đến nó. Những người tưởng rằng mình không cán tự

do đ~ d}ng hiến trọn vẹn tự do của mình và trở th{nh đối tượng bị trị, còn những người tưởng mình cần nhiều tự do hơn thì chiếm đoạt tự do của kẻ khác và trở thành kẻ cai trị, kẻ

phá hoại đời sống xã hội. Thật ra, không chỉ những kẻ chiếm đoạt tự do của người khác mới có tội, mà ngay cả những người để cho người khác chiếm đoạt tự do của mình cũng l{

những kẻ có tội bởi không ý thức được về thứ đ~ sinh ra mình. Đó cũng chính l{ khuyết tật nghiêm trọng nhất về nhận thức của con người v{ l{ cơ sở tồn tại hợp pháp của các nhà nước rút; dân chủ như đ~ ph}n tích trong phần trước.

https://thuviensach.vn

Tự do tinh thần – trạng thái phát triển cao nhất của tự do Các phân tích về tự do dưa chúng ta đến kết luận tự do là tài sản thiêng liêng nhất đối với mỗi con người và vì thế, chúng ta không được nhuyễn nhượng và cống hiến tự do một cách ngẫu hứng. Tuy nhiên, một trong những khía cạnh tinh tế nhất của khái niệm tự do v{ đồng thời cũng l{ đối tượng dễ bị xâm phạm và chiếm đoạt nhất là tự do tinh thần. Trước khi đi vào những ph}n tích s}u hơn, chúng ta h~y cùng nhau đưa ra định nghĩa tự do tinh thần.

Chúng tôi cho rằng, tự do tinh thần là trạng thái con người không bị lệ thuộc về mặt nhận thức vào bất kỳ ai, cho dù người đó có vĩ đại đến đ}u đi chăng nữa, bởi sự vĩ đại của một cá nhân không thể thay thế cho sự vĩ đại của một dân tộc và càng không thể thay thế tự do tinh thần.

Giải thích tình trạng chậm phát triển của một số quốc gia trên thế giới, trong một số bài viết, chúng tôi đ~ ph}n tích trạng thái không thể ra khỏi quá khứ của những quốc gia này.

Nhưng, sự không thể ra khỏi quá khứ, xét về bản chất, phải chăng l{ trạng thái bị đ|nh cắp tự do tinh thần hay trạng thái tự nguyện cống hiến trọn vẹn tự do tinh thần cho quá khứ?

Xin được nhấn mạnh rằng tự do là cảm hứng phát triển quan trọng nhất và tự do tinh thần l{ điều kiện không thể thiếu để phát triển về mặt nhận thức. Con người không thể trưởng thành nếu không thoát rà khỏi cái bóng của những c| nh}n vĩ đại. Một dân tộc càng không thể phát triển nếu không có cảm hứng phát triển trong hiện tại, tức là không có tự do tinh thần trong hiện tại.

Thực ra, ngay cả tình trạng gi|o điều về mặt nhận thức hay sự khủng hoảng lý thuyết phát triển cũng bắt nguồn từ sự không có tự do tinh thần, hay nói đúng hơn l{ từ sự không có tự do nhận thức. Tại sao con người lại tự trói buộc mình vào những thứ chưa hẳn đ~ l{

chân lý mà quên mất rằng ngay cả ch}n lý cũng l{ một đối tượng của triết học; nó cũng vận động, thay đổi để tự làm mới mình v{ l{m đúng mình? Cần phải khẳng định rằng sự tôn sùng và phổ biến những chân lý lạc hậu đ~ tiêu diệt cảm hứng tư duy của con người trong hiện tại. Một triết gia từng nói “Tôi tư duy tức là tôi tồn tại”. Vậy phải chăng, con người đ~

chết nếu không còn cảm hứng tư duy?

Vì tất cả những lý do đó, chúng tôi cho rằng tự do tinh thần là hình thức phát triển cao nhất của tự do mà nếu không có nó, các dân tộc sẽ bị thoái hóa về mặt tinh thần và không thể phát triển.

https://thuviensach.vn

Lời kết

Sẽ là thừa nếu nói thêm bất kể lời nào về những giá trị của tự do bởi tự do là chính nó, tự

do sinh ra con người, tự do khiến con người sáng tạo ra mình và tự do mang lại sự thức tỉnh vĩ đại cho các dân tộc. Chúng tôi tin tưởng rằng tự do sẽ đến với con người khắp nơi trên thế giới, thậm chí cả những nh{ nước hiện còn trong tình trạng thiếu hoặc không có tự do.

https://thuviensach.vn

ẢNH HƢỞNG CỦA VĂN HÓA ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT

Văn hóa có một ảnh hưởng không thể phủ nhận đối với pháp luật. Văn hóa chính là cuộc sống, do đó, việc xây dựng pháp luật, theo lẽ tự nhiên, phải dựa trên những kinh nghiệm văn hóa, tức là pháp luật phải có khả năng biến th{nh văn hóa để điều chỉnh cuộc sống. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, ở rất nhiều nơi trên thế giới, hệ thống pháp luật tỏ ra không tương thích với cuộc sống. Phải chăng yếu tố văn hóa, ở những nơi đó, đ~ bị tách rời khỏi pháp luật hay bản thân pháp luật được xây dựng trên một nền văn hóa méo mó, phi tự nhiên?

Phải khẳng định ngay rằng, một nền văn hóa phi tự nhiên chắc chắn sẽ dẫn đến một một hệ thống pháp luật phi tự nhiên. Vậy văn hóa ảnh hưởng như thế n{o đến pháp luật? Trước khi đi v{o lý giải vấn đề, chúng tôi xin bắt đầu từ một nền văn hóa được hình thành và phát triển tự nhiên như chính cuộc sống của con người. Nền văn hóa đó, trước hết, là sản phẩm của tự do.

https://thuviensach.vn

1. Văn hóa – Sản phẩm của tự do

Văn hóa, nhìn chung, hình th{nh từ sự tích lũy kinh nghiệm sống của một cộng đồng, một dân tộc, do đó, văn hóa chính l{ cuộc sống, nó có mặt trong tất cả c|c lĩnh vực của đời sống.

Qu| trình hình th{nh văn hóa l{ một quá trình tự nhiên và khách quan. Từ xưa đến nay, con người luôn sống v{ h{nh động theo những lẽ phải của tâm hồn mình, tức là nhận thức về

“cái tất yếu“, kết quả là tạo ra thành tựu. Những thành tựu đó, cùng với thời gian, đ~ kết tinh lại và trở th{nh văn hóa. Một nền văn hóa hình th{nh tự nhiên như vậy là một nền văn hóa lành mạnh. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cần phải thấy là, chất xúc tác cho quá trình hình thành của văn hóa không gì kh|c chính l{ tự do, vì nếu không có tự do thì đời sống tinh thần của con người không phát triển. Đời sống tinh thần của con người không phát triển thì không có đời sống văn hóa l{nh mạnh. Vậy tiêu chuẩn để phân biệt giữa một nền văn hóa lành mạnh và một nền văn hóa không lành mạnh l{ gì? Đó chính l{ tính đa dạng tự nhiên của cuộc sống.

Chúng ta đều biết rằng, bản chất của cuộc sống chính l{ tính đa dạng tự nhiên và tự do là điều kiện quan trọng nhất để không chỉ đảm bảo m{ còn ph|t huy tính đa dạng ấy. Tính đa dạng tự nhiên của cuộc sống tạo ra một sự cạnh tranh bình đẳng giữa c|c khuynh hướng của cuộc sống và sau khi trải qua quá trình sàng lọc một cách tự nhiên, những khuynh hướng còn lại là những khuynh hướng hợp lý. Nếu con người |p đặt một khuynh hướng n{o đó một cách tuyệt đối thì tức l{ đ~ tiêu diệt sự cạnh tranh giữa c|c khuynh hướng, cũng tức là tiêu diệt tính đa dạng của cuộc sống. Như vậy, một nền văn hóa l{nh mạnh là một nền văn hóa hình th{nh v{ ph|t triển một cách tự nhiên từ bản chất đa dạng của cuộc sống.

Ngược lại, một nền văn hóa không l{nh mạnh là một nền văn hóa m{ ở đấy người ta sử

dụng công cụ nh{ nước để |p đặt các giá trị.

Mặt kh|c, văn hóa thể hiện sự chấp nhận lẫn nhau và chấp nhận sự bình đẳng giữa các thành tố cấu tạo nên cuộc sống; nói cách khác, nếu không có sự chấp nhận lẫn nhau và bình đẳng giữa các thành tố cấu tạo ra cuộc sống thì không có văn hóa l{nh mạnh. Trong quá trình đi đến sự chấp nhận đó chắc chắn không thể thiếu sự đấu tranh bình đẳng của các thành tố v{ do đó, văn hóa phản ánh cả tính xung đột và tính hòa hợp. Yếu tố đảm bảo sự

hợp pháp của qu| trình đấu tranh và hòa hợp giữa các yếu tố của cuộc sống không gì khác chính là tự do. Tự do đem lại cho con người sự phong phú về nhận thức v{ đến lượt mình, sự phong phú về nhận thức sẽ tạo ra sự đa dạng về khuynh hướng. Khi đó, trong một môi trường có sự bình đẳng giữa c|c khuynh hướng, con người được tự do nhận thức v{ đi đến thỏa thuận. Hơn nữa, hết thảy những gì đẹp đẽ đều được sáng tạo khi con người tự do, hay khi con người đạt đến trạng thái tự do và chính những đóng góp đẹp đẽ đó của con người đ~ tạo ra nền văn hóa l{nh mạnh, với tư c|ch l{ sản phẩm của tự do.

Như vậy, rõ ràng ở đ}u nền văn hóa có tính đa dạng, ở đ}u m{ sự tồn tại của các khuynh hướng của cuộc sống được tôn trọng, thì ở đó có tự do v{ khi đó, văn hóa l{ hệ quả của tự

do. Văn hóa ấy hỗ trợ cuộc sống v{ chính l{ môi trường tinh thần của tất cả những gì còn lại của cuộc sống.

https://thuviensach.vn

2. Nền văn hóa phi tự nhiên và những khuyết tật của nó Một nền văn hóa hình th{nh tự nhiên, đảm bảo tính đa dạng tự nhiên luôn luôn là lý tưởng, nhưng trên thực tế không phải là không có những sự can thiệp, |p đặt của con người đối với văn hóa. Sự can thiệp đó, trên bất kỳ khía cạnh n{o, cũng l{ phi tự nhiên vì khi đó, sự

đa dạng tự nhiên của đời sống bị đơn giản hóa, thậm chí tới mức phi lý. Khi con người bị áp đặt về nhận thức thì anh ta sẽ phản ánh một c|ch đơn giản về cuộc sống. Sự phản ánh cuộc sống một c|ch đơn giản của con người bằng cả hành vi lẫn tư duy, đến lượt mình, tạo ra sự

đơn giản của nền văn hóa hay tạo ra một nền văn hóa méo mó, phi tự nhiên.

Xin hãy lùi về lịch sử để thấy tính không chừng mực của con người khi ứng xử với văn hóa. Có thời, người ta sử dụng văn hóa như một công cụ chính trị, tức là họ tước bỏ yếu tố

tự do trong văn hóa và thao túng nó cho những mục đích chính trị. Vì hơn ai hết, các nhà chính trị đều hiểu rõ rằng, văn hóa l{ công cụ điều chỉnh trên phạm vi rộng lớn nhất, tinh tế

và mạnh mẽ nhất đối với nhận thức và ứng xử của con người. Chính vì vậy, họ luôn có tham vọng thao túng về mặt văn hóa để trên cơ sở đó, tạo ra tính ổn định trong hoạt động cầm quyền của mình. Tham vọng đó, thực ra, cũng có thể hiểu được vì đảng chính trị n{o cũng tuyên truyền, phổ biến nhận thức chính trị của mình v{o trong đời sống. Sự tuyên truyền trong trường hợp như vậy không phải là không lành mạnh vì nó l{ đương nhiên. Tuy nhiên, người ta chỉ có thể đi theo, cổ vũ hay ưu tiên một khuynh hướng chứ không thể dành cho một khuynh hướng địa vị duy nhất bằng việc phủ nhận c|c khuynh hướng khác. Việc dành cho một khuynh hướng địa vị duy nhất sẽ làm biến mất tính đa khuynh hướng, hay tính đa dạng tự nhiên của văn hóa, m{ xét về bản chất, chính là tiêu diệt tính đa dạng của đời sống tinh thần của con người.

Thực ra, về bản chất, con người không thể tiêu diệt tính đa dạng của cuộc sống hay nói đúng hơn l{ nếu tính đa dạng của cuộc sống bị tiêu diệt thì bản thân cuộc sống cũng không tồn tại nữa, hay là cuộc sống đ~ chết về mặt tinh thần. Do đó, nếu trong khi cuộc sống vẫn đa dạng, dẫu là sự đa dạng một cách bất hợp pháp, mà nền văn hóa không phản |nh được điều đó thì bản thân nền văn hóa đó không có gi| trị. Giá trị của một nền văn hóa phi tự

nhiên, nếu có chăng nữa, thì chính là bằng chứng của việc chính trị đ~ bóp méo văn hóa.

Nói về một nền văn hóa méo mó, phi tự nhiên không thể không nhắc đến những khuyết tật của nó. Đó l{, một nền văn hóa méo mó biến con người trở nên đơn giản, đơn giản tới mức hết thảy mọi người đều giống nhau một cách phi lý vì phải tuân theo một khuôn mẫu định sẵn. Cũng chính nền văn hóa đó biến con người trở nên cực đoan, cực đoan tới mức trở thành nô lệ về mặt tinh thần cho một người hay một khuynh hướng n{o đó. Nó tiêu diệt tính c| nh}n trong con người bằng việc buộc con người phải tôn sùng chủ nghĩa tập thể một cách tuyệt đối. Và còn nhiều khuyết tật khác nữa mà phạm vi bài viết này không thể đề cập hết được.

Tuy nhiên, chúng ta có thể kết luận rằng, khuyết tật căn bản nhất của một nền văn hóa phi tự nhiên l{ tính đơn giản. Người ta đ~ lầm tưởng rằng, tính đơn giản đó có thể tạo ra tính ổn định trong nhận thức của con người v{ do đó, tạo ra tính ổn định cho hoạt động cầm quyền mà không nhận ra rằng, tính đơn giản đó đ~ l{m chết cả một nền văn hóa, “nhổ rễ” cả

một dân tộc ra khỏi “mảnh đất tinh thần” của nó và làm cho những dân tộc sở hữu những nền văn hóa phi tự nhiên đó trở thành những kẻ vất vưởng về mặt tinh thần. Nhưng, với tư

cách là sản phẩm của cuộc sống, văn hóa mang trong mình một sức sống mãnh liệt, mãnh https://thuviensach.vn

liệt đến mức không một tham vọng chính trị nào có thể tiêu diệt được. Chính vì vậy, khi tình hình thay đổi, các yếu tố văn hóa bị đè bẹp sẽ trỗi dậy và quay trở lại cuộc sống; hiện nay nó đang quay trở lại một cách mạnh mẽ với tất cả sự quá tải của nó; đó cũng chính l{ bằng chứng về sức sống tự nhiên, bền bỉ của văn hóa. Điều đó chứng tỏ, không thể và không bao giờ có cái chết của một nền văn hóa, m{ chỉ có cái chết của một dân tộc về văn hóa hay về tinh thần nếu chính trị tiếp tục can thiệp vào quá trình hình thành và phát triển tự nhiên của văn hóa.

https://thuviensach.vn

3. Hệ thống pháp luật phi tự nhiên – Hệ quả của nền văn hóa phi tự nhiên

Văn hóa chính l{ cuộc sống; do đó, khi l{m biến dạng văn hóa, những người cầm quyền đ~

làm biến dạng cả cuộc sống. Hệ thống pháp luật, để có thể điều chỉnh được cuộc sống, cũng bị biến dạng theo; nói cách kh|c, để tương thích với một cuộc sống đ~ bị biến dạng thì bản thân pháp luật cũng phải méo mó và sự méo mó đ|ng sợ nhất của pháp luật chính là sự

không thừa nhận quyền sở hữu của con người.

Chúng ta đều biết rằng, sở hữu là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất của một xã hội văn minh, sở hữu cũng l{ quyền con người căn bản nhất. Ở những nơi m{ văn hóa bị

thao túng, người ta không thừa nhận sở hữu tư nh}n với hy vọng sẽ biến con người trở nên cao quý hơn vì không còn những tham vọng vật chất. Nhưng, họ đ~ lầm; họ đ~ không nhận ra rằng, loại bỏ sở hữu tư nh}n chính l{ một trong những hành vi phá hoại mạnh nhất đời sống văn hóa của con người và rằng, khi tiêu diệt quyền sở hữu hay ý thức sở hữu của con người đối với những vật cụ thể, thì người ta đ~ đồng thời tiêu diệt cả ý thức sở hữu của con người đối với những tài sản tinh thần mà pháp luật là một trong số đó. Con người không cảm thấy mình là chủ sở hữu của pháp luật; con người ứng xử một cách thiếu chừng mực với pháp luật và dần dần, con người ch{ đạp lên cả những tài sản tinh thần của mình. Ở những nơi n{y, tham nhũng, dưới nhiều hình thức, tồn tại ngang nhiên v{ có xu hướng ngày càng tinh vi hơn. Đó chính l{ kết quả tất yếu của việc không thừa nhận sở hữu tư nh}n. Từ trước đến nay, người ta vẫn cho rằng, tham nhũng l{ sự suy đồi về đạo đức, nhưng theo chúng tôi, nếu coi tham nhũng như l{ biểu hiện của sự suy đồi về đạo đức, thì tức l{ chúng ta đang đơn giản hóa tham nhũng v{ nếu tiếp tục với nhận thức như vậy thì chúng ta không thể khắc phục được tình trạng lan tràn của tham nhũng.

Hơn nữa, như đ~ ph}n tích trong phần trước, khuyết tật quan trọng nhất của nền văn hóa phi tự nhiên l{ tính đơn giản; chính nó đ~ tiêu diệt sự đa dạng của đời sống. Chính trong môi trường như vậy, cái chết về mặt tinh thần của con người đ~ tạo cơ hội cho sự lộng hành của một khuynh hướng đ~ được nhà cầm quyền lựa chọn và thậm chí, còn tạo ra nền văn hóa lộng hành. Sống trong môi trường đơn khuynh hướng ấy, một số người tưởng rằng mình đang hít thở bầu không khí tự do mà không nhận ra rằng, mình đang l{ nạn nhân của sự lộng hành, nạn nhân của sự độc quyền lẽ phải hay độc quyền chân lý. Một trong những công cụ mà các nhà cầm quyền dùng để tăng cường, kiểm so|t con người trong môi trường ấy chính là luật pháp. Chỉ có những hệ thống pháp luật méo mó mới bảo đảm cơ sở tồn tại hợp pháp của sự lộng h{nh; cũng chỉ có những hệ thống pháp luật méo mó mới bảo trợ cho những h{nh vi tham nhũng tinh thần như vậy. Những hệ thống pháp luật như vậy, do bị cấy những yếu tố không có khả năng biến th{nh văn hóa, nên không chỉ tự mâu thuẫn với nhau mà còn mâu thuẫn với quá khứ và mâu thuẫn với năng lực thực hiện của xã hội.

Những phân tích trên cho thấy ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa đến pháp luật. Tuy nhiên, sẽ là rất phiến diện nếu chúng ta không phân tích ảnh hưởng ngược lại của pháp luật đối với văn hóa. Với tư c|ch l{ công cụ điều chỉnh hành vi của con người, một hệ thống pháp luật méo mó sẽ tạo ra những h{nh vi méo mó. Tư duy cũng l{ một loại h{nh vi, v{ do đó, hệ

thống pháp luật méo mó còn tạo ra cả những tư duy méo mó. Với thời gian, những hành vi v{ tư duy méo mó đó trở thành những thói quen méo mó và củng cố thêm cho nền văn hóa https://thuviensach.vn

vốn đ~ méo mó đó. Một dân tộc sở hữu cả nền văn hóa dị dạng lẫn hệ thống pháp luật méo mó như vậy là một dân tộc đ~ chết về mặt văn hóa hay chết về đời sống tinh thần.

https://thuviensach.vn

4. Hƣớng tới một hệ thống luật pháp tiên tiến Những phân tích về một hệ thống pháp luật méo mó là hệ quả của một nền văn hóa phi tự

nhiên cho thấy, một hệ thống pháp luật tiên tiến phải là một hệ thống pháp luật lành mạnh v{ được xây dựng trên một nền văn hóa l{nh mạnh. Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, nền văn hóa l{nh mạnh ấy còn phải là một nền văn hóa mở. Vậy, làm thế nào để có được một hệ thống pháp luật tiên tiến như vậy?

https://thuviensach.vn

4.1. Tự do – Tinh thần của pháp luật

Xã hội n{o cũng cần pháp luật như một công cụ điều chỉnh hành vi của con người trong c|c lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, nhưng trên thực tế, con người chịu sự điều chỉnh của văn hóa nhiều hơn l{ ph|p luật vì con người luôn hành động theo tập qu|n, theo thói quen…

Hơn nữa, ngay cả trong trường hợp pháp luật được sử dụng để |p đặt hành vi của con người thì con người vẫn h{nh động theo thói quen, theo những kinh nghiệm văn hóa của mình, v{ do đó, họ vi phạm pháp luật. Vấn đề đặt ra là, pháp luật phải được xây dựng như

thế n{o để có thể biến th{nh văn hóa v{ đi v{o cuộc sống của con người? Nếu pháp luật không biến thành các giá trị văn hóa thì không có t|c dụng điều chỉnh hành vi của con người? Chúng tôi cho rằng, để l{m được như vậy trước tiên cần phải hiểu tinh thần của pháp luật, đó chính l{ tự do.

Từ thời kỳ Khai sáng, các triết gia đ~ đi đến kết luận rằng, pháp luật là những khế ước xã hội, tức là kết quả của hoạt động thỏa thuận giữa con người với nhau v{ để tham gia bình đẳng vào quá trình thỏa thuận, con người cần phải có tự do. Nếu không có tự do thì con người không nhận thức được cuộc sống, do đó, không thỏa thuận được. Chúng ta đều biết rằng, tính phức tạp của cuộc sống chính là nguồn gốc của tính phong phú về văn hóa v{ tính thực tế của pháp luật. Người không nhận thức được cuộc sống l{ người không lường hết được các tình huống của cuộc sống, do đó, không có đủ kinh nghiệm để tham gia vào quá trình thỏa thuận, là quá trình mà ở đó, người ta hy sinh những quyền tự do bản năng của mình và tạo ra những quyền tự do mang tính tự giác. Mặt khác, nếu không có đủ tự do thì con người sẽ vụng về khi thỏa thuận. Kết quả l{, thay vì được lợi từ việc đóng góp phần tự

do quý giá của mình, anh ta sẽ bị thua thiệt. Cảm giác về sự thua thiệt khi tham gia vào quá trình thỏa thuận sẽ khiến con người cảm thấy pháp luật, thay vì là công cụ bảo vệ quyền tự

do của con người, lại là một thứ nh{ tù vô hình đối với con người, hạn chế tự do của con người. Để tránh tình trạng như vậy, tự do buộc phải là điểm khởi đầu của mọi quá trình thỏa thuận v{ cũng chính vì như vậy mà tự do trở thành tinh thần của pháp luật.

Mặt khác, bản chất của cuộc sống là sự đa dạng, do đó, một hệ thống pháp luật chỉ có giá trị khi nó mang trong mình tính đa dạng của cuộc sống. Nếu tự do không phải là tinh thần của pháp luật thì pháp luật không thể chứa đựng trong nó tính đa dạng của cuộc sống. Điều đó cũng đồng nghĩa rằng, một hệ thống pháp luật sẽ trở nên không tương thích với cuộc sống khi nó không phải là kết quả của sự thỏa thuận mà là kết quả của việc |p đặt chủ quan của một người hay một nhóm người. Văn hóa chính l{ phổ rộng lớn nhất của pháp luật và không một hệ thống pháp luật n{o ngo{i văn hóa có đủ năng lực điều chỉnh tất cả các tình huống của cuộc sống. Chính vì vậy, kinh nghiệm văn hóa l{ nền tảng quan trọng nhất để xây dựng pháp luật. Nếu pháp luật được xây dựng trên những kinh nghiệm văn hóa, tức là thừa nhận cuộc sống chứ không |p đặt lên cuộc sống, thì tốc độ thâm nhập của pháp luật vào trong cuộc sống sẽ nhanh hơn, khi đó việc tuân thủ pháp luật trở thành thói quen có chất lượng văn hóa của con người. Kinh nghiệm về việc xây dựng pháp luật ở các quốc gia phát triển chỉ ra rằng, pháp luật càng gần với tập qu|n cũng như thói quen của con người, càng có chất lượng văn hóa bao nhiêu thì pháp luật càng dễ được chấp nhận bấy nhiêu. Điều đó hoàn toàn có thể lý giải được bởi nếu chúng ta không xây dựng pháp luật dựa trên những thói quen, thì con người sẽ cảm thấy hẫng hụt khi h{nh động ngược với thói quen. Hành động ngược với thói quen sẽ tạo ra thói quen mới, đến lượt mình, thói quen mới sẽ mâu thuẫn, phá vỡ c|c thói quen cũ v{ tạo ra mâu thuẫn trong các hành vi của con người. Nói https://thuviensach.vn

cách khác, nếu pháp luật không được xây dựng dựa trên những kinh nghiệm văn hóa thì nó sẽ

chia rẽ con người thông qua việc chia rẽ hành vi của con người.

Cuối cùng, sở dĩ tự do là tinh thần của pháp luật còn bởi tự do là công cụ duy nhất có thể

điều chỉnh tự do cá nhân trở thành tự do cộng đồng. Tự do cá nhân là phần sở hữu riêng của từng người còn tự do cộng đồng là quỹ tự do mà mọi người góp vào. Nếu không có các giá trị văn hóa thì ai điều chỉnh và kiểm soát quá trình góp tự do? Rõ ràng, góp tự do là kết quả của sự tự giác. Nếu không có sự giác ngộ về mặt văn hóa thì con người không tôn trọng các khế ước và tạo ra các vùng bất hợp pháp trong cuộc sống. Các vùng bất hợp pháp trong cuộc sống vẫn tồn tại ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là ở những nền văn hóa không l{nh mạnh, nơi ph|p luật bất lực trong việc bảo vệ tự do của con người. Do vậy, cách tốt nhất để

khắc phục tình trạng bất lực của pháp luật chính là mở rộng sự giác ngộ về mặt văn hóa của con người.

https://thuviensach.vn

4.2. Văn hóa mở – Điều kiện tiên quyết để hội nhập với pháp luật quốc tế

Một nền văn hóa mở, trước hết, cũng l{ sản phẩm của tự do. Trong thời đại hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, mỗi một nền văn hóa, mỗi một quốc gia không thể tồn tại độc lập với thế giới bên ngo{i. Điều đó có nghĩa l{, mỗi nền văn hóa, hơn bao giờ hết phải luôn nâng cao năng lực hợp tác với các nền văn hóa kh|c, tức là nâng cao tính mở của chính mình. Sự mở

của các nền văn hóa chính l{ nguồn gốc của trạng thái hòa bình giữa các dân tộc bởi khi con người hiểu biết và hiểu nhau thì sẽ tr|nh được rất nhiều sự va chạm. Chính vì vậy, xây dựng một nền văn hóa có tính mở chính l{ n}ng cao năng lực tạo ra đời sống hòa bình của nhân loại.

Xét trên khía cạnh hẹp hơn, đối với mỗi cộng đồng, tính mở về văn hóa sẽ góp phần nâng đỡ các cộng đồng lạc hậu đi qua những khó khăn về mặt nhận thức hay đi qua ngưỡng của sự

chậm phát triển. Đ~ đến lúc các cộng đồng văn hóa c| biệt phải nhận ra rằng, cơ hội của họ

chắc chắn sẽ đến từ việc nâng cao tính mở của nền văn hóa, vì mở cửa về văn hóa sẽ giúp một cộng đồng n}ng cao năng lực thu nhận các giá trị tiến bộ và loại bỏ những gì lạc hậu và cản trở sự phát triển, cũng tức l{ n}ng cao năng lực cạnh tranh của chính cộng đồng đó. Do đó, một nền văn hóa mở l{ cơ hội hội nhập vào cộng đồng quốc tế hay cơ hội phát triển của các dân tộc, đặc biệt là các dân tộc lạc hậu.

Mặt khác, mở cửa về văn hóa sẽ tạo ra môi trường tinh thần cởi mở. Môi trường tinh thần cởi mở chính l{ môi trường n}ng đỡ các hệ thống luật pháp tham gia vào quá trình hội nhập. Nếu tạo ra một hệ thống luật ph|p không có năng lực hội nhập thì rõ ràng, chúng ta đang bảo vệ tính khu trú của cộng đồng. Chúng ta đều biết rằng, trong luật học có một ngành luật rất nổi tiếng và phức tạp – đó l{ Luật So sánh nhằm phiên dịch sự khác biệt của c|c quy định pháp luật của các cộng đồng, các quốc gia khác nhau. Trong thời kỳ trước những năm 50, Luật So sánh chỉ nhằm so sánh giữa các quốc gia nhưng đến nay, Luật So sánh còn phải so sánh cả các bộ luật quốc gia và các bộ luật quốc tế. Một lúc n{o đó, khi sự

chênh lệch phát triển giữa các quốc gia được giảm bớt thì những hoạt động quốc tế sẽ được quy định rất giống nhau ở các bộ luật. Khuynh hướng c|c điều luật trở nên giống nhau và tốc độ giống nhau của chúng, không nghi ngờ gì, sẽ bị chi phối bởi các giá trị mở của nền văn hóa. Việc thừa nhận các giá trị tự do, dân chủ cũng đồng nghĩa l{ người ta xây dựng luật dựa trên thỏa thuận của các thành viên của cộng đồng. Nếu là những thành viên của một cộng đồng lạc hậu thì không thể có những điều luật tiến bộ được. Do vậy, xây dựng một nền văn hóa mở chính là hạn chế tính lạc hậu của các cộng đồng dân tộc, để tạo ra khả năng có thể tiến đến các thỏa thuận tiến bộ cũng như khả năng hợp tác giữa các dân tộc.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Từ những phân tích trên, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng, chính văn hóa điều chỉnh hành vi của con người mạnh hơn cả pháp luật. Do đó, ph|p luật hay mọi khế ước xã hội phải được xây dựng dựa trên những kinh nghiệm văn hóa chứ không phải chỉ là những kinh nghiệm ph|p lý. Để xây dựng một hệ thống pháp luật với tinh thần như vậy, chúng ta không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc thừa nhận tính đa dạng tự nhiên của cuộc sống v{ đảm bảo tính đa khuynh hướng của văn hóa. Đó l{ một nền văn hóa l{nh mạnh – nền tảng của một hệ thống pháp luật lành mạnh. Nhưng, trên hết thảy, cần phải ý thức được rằng, văn hóa và pháp luật lành mạnh đều phải hướng tới bảo vệ các giá trị tự do của con người. Chỉ

khi l{m được như vậy, con người mới đạt đến trạng thái phát triển thực sự.

https://thuviensach.vn

TỪ HỆ TƢ TƢỞNG ĐẾN HỆ GIÁ TRỊ

https://thuviensach.vn

1. Tƣ tƣởng, Hệ tƣ tƣởng và Sự lạc hậu của các hệ tƣ tƣởng Trước hết cần phải khẳng định rằng tư tưởng, với tư c|ch là sản phẩm tinh thần của con người, luôn tồn tại. Nó xuất hiện một cách tự nhiên do nhu cầu nhận thức của con người, phục vụ cho sự phát triển. Có thể nói, tư tưởng là một trong những sản phẩm quan trọng nhất của đời sống m{ con người hoàn toàn có quyền tự hào, thứ sản phẩm còn cao hơn v{

tinh xảo hơn mọi thứ sản phẩm công nghiệp hay công nghệ tinh xảo nhất.

Trong cuộc sống có nhiều tư tưởng kh|c nhau. C|c tư tưởng tương t|c với nhau, tập hợp lại với nhau một cách tự nhiên thành một chuỗi các nhận thức, được thừa nhận và bị loại bỏ

cũng theo quy luật tự nhiên. Là công cụ của nhận thức, tư tưởng thể hiện thông qua các hành vi, cả những hành vi của tư duy lẫn những hành vi bản năng. Tư tưởng được liên tục lựa chọn bởi các cá nhân cụ thể v{ có vai trò định hướng h{nh động. Do đó, nhận thức về tư

tưởng phải linh hoạt chứ không thể coi nó là những giá trị bất biến.

Nếu tư tưởng là công cụ của nhận thức thì hệ tư tưởng là hệ thống các công cụ ấy. Hệ tư

tưởng không phải là sản phẩm riêng của cộng đồng, thậm chí nó cũng không phải là sản phẩm riêng của thời đại, nó là sự tổng hòa những kinh nghiệm sống của nhiều cộng đồng người và của nhiều thời đại.

Việc phổ biến rộng rãi một hệ tư tưởng n{o đó bao giờ cũng nhằm hướng dẫn hành vi của cả cộng đồng, góp phần tập trung một c|ch cao độ và nhất thời các nguồn lực của cộng đồng ấy vì những mục tiêu nhất định, lại những thời điểm nhất định. Tuy nhiên, sử dụng hệ tư

tưởng như một công cụ nhận thức toàn dân là một nhiệm vụ quan trọng nhưng cũng hết sức nguy hiểm, nhất là khi việc sử dụng như vậy xảy ra trong thời gian dài. Bởi lẽ, nó có thể

đẩy cộng đồng ấy rơi v{o tình trạng thụ động, thậm chí là phản động.

Thực tế cho ta thấy chính sự |p đặt v{ định hướng h{nh vi theo c|ch đó đ~ hạn chế năng lực sáng tạo của con người. Thậm chí, đ~ đến lúc cần phải lên án tính lỗi thời của hệ tư

tưởng như l{ kết quả của sự bảo thủ hay l{ tính lười biếng. Việc con người không dám nhận thức chủ động mà vẫn bám giữ các hệ giá trị cũ được xây dựng bởi hệ tư tưởng cũ sẽ tạo ra tính lạc hậu tương đối của hệ tư tưởng đối với sự phát triển của đời sống. Chính hệ tư

tưởng, với những yếu tố thuộc về bản chất, đ~ hạn chế năng lực sáng tạo của con người và do đó, l{m mất đi tính đa dạng sinh học của nhận thức.

Trong thế kỷ XX chúng ta đ~ mắc phải hai sai lầm nghiêm trọng. Sai lầm thứ nhất là tách hệ tư tưởng ra khỏi cuộc sống và biến nó thành một thứ để tôn thờ. Tôn thờ những giá trị

tinh thần thì đúng, nhưng tôn thờ những giá trị cụ thể của tinh thần thì lại ho{n to{n sai. Tư

tưởng không phải là thứ để tôn thờ m{ nó được sinh ra nhằm phục vụ sự phát triển. Do đó, khi tư tưởng không còn thích hợp hay đ~ trở nên lạc hậu thì chúng ta chỉ nên nhìn nhận nó như một giá trị lịch sử với những công lao thuộc về thời quá khứ mà thôi. Sai lầm thứ hai là tách các giá trị biểu kiến của sự vật ra khỏi giá trị vật lý của nó. Thị trường chứng khoán là một ví dụ điển hình. Thị trường chứng khoán tạo ra một hệ thống các giá trị ảo bên ngoài năng lực thật của nó. Trong lĩnh vực tư tưởng cũng vậy. Những thế lực ở thượng tầng kiến trúc đang tôn thờ một giá trị, trong khi cuộc sống đ~ v{ đang đòi hỏi con người phải tìm kiếm những giá trị khác.

Quan điểm của chúng tôi hết sức rõ ràng: Hiện nay, hệ tư tưởng không còn tương thích với sự phát triển của thế giới hiện đại nữa, nó chỉ còn là những giá trị lịch sử. Đó l{ một sự

https://thuviensach.vn

thật, không chỉ ở những quốc gia nghèo đói, m{ ở trên phạm vi toàn thế giới, có lẽ chỉ trừ ở

chỗ n{o m{ con người vẫn muốn tiếp tục nô dịch con người. Thế giới đang thay đổi hàng ng{y v{ nó đòi hỏi mỗi người phải có năng lực tư duy độc lập. Không thể chống lại tr{o lưu tự nhiên ấy và chúng tôi tin rằng một thảm họa sẽ xảy ra nếu chúng ta gắng sức duy trì sự

thống trị của những hệ tư tưởng cũ.

https://thuviensach.vn

2. Sự lên ngôi của Hệ giá trị

2.1. Đặc điểm của thế giới hiện đại

Như trên đ~ nói, thay đổi không ngừng là một trong những đặc điểm dễ nhận thấy nhất của thế giới hiện đại. Con người trong thời đại mới buộc phải không ngừng vận động để

thích nghi với các thực thể khác. Tốc độ phát triển của thế giới được đó bằng thước đo dựa trên những yếu tố hiện thực của các quốc gia phát triển v{ do đó, thay đổi để thích nghi là nhiệm vụ vô cùng khó khăn nhưng không thể trốn tránh của c|c nước đang v{ kém ph|t triển. Trong một môi trường vừa hợp tác vừa cạnh tranh sâu sắc, nếu một dân tộc có năng lực cạnh tranh kém sẽ ng{y c{ng ít cơ hội để phát triển. Như vậy, đồng thời với c|c cơ hội được mở ra, toàn cầu hóa cũng tạo ra mâu thuẫn gay gắt giữa c|c nước đang ph|t triển với c|c nước phát triển trong quá trình mở cửa, hội nhập.

Đa phương hóa quan hệ l{ đặc điểm cơ bản thứ hai của con người trong thế giới hiện đại.

Gần đ}y, trên c|c phương tiện thông tin đại chúng, người ta nói nhiều đến hội nhập quốc tế

trên tất cả các mặt của cuộc sống như l{ một điều kiện tiên quyết cho phát triển, một xu thế

tất yếu mà không một quốc gia nào có thể đứng ngoài. Trong chiến lược phát triển của các quốc gia, đa hương hóa quan hệ là một trong những mục tiêu cơ bản nhất. Toàn cầu hóa làm cho thị trường của mỗi quốc gia được mở rộng ra phạm vi quốc tế, nhờ đó quan hệ mua bán hàng hóa và dịch vụ được tăng lên nhanh chóng. Chưa bao giờ mối quan hệ của các quốc gia được mở rộng như trong bối cảnh hiện nay và sự phát triển của mỗi quốc gia gắn liền với các quốc gia khác vì lợi ích chung của tất cả các bên.

Trình độ dân trí ng{y c{ng cao l{ đặc điểm cơ bản nữa của thế giới hiện đại. Tốc độ phát triển như vũ b~o của khoa học – công nghệ là minh chứng rõ nét nhất cho sự phát triển của tri thức con người. Ng{y c{ng được xã hội hóa, quốc tế hóa và toàn cầu hóa qua đó, vốn tri thức n{y t|c động tới mọi mặt của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, x~ hội của từng quốc gia. Thông tin, tri thức được phổ biến rộng rãi trên phạm vi toàn thế giới v{ do đó, gắn kết con người với nhau, kết quả là các quốc gia t|c động qua lại lẫn nhau, chịu ảnh hưởng của nhau ngày càng sâu sắc. Hơn nữa, trình độ d}n trí ng{y c{ng cao l{m cho con người dần dần nhận ra giới hạn của thế giới xung quanh. Họ cũng nhận ra và trực tiếp hay gián tiếp phổ

biến những giá trị toàn cầu, trong đó đặc biệt quan trọng là những giá trị c| nh}n. Đó chính l{ động lực của các cuộc cách mạng về tư tưởng.

https://thuviensach.vn

2.2. Sự áp đặt tƣ tƣởng và sự hình thành hệ giá trị

Mặc dù có sứ mệnh quan trọng l{ giúp con người tổ chức các hành vi trong cuộc sống, hệ

tư tưởng không phải không có những giới hạn, m{ trước hết là những giới hạn về thời gian, về tính thích hợp v{ đặc biệt là tính phổ biến. Sai lầm cơ bản của chúng ta là không hiểu được những giới hạn ấy. Chúng ta luôn có xu hướng nghĩ hộ người khác, một người nghĩ

cho muôn người. Trong cuộc sống, có những vấn đề mang tính sống còn, mang tính chiến lược cần đến những nhận thức c| nh}n đặc biệt để vận động và tổ chức mọi người giải quyết. Thế nhưng sẽ hoàn toàn sai lầm nếu biến nhận thức cá nhân thành công cụ chế sẵn để |p đặt cho mọi người. Nếu ai đó tự cho mình có cái quyền sáng tạo ra hệ tư tưởng và dùng quyền lực để phổ biến |p đặt nó cho xã hội, thì về thực chất kẻ đó đ~ đẩy cả cộng đồng đi theo hướng thụ động v{ tước đoạt cảm hứng nhận thức của toàn xã hội. Dĩ nhiên, trên thực tế, nhiều quốc gia, nhiều cộng đồng đ~ có hệ tư tưởng của mình. Nhưng đó không phải là kết quả của một mà nhiều người, của toàn xã hội, kết quả của việc lựa chọn, sự sàng lọc tự

nhiên những c|i có lý trong tư tưởng của các cá nhân. Nó khác xa với sự |p đặt tư tưởng bằng c|ch dùng c|c phương tiện công cộng nhằm g}y ra tính không đối xứng về nhận thức của con người. Chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng, |p đặt hệ tư tưởng lên con người và tiêu diệt khả năng tự do nhận thức, tự do tư tưởng, tự do hiểu biết của con người là biến con người thành những kẻ bị nô dịch về tư tưởng.

Chúng tôi đ|nh gi| rất cao luận văn của ông Joseph Stiglitz, người đoạt giải Nobel kinh tế

năm 2001 về tính không đối xứng của thông tin. Tuy vậy, chúng tôi cho rằng tính không đối xứng của thông tin không chỉ bắt nguồn từ quá trình nhận thức tự nhiên, mà còn từ sự

truyền bá quá nhiều những ý tưởng cá nhân. Chúng tôi không cho rằng bất kỳ một cá nhân hay tổ chức n{o được quyền tự đặt ra một hệ tư tưởng. Chúng ta có quyền truyền b| tư

tưởng của mình nhưng không được lạm dụng điều này bởi nó sẽ tạo ra tính không đối xứng của thông tin, v{ c{ng không được phép biến tình trạng này thành phổ biến. Trái lại, chúng ta cần phải làm cho mọi người hiểu rằng tư tưởng là công cụ để nhận thức, và ngày nay mỗi người đều phải l{ nh{ tư tưởng. Nói đúng hơn, mỗi người phải trở th{nh nh{ tư tưởng của chính mình, của chính h{nh động của mình, vì lợi ích của mình.

Vậy trong thời đại ngày nay, cái gì sẽ thay thế hệ tư tưởng, khi nó không còn đóng vai trò chủ đạo nữa? Theo chúng tôi, đó l{ hệ giá trị. Nếu như hệ tư tưởng là tập hợp c|c tín điều thì hệ giá trị là tập hợp các tiêu chuẩn. Những đòi hỏi của xã hội mới chính là áp lực buộc hệ

tư tưởng phải nhường chỗ cho hệ giá trị, với tư c|ch l{ t|c nh}n định hướng tiến bộ và dân chủ hơn. Tr|i với bản chất gi|o điều của hệ tư tưởng, các tiêu chuẩn luôn luôn thay đổi cùng với cuộc sống. Rõ ràng việc thay đổi các tiêu chuẩn dễ d{ng hơn nhiều so với thay đổi các tín điều và cái gì dễ thay thế hơn thì nó thích hợp với cuộc sống hơn.

Tóm lại, theo chúng tôi, con người sẽ không bao giờ quay lại các hệ tư tưởng mà sẽ xây dựng một tập hợp các giá trị từ các tiêu chuẩn thông thường của đời sống. Tính phổ biến của các giá trị sẽ tạo nên hệ thống giá trị, và hệ thống giá trị tạo ra sự đồng nhất của các giá trị. Nói cách khác, hệ thống giá trị sẽ l{ tư tưởng của đời sống hiện đại.

https://thuviensach.vn

3. Toàn cầu hoá và Sự hình thành hệ giá trị toàn cầu Không ai có thể phủ nhận được rằng toàn cầu hóa đem đến cho nhân loại, cả những nước phát triển lẫn những nước chậm phát triển, những cơ hội phát triển và cả những thách thức vô cùng to lớn. Ngày nay, tất cả các quốc gia, do quá trình toàn cầu hóa, có mặt trong nhau, chịu ảnh hưởng lẫn nhau. Chính trong quá trình toàn cầu hóa mà thế giới bỗng nhiên nhận thức ra các giá trị chung m{ con người cần phải có để chung sống và phát triển. Do đó, to{n cầu hóa đối với lịch sử nhân loại cũng có gi| trị như thuyết tương đối của Einstein trong lịch sử khoa học. Toàn cầu hóa càng sâu sắc bao nhiêu thì hệ tư tưởng sẽ càng phải bộc lộ tính khu trú cá nhân của nó. Ở đ}y, xin lưu ý rằng cần phải phân biệt hệ giá trị với nền văn hóa.

Chúng ta đều biết rằng mỗi cộng đồng nhỏ đều có bản sắc riêng với các giá trị văn hóa của mình. Nhưng kh|i niệm cộng đồng ngày càng mở rộng nên sẽ có những tiêu chí văn hóa khác nhau, những nền văn hóa kh|c nhau. Con người chứa trong mình nhiều hệ tiêu chuẩn văn hóa kh|c nhau để điều chỉnh những đối tượng và quan hệ sinh hoạt khác nhau. Cho nên có thể nói rằng không có chuẩn mực văn hóa cho s|u tỷ người, trong khi đó nh}n loại vẫn luôn luôn cần và trên thực tế vẫn tồn tại những chuẩn mực chung. Dĩ nhiên, bên cạnh chuẩn mực chung còn có chuẩn mực riêng.

Chuẩn mực riêng để phân biệt người này với người kia, cộng đồng này với cộng đồng kia, còn chuẩn mực chung là thứ để con người chung sống. Trong đời sống hằng ngày, chuẩn mực chung ngày càng cao lớn lên cùng với sự mở rộng của khả năng giao lưu. Hiện nay, các quốc gia đang ph|t triển mới chỉ đặt ra nhiệm vụ hội nhập về kinh tế m{ chưa quan t}m đến việc tạo cho con người năng lực hội nhập về mọi mặt.

Trong bài Toàn cầu hóa về văn hóa chúng tôi đ~ đề cập đến những t|c động khác nhau của toàn cầu hoá. Ở đ}y chỉ xin nhắc lại rằng toàn cầu hóa về văn hóa đang l{m lan truyền trên khắp thế giới những giá trị phổ biến như nhân quyền, dân quyền, dân chủ, tự do… đồng thời cũng l{m thay đổi tính chất của các quan hệ xã hội. Khi đó, c|c d}n tộc, các cộng đồng giao lưu với nhau thông qua các hệ giá trị, các quyền lợi v{ đặc biệt là các tiêu chuẩn văn hóa. Trong qu| trình đó, sự phổ biến các giá trị dân chủ là xu thế tất yếu và toàn cầu hóa buộc các dân tộc, các tôn giáo khác nhau phải ngồi lại cùng nhau tìm ra các tiêu chuẩn chung sống của toàn nhân loại.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Như vậy, giá trị của các hệ tư tưởng chỉ có tính chất tương đối, mang tính lịch sử. Tư

tưởng và hệ tư tưởng không phải là những giá trị bất biến, càng không phải là những tín điều để tôn thờ, nó đang v{ sẽ bị thay thế bởi hệ giá trị, là một hệ thống các tiêu chuẩn để

quy định, định hướng và tổ chức hành vi của con người trên phạm vi toàn cầu.

Thế giới đang thay đổi từng ngày, từng giờ và toàn cầu hóa đang phổ biến khắp thế giới những thước đo mới, những tiêu chuẩn mới. Những tiêu chuẩn chung đó chính l{ cơ sở

hình thành hệ giá trị toàn cầu hệ giá trị sẽ đóng vai trò chi phối, kiểm soát hoạt động của con người. Vì thế, trong thời đại ngày nay, nhiệm vụ của các chính thể là nắm bắt sự hình thành của hệ giá trị v{ hướng sự phát triển của đất nước cho phù hợp với hệ giá trị đó.

https://thuviensach.vn

HỆ TIÊU CHUẨN VĂN HÓA CHÍNH TRỊ TOÀN CẦU

Toàn cầu hóa l{ qu| trình tương t|c trên quy mô to{n cầu của các loại hình hoạt động xã hội, bao gồm cả loại hình hoạt động chính trị. Biểu hiện cơ bản nhất của toàn cầu hóa là sự hợp tác toàn cầu. Xây dựng nền văn hóa chính trị có quy mô toàn cầu chính là xây dựng hệ ngôn ngữ chính trị đế tất cả những người đại diện trên thế giới có thể đối thoại, cùng nhau loại bỏ

những mặt di biệt th|i qu|, đồng thể tìm kiếm những mặt chung nhất, liên quan đến lợi ích toàn cầu, làm xuất ph|t điểm cho những cuộc đối thoại đó.

Xưa nay, do tính đại diện, các nhà chính trị chỉ nói tiếng nói dân tộc mình. Chẳng hạn, vì quá lệ thuộc vào việc bầu cử mà các nhà chính trị luôn luôn phục vụ lợi ích của cộng đồng m{ mình đại diện. Mục tiêu của nhà chính trị không phải l{ ph}n đ}u để duy trì địa vị người đại diện của mình trong một giai đoạn n{o đó m{ l{ vận dụng địa vị đại diện của mình để

giành lợi ích cho cộng đồng. Những lợi ích cộng đồng như vậy, trong điều kiện toàn cầu hóa, chính là khả năng hợp tác giữa các cộng đồng. Vì vậy, nhà chính trị có chất lượng toàn cầu phải l{ người hiểu biết và cảm thông về mặt văn hóa trước các cộng đồng khác, có khả năng đại diện cho cộng đồng của mình để thương lượng v{ đối thoại với cộng đồng kh|c. Hơn nữa, những nhà chính trị này phải thấm nhuần những mặt chung của nhân loại, có thể biến những mặt riêng biệt của cộng đồng mình thành mặt chung, tức là phải thúc đẩy quá trình hợp t|c, trong đó c|c cộng đồng tự cải tạo và cải tạo lẫn nhau. Chỉ có như vậy, họ mới có phẩm chất cơ bản của người đối thoại, tức là biết chấp nhận các khía cạnh dị biệt trong đời sống văn hóa của cộng đồng toàn cầu. Đó chính l{ những đòi hỏi của quá trình toàn cầu hóa về chính trị.

Người đại diện cho mỗi quốc gia l{ người phát biểu tình cảm, tư tưởng, nguyện vọng, ý chí của quốc gia ấy. Người đại diện của quốc gia này phải có những phẩm chất nhất định để

đảm bảo tính cân bằng tương đối với người đại diện của các quốc gia kh|c. Trước hết, người đại diện phải có tình yêu với quốc gia mình đại diện, tức là phải trung thực về mặt chính trị, không bán rẻ quốc gia của mình, không đ|nh đổi Tổ quốc mình lấy những lợi lộc cá nhân. Thứ hai, người đại diện phải có năng lực đối thoại, năng lực ứng phó, để giành những điều kiện thuận lợi nhất cho Tổ quốc mình, hay ít nhất trong trường hợp buộc phải ở

trong thế yếu, thì tr|nh được cho quốc gia những thất thiệt ở mức tối đa.

Như trên chúng tôi đ~ ph}n tích, sự trưởng thành của nhân loại đặt ra những yêu cầu mới đối với những người đại diện của nhân dân và của quốc gia. Tuy nhiên, không bao giờ có một nhà chính trị hoàn toàn tự do. Mọi nhà chính trị đều lệ thuộc vào lực lượng chính trị

trong quá khứ đ~ đưa họ lên vị trí chính trị mà họ đang nắm giữ. Một khi xã hội chưa kịp thời thay đổi thì nhà chính trị là nô lệ, là con tin của các lực lượng chính trị cũ.

Do đó, chúng ta cần phải xây dựng được một hệ giá trị hay những tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu. Chống phân biệt chủng tộc, chẳng hạn, là một trong những tiêu chuẩn chính trị toàn cầu. Có thể nói, với sự đồng thuận trên quy mô quốc tế về chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, chúng ta đ~ x}y dựng được tiêu chuẩn chính trị toàn cầu, bởi vì nếu còn phân biệt chủng tộc thì chủng tộc n{y không bình đẳng trong đối thoại chính trị với chủng tộc kia, con người n{y không bình đẳng trong việc đối thoại với con người kia, bởi vì con người n{o cũng l{ những nhà phát ngôn cho những xu hướng chính trị khác nhau.

https://thuviensach.vn

Chúng ta cũng đ~ x}y dựng được những tiêu chuẩn khác: Chống sử dụng lao động trẻ em, chống sử dụng lao động tù nhân, chống huỷ hoại môi trường, chống phân biệt nam nữ. Đó chính là những tiêu chuẩn đầu tiên trong hệ tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu. Tuy nhiên, hệ tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu còn có những khía cạnh cao cấp hơn, chuyên nghiệp hơn m{ chúng ta chưa x}y dựng được, thế giới cũng chưa x}y dựng được, ví dụ tôn trọng tính đa dạng của hệ thống tư tưởng, tôn trọng tính đa dạng về phong th|i văn hóa toàn cầu…

Xây dựng tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu là làm cho mọi người có thể đối thoại bình đẳng và tự do với nhau, không lệ thuộc vào c|c ưu thế của các cộng đồng. Thế giới đ~

xây dựng những cơ chế như vậy, những cơ chế n{y được thể hiện qua cơ cấu Liên Hợp quốc, IMF, WB… Tuy nhiên, trên thực tế những tổ chức như vậy bị xem như những cái chùa v{ người ta luôn cố gắng để tháo tung nó ra. Bản thân các quốc gia luôn có xu hướng xây dựng và phá vỡ các tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu, hay nói cách khác, các tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu là một quá trình, là một đại lượng bất biến, chứ không phải là một trạng thái, bởi vì nó thay đổi cùng với sự thăng trầm các quyền lực chính trị quốc tê. Do vậy, người ta phấn đấu cho một chế độ đa cực về chính trị bởi người ta không muốn có một xu thế duy nhất về mặt chính trị: Bảo vệ tính đa dạng của đời sống chính trị to{n c|u được thể hiện dưới dạng xây dựng c|c cơ cấu đa cực, nhưng để xây dựng c|c cơ cấu đa cực thì buộc tất cả các dân tộc phải sáng suốt và cùng phấn đấu.

Những người đại diện cho các quốc gia cần phải cùng nhau xây dựng một hệ thống những tiêu chuẩn sinh hoạt chính trị chung, cho phép họ nói chuyện chung được với nhau, bất chấp những khác biệt về chính l{, tôn gi|o hay tư tưởng. Điều đó sẽ có lợi hơn cho c|c quốc gia nhỏ yếu, buộc c|c cường quốc cũng phải tuân thủ những khế ước công bằng hơn v{ có tính chất toàn cầu. Các quốc gia và các tổ chức khu vực phải gánh trách nhiệm thỏa thuận với cộng đồng quốc tế, để tạo ra những tiêu chuẩn văn hóa cho c|c sinh hoạt chính trị quốc tế. Ví dụ, không được can thiệp vào cóng việc nội bộ của nhau là một tiêu chuẩn văn hóa để

đối thoại.

Tất cả các quy tắc đều được xây dựng bằng thỏa thuận hay nói cách khác, mọi quy tắc và luật ph|p đều là những khế ước, mặc dù mỗi sự thỏa thuận đều có những nội dung và hình thức khác nhau, phụ thuộc v{o tương quan lực lượng trên thế giới trong từng giai đoạn.

Những tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu cũng được xây dựng theo c|ch đó. Bởi nếu không được xây dựng theo những cách thức như vậy, các dân tộc yếu sẽ không bao giờ có được tiếng nói thực sự của mình. Họ có thể có địa vị lý thuyết nhưng không bao giờ có địa vị

thực tế. Việc các dân tộc nhỏ đấu tranh xây dựng những tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu chính là nhằm xác lập c|c địa vị sinh hoạt chính trị.

Nhưng liệu những tiêu chuẩn như vậy có thể có hiệu lực thực tế hay không?

Câu trả lời của chúng tôi là: Có thể, hơn nữa chắc chắn là: Có bởi vì, các dân tộc nhỏ bao giờ cũng đông hơn, còn c|c d}n tộc lớn bị lệ thuộc vào các dân tộc nhỏ, bởi họ cần thị

trường, nguyên liệu, nhân công rẻ… Thực ra, c|c nh{ kinh doanh đ~ có những tiêu chuẩn toàn cầu sớm hơn các nhà chính trị. Chính những yêu cầu của kh|ch h{ng đ~ buộc họ phải luôn luôn nghiên cứu thế giới và những đặc điểm mang tính chất dân tộc hay khu vực. Xã hội lo{i người chắc chắn sẽ phát triển theo chiều hướng thương mại hóa. V{ chính địa vị

https://thuviensach.vn

người mua cũng sẽ giúp chúng ta rất nhiều trong việc xác lập những tiêu chuẩn sinh hoạt chính trị toàn cầu.

Những nhiệm vụ cần phải l{m để tiến tới một nền văn hóa chính trị toàn cầu, có thể tóm tắt trong những nét sơ lược sau đ}y:

https://thuviensach.vn

1. Xây dựng một nền văn hóa ngoại giao Trước khi chiến tranh lạnh kết thúc, có thể coi ngoại giao giữa các quốc gia như – chúng tôi từng trình bày – diễn ra trong thế giới của những người điếc. Các cộng đồng đều đưa ra yêu sách của mình nhưng không hiểu hoặc không muốn hiểu đối tác, hay nói đúng hơn, không muốn thừa nhận đối tác. Thực tế ng{y nay đ~ đổi khác. Chúng ta cần và buộc phải hiểu c|c đối tác, nắm được những yêu cầu của họ. Ngày nay, các mâu thuẫn v{ xung đột quốc tế cần phải giải quyết theo tư duy ngoại giao mới. Đó l{ một nền văn hóa ngoại giao giúp cộng đồng các quốc gia hiểu biết, thông cảm và chia sẻ quyền lợi cùng nhau. Đó l{ sự

hợp tác và cạnh tranh để mang lại thắng lợi cho c|c bên đối tác: Những thay đổi sâu sắc của thế giới, trong vài thập kỷ gần đ}y, đặc biệt là xu thế toàn cầu hóa và sự gia tăng ảnh hưởng của các quyền lực đa quốc gia, đòi hỏi chúng ta phải có tư duy đối ngoại mới. Nếu như trước đ}y, mỗi quốc gia chỉ có một chính s|ch đối ngoại nhằm xử lý các quan hệ với các quốc gia khác, thì nay cần có một chính s|ch đối ngoại thứ hai, ngày càng trở nên quan trọng, nhằm giải quyết quan hệ với các lực lượng đa quốc gia.

Chính s|ch đối ngoại giữa các quốc gia cần phải tính đến đặc điểm đa cực và ràng buộc lẫn nhau của thế giới hiện đại dưới t|c động của toàn cầu hóa. Mặt khác, bằng các chính s|ch đối ngoại khôn khéo trong quan hệ với c|c công ty đa quốc gia, một chính phủ có thể

biến họ th{nh đồng minh của mình, không chỉ về kinh tế mà cả về chính trị, phục vụ tết cho nhu cầu phát triển đất nước, đồng thời hạn chế sự thao túng của họ. Trong bối cảnh cạnh tranh và hợp tác vô cùng phức tạp hiện nay, chính phủ nào, quốc gia nào tranh thủ được các lực lượng đa quốc gia sẽ có sức cạnh tranh lớn để thực hiện thành công chính sách phát triển kinh tế của mình.

https://thuviensach.vn

2. Tôn vinh những giá trị phổ quát

Dân chủ, nếu không lệ thuộc vào cái vỏ ngôn ngữ của nó, mà nhìn nhận về bản chất, thì là một giá trị phổ quát, tuy khái niệm này ở mỗi thời và ở mỗi địa phương đều có những biến thể. Chúng tôi cho rằng có những tiêu chuẩn giá trị chung cho cả phương Đông v{ phương T}y. Cơ sở cho nhận định này nằm ở chỗ, con người cho dù ở đ}u, thuộc về dân tộc nào, tôn gi|o n{o cũng đều l{ con người với những khát vọng chung về hạnh phúc, những đau đớn chung mang tính đồng loại. Càng ngày, xã hội hiện đại càng cho phép v{ đòi hỏi chúng ta phải xích lại gần nhau hơn. Quả thực, trong thế giới hiện đại, khi khoa học kỹ thuật đang tiến như vũ b~o, khi tr|i đất đang nhỏ lại như một c|i l{ng, thì con người cảm thấy mình phụ thuộc lẫn nhau hơn bao giờ hết. Điều dễ nhận thấy nhất, dĩ nhiên, l{ một tương lai chung. Nếu như chúng ta không cùng nhau h{nh động, nếu như chúng ta không thỏa thuận được với nhau để sống chung trong ngôi nh{ h{nh tinh, v{ hơn thế nữa, nếu chúng ta không bắt tay ngay vào việc bảo vệ ngôi nhà chung ấy thì tương lai của chúng ta tất yếu sẽ bị huỷ

hoại. Nếu cuộc sống đang đặt ra cho con người toàn thế giới những nhiệm vụ chung thì cũng đặt ra những tiêu chuẩn chung cho cuộc sống cộng đồng. Những tiêu chuẩn này ngày càng nhiều hơn v{ ng{y c{ng quan trọng hơn.

Sự xích lại gần nhau của nhiều quan niệm phương Đông v{ phương T}y về những giá trị

văn hóa l{ điều đương nhiên. Đời sống hiện đại buộc con người phải học cách sống chung.

Họ buộc phải có những thỏa thuận, những quy tắc, đầu tiên là những thỏa thuận luật pháp, sau đó l{ những thỏa thuận chính trị, và cuối cùng là những thỏa thuận văn hóa.

https://thuviensach.vn

3. Xây dựng nền pháp quyền toàn cầu

Ý tưởng về một thế giới pháp quyền dĩ nhiên l{ sự phát triển của khái niệm nh{ nước pháp quyền, nhưng nó chỉ có thể xuất hiện một c|ch nghiêm túc c|ch đ}y không l}u, khi tiến trình toàn cầu hóa đ~ trở nên không thể n{o đảo ngược. ý tưởng này dựa trên việc xác định những tiêu chuẩn pháp lý phi chính trị, không thiên vị v{ độc lập, có vai trò điều tiết toàn bộ các mối quan hệ, không chỉ giữa các quốc gia mà còn giữa các tổ chức, khu vực và thậm chí giữa các cá nhân. Một ý tưởng như vậy liệu có không tưởng không? Cái gì sẽ đảm bảo tính khả thi của nó? Câu hỏi l{ có cơ sở bởi vì dễ nhận thấy ngay rằng, một hệ thống những tiêu chuẩn như thế rất dễ d{ng rơi v{o tính trừu tượng, và việc quy định những quyền của các quốc gia sẽ trở nên vô nghĩa, nếu như nó không có được tính hợp pháp chính trị. Hơn nữa, ngay cả tính hợp pháp chính trị cũng có thể vấp phải h{ng r{o định kiến, những khác biệt về văn hóa v{ sự lộng hành của bạo lực.

Chúng tôi cho rằng, một cộng đồng pháp quyền toàn thế giới hoàn toàn có thể có được, nhưng không phải l{ điều tất nhiên. Cái cần thiết cho sự ra đời của nó là sự xuất hiện, với tỷ

lệ |p đảo trên thế giới, những nh{ l~nh đạo đủ tiêu chuẩn văn hóa chính trị, và cùng với nó là hệ thống những quy tắc và những tiêu chuẩn chính trị toàn cầu Văn hóa không phải là hệ quả của kinh tế và chính trị, m{ l{ môi trường, là nền tảng của kinh tế và chính trị. Chiến tranh Lạnh chấm dứt và sự hình thành của c|i thường được gọi là

“thế giới đa cực” khiến cho khả năng thiết lập một trật tự bằng những yếu tố văn minh hơn có thể trở thành hiện thực. Cơ sở của một thế giới như thế, như chúng tôi vừa trình bày trên đ}y, chính l{ hệ thống những tiêu chuẩn văn hóa chính trị toàn cầu. Nhưng đồng thời chính những tiêu chuẩn n{y, đến lượt nó, lại t|c động trở lại môi trường văn hóa thế giới, cho phép chúng ta tiến tới một nhân loại văn hóa, tức là một nhân loại có chung một nền đại văn hóa, bao gồm và trân trọng những bản sắc văn hóa riêng, giúp nó vượt qua tất thảy những trở ngại chính trị, dân tộc, tôn gi|o… Nói c|ch kh|c, đó l{ con đường tiến tới một cộng đồng văn hóa to{n thế giới.

https://thuviensach.vn

Phần II.

THẾ GIỚI THỨ BA

LÃNH ĐẠO PHI CÁCH MẠNG

Lịch sử phát triển của nhân loại đ~ trải qua những bước chuyển mình đầy ý nghĩa như l{

hệ quả của rất nhiều cuộc cách mạng vĩ đại và tất yếu. Tuy nhiên, trong những năm gần đ}y, người ta đ~ buộc phải nhìn lại vai trò của những cuộc cách mạng bằng một đầu óc tỉnh táo và một con mắt kh|ch quan hơn, to{n diện hơn. Điều này phản ánh những thay đổi về chất không chỉ của thế giới mà cả của tư duy l~nh đạo.

https://thuviensach.vn

1. Đổi Mới, Cải Cách và Cách mạng

Đổi mới, cải cách và cách mạng là ba phạm trù kh|c nhau để miêu tả một sự thay đổi, mặc dù người ta rất hay nhầm lẫn trong việc sử dụng chúng. Nói đúng hơn, đổi mới, cải cách và cách mạng l{ ba phương thức để tạo ra sự thay đổi ở ba mức độ khác nhau và trên những phạm vi khác nhau.

Trước hết, cần phải hiểu đổi mới là quá trình mang tính chủ động, nằm trong quy luật vận động và phát triển tự thân của sự vật. Điều n{y có nghĩa đổi mới là một công việc diễn ra hằng ngày. Bất kỳ sự vật, hiện tượng, cá nhân, cộng đồng và dân tộc n{o cũng luôn luôn trải qua qu| trình đổi mới như l{ bản năng để tự thích nghi với những thay đổi của môi trường sống. Một câu nói rất nổi tiếng của Heraclite “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông” đ~ nói lên tinh thần này. Vì thế, đổi mới ít nhiều h{m nghĩa vận động, tức là sự vật, hiện tượng, cá nhân, cộng đồng, dân tộc và thậm chí cả thế giới, để được coi là phát triển bình thường cần phải đổi mới thường xuyên và tự đổi mới. Một hệ thống đạt được tiêu chí này sẽ đảm bảo tiêu chuẩn đầu tiên và quan trọng nhất để được công nhận là hoàn thiện và tối ưu.

Trong khi đó, cải cách là một biện ph|p được thực hiện để giải quyết những đòi hỏi của tình thê cùng với mục tiêu rõ r{ng, chương trình cụ thể và yêu cầu phải hoàn tất trong một thời gian nhất định. Nó sẽ tạo ra những thay đổi mang tính hệ thống hơn, trên quy mô rộng lớn hơn v{ s}u sắc cũng như triệt để hơn về mức độ. Trong một số trường hợp, nó còn dẫn tới cả những thay đổi về tư duy h{nh động cũng như định hướng phát triển. Điểm giống nhau căn bản giữa đổi mới và cải cách là tính có kiểm soát, hay tính có thể kiểm so|t được.

Tuy nhiên, khác với đổi mới, cải cách có thể tạo ra ít nhiều xáo trộn cùng những hậu quả

không mong đợi. Vì thế, nó chỉ được thực hiện dựa trên những nghiên cứu và cân nhắc thấu đ|o về mục đích, hậu quả, v{ người ta cần phải đủ dũng cảm để chấp nhận cái giá phải trả

cũng như đủ bản lĩnh, đủ lòng tin để khắc phục những hậu quả ấy.

Trong những năm gần đ}y, ở Việt Nam, mặc dù Đảng v{ Nh{ nước đ~ thực hiện một số

chương trình đổi mới với những th{nh công đ|ng kể, nhưng rõ r{ng vẫn còn rất nhiều vấn đề chưa giải quyết được. Theo chúng tôi, nguyên nh}n căn bản và mang tính quyết định là chúng ta vẫn chưa có một th|i độ đổi mới quyết liệt đủ để tạo ra những cuộc cải cách hiệu quả, đủ để đưa đất nước vào thế tăng trưởng bền vững. Những thành công của chúng ta mới chỉ dừng lại ở những đợt tăng trưởng ngắn hạn, trong khi gốc rễ của vấn đề chưa được giải quyết hợp lý. Để khắc phục tình trạng này, các nhà chính trị Việt Nam đôi khi nghĩ đến cách mạng như một giải pháp triệt để và hữu hiệu, quên mất rằng mọi thứ đ~ thay đổi v{ người ta không thể áp dụng một phương thuốc chung để điều trị những căn bệnh khác nhau.

Cách mạng là chủ đề bài viết này, vì thế trước khi đi s}u v{o nghiên cứu, chúng ta phải bàn về thuật ngữ cách mạng. Hiểu theo nghĩa căn bản nhất, cách mạng là sự thay thế c|i cũ

bằng một cái mới tiến bộ hơn. Nguyên nh}n dẫn đến những cuộc cách mạng không phải là tính biệt lập, hay chậm phát triển của một quốc gia n{o đó, m{ luôn xuất phát từ một xã hội phi dân chủ, một xã hội đạo đức giả, một xã hội độc tài. Tại sao? Bởi tất cả những điều kể

trên đ~ dẫn đến những tích tụ trong đời sống và trong xã hội c|i được gọi là mâu thuẫn. Đến lượt mình, các mâu thuẫn ấy tạo ra sự bùng nổ. Sự bùng nổ của các mâu thuẫn được gọi là cách mạng. Do đó, hiểu theo một nghĩa kh|c, cách mạng là quét sạch c|i cũ v{ tạo ra tiền đề

cho cái mới xuất hiện và phát triển.

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên, dù cách mạng hay không, con người vẫn phải sống trên cùng một địa điểm, trong cùng một xã hội và giữa những cộng đồng với tính ổn định tương đối. Chính vì con người luôn có khuynh hướng lạm dụng tính ổn định tương đối nên đ~ không đổi mới kịp thời, v{ do đó, dẫn đến cách mạng. Vì thế, cách mạng là kết quả của sự khất lần lười biếng và hèn nhát của các yếu tố chính trị. Khi không còn chịu được sự lạc hậu về chính trị, người ta phải làm cách mạng xã hội. Khi không còn chịu được sự lạc hậu về mặt kinh tế, người ta làm cách mạng kinh tế, và khi không chịu được sự lạc hậu về khoa học kỹ thuật, người ta tiến hành cách mạng khoa học kỹ thuật. Trong bất kỳ trường hợp nào, cách mạng, luôn là kết quả của một quá trình khất lần sự đổi mới đời sống và các mặt của đời sống.

Hoàn toàn khác với đổi mới và cải cách, cách mạng là một quá trình mà các nhà chính trị

đương quyền, thậm chí cả xã hội không còn kiểm so|t được nữa. Bởi lẽ, cách mạng sẽ tạo ra những thay đổi, thậm chí còn toàn diện và sâu sắc hơn cả những thay đổi cộng hưởng mà đổi mới và cải cách mang lại. Cần phải nhấn mạnh rằng t|c động của các cuộc cách mạng đối với xã hội sẽ rất nặng nề, biểu hiện qua sự đổ vỡ và triệt phá của các thành tựu không chỉ

thuần túy về mặt vật chất mà cả trên phương diện tinh thần. Nói một cách khách quan, cách mạng, vào những thời điểm và hoàn cảnh lịch sử nhất định, chẳng hạn khi thế giới chưa đạt tới trình độ phát triển cao, vẫn đóng vai trò tích cực bởi nó thường giải quyết thành công những vấn đề m{ đổi mới và cải cách thất bại. Cần phải nhấn mạnh rằng không có một cuộc cách mạng nào êm ái hay theo cách gọi của một số người là cách mạng “nhung”. Những người kém hiểu biết, hoặc cố tình ngụy biện, thường cho rằng có những giải pháp mềm mại, thay vì các liệu pháp sốc để giải quyết hậu quả của các cuộc cách mạng, quên mất rằng bản thân các các cuộc cách mạng đ~ l{ c|c liệu pháp sốc để phát triển.

Theo chúng tôi, trong bối cảnh ngày nay, khi thế giới đang có những biến chuyển to lớn về chất, chúng ta nên và hoàn toàn có thể tìm ra một công nghệ mới để duy trì sự phát triển.

Đó nên l{ một biện pháp hiệu quả mà không tạo ra những đổ vỡ quá nặng nề. Đó l{ phương ph|p l~nh đạo phi cách mạng.

https://thuviensach.vn

2. Tiến hoá nhƣ là quy luật phát triển của thế giới hiện đại Thế giới trải qua rất nhiều thay đổi và tiến hoá trên thực tế là quy luật phát triển đầu tiên, căn bản và chủ đạo nhất. Lý do là quy luật này phù hợp hơn cả với sự phát triển tự nhiên của các sự vật, hiện tượng, cộng đồng và dân tộc.

Điều đó đ~ diễn ra như thế nào?

Trước hết, thế giới đ~ đi từ đổi mới đến cải c|ch như một bước tiến dài về công cụ duy trì sự phát triển. Sở dĩ nói như vậy là bởi đổi mới là một phản ứng mang tính tự nhiên của xã hội để đảm bảo sự thích nghi của nó trước những biến chuyển của tình thế. Nó cũng giống như một số phản ứng sinh học của cơ thể trước những thay đổi của môi trường sống. Nếu xét theo quan điểm này, cải cách là một thành tựu để duy trì sự phát triển v{ hơn thế nữa, để tạo ra những tiến bộ của xã hội. Ý nghĩa quan trọng nhất của cải cách là nó tạo ra những thay đổi về mặt tư duy v{ h{nh động, v{ đó mới là cốt lõi để tạo ra sự phát triển và duy trì sự phát triển bền vững. Nhưng cải cách không còn là phản ứng tự nhiên nữa, nó thực sự là một liệu ph|p điều trị những căn bệnh của đời sống. Nói một c|ch hình tượng, cải cách giống như một ph|c đồ điều trị c|c căn bệnh của một cơ thể sống. Và bất kỳ loại thuốc nào v{o cơ thể sống cũng đem đến những hậu quả cả tích cực lẫn tiêu cực, hoặc trước mắt hoặc trong tương lai. Cải c|ch cũng vậy, mặc dù, nó tỏ ra giải quyết được một số vấn đề của đời sống, nhưng cuối cùng, người ta vẫn phải thừa nhận một số hậu quả tiêu cực của nó, như t|c dụng phụ không mong muốn của các loại thuốc với cơ thể người.

Trước thực tế này, nhân loại đ~ s|ng tạo ra một công cụ mới để phát triển, c|i được gọi là cách mạng. Ban đầu, nhân loại bị loá mắt vì những kết quả ngắn hạn mà các cuộc cách mạng mang lại. Các cuộc cách mạng luôn luôn phát sinh từ những đòi hỏi bức xúc của đời sống, và vì thế, nó thường thỏa mãn mong muốn thay đổi nhanh chóng của một tầng lớp n{o đó trong một xã hội cụ thể. Chỉ khi hào quang của chiến thắng qua đi, người ta mới ngỡ ngàng nhận ra công việc khắc phục hậu quả của các cuộc cách mạng cũng nặng nề không kém gì hoặc thậm chí còn ghê gớm hơn trước khi các cuộc cách mạng xảy ra.

Hãy thử nhìn lại một số cuộc cách mạng g|n đ}y để thấy rằng hậu quả của các cuộc cách mạng luôn luôn khủng khiếp, dù trong bất kỳ lĩnh vực nào. Những thắng lợi trước mắt đang làm hồ hởi các nhà chính trị, khiến họ không nhận thức được vấn đề.

Để đ|p ứng nhu cầu hợp lý v{ đầy chất nh}n văn về phát triển, tiến hóa và chỉ có tiến hóa, mới l{ xu hướng đúng đắn. Cùng với nó, phương ph|p l~nh đạo phi cách mạng ra đời. Nếu trước đ}y, người ta hoặc chủ động hoặc vô thức đổi mới và cải c|ch để tồn tại, thì ngày nay, bản thân sự đổi mới và cải c|ch đ~ h{m chứa trong nó mục đích v{ nội dung phát triển.

Một trong những lý do quan trọng nhất khiến chúng ta phải chấm dứt phương pháp lãnh đạo cách mạng, đó l{ tr|i đất không còn đủ nguồn năng lượng sống để l~ng phí đến mức dùng cho những cuộc cách mạng. Trong khi đó, không phải cuộc cách mạng n{o cũng tiến bộ, chỉ có những cuộc cách mạng lộng tưởng là tiến bộ, hay có nhiều cuộc cách mạng tưởng là nó có giá trị. Do những hạn chế của tầm nhìn, nên cách mạng trở thành hành vi hợp lý ngắn hạn và tạo một sự tiến bộ ngắn hạn. Phương ph|p l~nh đạo phi cách mạng sẽ giúp con người từ bỏ ý nghĩ biến cách mạng trở thành một thói quen của lo{i người, và ảo tưởng rằng sau các cuộc cách mạng, người ta sẽ đến thiên đường. Đồng thời, nó khiến con người nhận thức được tầm quan trọng của đổi mới và tiến hóa, vì đổi mới giúp người ta tư duy https://thuviensach.vn

liên tục, trong khi tư duy c|ch mạng l{ tư duy giật cục. Hơn nữa, tư duy đổi mới liên tục làm con người có trách nhiệm hơn với những hành vi của mình. Vì thế, chúng ta cần tránh việc tuyệt đối hóa ý nghĩa của các cuộc cách mạng như l{ giải pháp duy nhất để phát triển.

Chúng tôi tin rằng không có những cuộc cách mạng, con người sẽ có c|c phương thức khác để phát triển hoặc tiệm cận đến sự phát triển mà không phải đổ vỡ và mất mát quá nhiều.

Việc đầu tiên và quan trọng nhất cán phải l{m, đó l{ biến tiến hóa thành quy luật phát triển, thành một thứ phản ứng bản năng của một xã hội. Bản thân sự tiến hóa không có tính đặc thù như bấy l}u nay người ta vẫn ngụy biện để trì hoãn nó. Chừng n{o c|c Đảng chính trị v{ Nh{ nước còn lấy sự khác nhau giữa phương Đông v{ phương T}y, hay giữa c|c điều kiện chính trị làm lý do cho sự khác nhau của phương thức tiếp cận đổi mới, thì người ta còn khất lần và chờ đợi một cuộc cách mạng. Do đó, để tạo ra sự phát triển ổn định, chúng ta cần xây dựng hệ các tiêu chuẩn phổ quát của một xã hội mà ở đó đổi mới và cải cách được coi là công nghệ phát triển chủ yếu, gồm có c|c điều kiện về chính trị, con người và dân chủ hóa. Không có dân chủ thì tốc độ truyền bá thông tin, tốc độ truyền b| c|c tư tưởng và giải pháp hợp lý sẽ chậm lại, không gian cho sự lan tỏa ấy cũng trở nên chật hẹp và hạn chế. Không có một xã hội dân chủ thì không thể ứng dụng c|c phương ph|p cải c|ch để tạo thành lý luận cơ bản cho sự phát triển của xã hội.

https://thuviensach.vn

3. Đổi mới, Cải cách vì một thế giới phát triển bền vững Lenin từng nói về c|c điều kiện để xảy ra một cuộc cách mạng, đó l{, phương ph|p l~nh đạo của giai cấp l~nh đạo không còn phù hợp nữa, giai cấp bị l~nh đạo không còn chấp nhận phương ph|p l~nh đạo cũ nữa và trong xã hội xuất hiện một tầng lớp mới với một sự giác ngộ mới. Sự ra đời của phương ph|p l~nh đạo phi cách mạng cũng không nằm ngo{i ba điều kiện này. Thứ nhất, do những biến chuyển nhất định về trình độ, nhận thức, cách thức và mức độ phụ thuộc trong một quốc gia và giữa những quốc gia với nhau, phương ph|p l~nh đạo cũ theo kiểu phá bỏ và xây mới không còn phù hợp nữa.

Thứ hai, các quốc gia nói riêng và cả thế giới nói chung không còn đủ nguồn lực để dành cho những cuộc cách mạng và giải quyết hậu quả của nó. Và cuối cùng, xét trên phạm vi toàn thế giới, những nh{ l~nh đạo khôn ngoan dã bắt đầu tìm kiếm những phương thức l~nh đạo mềm dẻo hơn, ít phải trả gi| hơn. phương ph|p l~nh đạo phí cách mạng, mà bản chất chính là một cuộc cách mạng về mặt tư duy l~nh đạo. Tuy nhiên, nó là một cuộc cách mạng đặc biệt bởi nó không tạo ra những thay đổi qu| đột ngột cũng như những hậu quả

nặng nề như những cuộc cách mạng thông thường. Vì thế, nó thực sự là một trong những kiến giải mới mẻ, khả thi và phù hợp với những yêu cầu của bối cảnh này.

L~nh đạo phi cách mạng là một quá trình sửa chữa một cách có trách nhiệm và nhạy bén hàng ngày các khuyết tật khác nhau trên những khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội. Lẽ

ra, từ rất l}u, người ta cần phải hiểu rằng đ~ qua rồi thời kỳ tuyên truyền trên khắp các phương tiện thông tín đại chúng về đổi mới và cải cách bởi lẽ, đó l{ công việc hàng ngày chứ

không phải một thành tựu. Nếu các chính phủ không từ bỏ lối tư duy n{y, họ sẽ phải đương đầu với một cuộc cách mạng mới, bởi thất bại trong việc nhận ra rằng cách mạng, thực chất, là một nhược điểm của đời sống. Nó chỉ như giải pháp cuối cùng để khắc phục hậu quả của những khuyết điểm mang tính chồng chất của một hệ thống. Không chỉ những người điều h{nh trước cuộc cách mạng mà ngay cả những người điều hành sau cuộc cách mạng, đều phải chịu trách nhiệm liên đới về việc để cho tình trạng xã hội trì trệ đến mức buộc phải cách mạng. Một trong số những sự kiện gần đ}y l{ cuộc khủng hoảng kinh tế t{i chính Đông Á như l{ thể hiện của một cuộc cách mạng. Sẽ là thừa nếu chúng ta cùng nhau nhắc lại những ảnh hưởng, hậu quả và di chứng của cuộc cách mạng này.

Tuy nhiên, nó thêm một lần nữa khẳng định rằng, d~ đến lúc chúng ta phải chấm dứt phương ph|p l~nh đạo cách mạng, và rằng, các nhà chính trị khôn ngoan không nên chờ

đón c|ch mạng như l{ liệu ph|p điều trị cho đất nước mình. Để tránh một cuộc cách mạng, người ta phải phổ biến dân chủ như l{ tiền đề quan trọng nhất đưa tiến hóa thành công nghệ mới để không những duy trì sự tồn tại, mà còn tạo ra tiến bộ đối với xã hội lo{i người.

Tuy nhiên, đ}y không phải là một việc đơn giản, nhất là ở những nước lạc hậu và kém phát triển về trình độ nhận thức như c|c nước thế giới thứ ba. Đối với những quốc gia này, giải pháp hiệu quả nhất là tạo ra một sự thức tỉnh, thậm chí, là một sự thức tỉnh cưỡng bức.

Các nhà chính trị luôn luôn là bộ phận tiên tiến ở bất kỳ một xã hội nào, ừ nhất về mặt nhận thức. Do đó, c|c nh{ chính trị phải tự cưỡng bức mình, tạo ra tiền đề của dân chủ bởi nếu không, sẽ phải tiến hành cách mạng. Cần phải dũng cảm áp dụng các biện ph|p để hết thảy mọi người đều nhận thức về dân chủ như l{ điều kiện tiên quyết để tạo ra sự phát triển, mà quan trọng nhất là sự phát triển c|c năng lực con người. Bởi nếu năng lực con người không được phát huy, chúng ta sẽ tiếp tục đắm chìm trong sự lạc hậu, sẽ lại thua kém trong cuộc https://thuviensach.vn

cạnh tranh, và một bộ phận nào đó của xã hội sẽ phải tiến hành một cuộc cách mạng. Bằng mọi giá, các nhà chính trị hiện tại phải tránh làm những cuộc cách mạng, v{ để tránh mọi cuộc cách mạng, phải xây dựng một cách công phu nền dân chủ. Ở đ}y, x}y dựng một cách công phu phải được hiểu là xây dựng mình, xây dựng xã tắc mình làm chủ, xây dựng xã hội mình, xây dựng nhận thức của nhân dân mình về dân chủ. Chúng ta phải l{m điều này một cách uyển chuyển để tránh tình trạng biến dân chủ thành kết quả của một cuộc cách mạng.

Bởi vì để phi cách mạng đời sống phát triển thì người ta phải dân chủ một cách có ý thức, chứ không phải dân chủ như qu| trình xuất hiện tự nhiên của một cuộc cách mạng. Tựu trung lại, chúng ta phải chia nhỏ cuộc cách mạng tổng thể ấy, biến chúng thành các cuộc cải cách trên từng mảng khác nhau của đời sống: Chính trị, kinh tế, văn hóa v{ gi|o dục.

Hệ thống chính trị, các nhà chính trị phải tiên phong trong việc xây dựng một xã hội lấy đổi mới và cải cách làm công cụ cơ bản để duy trì sự phát triền và tồn tại của xã hội. Nếu các nhà chính trị còn lần lữa, họ sẽ phải nhận lấy một cuộc cách mạng thật sự. Trong một thế

giới bắt đầu chuyển sang phi cách mạng như thế giới của chúng ta ngày hôm nay, cách mạng đ~, đang v{ sẽ l{ điều không ai muốn. Vì thế, thật không quá lời nếu nói rằng chúng ta phải chôn vùi mọi khả năng xảy ra một cuộc cách mạng mới. Liều thuốc đặc trị để giải quyết hậu quả của cách mạng chính l{ đổi mới và cải cách.

Đ~ qua rồi cái thời một con người vĩ đại nghĩ ra mô hình ph|t triển cho cả một dân tộc, thậm chí, một phần của thế giới.

Chúng ta h~y để xã hội làm việc của mình, nó sẽ tự mình thay đổi v{ tìm ra con đường gần nhất và phù hợp hơn cả với thời đại. Mỗi một người dân, mỗi một gia đình đ~, đang v{ sẽ

thực hiện công việc đổi mới và cải c|ch như l{ giải pháp êm ái nhất để duy trì hạnh phúc bé nhỏ của mình. Bản thân sự phát triển bền vững phải dựa trên nhận thức của từng người và sự đồng thuận trong xã hội. Cơ sở hạ tầng cho một xã hội như vậy chính là dân chủ như một không gian tự do cơ bản và tối thiểu để nhân dân có thể nhận thức về sự hợp lý. Đ}y chính là triết học của sự phát triển hiện đại.

https://thuviensach.vn

BÓC LỘT NGOÀI KINH TẾ

1. Sai lầm trong nhận thức hiện nay về bóc lột

K. Marx l{ người có công rất lớn trong việc chỉ ra cơ chế bóc lột tinh vi của Chủ nghĩa tư

bản – đó là bóc lột bằng giá trị thặng dư. Với những phân tích dựa trên quan điểm kinh tế

học, Marx kết luận rằng, không chỉ có bóc lột nô lệ và nông nô, mà cả chế độ l{m công ăn lương cũng l{ những hình thức người bóc lột người, mặc dù nó được ngụy trang dưới hình thức của một hợp đồng giữa chủ tư bản v{ người làm thuê. Trên thực tế, không có luật lệ

nào bắt buộc người lao động phải làm việc cho một ông chủ tư bản nhất định, v{ người lao động có phần được tự do hơn, nhưng điều đó không có nghĩa l{ hiện tượng bóc lột không diễn ra. Theo Marx, bản tính lịch sử của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa l{ ở chỗ

những người không có tư liệu sản xuất buộc phải bán sức lao động của mình cho người sở

hữu tư liệu sản xuất, tức nh{ tư bản, để đổi lấy đồng lương.

Lý thuyết về bóc lột của Marx, mặc dù đ~ từng được chấp nhận thông một giới hạn và một giai đoạn lịch sử nhất định – khi con người chịu ảnh hưởng của tính bất đối xứng về thông tin hay không có khả năng nhận thức – ng{y nay đ~ bộc lộ những thiếu sót.

Sự bóc lột bằng giá trị thặng dư, m{ học thuyết của Marx đ~ ph}n tích, thịnh hành trên thế giới những năm đầu, và muộn nhất l{ đến những năm bốn mươi của thế kỷ XX. Sự bóc lột ấy diễn ra trong quan hệ giữa con người với con người, và ở mức độ cao hơn l{ giữa quốc gia với quốc gia. Giữa con người là sự bóc lột giá trị thặng dư, tức là sự chiếm đoạt thành quả lao động của đồng loại bằng c|ch đầu cơ cả lao động đơn giản v{ lao động sáng tạo; giữa các quốc gia là sự bóc lột bằng giá nhân công rẻ mạt, sự khai thác bừa bãi nguồn tài nguyên của quốc gia khác.

Sự ra đời và phát triển của Chủ nghĩa Marx gắn liền với những điều kiện kinh tế – xã hội nửa cuối thế kỷ XIX v{ đầu thế kỷ XX – khi lao động giản đơn bằng tay chân và máy móc công nghiệp vẫn đóng vai trò chủ yếu. Trong thời đại ng{y nay, khi lao động phát triển thành thị trường, giá trị của nó được xác lập theo tiêu chuẩn của thị trường, thì hiện tượng bóc lột kinh tế theo phân tích của Marx không còn ho{n to{n đúng nữa, tất nhiên phải trừ

các quốc gia lạc hậu, nơi người ta vẫn tiếp tục duy trì kiểu bóc lột cũ. Tính chất thị trường hay tính mở, của lực lượng lao động và các dòng tiền vốn chính là nguyên nhân khiến ngày nay, người lao động có quyền và buộc phải lựa chợn, không chỉ các xí nghiệp, mà cả quốc gia để bán sức lao động.

Mặt khác, với sự phát triển như vũ b~o của khoa học và công nghệ, người ta không còn có thể đầu cơ lao động đơn giản nữa. Sự phát triển của khoa học và công nghệ không phải là sáng tạo của riêng một cá nhân mà của cả qu| trình đầu tư to{n x~ hội. Bản thân khoa học và công nghệ đ~ chứa đựng trong nó các thành tố xã hội hóa. Do đó, quan hệ giữa người với người trong qu| trình lao động đ~ thay đổi về chất, áp lực bóc lột giảm đi, đồng thời hình thức bóc lột cũng thay đổi.

Từ những phân tích ở trên, chúng ta có thể khẳng định rằng, sự bóc lột kinh tế mà Marx đ~ ph}n tính, không còn đúng trong thời đại ngày nay.

https://thuviensach.vn

Và hiện tượng bóc lột không chỉ diễn ra trong quan hệ giữa chủ và thợ, mà còn, và khủng khiếp hơn, l{ giữa nh{ nước và xã hội, thông qua các phong trào chính trị phi hiện thực với đời sống con người. Đặc biệt, ở c|c nước thiếu dân chủ, nơi c|c quyền của con người về

kinh tế, chính trị – xã hội còn bị hạn chế, nói cách khác, ở các quốc gia với thể chế chính trị

không minh bạch, quá trình bóc lột con người diễn ra d{i hơn, với những hình thức tệ hại hơn. Nhiều khi hàng triệu, h{ng trăm triệu, hay thậm chí hàng tỉ nh}n công đ~ bị huy động một cách phi kinh tế và phi công bằng chỉ để phục vụ các cuộc phiêu lưu chính trị – xã hội viển vông, nhằm thỏa mãn ý thích ích kỷ cá nhân của những nh{ l~nh đạo.

Cho nên, sai lầm phổ biên hiện nay về bóc lột còn nằm ở chỗ coi sự bóc lột giá trị thặng dư như l{ mối quan hệ chủ yếu, hay thậm chí là mối quan hệ duy nhất trong đời sống xã hội.

https://thuviensach.vn

2. Bóc lột ngoài kinh tế là gì?

Bóc lột ngoài kinh tế là vấn đề lớn và vô cùng phức tạp, bởi lẽ ở mỗi thời kỳ lịch sử, di chứng của nó rất kh|c nhau. Nhưng suy đến cùng, bóc lột ở thời n{o cũng đều kéo dài kiếp sống lầm lũi, kém ph|t triển của cả tầng lớp dân chúng nghèo khổ trong xã hội. Đích cuối cùng của chúng ta không phải là chống lại bóc lột, mà là chống lại chính sự bần cùng hóa con người. Nói cách khác, chúng ta phải giải phóng con người ra khỏi đời sống kém phát triển và tạo không gian tự do sáng tạo để họ có thể phát huy hết năng lực của mình.

Bóc lột kinh tế diễn ra hàng ngày, hàng giờ, qua miếng cơm manh |o của người dân, mặc dù nó không bao giờ đơn thuần chỉ là phạm trù kinh tế, mà trái lại, luôn luôn là phạm trù chính trị – xã hội. Nó hiện hữu không chỉ trong các quan hệ kinh tế mà còn trên tất cả các mảng khác nhau của đời sống. Marxim Gorky đ~ từng viết trong cuốn “Kiếm sống”: “Tôi không hiểu tại sao Marx cần đến h{ng nghìn trang để viết về bóc lột giá trị thặng dư trong khi tôi cảm nhận nó hàng ngày, hàng giờ trên da thịt của mình“. Vì lẽ đó, việc nấn ná với bản chất thuần túy kinh tế học của khái niệm bóc lột cũng có nghĩa l{ vô tình hoặc cố tình di chuyển sự chú ý sang một đối tượng khác, trong khi, nguồn gốc gây tội ác thông qua các hiện tượng bóc lột đ~ mở rộng trên quy mô lớn hơn nhiều lần, hay ít nhất là không hề nhỏ

so với quy mô theo quan điểm của kinh tế học. Các công trình phòng thủ, các công trình nghỉ ngơi, c|c đ{i tưởng niệm thể hiện ý thích phi kinh tế của những kẻ thống trị, là minh chứng rõ ràng cho cái gọi là bóc lột ngoài kinh tế. Di Hòa Viên, Vạn Lý Trường Thành ở

Trung Quốc hay c|c cung điện của Cesar trên khắp vùng Địa Trung Hải, chẳng hạn, chính là kết quả của quá trình bóc lột ngoài kinh tế hết sức tàn nhẫn ấy.

Rõ ràng, nếu chỉ áp dụng các lý thuyết về kinh tế học cho hiện tượng bóc lột thì không thể

giải thích được sự khốn khổ của người lao động. Nếu như bóc lột kinh tế là hiện tượng bóc lột giữa các ông chủ và những “kẻ l{m thuê” trong phạm vi một khu vực, thì bóc lột ngoài kinh tế chính là sự bóc lột của những nhà cầm quyền đối với chính đồng bào của họ. Ở đ}y, không phải chỉ một người hay một bộ phận người, mà toàn bộ xã hội bị rơi v{o vòng nô dịch và sự trói buộc của tầng lớp thống trị trong xã hội.

Bóc lột ngoài kinh tế sử dụng các biện pháp chính trị, t|c động trên quy mô toàn xã hội và kéo dài trong suốt quá trình phát triển của lịch sử, vì thế nó tàn phá khủng khiếp toàn bộ

đời sống xã hội. Nó được thể hiện được nhiều hình thức, trong đó phổ biến nhất, nhưng có lẽ lại ít lộ mặt nhất, là việc các nhà cầm quyền, thông qua quyền cai trị đối với dân chúng, đẩy cả dân tộc vào các cuộc phiêu lưu chính trị viển vông và vô cùng rủi ro, nhằm thỏa mãn khát vọng ích kỷ cá nhân.

Trong thời đại chúng ta, có lẽ sẽ không xuất hiện các công trình mang tính vật lý kiểu như

Vạn Lý Trường Th{nh, nhưng điều đó không hề ngăn cản việc ra đời của những công trình tinh thần phi lý hơn nhiều: Những công trình làm trì trệ cả một xã hội, một cộng đồng người hay thậm chí là cả một dân tộc.

https://thuviensach.vn

3. Những tác động của bóc lột ngoài kinh tế

Tất nhiên, cũng như mọi thứ trên đời, bóc lột không phải chỉ có một phương diện. Nhìn nhận một cách khách quan, chúng ta phải thừa nhận rằng, bóc lột, thậm chí cả hình thức bóc lột d~ man dưới thời Trung cổ, cũng đ~ từng đóng vai trò lịch sử nhất định. Hình thái bóc lột của chủ nô, của chúa đất phong kiến v{ đặc biệt của nh{ tư bản đ~ từng đóng góp rất lớn vào sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội. Chúng kế tiếp nhau mở ra v{ thúc đẩy sự

phát triển như vũ b~o của khoa học và công nghệ.

Bất kể hình thái bóc lột n{o cũng tạo diều kiện để sức lao động kết hợp với công cụ lao động, tạo ra của cải vật chất cho xã hội. Chính sự kết hợp đó đ~ tạo ra giá trị thặng dư, hay nói chính x|c hơn l{ tạo ra giá trị gia tăng cho x~ hội, làm nền tảng vật chất cho sự phát triển của xã hội. Chính nó buộc công cụ lao động phải không ngừng được cải tiến, trình độ

quản lý không ngừng được nâng lên. Một hình thái bóc lột nhất định chỉ bị lên án về mặt đạo đức khi nó đ~ trở thành lỗi thời về mặt lịch sử. Do đó, chúng ta cần phải có quan điểm biện chứng khi đ|nh gi| c|c hiện tượng bóc lột, không phải bóc lột nói chung mà với từng trường hợp cụ thể.

https://thuviensach.vn

3.1. Những tác động đối với đời sống kinh tế

Như đ~ ph}n tích ở trên, bóc lột ngoài kinh tế là một phạm trù chính trị – xã hội. Chính trị

không bao giờ ổn định thực sự m{ thường biến đổi theo sự thay đổi chu kì từ nhà cầm quyền này sang nhà cầm quyền khác. Và mỗi một sự biến đổi của nó đều t|c động trở lại cơ

sở hạ tầng mà kinh tế là bộ phận quan trọng nhất.

Hãy thử tưởng tượng một qu| trình căn bản của đời sống con người như qu| trình kinh tế, lại bị chi phối bởi c|c ý thích điên rồ của một nhà chính trị mắc bệnh hoang tưởng nào đó. Nguy hiểm và rủi ro sẽ lớn biết chừng n{o? Như vậy, bóc lột ngoài kinh tế, hay nói cách khác, sự nô dịch con người trong lĩnh vực chính trị – xã hội, sẽ kìm hãm sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế quốc gia.

Mặt khác, chúng ta biết rằng đối với mỗi hoạt động sản xuất, con người luôn đóng vai trò trung tâm. Yếu tố chính trị trong chất lượng của lực lượng lao động có vai trò rất quan trọng, mang chức năng định hướng. Nếu con người bị lôi kéo, thậm chí bị ép buộc theo các cuộc phiêu lưu chính trị viển vông thì năng lực sáng tạo, không gian tự do sáng tạo sẽ bị tiêu diệt và không còn chỗ cho các hoạt động kinh tế.

https://thuviensach.vn

3.2. Tác động đối với sự tồn vong của các giá trị nhân văn Ngày nay, chính trị càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nó trở th{nh môi trường sống còn của xã hội. Thậm chí, người ta đ~ chính trị hóa tất cả c|c lĩnh vực khác nhau của đời sống trên phạm vi toàn cầu. Bóc lột ngoài kinh tế, là sự bóc lột không tạo ra sự gia tăng giá trị đối với đời sống con người – cả sự gia tăng c|c gi| trị hữu hình lẫn gia tăng c|c gi| trị

vô hình – khiến hầu hết các tầng lớp dân chúng ngày càng nghèo khổ hơn. Sự lạc hậu về mặt tư tưởng của một cá nhân trong một thời gian dài sẽ kéo theo sự lạc hậu của cả xã hội, đến lượt nó, sự lạc hậu của xã hội sẽ cản trở quá trình nhận khác và tìm ra các giá trị mới. Việc bảo vệ các giá trị lỗi thời, lạc hậu của một nền văn hóa, hay sự khuyến dụ con người theo đuổi các giá trị không tưởng đều phản động như nhau, đều là bằng chứng rõ ràng nhất về sự

coi nhẹ giá trị con người.

Như vậy, bóc lột ngoài kinh tế hay bóc lột trên phương diện chính trị – xã hội chính là sự

nô dịch đời sống con người, khiến con người bị tiêu diệt tất cả các quyền tự do, không chỉ tự

do về kinh tế, mà nguy hiểm hơn, nó còn tiêu diệt cả tự do chính trị, tự do sáng tạo và thậm chí cả tự do tâm hồn của con người. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc tiêu diệt các giá trị

nh}n văn của nhân loại.

https://thuviensach.vn

4. Khắc chế và chung sống với bóc lột ngoài kinh tế

Việc chống bóc lột không thể thực hiện chỉ bằng các biện pháp kinh tế mà cần phải bằng các biện pháp toàn diện và khoa học. Hiện tượng ở mỗi thời một khác, với hình thức cũng rất đa dạng, vì thế các giải ph|p cũng phải khác nhau. Tuy nhiên, cần phải ý thức rằng bóc lột là một hiện tượng tự nhiên gắn liền với xã hội lo{i người m{ người ta không thể xoá bỏ.

Chúng ta chỉ có thể chế ngự nó bằng những liều thuốc thích hợp. Lựa chọn duy nhất đúng cho vấn đề này là dân chủ hóa đời sống kinh tế – chính trị, đồng thời phải thể chế hóa tất cả

các quyền v{ nghĩa vụ của c|c nh{ l~nh đạo để họ không lạm dụng các quyền đó nhằm nô dịch cả xã hội.

https://thuviensach.vn

4.1. Dân chủ hóa đời sống chính trị là giải pháp tối ƣu để hạn chế bóc lột ngoài kinh tế

Dân chủ hóa là liều thuốc vạn năng chống lại mọi hiện tượng tiêu cực trong xã hội, trong đó có hiện tượng bóc lột. Dân chủ hóa đời sống chính trị thực chất là quá trình giải phóng năng lực sáng tạo của con người, và trên bình diện quốc tế là quá trình giải phóng năng lực sáng tạo của mỗi quốc gia. Điều đó cuối cùng sẽ dẫn đến sự giải phóng con người, với tư

cách là một bộ phận tương đối độc lập của thế giới. Dân chủ về chính trị sẽ tạo ra không gian tự do cho con người, cả tự do sáng tạo, tìm kiếm, dịch chuyển và sử dụng các sở hữu của mình sao cho có lợi nhất, cũng có nghĩa l{ họ có thể mang những lợi thế của mình đến nơi có điều kiện để phát triển. Và mỗi c| nh}n con người phát triển tất yếu sẽ kéo theo sự

phát triển của toàn xã hội. Đ~ đến lúc chúng ta phải nhận thức rằng, đòi hỏi dân chủ về mặt chính trị và kinh tế không phải l{ đòi hỏi về các quyền tinh thần m{ l{ đòi hỏi l{m tăng c|c giá trị của đời sống.

Đòi hỏi về tự do chính trị không phải là một khát vọng viển vông, không phải là thứ cảm giác về tự do, mà là khát vọng thật để tạo ra sự sống thật. Bấy l}u nay, chúng ta luôn nói đến tự do dân chủ như một thứ quyền hiến định hoặc ph|p định, nhưng chúng ta quên mất tự

do và dân chủ là các quyền sống, quyền tạo ra sự sống, và tạo ra giá trị vật lý của sự sống.

Những tranh cãi bất tận về vấn đề ai bóc lột ai, ai chiến thắng ai, chắc chắn chỉ khiến nhân loại dậm chân tại chỗ. Đ}y chính l{ nguyên nh}n ph| hoại cuộc sống, cũng như ph| hoại những giá trị đích thực của nhân loại.

https://thuviensach.vn

4.2. Xác lập giới hạn không gian quyền lực của các nhà lãnh đạo Lâu nay, các nhà cầm quyền dường như dược quyền, hoặc là tự cho mình có quyền làm bất cứ những gì mình muốn, những gì mình thích. Họ dùng quyền lực m{ nh{ nước, xã hội trao cho họ, và thậm chí cả quyền lực tham nhũng được, để buộc những người dưới quyền phục vụ cho các mục đích hoang tưởng, ích kỷ c| nh}n. Điều đó không chỉ tồn tại trong xã hội với số đông d}n chúng không có năng lực nhận thức, mà còn ở cả các hình thái xã hội văn minh. Hiện tượng bóc lột ngoài kinh tế đ~ tồn tại từ rất lâu trong lịch sử và ngày nay phát triển với quy mô lớn hơn nhiều, tinh vi và phức tạp hơn nhiều.

Thử đặt câu hỏi tại sao hầu hết các bộ phận dân chúng lại tin vào các lý thuyết như vậy?

Lý do thật đơn giản nhưng không phải ai cũng có thể nhìn thấy. Người dân, một mặt, bị ru ngủ bằng các lý thuyết mị dân vô trách nhiệm, mặt kh|c, vì năng lực nhận thức hạn chế, đ~

trao cho c|c nh{ l~nh đạo rất nhiều quyền lực và những quyền lực ấy ngay lập tức bị lạm dụng để đ{n |p trở lại d}n chúng, núp dưới những chiếc bóng là các mục tiêu chung vì lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia. Chính vì vậy, cần phải xác lập giới hạn không gian quyền lực của c|c nh{ l~nh đạo có nghĩa l{ cần phải thể chế hóa tất cả các quyền v{ nghĩa vụ của họ, buộc các quyền lợi đó v{o một không gian nhất định, rõ ràng và minh bạch hơn.

Dĩ nhiên đ}y l{ vấn đề khó, thậm chí không thể thực hiện được, nếu khả năng nhận thức của người d}n không đồng thời được n}ng lên tương ứng. Vấn đề này là trách nhiệm của mọi công dân tiến bộ vì một tương lai tươi s|ng hơn v{ d}n chủ hơn.

Trên đ}y, chúng tôi đ~ cố gắng vạch ra v{ bước đầu phân tích một hiện tượng đ~ tổn tại rất lâu trong lịch sử, song vì lí do n{y hay lí do kh|c, chưa được nhận thức đầy đủ và rõ ràng

– đó l{ hiện tượng bóc lột ngoài kinh tế. Bóc lột nói chung và bóc lột ngoài kinh tế nói riêng, là những thuộc tính bản năng của mỗi một con người, mỗi một xã hội. Cần phải thừa nhận rằng, chúng ta không thể loại bỏ được nó nhưng có thể và cần phải tìm cách khắc chế và chung sống với nó. Lời giải đ|p cho b{i to|n về bóc lột hay bài toán phát triển nói chung nằm trong tay mỗi một cá nhân, mỗi một dân tộc. Những phân tích của chúng tôi chắc chắn mới chỉ là những gợi ý. Nhưng trong một thế giới đang thay đổi ng{y c{ng nhanh chóng như

thế giới hiện nay, gợi ý phải chăng đ~ trở thành nhiệm vụ cốt yếu của khoa học?

https://thuviensach.vn

THAM NHŨNG VÀ THAM NHŨNG TINH THẦN

https://thuviensach.vn

1. Tham nhũng nhƣ một hiện tƣợng muôn thuở

Tham nhũng l{ vấn đề đau đầu của tất cả các chính thể trên thế giới, bất kể trình độ phát triển, định hướng, khu vực và truyền thống văn hóa, với những mức độ khác nhau. Có nhiều quan điểm kh|c nhau ph}n tích, đ|nh gi| về căn bệnh mang tính toàn cầu này, tuy nhiên hầu hết chỉ tập trung vào những biểu hiện bề ngoài của nó, những kiến nghị hoặc biện pháp chống tham nhũng vì thế chẳng mấy hiệu quả ngoài việc ít nhiều làm yên lòng dân chúng.

Trên thực tế, việc giải quyết tệ nạn tham nhũng vẫn hoàn toàn bế tắc. Tham nhũng không hề giảm bớt mà trái lại, dường như còn trầm trọng hơn, v{ người hăng h|i chống tham nhũng nhiều khi còn phải gánh chịu những hậu quả khôn lường. Tình trạng này buộc chúng ta phải suy nghĩ lại về vấn đề một cách nghiêm túc và triệt để. Rõ r{ng, để chống tham nhũng một cách hiệu quả, chúng ta cần có phương ph|p tiếp cận mới, cách nhìn mới, không những kh|ch quan hơn m{ còn phải toàn diện hơn.

Trước hết, chúng ta hãy trở lại câu hỏi có tính chất xuất phát: Tham nhũng l{ gì? Trên thực tế, câu hỏi phức tạp hơn chúng ta tưởng. Mặc dù không nhưng cùng với sự phát triển của nhân loại, tham nhũng đ~ thay đổi nhiều về quy mô, hình thức và phần nào cả về bản chất. Tuy nhiên, điều đ|ng nói nhất chính là hậu quả của tham nhũng không chỉ đối với các tầng lớp dân chúng nghèo khổ mà cả với các nền kinh tế và thậm chí là cả các thể chế. Tham nhũng l{m lũng đoạn xã hội, xói mòn lòng tin của dân chúng vào các giá trị của xã hội. Trong thời đại toàn cầu hóa, tham nhũng đ~ trở thành tệ nạn mang tính toàn cầu.

Tham nhũng, nói một cách vắn tắt, là việc sử dụng các quyền lực, uy tín v{ địa vị công cộng để chiếm đoạt các giá trị vật chất và tinh thần của xã hội hoặc của người khác.

Như vậy, theo chúng tôi, đối tượng tham nhũng không chỉ là những giá trị vật chất như

người ta thường quan niệm, mà còn là những giá trị tinh thần. Chúng ta sẽ cùng nghiên cứu kỹ lưỡng hơn những hình thức tham nhũng n{y trong phần dưới, nhưng xin phép khẳng định ngay rằng chính trong lĩnh vực tinh thần, mức độ nguy hiểm của tham nhũng còn ghê gớm hơn so với trong lĩnh vực vật chất. Chính trong lĩnh vực có vẻ như yên ổn này, hiện tượng tham nhũng lại diễn ra tinh vi hơn, nặng nề và tàn phá xã hội khốc liệt hơn.

Khi b{n đến cội nguồn của tham nhũng, một số người muốn đổ lỗi cho kinh tế thị trường như l{ điều kiện để tham nhũng sinh sôi nảy nở. Sự thực có phải như vậy? Câu trả lời dứt khoát của chúng tôi l{ không. Tham nhũng, theo chúng tôi, l{ căn bệnh muôn thuở, và cội nguồn của nó là thuộc tính tự nhiên của con người. Khi xây dựng một lý luận, một tiêu chuẩn trong lĩnh vực tư tưởng hay đạo đức xã hội, một khuynh hướng thường thấy l{ người ta không hoặc cố tình không nhìn nhận những gì đang tồn tại trong thực tế với đầy đủ các khuyết tật tự nhiên của nó. Nếu nhìn nhận một cách tỉnh táo, chúng ta không thể không thừa nhận sự tồn tại của những mặt khuyết tật, c|i m{ chúng ta thường gọi l{ c|c căn bệnh xã hội. Trong vấn đề đang nghiên cứu, chúng ta buộc phải thừa nhận rằng tham nhũng tồn tại trong mọi xã hội. Mọi thời đại, mọi hệ thống chính trị và mọi dân tộc ở mọi nơi trên thế

giới đều phải đối mặt với tham nhũng với nhiều biến thái tinh vi. Thậm chí nếu nhìn nhận một cách nghiêm khắc, người ta sẽ thấy rằng tham nhũng còn diễn ra dưới cả các mái nhà ít nhiều yên ấm, nơi c|c bậc gia trưởng dựa vào quyền của mình để phân phối vật chất và tinh thần một cách không bình đẳng.

Như vậy, tham nhũng l{ một căn bệnh của nhân loại. V{ cũng như c|c loại bệnh tật khác, nó là khuyết tật tự nhiên mang tính bản năng, l{ một phần thuộc về bản chất đời sống con https://thuviensach.vn

người. Chính vì vậy, dù có căm thù hay nguyền rủa tham nhũng đến mức n{o, chúng ta cũng không thể xóa sạch được tham nhũng, đơn giản vì chúng ta không thể tiêu diệt con người.

Chúng ta không thể chỉ nhìn tham nhũng dưới con mắt của một nhà tội phạm học mà phải nghiên cứu nó một cách toàn diện và biện chứng dưới những khía cạnh khác nhau của đời sống kinh tế – xã hội. Chỉ có c|ch nhìn đúng đắn và khách quan mới giúp chúng ta có được những phương thuốc hiệu nghiệm để chế ngự, hay ít nhất là hạn chế thứ bệnh dịch xã hội này

https://thuviensach.vn

2. Tham nhũng vật chất và tham nhũng tinh thần Bộ mặt dễ nhận biết của tham nhũng l{ tham nhũng vật chất. Tuy nhiên, ngày nay tham nhũng vật chất không còn hạn chế trong lớp người có quyền lực mà còn lan rộng ra trong mọi tầng lớp d}n cư trong x~ hội, kể cả lớp người trước đ}y không thể tham gia vào hoạt động n{y như thầy giáo, thầy thuốc… Người thầy đ|ng kính ng{y nay có thể tham nhũng bằng cách thức chẳng khác bao nhiêu cách thức của một tên l}u la đòi tiền mãi lộ mỗi khi có học sinh qua “cửa”. Một thầy thuốc “như mẹ hiền” thì dùng c|ch bắt chẹt con bệnh. Tại rất nhiều quốc gia đang ph|t triển, một bộ phận đ|ng kể d}n chúng, trong đó có nhiều nhân vật đ|ng kính, chi dùng số tiền gấp hàng chục lần lương tức nguồn thu nhập hợp pháp của họ.

Nói c|ch kh|c, tham nhũng vật chất đ~ trở thành nguồn sống chủ yếu của họ. Tham nhũng vật chất trở nên trầm trọng, nguy hại và khủng khiếp hơn nhiều khi nó mang tính chuyên nghiệp và trở thành lối sống của một tầng lớp d}n cư có địa vị quan trọng trong xã hội.

Tuy nhiên, tham nhũng vật chất cũng chỉ là bề nổi, là dạng thông thường của tham nhũng.

Chúng ta sẽ phạm phải sai lầm l{ đơn giản hóa vấn đề, hay nói kh|c đi, không nhìn thấy phần chìm của tảng băng tham nhũng, nếu không chỉ ra hình thức tham nhũng giấu mặt kh|c đang lộng hành trong xã hội hiện đại. Xã hội càng phát triển thì hiện tượng tham nhũng ng{y c{ng tinh vi với nhiều biến thái và sắc thái mới. Một số người tham nhũng lẽ

phải. Đó l{ tham nhũng tinh thần, bộ mặt thứ hai của tham nhũng, m{ như trên đ~ nói, mức độ trầm trọng và mối nguy hại gây ra cho xã hội còn lớn hơn. Điều nguy hiểm là ở chỗ tham nhũng tinh thần khó nhận biết nên dường như không bị lên án, không bị trừng trị và nhiều khi chính thủ phạm cũng không ngờ rằng mình phạm tội. Vì thế, ta có thể khẳng định rằng tham nhũng tinh thần là biểu hiện cao nhất, tinh vi nhất v{ cũng nguy hiểm nhất của tham nhũng. Nếu như chống tham nhũng vật chất có mục đích l{ l{m trong sạch đời sống xã hội thì chống tham nhũng tinh thần có nhiệm vụ là chống lại sự rủi ro đối với sự phát triển của nhân loại.

Tham nhũng tinh thần thường được che đậy, ẩn giấu dưới ba hình thức phổ biến sau đ}y: https://thuviensach.vn

2.1. Tham nhũng quyền lực

Có thể kể ra ba mức độ khác nhau của tham nhũng quyền lực. Thứ nhất, lạm dụng và vận dụng một cách sai trái các quyền hợp pháp mà xã hội trao cho; thứ hai, chế ra các hình thức để mở rộng quyền lực nhằm thỏa mãn những lợi ích không hợp pháp; và thứ ba, lợi dụng quyền lực để thỏa mãn khát vọng về quyền lực nhằm duy trì quyền lực đ~ tham nhũng được hoặc mưu cầu cương vị quyền lực cao hơn.

Điển hình cho hình thức tham nhũng quyền lực là hiện tượng nhiều cá nhân không xứng đ|ng, không đủ phẩm chất nhưng lại chiếm giữ nhiều cương vị nhiều khi rất quan trọng trong bộ m|y Nh{ nước. C}u nói trong d}n gian “tham quyền cố vị” chính l{ muốn nói đến loại tham nhũng n{y. Trong bức tranh chung về tham nhũng người ta sẽ thấy tham nhũng quyền lực là yếu tố mở đầu để tham nhũng ph|t triển lên quy mô lớn hơn. Nhiều nhà cải cách xã hội hết lòng chống tham nhũng nhưng do không nhìn rõ v{ không ngăn chặn được hiện tượng tham nhũng quyền lực nên thường bị thất bại.

https://thuviensach.vn

2.2. Độc quyền tƣ duy

Tương tự như sự độc quyền v{ đặc quyền trong tham nhũng vật chất, độc quyền tư duy là sự tước đoạt quyền tư duy của dân chúng, coi họ là những người thấp kém không có địa vị đ|ng kể trong xã hội. Chế độ kinh tế bao cấp, trong đó người dân sống trong sự bao cấp vật chất và tinh thần, nhất cử nhất động đều phải thỉnh thị ý kiến chỉ đạo của cấp trên là một ví dụ như thế. Hậu quả là toàn xã hội rơi v{o tình trạng trì trệ. Ng{y nay, khi đ~ chuyển sang kinh tế thị trường, tình trạng độc quyền tư duy vẫn còn để lại những di chứng trầm trọng cho xã hội mà chúng ta hầu hết chưa ý thức được hết mức độ tai hại. Rất nhiều người, kể cả những trí thức h{ng đầu, vẫn tiếp tục sống yên ổn trong sự bao cấp tinh thần, cho rằng tư duy về những vấn đề “quốc gia đại sự” l{ độc quyền của cấp trên, còn nhân dân thì cứ

thực hiện theo mệnh lệnh.

Về bản chất, độc quyền tư duy tước mất khả năng v{ quyền tư duy s|ng tạo của quần chúng v{ tư duy trở th{nh độc quyền của một nhóm người. Khi đó, khoa học sẽ mất đi gi|

trị chân chính, cuộc sống sẽ đơn điệu và nguy hiểm l{ nh}n d}n không còn l{ người chủ của xã hội, những người không chỉ có khả năng m{ còn có quyền tư duy v{ đóng góp trí tuệ cho công cuộc xây dựng và kiến tạo cuộc sống mới. Độc quyền tư duy l{ sự níu kéo quá khứ, cản trở sự phát triển của lịch sử.

https://thuviensach.vn

2.3. Độc chiếm lẽ phải

Đời sống tinh thần của nhân loại không chỉ bị nghèo nàn bởi sự độc quyền tư duy m{ còn bị vẩn đục và méo mó bởi nạn độc chiếm lẽ phải. Độc chiếm lẽ phải là biến những lý thuyết mà mình phát hiện, biến những tín điều m{ mình nghĩ ra th{nh “ch}n lý” của toàn nhân loại.

Nhiều người trong giới được gọi là trí thức, là những “nh{ lý luận” hay “nh{ khoa học”, thường tự coi mình là biểu hiện của lẽ phải. Họ mặc nhiên coi những điều họ nghĩ, họ nói, họ l{m l{ đúng v{ |p đặt “lẽ phải” của họ cho toàn xã hội. Đó l{ biểu hiện cao nhất v{ cũng l{

nguy hiểm nhất của tham nhũng tinh thần. Nó l{m nghèo n{n đời sống tinh thần của nhân loại. Nó xóa bỏ những xu hướng tự nhiên cần thiết cho một môi trường tinh thần lành mạnh và tiến bộ. Nó chính là hiện tượng đúng nhất để lấy làm ví dụ cho tính từ “phản động”.

Để chống lại thói độc quyền lẽ phải trước tiên cần nâng cao nhận thức của nhân dân. Mỗi chúng ta, đặc biệt là những nhà chính trị, những nhà khoa học, cần phải có ý thức trách nhiệm cao hơn đối với vận mệnh của nhân loại. Chúng ta không nên v{ không được phép đưa ra c|c dự báo viển vông, không nên khuyến dụ con người đi theo c|c cuộc phiêu lưu vô trách nhiệm. Lịch sử cho thấy nhân loại đ~ phải trải qua những kinh nghiệm đau xót khi bằng thói tham nhũng lẽ phải người ta biến mình thành chúa, thành thánh, thực chất là thành kẻ độc quyền v{ độc tài về mặt chân lý, khi hàng triệu con người bị biến thành vật thí nghiệm cho những ý tưởng cá nhân.

Hai bộ mặt của tham nhũng có mối quan hệ gắn bó với nhau, chúng hỗ trợ và che chở lẫn nhau. Tham nhũng tinh thần l{ cơ cấu bảo trợ về chính trị cho tham nhũng vật chất, còn tham nhũng vật chất làm ô nhiễm đời sống tinh thần của toàn xã hội, tạo điều kiện cho tham nhũng tinh thần phát triển.

Chúng ta h~y tưởng tượng một người không đủ năng lực nhưng v{o một ng{y đẹp trời n{o đó, vì nhiều lý do, anh ta trở thành bộ trưởng. Chắc chắn khi đó ng{i bộ trưởng bắt đầu cảm thấy mình cần được hưởng thụ nhiều hơn. Qu| trình tham nhũng vật chất bắt đầu. Như

vậy, xét trên quy mô toàn xã hội, tham nhũng tinh thần đ~ trở th{nh cơ cấu bảo trợ về chính trị cho những h{nh vi tham nhũng vật chất của anh ta. Sự bảo trợ này còn thể hiện ở khía cạnh che đậy hoặc biện minh về tính “hợp ph|p” cho h{nh vi tham nhũng vật chất. Chẳng hạn, một người chẳng có mấy kiến thức và trên thực tế cũng không có đóng góp gì cho khoa học, nhưng khi được phong danh hiệu gi|o sư, tức l{ sau h{nh vi tham nhũng tinh thần, vị

gi|o sư n{y sẽ cảm thấy yên lòng khi hưởng thụ những đ~i ngộ cao của xã hội.

Ngược lại, giống như c|c nh{ sản xuất, vì mục tiêu lợi nhuận, làm ô nhiễm môi sinh, những c| nh}n tham lam, vô đạo đức làm ô nhiễm môi trường tinh thần của toàn xã hội.

Tình trạng ô nhiễm nguy hiểm đến mức ng{y nay d}n chúng dường như cam chịu môi trường tinh thần ô nhiễm ấy. Khi biết con cái của người thân hay bạn bè được tuyển v{o cơ

quan nh{ nước, người ta không hỏi việc thi tuyển diễn ra khó khăn như thế nào, mà thường hỏi phải chi bao nhiêu cho việc tuyển mộ. Cũng vậy, khi tổ chức một cuộc hội nghị, hội thảo, ban tổ chức phải có phong bì, còn khách tham dự thì quan t}m đến phong bì hơn l{ đến nội dung thảo luận. Thực tế trên cho thấy rằng trong xã hội đ~ hình th{nh những yếu tố của một “nền văn hóa tham nhũng”, nếu chúng ta có thể dùng từ “văn hóa” trong hoàn cảnh như vậy. Người ta mặc nhiên thừa nhận tham nhũng như một yếu tố bình thường của cuộc sống.

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

3. Nguồn gốc kinh tế – chính trị – xã hội của tham những hiện đại

Mặc dù là một hiện tượng muôn thuở, tham nhũng ở mỗi quốc gia, mỗi thời đại lịch sử, chịu t|c động của những nhân tố kinh tế – chính trị – xã hội kh|c nhau. Để chống tham nhũng hiệu quả cần phải dựa trên cơ sở phân tích khoa học những nhân tố đó. Dưới đ}y chúng tơi xin đưa ra những ph}n tích sơ bộ:

https://thuviensach.vn

3.1. Về mặt chính trị, tham nhũng là kết quả của hệ thống chính trị thiếu khả năng tự kiểm soát

Một hệ thống chính trị không xây dựng được các tiêu chuẩn, không tự kiểm so|t được, để

cho quyền lực bị đ|nh cắp đại trà trên quy mô xã hội, dưới mọi hình thức, mọi mức độ sẽ

tạo cơ hội tốt cho tham nhũng ph|t triển. Hệ thống chính trị thiếu khả năng tự kiểm soát sẽ

làm xuất hiện sự nhập nhằng trong nhận thức và những cơ cấu không được pháp chế hóa.

Tất cả những yếu tố này giải thích tại sao trong thời đại chúng ta, tham nhũng lại nở rộ tại những quốc gia có nền chính trị không chuyên nghiệp, hay nói một cách giản dị, tại những quốc gia trong đó nền chính trị tuột khỏi tầm kiểm soát của xã hội.

Tham nhũng l{ kết quả của tình trạng thiếu dân chủ trong sinh hoạt chính trị. Tham nhũng gắn liền với bản chất con người, nhưng không phải bất kỳ ai cũng tham nhũng v{

cũng có thể tham nhũng. Để tham nhũng phải có quyền hoặc quyền lực. Ngoài ra, tham nhũng phụ thuộc v{o c|c cơ chế xã hội có nhiệm vụ ức chế h{nh vi tham nhũng.

Khi một quốc gia lâm vào tình trạng thiếu dân chủ trong sinh hoạt chính trị, những người thoát khỏi sự ức chế của c|c cơ chế xã hội sẽ lợi dụng, lạm dụng quyền lực, địa vị, uy tín xã hội để thực hiện h{nh vi tham nhũng. Cùng với tình trạng thiếu dân chủ trong sinh hoạt chính trị, sự thiếu công khai trong đời sống chính trị cũng tạo ra không gian đen tối cho hiện tượng tham nhũng ph|t sinh v{ ph|t triển.

https://thuviensach.vn

3.2. Về mặt kinh tế, tham nhũng là hậu quả của môi trƣờng kinh tế thiếu minh bạch

Môi trường kinh tế thiếu minh bạch là mảnh đất tốt cho c|c h{nh vi tham nhũng sinh sôi nảy nở. Điều này lý giải tại sao tham nhũng tại c|c nước đang ph|t triển trầm trọng hơn nhiều so với c|c nước phát triển, nơi có môi trường kinh tế minh bạch hơn. Tại những nước có môi trường kinh tế kém minh bạch, việc trốn thuế diễn ra tr{n lan, lý do đơn giản là tại đó h{nh vi n{y dễ dàng thực hiện trót lọt hơn tại các quốc gia kh|c. Trong môi trường kinh tế thiếu minh bạch, sự can thiệp thái quá và nhiều khi thô bạo của c|c cơ quan nh{ nước vào hoạt động kinh doanh làm méo mó các quan hệ kinh tế – xã hội. Đó l{ tình trạng thích hợp, l{ cơ hội v{ng để các quan tham dễ bề trục lợi.

https://thuviensach.vn

3.3. Về mặt nhà nƣớc, tham nhũng là con đẻ của những thể chế tồn tại bất hợp lý và bị độc quyền lũng đoạn

Chúng ta đ~ thấy tham nhũng ph|t triển cả về hình thức lẫn quy mô cùng với sự phát triển của xã hội, nhưng điều đó không có nghĩa l{ có một sự tương quan tỷ lệ n{o đó giữa tham nhũng v{ ph|t triển. Quy mô tham nhũng lệ thuộc nhiều vào tính chất của thể chế nhà nước. Chẳng hạn tại các quốc gia nghèo khổ Ch}u Phi, nơi tập trung nhiều thể chế lạc hậu và phi dân chủ, các quyền lực nh{ nước, quyền lực chính trị bị phân chia một các tùy tiện hoặc không được bảo vệ và sử dụng cẩn trọng, tức là các quyền lực này dễ bị tham nhũng để mở

đường cho nạn tham nhũng tr{n lan trong x~ hội. Các thể chế n{y không đủ năng lực để tự

kiểm so|t, nhưng lại ra sức ngăn cản việc xây dựng một thể chế mới có thể quản lý xã hội hữu hiệu hơn. Tình trạng bất hợp lý của thể chế có thể thấy rõ ở những quốc gia mà một bộ

phận nhân lực quan trọng của nó được trả lương qu| thấp so với nhu cầu tối thiểu của cuộc sống. Thể chế bất hợp lý đ~ buộc nhiều người phải tham nhũng để sống, để tồn tại.

https://thuviensach.vn

3.4. Về mặt pháp luật, tham nhũng là kết quả của tình trạng các quyền và lợi ích cá nhân bị hạn chế hoặc chƣa đƣợc hợp pháp hóa

Tình trạng nhiều quyền lợi chính đ|ng của c| nh}n không được hợp pháp hóa hoặc bị

hạn chế có thể quan sát thấy tại nhiều quốc gia chậm phát triển. Ta có thể lấy ví dụ như tình trạng “ngăn sông cấm chợ” tại Việt Nam trước đ}y hay sự hạn chế các hoạt động của nữ giới tại Afghanistan mới đ}y, khi chỉ vì những suy nghĩ thiển cận, người ta muốn tối thiểu hóa không gian sống của mỗi c| nh}n. Điều này trên thực tế đ~ đẩy nhiều người vào vòng xoáy tham nhũng để thỏa mãn các khát vọng thật ra l{ chính đ|ng của họ. Điều nguy hiểm là ở

chỗ tình trạng này sẽ tạo ra sự nhập nhằng về nhận thức. Việc thay thế c|c quy định của pháp luật bằng những thỏa thuận ngầm trên quy mô xã hội hoặc đạo đức xã hội khiến các nhóm lợi ích luôn chèn ép, chen lấn lẫn nhau trên cùng một cá nhân. Nếu chúng ta tạo cho cá nhân một không gian sống tốt, nếu chúng ta hợp pháp hóa các quyền c| nh}n chính đ|ng để mỗi cá nhân có thể phát huy tối đa sức sống, sức sáng tạo của họ trong khuôn khổ pháp luật, chắc chắn rất nhiều người bình thường sẽ sống và ứng xử theo những chuẩn mực được chấp nhận rộng rãi trong xã hội.

https://thuviensach.vn

3.5. Về mặt văn hóa xã hội, tham nhũng bắt nguồn từ sự đạo đức giả của hệ

thống chính trị – xã hội

Hệ thống xã hội được xây dựng trên nền tảng đạo đức giả n{y đ~ đẩy nhiều người phải sống với bộ mặt giả tạo. Chẳng hạn, việc trả công chủ yếu không theo hình thức tiền lương m{ dưới hình thức các tiêu chuẩn hưởng thụ l{ cơ sở kinh tế của một lối sống đạo đức giả.

Một ví dụ khác có thể thấy ở nhiều nền kinh tế chuyển đổi, khi người ta thủ tiêu chế độ đặc quyền đặc lợi, nhưng lại không có biện pháp cân bằng các lợi ích bị đột ngột xóa đi ấy, dẫn đến kết quả là một số người tìm đến những biện pháp phi ph|p để giành lại những gì đ~

mất. Với c|ch nhìn như vậy, chúng ta thấy rằng đôi khi c|c vị quan tham vừa là thủ phạm, vừa là nạn nhân của một hệ thống xã hội xa lạ với bản chất con người.

Tham nhũng còn được hỗ trợ bởi những yếu tố tiêu cực trong nền văn hóa, chẳng hạn tính gia trưởng vốn là một đặc điểm rất rõ nét tại nhiều nước Châu Á. Trong lịch sự đương đại Châu Á có quá nhiều ví dụ về các nhà chính trị gia trưởng, độc tài, những người trong thời kỳ cầm quyền l}u d{i đ~ trở thành những “bố gi{” của đất nước. Văn hóa gia trưởng gắn liền với việc độc quyền sở hữu lẽ phải chúng tôi vừa đề cập ở trên. Kết quả là quyền lực dễ bị đ|nh cắp, tạo cơ sở cho cả tham nhũng vật chất và tinh thần.

https://thuviensach.vn

3.6. Về mặt nhân văn, tham nhũng là hậu quả của quan niệm lệch lạc và thái độ

thiếu tôn trọng các giá trị cá nhân

Các giá trị c| nh}n không được tôn trọng sẽ dẫn đến sự xâm hại các giá trị công cộng.

Điều này có vẻ ngược đời nhưng thực ra rất hợp lô gích. Trên thực tế, việc chống chủ nghĩa cá nhân một cách thái quá luôn luôn dẫn đến một tình trạng cực đoan trong đời sống tinh thần của xã hội. Tâm lý xem nhẹ, nếu không muốn nói là bài bác các giá trị cá nhân khiến người ta tìm mọi cách tối thiểu hóa không gian sống của c| nh}n, l{m cho con người thiếu ý thức trách nhiệm về hành vi của mình, dễ dàng bằng lòng với thực tại, dễ d{ng tham nhũng, tiếp tay hoặc ít nhất là mặc nhiên thừa nhận tham nhũng.

Sự ngộ nhận về giá trị cá nhân và giá trị tập thể còn dẫn đến cả hiện tượng tham nhũng mang tính tập thể, nghĩa l{ có sự kết cấu, đồng tình để tiến h{nh h{nh vi tham nhũng trên quy mô lớn hơn. Đó l{ gì nếu không phải là mầm mống của tội phạm có tổ chức? Còn nếu cá nhân nào không chịu tham nhũng, họ sẽ không còn l{ người của tập thể, họ sẽ bị loại khỏi cuộc chơi. Điều này giải thích tại sao tham nhũng tại những nước có sự nhìn nhận sai lạc về

cá nhân và tập thể lại càng trầm trọng v{ khó đẩy lùi hơn nhiều nước khác.

https://thuviensach.vn

4. Những điều kiện tiên quyết để chống tham nhũng Những phân tích ở trên về những nguồn gốc kinh tế – chính trị – xã hội cho thấy rằng để

chống tham nhũng chúng ta phải sử dụng các biện pháp toàn diện, dựa trên những giải pháp có tính khoa học, tuyệt đối không được xem việc chống tham nhũng chỉ như một biện pháp mang tính hình sự nhằm trừng trị con người. Tuy nhiên, có hai biện pháp quan trọng hơn cả có thể coi như chìa khóa để giải quyết vấn đề nan giải này.

https://thuviensach.vn

4.1. Dân chủ hóa nhƣ là điều kiện tiên quyết để chống tham nhũng Như trên đ~ nói, tham nhũng vật chất cũng như tinh thần ng{y nay đ~ ph|t triển với quy mô rất lớn, với những dạng thức vô cùng tinh vi, phúc tạp và gây nên những t|c động khủng khiếp tới đời sống xã hội. Nó khiến cho rất đông d}n chúng rơi v{o trạng thái thụ động hoặc cam chịu. Vì thế cuộc chiến chống tham nhũng cần bắt đầu bằng việc hâm nóng lại quyết tâm chống tham nhũng của người d}n. Điều này không phải đơn giản. Sự sùng bái cá nhân ở

một số quốc gia, sự nô dịch tư tưởng ở một số quốc gia kh|c cũng như cảnh bần cùng về vật chất tại những quốc gia kém phát triển nhất đ~ dập tắt những hy vọng cuối cùng về một xã hội trong sạch. Chính vì vậy, chúng ta phải chống tham nhũng chủ yếu trên phương diện chính trị, với những biện pháp chính trị v{ được tiến hành với tư c|ch của những nhà chính trị, trong đó việc đầu tiên là phải trong sạch hóa, phải gương mẫu hóa bộ m|y nh{ nước.

Muốn vậy, l~nh đạo không thể được coi l{ địa vị có các quyền để tham nhũng, m{ phải là sự

thể hiện và biểu dương những giá trị cao quý của con người. Khi nào các thành viên của bộ

m|y nh{ nước trở thành những mẫu mực của đời sống tinh thần, thể hiện t{i năng v{ đạo đức, như l{ tấm gương để dân chúng noi theo thì lúc ấy bắt đầu một trạng th|i nh{ nước kiểu mẫu. Khi mỗi bộ trưởng là một danh nhân, một nh}n sĩ, một huyền thoại, một mẫu mực về con người. Chỉ có nh{ nước kiểu mẫu như vậy mới đủ sức kiểm so|t được chính mình và khống chế được tham nhũng. Đó l{ nh{ nước dân chủ, đúng nghĩa l{ nh{ nước của dân, do dân và vì dân. Trong một xã hội dân chủ con người có quyền lựa chọn những chân lý mà mình nhận thức được chứ không phải bị bắt buộc phải tuân theo những “ch}n lý” m{

người kh|c |p đặt. Giá trị của xã hội dân chủ chính là ở chỗ con người có quyền lựa chọn, x|c định chân lý phù hợp với nhận thức của mình.

https://thuviensach.vn

4.2. Làm trong sạch môi trƣờng tinh thần, xây dựng môi trƣờng văn hóa chống tham nhũng

Việc chữa bệnh muốn hiệu quả thì không chỉ tập trung vào việc loại bỏ những tác nhân ngoại lai gây bệnh mà còn phải chú ý đúng mức đến việc đảm bảo một môi trường tốt để

duy trì và nâng cao thể trạng con người, tức l{ tăng khả năng đề kháng của cơ thể. Cũng vậy, việc chống tham nhũng đòi hỏi phải làm trong sạch môi trường tinh thần, nơi hình th{nh, nuôi dưỡng và phát triển nhân cách của con người. Xã hội có thể và cần phải tự xây dựng một nền văn hóa có khả năng đề kh|ng đối với những mầm mống tham nhũng. Sở dĩ ng{y nay tình trạng tham nhũng tr{n lan ở mọi cấp, mọi ng{nh, l{ vì đ~ có thời chúng ta tự ru ngủ

mình về những phẩm chất ưu việt n{o đó. Để giải quyết b{i to|n tham nhũng, mỗi quốc gia phải xây dựng được một môi trường văn hóa l{nh mạnh, theo nghĩa là nó không dung nạp các yếu tố thuận lợi cho tham nhũng. Một môi trường văn hóa l{nh mạnh giúp con người biết tự đấu tranh để không bị rơi v{o vòng xo|y của tham nhũng. Trong một cộng đồng nhỏ, một công ty chẳng hạn, nh{ l~nh đạo không chỉ cần có tài mà còn cần phải trong sạch mới có thể điều hành công ty tốt. Cũng vậy, trên quy mô toàn xã hội, để điều h{nh đất nước tốt mỗi quốc gia phải làm trong sạch hóa bộ m|y nh{ nước ở các cấp.

Dĩ nhiên, môi trường văn hóa l{nh mạnh mới chỉ l{ điều kiện cần chứ chưa đủ để hình thành những con người trong sạch. Để có đội ngũ l~nh đạo trong sạch, phải tạo cho họ một mức sống cao hơn người thường. Mức sống cao cho những người l~nh đạo t{i năng l{ điều kiện vật chất để đảm bảo cuộc sống trong sạch của họ. Đó chính l{ điều kiện đủ, thiếu nó người ta vẫn phải sống nhưng đó l{ sống trong cảnh đạo đức giả, và vì vậy chống tham nhũng chỉ còn là sự hô khẩu hiệu.

Tóm lại, cuộc chiến chống tham nhũng không phải là việc có thể hoàn thành một sớm một chiều hay giải quyết một lần là xong. Điều chắc chắn là nếu hôm nay chúng ta hữu khuynh với các hiện tượng tiêu cực thì ngày mai chúng ta sẽ phải trả gi| đắt cho sự nhu nhược ấy.

Ước mơ có một cuộc sống giàu có, sung túc về vật chất và phong phú về tinh thần là một ước mơ phổ biến v{ cao đẹp của nhân loại.

Điều đ|ng tr|ch chính l{ sự ngộ nhận và sự cố gắng hiện thực hóa ước mơ ấy bằng mọi cách mọi gi|. Đó chính l{ nguồn gốc tự nhiên của tham nhũng. Vì thế, chúng ta cần phải nhìn nhận hiện tượng tham nhũng một cách tỉnh táo, khách quan và biện chứng, trong đó bên cạnh tham nhũng vật chất, đ~ đến lúc chúng ta phải mổ xẻ, phân tích một hình thức tham nhũng tinh vi v{ nguy hiểm hơn, đó l{ tham nhũng tinh thần.

Chúng tôi cho rằng nếu tiến hành chống tham nhũng bằng những biện pháp triệt để và hợp lý trên phạm vi toàn xã hội, chúng ta hoàn toàn có thể hạn chế v{ đẩy lùi tham nhũng, ít nhất là sẽ giải thoát cho nhiều người khỏi tình trạng bị bắt buộc phải tham nhũng để tồn tại.

Dân chủ hóa đời sống tinh thần, trả lại cho họ sự thanh thản của lương tâm và sự bình yên của cuộc sống, đồng thời tiến những bước đầu tiên trên con đường lành mạnh hóa xã hội.

V{ đó chính l{ điều kiện tiên quyết để hạn chế v{ đẩy lùi tham nhũng.

https://thuviensach.vn

SỰ BIẾN DẠNG TÂM LÝ DƢỚI TÁC ĐỘNG CỦA THAM NHŨNG

Trong đời sống hàng ngày của con người, tâm lý – trạng thái cảm hứng của con người khi h{nh động – đóng một vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên, tâm lý là một đối tượng rất dễ bị

ảnh hưởng hay nói cách khác, rất nhiều yếu tố có thể t|c động tới t}m lý; trong trường hợp những thay đổi tâm lý diễn ra theo chiều hướng tiêu cực, người ta sẽ mô tả chúng như l{ sự

biến dạng tâm lý.

Khi nghiên cứu sự biến dạng của tâm lý, chúng ta sẽ thấy rằng tham nhũng không phải là hiện tượng tiêu cực duy nhất gây ra biến dạng t}m lý nhưng nó l{ một trong những yếu tố

gây ra những biến dạng khủng khiếp nhất, trên quy mô rộng lớn nhất, ở mức độ sâu sắc nhất và thậm chí, có thể nói, tham nhũng g}y ra sự biến dạng nh}n c|ch. Vì lý do đó, tham nhũng, với tư c|ch l{ nguồn gốc của sự biến dạng tâm lý, sẽ trở thành đối tượng nghiên cứu của bài viết này.

https://thuviensach.vn

Tham nhũng và sự biến dạng từ tâm lý đồng chí đến tâm lý đồng lõa

T}m lý đồng chí là một trong những tâm lý rất căn bản vì bản chất hay mục tiêu của sinh hoạt chính trị là tìm kiếm sự đồng thuận. Bất kỳ sự đồng thuận n{o cũng phải dựa trên tâm lý đồng chí tức là sự cùng chí hướng; nói cách khác, nếu không có t}m lý đồng chí làm nền tảng thì sẽ không có sự đồng thuận. Do đó, nghiên cứu t}m lý đồng chí chính là nghiên cứu điều kiện hình thành các tổ chức nói chung và các tổ chức chính trị hay c|c đảng chính trị

nói riêng.

Tuy nhiên, không phải ở đ}u t}m lý đồng chí cũng được cảm nhận và có giá trị giống nhau. Chẳng hạn, ở những môi trường không có sự cạnh tranh về chính trị, người ta sẽ

không có điều kiện để đo đạc giá trị cũng như ý nghĩa của t}m lý đồng chí; ngược lại, xã hội càng dân chủ tức môi trường cạnh tranh chính trị càng gay gắt thì t}m lý đồng chí càng quan trọng bởi nó được thử thách, trong sự cạnh tranh về mức độ sáng suốt chính trị giữa c|c đảng chính trị. Do đó, ở những quốc gia mà sự cạnh tranh chính trị diễn ra bình đẳng thì tâm lý chính trị sẽ trở thành tiêu chuẩn quan trọng nhất của việc hình th{nh c|c đảng chính trị – nó chính là dấu hiệu con người trong việc phân biệt c|c đảng chính trị khác nhau.

Vậy, quá trình biến dạng từ t}m lý đồng chí th{nh t}m lý đồng loã diễn ra như thế nào?

Khi con người phấn đấu vì một lý tưởng hay một mục tiêu chính đ|ng thì t}m lý đồng chí là tâm lý chi phối các tập thể chính trị, nghĩa l{ t}m lý đồng chí trở th{nh t}m lý cơ bản của những con người sinh hoạt trong cùng một không gian chính trị. Tuy nhiên, khi lý tưởng hay mục tiêu cao đẹp không còn nữa thì t}m lý đồng chí sẽ bị biến dạng th{nh t}m lý đồng lo~; nói c|ch kh|c, chính t}m lý đồng chí khi biến dạng sẽ trở thành tâm lý đồng lo~. Như

vậy, qu| trình thay đổi, biến dạng từ t}m lý đồng chí th{nh t}m lý đồng loã gắn liền với quá trình biến dạng hay sự lạc hậu của lý tưởng chính trị v{ lý tưởng.

Vậy tham nhũng xuất hiện ở đ}u trong lộ trình từ tâm lý từ đồng chí tới tâm lý đồng loã?

Khi nghiên cứu về sự hình thành và phát triển của các tổ chức, chúng ta sẽ thấy một hiện tượng tương đối phổ biến là, một đảng chính trị sẽ trở th{nh đảng cầm quyền sau khi đạt được những thành tựu chính trị nhất định v{ qu| trình tha hóa thường diễn ra đồng thời với những va chạm về lợi ích, địa vị và quyền lực. Tuy nhiên, quá trình tha hóa là quá trình khách quan tất yếu của bất kỳ tổ chức nào và chính vì thế, nội dung khoa học quan trọng nhất của các tổ chức chính trị chính là tìm cách chống lại sự tha hóa quyền lực. Đương nhiên, khi nhận ra những biểu hiện của sự tha hóa, người ta sẽ đề ra và áp dụng những biện ph|p để chống lại hay ít nhất cũng nhằm giảm tốc độ của qu| trình tha hóa; nhưng, mọi biện ph|p đều bất lực trước hiện tượng tha hóa của các tổ chức cầm quyền nếu không có môi trường cạnh tranh. Môi trường cạnh tranh lý tưởng nhất cũng tức l{ môi trường duy nhất đảm bảo tính hợp lý của các tổ chức chính trị, l{ môi trường dân chủ. Ở đó, mọi tổ chức chính trị đều phải đương đầu với nguy cơ bị gạt ra khỏi các sinh hoạt chính trị của xã hội nếu không th{nh công trong vi đồng nghĩa rằng, ngay cả khi áp dụng các biện pháp mang tính tổ chức mà không có sự cạnh tranh chính trị, thì cũng chỉ có thể kéo dài sự tồn tại hoặc làm chậm lại quá trình tha hóa của các tổ chức chính trị chứ không thể khắc phục được.

Quay trở lại sự biến chất của lý tưởng, có thể nói, khi lý tưởng bị biến chất thì người ta sẽ

thiên về phân chia quyền lực và quyền lợi. Sự phân chìa quyền lực dẫn đến sự hình thành các phe phái trong một đảng. Bàn về sự phân chia thành các phe phái trong cùng một đảng, https://thuviensach.vn

chúng ta cần phải phân biệt giữa sự phân chia chính thống và sự phân chia không chính thống; ở đ}y, cũng có thể hiểu là sự phân chia công khai và sự phân chia trong bóng tối. Sự

phân chia thành các phe phái trong cùng một đảng một cách công khai, xét về mặt bản chất, chính là sự đa dạng hóa của c|c khuynh hướng chính trị; nó sẽ tạo ra sự cạnh tranh về chính trị để chống lại sự độc quyền ch}n lý v{ do đó, nó l{ một yếu tố tích cực. Ngược lại, sự phân chia trong bóng tối là sản phẩm của quá trình tha hóa quyền lực. Đến đ}y, tham nhũng bắt đầu xuất hiện như l{ t|c nh}n của sự biến dạng từ t}m lý đồng chí th{nh t}m lý đồng loã.

Như vậy, t}m lý đồng loã không phải là tâm lý của một đảng chính trị mà là tâm lý của một ph|i trong đảng chính trị đ~ bị tha hóa.

Trong quá trình phát triển của mình, một đảng chính trị sẽ được điều chỉnh bởi hai loại tâm lý. Thứ nhất l{ t}m lý đồng chí tức phần còn lại của những lý tưởng chính trị chưa bị

thoái hóa. Phải khẳng định rằng, ở bất kỳ tổ chức chính trị nào, phần còn lại này luôn luôn tồn tại; nếu không, đảng chính trị sẽ biến mất hoàn toàn. Nói cách khác, chừng nào một đảng chính trị còn tồn tại thì những hạt nhân hợp lý về mặt lý tưởng chính ta cũng vẫn còn tồn tại.

Trong lòng bất kỳ tổ chức chính trị nào, các mặt tiêu cực và các mặt tích cực không ngừng cạnh tranh với nhau dẫn đến sự hình thành các phái chính trị như đ~ ph}n tích trong phần trước. Các phái chính trị không chính thống sẽ bị điều chỉnh bởi t}m lý đồng loã, tức là tâm lý của những kẻ cùng ăn chia một vùng quyền lực, quyền lợi hoặc thậm chí một vùng chân lý – đó chính l{ bản chất của tham nhũng. C|c ph|i chính trị chính thống không bị điều chỉnh bởi t}m lý đồng lo~ nhưng bị điều chỉnh bới một loại t}m lý đồng chí thứ hai – đó l{

t}m lý đồng chí trên những khía cạnh hẹp hay t}m lý đồng chí trên những vấn đề cụ thể.

Trên đ}y l{ những mô tả về những t|c động của tham nhũng lên một trong những module, t}m lý căn bản nhất của con người hay sự trượt từ t}m lý đồng chí tới t}m lý đồng loã.

https://thuviensach.vn

Tâm lý bị truy đuổi về mặt tinh thần hay hồi ức về những giá trị

ngƣời của những kẻ đã bị “Thú hóa”

Xã hội thường quan niệm một c|ch đơn giản về tham nhũng như l{ ăn cắp. Trong bài viết này, chúng tôi xin nhắc lại rằng tham nhũng ho{n to{n không giống với ăn cắp, thậm chí cũng không thể coi ăn cắp là trạng thái bậc thấp của tham nhũng. Tại sao lại như vậy?

Trước hết, trong khi ăn cắp chỉ là một h{nh vi phi đạo đức của con người khi bị thúc bách bới những nhu cầu bậc thấp, thì tham nhũng l{ h{nh vi sử dụng quyền lực để chiếm đoạt.

Nói như vậy để thấy tham nhũng l{ một hành vi gắn liền với sự tha hóa của quyền lực; nói c|ch kh|c, tham nhũng l{ h{nh vi riêng có của những kẻ được nh}n d}n trao cho cương vị

đại diện.

Thứ hai, trong khi những kẻ ăn cắp vẫn còn cảm gi|c lén lút khi đi ăn cắp, thì những kẻ

tham nhũng đ~ trở nên vô cảm trước những hành vi chiếm đoạt của mình. Do đó, những kẻ

ăn cắp vẫn còn thừa nhận sự tồn tại của pháp luật trong khi những kẻ tham nhũng ch{ đạp lên nó.

Thứ ba, những kẻ ăn cắp không có khả năng truyền bá những ảnh hưởng chính trị còn những kẻ tham nhũng vẫn có thể tham gia hoạt động chính trị. Nếu nói một cách thẳng thắn hơn thì điều đó có nghĩa l{ những kẻ tham nhũng cần và phải đi qua con đường chính trị và sử dụng sức mạnh chính trị. Tham nhũng, vì thế, là một khoảng đen tối trong hoạt động chính trị, nó không chỉ làm mất mát quyền lợi vật chất của xã hội mà còn làm biến chất một trong những hoạt động cao quý nhất của nhân loại – đó l{ hoạt động chính trị.

Những kẻ ăn cắp không có điều kiện để xây dựng c|c chính s|ch nhưng những kẻ tham nhũng thì bẻ gẫy chính s|ch, ch{ đạp lên nh{ nước thông qua việc làm biến dạng các chính sách. Trong khi những kẻ ăn cắp phải “lao động” một cách vất vả thì những kẻ tham nhũng lại “lao động” một c|ch nh{n nh~; nhưng, thứ “lao động” đó của chúng đang l{m băng hoại các giá trị đạo đức, gây tổn hại đến uy tín của hệ thống chính trị v{ nh{ nước.

Tội ác của những kẻ tham nhũng không đơn giản chỉ là những khối lượng vật chất bị

chúng chiếm đoạt, mà chính là sự bẻ gẫy các thể chế, từ thể chế chính trị, thể chế nh{ nước đến thể chế tinh thần và thậm chí làm biến dạng cả văn hóa.

Vì những tội |c như vậy, những kẻ tham nhũng luôn phải đối diện với cảm giác bị truy đuổi, ít nhất về mặt tinh thần. Những ai đ~ từng đọc “Những người khôn khổ” của Victor Hugo mới có thể hiểu nổi cảm giác bị truy đuổi đó đ|ng sợ đến mức nào. Jean Val Jean chỉ

ăn cắp duy nhất một chiếc bánh mỳ nhưng luôn cảm thấy mình bị truy đuổi, ngay cả khi ông ta đ~ trở thành thị trưởng Mađelen, đ~ trốn vào tu viện và cố gắng sống như một con người lương thiện.

Cảm giác bị truy đuổi ở những kẻ tham nhũng, có lẽ, còn đ|ng sợ gấp nhiều lần. Tuy nhiên, cảm giác bị truy đuổi đó, thực ra, là một dấu hiệu tích cực; nó cho thấy những kẻ

tham nhũng vẫn còn có cảm giác tội lỗi, vẫn còn nuối tiếc những giá trị người hay nói đúng hơn, vẫn còn nhớ về và trân trọng khoảng thời gian đ~ từng l{ người.

Chúng tôi cho rằng hoàn toàn không quá lời khi nói như vậy bởi dẫu chỉ tham nhũng một lần thôi, con người đ~ tự nguyện cống nạp mình, cống nạp những giá trị người cao quý trong mình, cống nạp những phẩm hạnh của mình cho quỷ sứ. Nói theo một cách khác, con https://thuviensach.vn

người đ~ tự nguyện và chủ động thú hóa” những giá trị của mình. Và hàng đêm, khi đối diện với sự truy đuổi tinh thần đó, những kẻ tham nhũng lại bị dày vò bởi ý nghĩ ‘Liệu ta có thể

quay trở lại l{m người không? Và nếu như ta không thể quay trở lại l{m người thì những đứa con của ta có thể quay trở lại l{m người hay không trong khi nhân cách, trí tuệ và hoài bão của chúng đang được nuôi dưỡng bằng những đồng tiền nhơ bẩn?”. Bản thân sự dày vò đó đ~ l{ hình phạt khủng khiếp nhất đối với những kẻ tham nhũng v{ do đó, nhiệm vụ của chúng ta không phải là chống tham nhũng bằng các biện pháp hình sự thông thường, mà phải chống tham nhũng bằng cách xây dựng một cơ chế có khả năng khuếch đại sức mạnh của cảm giác bị truy đuổi đó.

Như trong phần trước đ~ ph}n tích, những kẻ ăn cắp hoàn toàn khác với những kẻ tham nhũng. Trong khi những kẻ ăn cắp còn biết quy phục trước sức mạnh của đạo đức thì những kẻ tham nhũng d~ trở nên vô cảm trước những giá trị đạo đức. Thứ duy nhất khiến những kẻ tham nhũng khiếp hãi là những con thú mạnh hơn. Nhưng, liệu con người có thể

sống và cảm thấy hạnh phúc hay không khi để tồn tại và tránh khỏi móng vuốt của những con thú nhỏ, họ phải nương tựa vào những con thú mạnh hơn. Con người không thể và không được phép l{m như vậy bởi nếu không, họ sẽ biến mình trở thành miếng mồi của những con thú mạnh hơn. Tuy nhiên, con người cũng không thể tiêu diệt hết những con thú mà ở đ}y l{ những con “thú người”. Vậy, phải chăng con người đ~ ho{n to{n bất lực trước hiện tượng tham nhũng v{ những kẻ tham nhũng?

Xin được trả lời ngay rằng, vẫn còn có một liều thuốc kh|c để kìm chế hiện tượng tham nhũng – đó l{ x}y dựng nền dân chủ.

Chính nền dân chủ chứ không phải chế độ độc tài mới là công cụ hữu hiệu để ngăn chặn sự phát triển của hiện tượng tham nhũng.

Chế độ độc tài tự th}n nó đ~ gắn liền với sự tha hóa quyền lực; đến lượt mình, nó sẽ

không chỉ bắt đầu một hiện tượng tham nhũng m{ còn khiến tham nhũng ph|t triển ở

những quy mô lớn hơn với những mức độ trầm trọng hơn. Một số người đưa ra biện pháp công khai hóa nhưng chúng tôi cho rằng biện pháp này không mang lại hiệu quả. Công khai hóa là gì? Công khai hóa là phủ lên tất cả những kẻ tham nhũng thứ ánh sáng ban ngày, thứ

ánh sáng của sự trong sạch và những giá trị người cao quý và khiến tất cả chúng cùng lúc nhận ra rằng mình không phải l{ đối tượng duy nhất đ~ bị thú hóa, rằng quanh mình có không ít những kẻ đ~ bị thú hóa và nếu tập trung hết thảy những kẻ đ~ bị thú hóa lại, chúng sẽ có sức mạnh ghê gớm – sức mạnh của sự huỷ diệt.

Do đó, nội dung khoa học của chương trình chống tham nhũng l{ phải chỉ ra thời điểm và mức độ công khai hóa thích hợp; nếu không, chính sự công khai hóa đó sẽ dồn những kẻ bị

thú hóa v{o đường cùng, chúng sẽ trở nên dữ tợn hơn bao giờ hết bởi sự hành hạ và tra tấn của nỗi sợ v{ để tồn tại, chúng sẽ quay lại truy đuổi con người. Chính sách ân xá kinh tế

cũng không phải là một biện pháp hiệu quả trong việc kiềm chế tham nhũng; nó chỉ là giải ph|p để cứu nguồn vốn của xã hội và hợp thức hóa những giá trị đ~ bị “thú hóa”; nghĩa l{, vì lợi ích của con người, chúng ta đ~ phải hợp thức hóa những giá trị đ~ “thú hóa” v{ tạo điều kiện cho những giá trị từng bị “thú hóa” đó quay trở lại đời sống.

Chính sách ân xá kinh tế, do đó, chỉ giải quyết được phần nào những thất thiệt về mặt vật chất m{ tham nhũng g}y ra chứ không thể khắc phục được nó.

https://thuviensach.vn

Vì thế, chúng ta sẽ không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc xây dựng nền dân chủ như

một trong những cơ chế kiềm chế tham nhũng v{ l{m trong sạch lại những giá trị đ~ bị “thú hóa”.

Tuy nhiên, quá trình dân chủ hóa không thể diễn ra nhanh chóng. Lịch sử nhân loại đ~

chứng minh mọi nh{ nước độc t{i đều sụp đổ. Vì sự phát triển của xã hội lo{i người mà các thể chế dần dần được thay bằng thể chế dân chủ; quá trình dân chủ hóa đời sống lo{i người là một quá trình kiên nhẫn của lịch sử và những nghiên cứu xoay quanh quá trình kiên nhẫn ấy đ~ đưa đến kết luận: Nền dân chủ l{ cơ chế duy nhất có thể khắc phục tất cả các hiện tượng tiêu cực, trong đó có hiện tượng tham nhũng.

https://thuviensach.vn

Cảm giác mất niềm tin vào những ngƣời đại diện, Sự biến dạng của tâm lý Sở hữu và một tƣơng lai không thể dự báo Cuối cùng, chúng ta có gì? Chúng ta có một tương lai không thể dự b|o. Như đ~ ph}n tích trong phần trước, khi nhân dân không còn tin vào hệ thống chính trị hay nh{ nước, khi nhân dân không cảm thấy tương lai của mình được đảm bảo bằng một sự tích luỹ lành mạnh thì họ sẽ tin vào một nh{ nước trong tương lai. Điều đó có nghĩa rằng họ sẽ đi tìm một cuộc cách mạng. Khi nh}n d}n đi tìm một cuộc cách mạng thì tương lai của dân tộc sẽ cực kỳ

đen tối, bởi tương lai đó gắn với những di chứng của cách mạng tức là gắn với những loạn lạc, bất trắc v{ đổ n|t. Tham nhũng, do đó, không chỉ huỷ hoại lòng tin vào những người đại diện mà còn huỷ hoại cả t}m lý tin tưởng vào cuộc sống, bởi một dân tộc m{ năng lực tham nhũng mạnh hơn cả năng lực phát triển thì dân tộc ấy chắc chắn sẽ không có tương lai. V{

nếu chúng ta không kịp thời ngăn chặn sự phát triển của hiện tượng tham nhũng, chúng ta sẽ phải đối mặt hoặc với một cuộc cách mạng hoặc sự quay lưng lại của nhân dân trong quá trình họ đi tìm một tương lai kh|c.

Những phân tích về tác hại của tham nhũng đ~ dưa chúng ta đến kết luận, xây dựng thể

chế dân chủ chính là lời kêu gọi vĩ đại nhất v{ nh}n đạo nhất để phục vụ nhân loại; những kẻ cố tình trì hoãn quá trình này phải hiểu rằng sự trì hoãn của họ sẽ tất yếu dẫn đến những chuỗi biến dạng khủng khiếp hơn nữa và sự biến dạng đ|ng sợ nhất là cảm giác bất lực của con người trong việc ngăn chặn quá trình thú hóa những giá trị người còn lại. Chúng ta buộc phải khẳng định như thế vì một tương lai có thể dự báo.

https://thuviensach.vn

Kết Luận

Khi miêu tả cảm giác của một nhân vật buộc phải giết một kẻ lưu manh vì hắn ta đ~ giết một người lương thiện, Victor Hugo đ~ thốt lên rằng “Thực ra, nỗi ân hận vì giết đi một con người, dù chỉ là một kẻ lưu manh vẫn lớn hơn niềm vui vì được giết người để phục vụ nhân loại“. Chúng tôi muốn mượn những lời lẽ đó để khẳng định thêm một lần nữa rằng, dân chủ

và chỉ có dân chủ như l{ thể chế hoàn hảo nhất của con người mới là liều thuốc đặc trị với hiện tượng tham nhũng – ở đó, những con người lương thiện đang ng{y đêm “người hóa”

những phần đ~ bị thú hóa trong những kẻ tham nhũng.

https://thuviensach.vn

THỂ CHẾ VÀ THÀNH TÍCH

Bất kỳ nh{ nước hay hệ thống chính trị n{o cũng phải trả lời câu hỏi làm thế n{o để phát triển hay làm thế n{o để giảm thiểu rủi ro trong tiến trình phát triển. Trong qu| trình đi tìm lời giải cho câu hỏi n{y, c{ng ng{y người ta càng nhận ra vai trò của thể chế đối với phát triển, nghĩa l{, một thể chế tốt sẽ đẩy mạnh tốc độ phát triển v{ tăng cường chất lượng phát triển; ngược lại, một thể chế bất hợp lý sẽ kìm hãm tốc độ phát triển và làm suy thoái chất lượng phát triển.

Đ}y quả thực là một vấn đề lớn, phức tạp v{ do đó, không thể gói gọn trong một bài viết.

Với cách tiếp cận như vậy, trong bài viết này, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc l{m rõ hơn vai trò của thể chế đối với phát triển thông qua việc phân tích cặp phạm trù thể chế và thành tích.

https://thuviensach.vn

Thể chế, thành tích và những khía cạnh biện chứng Thể chế là một khái niệm phức tạp v{ được xem xét dưới những góc độ kh|c nhau. Định nghĩa kinh điển nhất được đưa ra bởi nhà kinh tế học người Đức – Adolph Wagner – cho rằng “Thể chế là các khế ước, các hợp đồng và luật lệ th{nh văn đang cai quản đời sống và con người “. Douglass Cecil North, người được giải Nobel với công trình nghiên cứu “Kinh tế

và Thể chế” năm 1993, cho rằng ‘Thể chế là những giới hạn được vạch ra trong phạm vi khả

năng v{ hiểu biết của con người hình thành nên mối quan hệ qua lại của con người”. Đầu thế kỷ XX, ở phương T}y xuất hiện một khuynh hướng chính trị mới – khuynh hướng chủ

nghĩa thể chế – quan niệm thể chế là bất kỳ liên hiệp bền vững nào của con người nhằm đạt được mục đích nhất định n{o đó.

Quan niệm n{y tương đối giống với cách hiểu của Ngân hàng thế giới về thể chế, cho rằng thể chế bao hàm ba nội dung quan trọng nhất, đó l{ luật chơi, cơ chế thực thi và tổ chức.

Chúng tôi cho rằng, thể chế là tập hợp các quy tắc điều chỉnh xã hội và là kết quả của những thỏa thuận xã hội. Thể chế, do đó, mang tính bản chất và là một đối tượng có tính sở hữu rõ ràng; nó thể hiện một cách sâu sắc khuynh hướng chính trị m{ đảng cầm quyền đ~ lựa chọn.

Khác với thể chế, thành tích chỉ là hiện tượng; nó là một đối tượng ngẫu nhiên, không có tính sở hữu rõ ràng và vì thế, rất dễ bị “chiếm dụng”. Trong rất nhiều trường hợp, thành tích là những thành tựu mà xã hội đạt được. Tuy nhiên, nhà cầm quyền có khuynh hướng coi những thành tựu đó l{ th{nh tích chính trị, hay thành tích của hoạt động cầm quyền của mình và lấy đó l{m lý do để trì hoãn việc xây dựng hoặc cải cách thể chế. Điều này làm nên cái gọi là chủ nghĩa th{nh tích.

Xét theo logic thông thường, một thể chế tốt sẽ tạo ra thành tích và một thể chế bất hợp lý sẽ không tạo ra thành tích. Tuy nhiên, trên thực tế, một số thể chế bất hợp lý vẫn tạo ra th{nh tích; trong trường hợp này, thành tích thuộc về xã hội. Đôi khi, nhà cầm quyền còn có khuynh hướng tạo ra thành tích bằng mọi giá, làm nên cái mà chúng ta gọi là sự phát triển bằng mọi giá – luận điểm này sẽ được phân tích kỹ hơn trong phần sau của bài viết. Mối quan hệ biện chứng giữa thể chế và thành tích còn thể hiện ở chỗ chủ nghĩa th{nh tích bảo trợ sự tồn tại của các lực lượng kìm hãm tiến trình cải cách thể chế. Nói cách khác, khi nào thể chế trở nên bế tắc thì người ta sẽ dùng th{nh tích để che đậy sự bế tắc đó. Ngược lại, chất lượng của thể chế phản |nh trình độ chính trị, bản chất chính trị của quốc gia v{ đó cũng l{ cơ sở để xã hội quyết định lựa chọn hoặc không lựa chọn nhà cầm quyền. Xã hội không thể lựa chọn các tập đo{n chính trị bằng thành tích chính trị mà phải bằng bản chất chính trị. Bản chất chính trị của nhà cầm quyền được thể hiện thông qua thể chế mà nhà cầm quyền xây dựng. Đương nhiên, một thể chế tốt chắc chắn sẽ xúc tiến sự phát triển; nó khuyến khích sự sáng suất chính trị với tư c|ch l{ nguồn gốc của mọi thành tựu trong quá trình l~nh đạo. Đó chính là mối quan hệ biện chứng giữa thành tích và thể chế. Càng nhận thức được tầm quan trọng của việc xây dựng thể chế, càng phải chống lại khuynh hướng sử

dụng th{nh tích để hợp pháp hóa những mặt lạc hậu về thể chế và ở một mức độ cao hơn nữa là chống lại việc sử dụng c|c th{nh tích như l{ công cụ duy nhất để hợp pháp hóa sự

cầm quyền của các nhà chính trị; nếu không, nhân loại sẽ phải đối mặt với những rủi ro trong quá trình phát triển của mình.

Đến đ}y, một số người có thể đặt câu hỏi về sự khác biệt giữa thành tích chính trị của các nh{ nước dân chủ và thành tích chính trị của c|c nh{ nước phi dân chủ, bởi bất kỳ thể chế

https://thuviensach.vn

n{o cũng chỉ được coi là có tác dụng tích cực đối với tiến trình phát triển khi nó đạt được những thành tựu nhất định. Thực ra, ở các nh{ nước dân chủ, người ta không chú trọng đến thành tích chính trị m{ đến sự sáng suốt chính trị. Do đó, c|i m{ chúng ta cần làm rõ là phân tích sự khác nhau giữa hai khái niệm thành tích chính trị và sự sáng suất chính trị.

Thành tích chính trị là những thành công hay thành tựu trong quá trình nắm giữ cương vị

của nhà chính trị, còn sự sáng suất chính trị là một phẩm chất cần phải có của bất kỳ nhà chính trị nào, nhất là những người đang cầm quyền hoặc có tham vọng cầm quyền. Thiếu sự

sáng suốt chính trị, nhà chính trị, trên tư c|ch người vạch ra chiến lược phát triển, sẽ buộc cả đất nước mình phải đối diện với những rủi ro không lường được. Đương nhiên, nếu có sự sáng suốt chính trị, nhà chính trị sẽ có nhiều cơ hột thành công trong việc điều h{nh đất nước. Tuy nhiên, thành tích chính trị không phải luôn là kết quả của sự sáng suốt chính trị.

Như đ~ ph}n tích trong phần đầu, đôi khi, c|c th{nh tích ho{n to{n mang tính chất ngẫu nhiên v{ đối với c|c nh{ nước phi dân chủ, thành tích chính trị còn bị lạm dụng để hợp ph|p hóa địa vị cầm quyền. Trong trường hợp như vậy, thành tích chính trị không phải là biểu hiện của phát triển mà thậm chí, còn là dấu hiệu của các rủi ro. Mặt khác, chỉ các nhà chính trị đ~ hoặc đang cầm quyền mới có thành tích chính trị, còn các nhà chính trị chưa cầm quyền thì chỉ có sự sáng suốt chính trị. Do đó, ở c|c nh{ nước phi dân chủ, các cuộc bầu cử thường là những cuộc chạy đua th{nh tích chính trị. Khác với c|c nh{ nước phi dân chủ, ở những nh{ nước dân chủ, bao giờ thành tích chính trị cũng được kiểm chứng bởi sự sáng suốt chính trị. Tuy nhiên, so sánh giữa thành tích chính trị với sự sáng suốt chính trị là một so sánh khập khiễng. Vì vậy, để đảm bảo tính hợp lý của phép so sánh này, các nhà chính trị

đương nhiệm phải chọn lọc những yếu tố sáng suốt trong các thành tích chính trị của mình, lý giải chúng bằng sự sáng suốt chính trị để thuyết phục nhân dân và so sánh với sự sáng suốt của đối thủ. Một trong những điểm ưu việt của nền dân chủ là nó luôn luôn khích lệ sự

sáng suốt chính trị thay vì mặc nhiên hoặc cưỡng ép nhân dân công nhận các thành tích chính trị. Vì thế, nếu sự sáng suốt chính trị l{ căn cứ để nhân dân lựa chọn các nhà chính trị, thì xã hội sẽ không ngừng phát triển.

Ngược lại, nếu thành tích chính trị l{ căn cứ để lựa chọn thì xã hội ấy sẽ luôn ở trong trạng thái khủng hoảng, bởi các nhà chính trị sẽ tìm kiếm thành tích bằng mọi cách, bất chấp rủi ro v{ do đó, biến quá trình phát triển trở thành một hiện tượng không thể dự báo.

https://thuviensach.vn

Chủ nghĩa thành tích và những hậu quả của nó Một cách tiếp cận khác đối với chủ nghĩa thành tích

Một số học thuyết chỉ ra rằng nhu cầu được tôn trọng gần như l{ nhu cầu ở mức cao nhất của con người v{ do đó, phấn đấu để có thành tích, xét về mặt bản chất là phấn đấu để được người khác tôn trọng. Với ý nghĩa như vậy, liệu tâm lý thành tích có phải là một hiện tượng khách quan và có những ảnh hưởng tích cực hay không?

Chúng tôi cho rằng, để trả lời câu hỏi này, cần phải làm rõ ranh giới giữa sự lành mạnh và không lành mạnh của tâm lý thành tích. Nếu con người không có khát vọng về thành tích thì sẽ không có mục tiêu. Việc con người tạo ra th{nh tích để minh chứng l{ mình đi đến mục tiêu, hoàn toàn khác với chủ nghĩa th{nh tích. Mặt kh|c, th{nh tích m{ con người tạo ra bởi những nhận thức hay những khát vọng của mình, không giống với việc lấy thành tích của người khác làm thành tích của mình – đó chính l{ ranh giới giữa sự lành mạnh và không lành mạnh của tâm lý thành tích.

Bên cạnh đó, tính l{nh mạnh của t}m lý th{nh tích còn được quy định bởi động cơ tạo ra thành tích. Nếu động cơ không hợp lý thì sẽ tạo ra một sự vô lý và khi hiện thực hóa một sự

vô lý thì chúng ta sẽ phải làm thêm một công đoạn nữa là loại bỏ sự vô lý đó ra khỏi cuộc sống. Con người không có lý tưởng, thì không có giá trị, nhưng nếu đeo đuổi một lý tưởng sai thì còn nguy hiểm hơn. Trên thực tế, rất nhiều lý tưởng đ~ mất uy tín bởi chúng bị khai th|c sai. V{ khi con người không còn khả năng chịu đựng hơn nữa hậu quả từ việc khai thác một cách sai lầm những lý tưởng thì họ thay thế chủ nghĩa lý tưởng bằng chủ nghĩa thực dụng. Người ta tưởng rằng chủ nghĩa thực dụng l{ ưu việt, là tốt đẹp nhưng chủ nghĩa thực dụng chỉ tốt đẹp hơn chủ nghĩa lý tưởng sai lầm. Chủ nghĩa lý tưởng của thời đại chúng ta chính là tự do và dân chủ. Tự do và dân chủ l{m cho con người cũng như x~ hội tự cân bằng.

Khi con người tự cân bằng thì sẽ không còn các sai lầm cá nhân. Theo chuỗi logic này, khi xã hội tự cân bằng thì sẽ không còn những sai lầm mang tính cộng đồng, hay nói cách khác là nó sẽ tự khắc phục những sai lầm mang tính cộng đồng.

Trong một xã hội mà thể chế tạo ra hai năng lực song song như vậy thì xã hội tự khắc phục những sai lầm của xã hội, cá nhân tự khắc phục những mặt cực đoan của mình v{ đó chính là một xã hội lành mạnh.

Hơn nữa, tâm lý thành tích sẽ trở thành một yếu tố tích cực nếu nó là sản phẩm của các khuynh hướng tiến bộ, đặc biệt là những khuynh hướng đảm bảo tính c}n đối giữa chính trị

và triết học. Nếu khát vọng của con người không c}n đối thì không thể tạo ra sản phẩm có chất lượng thẩm mỹ hay lý tưởng được. Nếu tưởng tượng sai thì sẽ tạo ra sản phẩm sai và nếu tạo ra sản phẩm sai bằng mọi giá thì sẽ tạo ra sự phá hoại; tuy nhiên, không có lý tưởng thì không còn l{ con người và không có sự phát triển. Vấn đề đặt ra là chất lượng tưởng tượng hay chất lượng tinh thần của con người khi tạo ra các thành tích.

Tuy nhiên, không phải yếu tố kh|ch quan n{o cũng đúng đắn và lành mạnh. Một sai lầm trong trí tưởng tượng, nếu không được ngăn chặn, sẽ trở thành sai lầm có thể đó được. Đó là quá trình chuyển hóa những sai lầm từ nhận thức trở thành những sai lầm mang tính chất thực thể. Con người nghĩ sai thì sẽ h{nh động sai, tạo ra một thực thể sai hay một sản phẩm sai. Quá trình hiện thực hóa c|c suy tưởng sai lầm của con người là quá trình tiêu cực của đời sống xã hội. Quá trình này song song với quá trình tạo ra c|i đúng v{ thậm chí còn https://thuviensach.vn

mạnh mẽ hơn qu| trình tạo ra c|i đúng. Tuy nhiên, cuối cùng, sức mạnh của c|i đúng với số

lượng ít vẫn khắc phục được cái sai với số lượng lớn; nói c|ch kh|c, lượng của những cái sai lớn hơn nhiều lượng của những c|i đúng, nhưng chất của c|i đúng có khả năng chế ngự

lượng những cái sai nên xã hội phát triển một cách cân bằng.

https://thuviensach.vn

Những di họa của chủ nghĩa thành tích Bàn về chủ nghĩa th{nh tích, không ít người đặt câu hỏi tại sao chủ nghĩa th{nh tích lại có thể tồn tại một c|ch dai đẳng đến vậy. Chúng tôi cho rằng, trước hết bởi nó là một tâm lý kh|ch quan như chúng ta đ~ ph}n tích trong phần trước; sau nữa là bởi những nhận thức phiến diện của nhà cầm quyền về vai trò của thể chế đối với tiến trình phát triển và cuối cùng, bởi c|c nh{ nước không có thành tích trong hiện tại v{ để chứng minh địa vị cầm quyền hợp pháp của mình, người ta buộc phải sử dụng đến những thành tích chính trị với tư c|ch l{ sản phẩm của quá khứ. Chính vì lý do đó, m{ một số quốc gia trên thế giới không thể thoát ra khỏi quá khứ của mình. Thật đ|ng ngạc nhiên khi người ta cố tình không nhận ra rằng, thành tích của những thế hệ cầm quyền trong quá khứ hoàn toàn không có mối liên hệ với sự sáng suốt của những người cầm quyền trong hiện tại v{ người ta không thể lấy những kinh nghiệm trong quá khứ để thay thế sự sáng suốt chính trị.

Mặt khác, nhà chính trị có nhiệm vụ dẫn dắt xã hội tới những chặng tiếp theo. Do đó, nh{

chính trị phải chứng minh khả năng đó bằng sự sáng suốt chính trị hay tính khoa học trong các công cụ dẫn dắt của mình. Tuy nhiên, một số nhà cầm quyền hoặc không có sự sáng suốt chính trị, hoặc không đủ khả năng để thuyết phục nhân dân bằng sự sáng suốt chính trị của mình nên phải viện đến các thành tích chính trị, tạo ra t}m lý săn lùng c|c th{nh tích chính trị. Vì những lý do đó, chủ nghĩa th{nh tích bị sử dụng như một trong những công cụ chính trị để thay thế tính khoa học của qu| trình l~nh đạo xã hội. Điều này rất đ|ng ngại bởi nếu nhà cầm quyền cố tình sử dụng những th{nh tích đơn lẻ trong các hiện tượng của đời sống để thay thế việc xây dựng và cải cách thể chế, thì xã hội sẽ lâm vào tình trạng không thể dự

báo và nhà cầm quyền sẽ không còn năng lực dẫn dắt xã hội.

Sự khác biệt về văn hóa giữa c|c nh{ nước dân chủ v{ nh{ nước phi dân chủ cũng l{ một yếu tố dẫn đến sự tồn tại dai dẳng và hợp pháp của chủ nghĩa th{nh tích. Trong khi c|c nh{

nước dân chủ đuổi theo chính mình, thì những nh{ nước phi dân chủ lại đuổi theo những người “h{ng xóm”. Chính điều đó đ~ góp phần tạo ra khuynh hướng hợp ph|p hóa địa vị

cầm quyền bằng các thành tích chính trị; đến lượt mình, nó sẽ kéo theo sự chậm phát triển, sự mất c}n đối giữa đời sống tinh thần v{ đời sống vật chất trong quá trình phát triển và bản thân sự mất c}n đối này là rủi ro lớn nhất trong tiến trình phát triển. Nhược điểm lớn nhất của các thể chế phi dân chủ là không xây dựng được hệ tiêu chuẩn về hạnh phúc, nghĩa là những vấn đề về con người không được phân tích và lý giải một cách nghiêm túc. Điều n{y đ~ tạo điều kiện cho c|c nh{ nước phi dân chủ sử dụng thành tích chính trị để thay thế

tính hợp pháp và hợp lý của thể chế, không nhận ra rằng họ đang phải đối diện với rủi ro lớn nhất trong tiến trình phát triển – đó l{ sự biến mất của các yếu tố con người hay sự

tho|i hóa” của đời sống tinh thần. Đó l{ hậu quả thứ nhất của chủ nghĩa th{nh tích.

Hậu quả thứ hai của chủ nghĩa th{nh tích l{ xúc tiến sự phát triển bằng mọi giá. Hãy lấy Trung Quốc làm ví dụ. Trong khoảng thời gian g|n đ}y, thế giới đ~ chứng kiến sự phát triển nóng hay sự phát triển không kiểm soát của Trung Quốc. Theo thống kê, Trung Quốc hiện tiêu thụ đến 7% sản lượng dầu mỏ, 31% sản lượng than và 27% sản lượng thép của toàn thế giới.

Năm 2003, Trung Quốc đ~ thiếu khoảng 10 triệu KW điện và dự đo|n, năm 2004, con số

đó sẽ là 20 triệu. Những con số này khiến người ta hình dung Trung Quốc tựa như một nồi nấu cao khổng lồ, các chủ đầu tư v{ nh{ sản xuất giống như những người đứng trông nồi https://thuviensach.vn

cao và biến nó trở th{nh nơi thiêu đốt phần lớn nguồn năng lượng của nhân loại với tốc độ

đ|ng b|o động. Người dân Trung Quốc không hiểu nổi tại sao trước đ}y c|c nh{ l~nh đạo chủ trương ph|t triển nền kinh tế với tốc độ tăng trưởng 12%/năm v{ đến bây giờ, họ lại làm mọi c|ch để hạ nhiệt nền kinh tế với hy vọng tốc độ tăng trưởng sẽ dừng lại ở con số

8%/năm. Không ít người nhận ra rằng bản thân sự phát triển đ~ tiềm ẩn trong nó các yếu tố

phá hoại. Sự phát triển của nền kinh tế Trung Quốc, do đó, trở thành một rủi ro với toàn thế

giới.

Bằng việc chỉ ra hai hậu quả trực tiếp và nghiêm trọng nhất của chủ nghĩa th{nh tích, có thể kết luận rằng, chủ nghĩa th{nh tích chính l{ nguồn gốc của mọi rủi ro trong tiến trình phát triển. Vấn đề của chúng ta bây giờ là trả lời câu hỏi thể chế nào có khả năng kiểm soát chủ nghĩa th{nh tích, nói c|ch kh|c l{ kiểm soát những rủi ro trong tiến trình phát triển.

https://thuviensach.vn

Thể chế nào cho phát triển?

Phải khẳng định thể chế dân chủ l{ phương thức quản lý duy nhất có thể tạo ra sự phát triển theo đúng nghĩa. Một số người có thể đặt câu hỏi tại sao một số thể chế khác vẫn có khả năng tạo ra sự phát triển. Thiết nghĩ, cần phải có một sự phân biệt rạch ròi giữa hai khái niệm tăng trưởng và phát triển. Tăng trưởng chỉ thuần túy là sự gia tăng vật chất trong khi phát triển là sự hoàn thiện của cả đời sống vật chất lẫn đời sống tinh thần.

Nhược điểm của những thể chế khác là các yếu tố con người không được tôn trọng; do đó, nó không thể đảm bảo chất lượng của sự phát triển. Những gì mà những thể chế khác tạo ra, vì thế, chỉ l{ tăng trưởng chứ không phải phát triển, v{ đến nay, chính họ đang phải trả gi| cho điều đó. Chính vì thế mà chúng ta không có bất kỳ một giải ph|p n{o để kiểm soát rủi ro trong tiến trình phát triển ngoài việc xây dựng thể chế dân chủ trong phạm vi quốc gia và toàn cầu.

Việc dùng thêm những mỹ từ để miêu tả thể chế dân chủ là không cần thiết, bởi nền dân chủ đ~ tự nó chứng minh những điểm ưu việt của mình bằng sự phát triển của phương T}y

– nơi đ~ đón nhận những tư tưởng của Monstesquieu, Diderot hay Voltaire về tự do, dân chủ. Trong quan điểm của chúng tôi, sở dĩ nền dân chủ trở thành một trong những giá trị

phổ quát của nhân loại là bởi ba lý do: Thứ nhất, nó là tiền đề để xây dựng nh{ nước pháp quyền, ở nơi đó ph|p luật giữ địa vị thống trị; thứ hai, nó biến tiến trình phát triển trở

thành một đối tượng hoàn toàn có thể tiên lượng, và thứ ba, nó là không gian duy nhất của những sự sụp đổ hòa bình.

https://thuviensach.vn

Thể chế dân chủ – Tiền đề để xây dựng nhà nƣớc pháp quyền Trước tiên, cần phải hiểu thế n{o l{ nh{ nước pháp quyền. Một trong những cách hiểu về

nh{ nước pháp quyền được thừa nhận rộng rãi là một đối tượng được điều chỉnh bởi pháp luật, tức l{ nh{ nước được làm những gì mà pháp luật cho phép, còn người d}n được làm những gì mà pháp luật không cấm. Một xã hội được coi là lý tưởng khi nó được điều hành bằng pháp luật với bản chất là các khế ước xã hội. Nói cách khác, pháp luật là các quy tắc tối cao chi phối toàn bộ dời sống xã hội. Phải khẳng định rằng, nh{ nước dân chủ l{ nh{ nước duy nhất mà pháp luật được coi là các khế ước xã hội, bởi ở đó con người có quyền thảo luận một c|ch bình đẳng về các quy tắc điều phối cuộc sống của mình.

Sự khác biệt quan trọng nhất giữa pháp luật của nh{ nước dân chủ và pháp luật của các nh{ nước phi dân chủ là ở chỗ, pháp luật của nh{ nước dân chủ bảo vệ các quyền con người, còn pháp luật của c|c nh{ nước phi dân chủ chỉ bảo vệ quyền của người đại diện, tức là bảo vệ quyền của nh{ nước. Việc bảo vệ quyền của người đại diện khác về bản chất so với việc bảo vệ các quyền công dân. Rõ ràng là chỉ khi nào các quyền công d}n được bảo đảm thì mới có xã hội dân sự. Xã hội dân sự là biểu hiện bên ngoài của quá trình dân chủ. Chỉ có quá trình dân chủ mới tạo ra được xã hội dân sự và chỉ có xã hội dân sự mới tạo ra được sự yên tĩnh tự nhiên của con người với đầy đủ các quyền thuộc về nó. Trong xã hội dân sự, mọi đối tượng đều được điều chỉnh bởi pháp luật. Nói cách khác, pháp luật l{ môi trường sống của con người trong xã hội dân sự, ở đó điều kiện tiên quyết là các quyền sở hữu, các quyền bất khả xâm phạm về thân thể, về tự do, về chính trị, về địa vị làm chủ xã hội và chủ sở hữu hệ

thống pháp luật. Nếu không l{m được như vậy thì không có xã hội dân chủ và càng không có đời sống chính trị phát triển. Đời sống chính trị không phát triển thì con người không được huy động một cách hợp lý v{ do đó, x~ hội sẽ không thể phát triển.

https://thuviensach.vn

Thể chế dân chủ – Cơ chế kiểm soát rủi ro trong tiến trình phát triển

Phát triển là một hàm số rất phức tạp, nó bao gồm rất nhiều yếu tố như c|c nguồn tài nguyên thiên nhiên, các yếu tố lao động, các cộng đồng d}n cư v{ c|c yếu tố kh|c như con người, văn hóa, tự nhiên, lịch sử… C|c yếu tố ấy phải được tổ chức, phối hợp với nhau để

tạo ra thể chế v{ đến lượt mình, thể chế ấy sẽ tạo ra sự phát triển. Thể chế dân chủ tạo điều kiện bình đẳng cho mỗi cá nhân tham gia vào tiến trình phát triển và biến sự đóng góp của các cá nhân khác nhau trở thành những tham số mang tính chất dự b|o. Cũng chính nó sẽ

thẩm định một cách khách quan yếu tố nào hỗ trợ sự phát triển và mỗi yếu tố có thể đóng vai trò tích cực trong bao lâu, hay khi nào thì một yếu tố sẽ dẫn đến rủi ro và tạo ra các chu kỳ cập nhật, thải hồi hợp lý nhằm đảm bảo rằng không có bất kỳ yếu tố nào có thể kìm hãm tiến trình phát triển hoặc làm suy thoái chất lượng phát triển. Có thể nói, bản chất của thể

chế dân chủ là tạo ra tính chừng mực hay tính hợp lý của sự phát triển. Tính vô căn cứ của tham vọng chính trị hay nói cách khác, những thành tích chính trị không phải l{ thước đo tốt để khảo sát tính hợp lý của sự phát triển và chính nó tạo ra tư tưởng phát triển bằng mọi giá nhằm thỏa m~n đòi hỏi chủ quan của nhà chính trị. Chính bởi vậy, sự phát triển phi dân chủ sẽ tạo ra trạng thái không kiểm so|t được tính chừng mực của sự phát triển.

Việc đặt hai yếu tố dân chủ và phát triển trong một mối liên hệ cụ thể sẽ làm xuất hiện yếu tố kiểm soát, tức là làm xuất hiện đòi hỏi xây dựng một thể chế toàn cầu hợp lý để kiểm soát sự phát triển trên quy mô toàn cầu và ở lưu vực các nền kinh tế lớn; nếu không, nhân loại sẽ phải đối mặt với sự phát triển bằng mọi giá theo kiểu Trung Quốc. Cần phải trả lời câu hỏi làm thế n{o để xây dựng thể chế toàn cầu nhằm kiểm soát rủi ro của các nền kinh tế

lấy thành tích chính trị l{m điểm tựa hợp pháp cho các nhà cầm quyền? Liệu WTO, với việc đưa ra những tiêu chuẩn khắt khe về nền kinh tế thị trường, có thể hoàn thành sứ mệnh này không? Đó l{ những câu hỏi rất lớn mà nhân loại buộc phải trả lời trong những năm đầu của thế kỷ XXI vì sự phát triển của chính nó.

https://thuviensach.vn

Thể chế dân chủ – Không gian của những thay thế hòa bình Chúng ta hãy cùng nhau phân tích khái niệm sự thay thế của chính phủ. Một trong những ưu điểm của thể chế dân chủ là nó cho phép khẳng định quyền lực của người dân. Nói cách khác, nó tạo điều kiện để nh}n d}n điều chỉnh khuynh hướng chính trị hay chất lượng chính trị của xã hội thông qua việc lựa chọn c|c đảng cầm quyền. Đến lượt mình, c|c đảng cầm quyền sẽ là những người thực hiện c|c chính s|ch để điều chỉnh xã hội theo khuynh hướng m{ nh}n d}n đ~ lựa chọn. Do đó, người dân trở th{nh thước đo chính x|c nhất tính hợp lý chính trị của nhà cầm quyền. Nếu lựa chọn sai lầm những người đại diện, họ có thể tiến hành một sự lựa chọn kh|c. Điều này tạo ra sự thay thế của chính phủ.

Nhiệm kỳ chính là cánh thức thay thế hòa bình nhất; nghĩa l{ trong trường hợp chính phủ

rơi v{o bế tắc, thể chế dân chủ sẽ tạo ra công nghệ thay thế theo ý muốn bằng cách chấm dứt các nhiệm kỳ một c|ch bình thường hoặc bất thường, hình thành cái gọi là sự thay thế

của c|c giai đoạn – trạng th|i nh{ nước và giải phóng các cộng đồng ra khỏi sự ràng buộc.

Đó cũng chính l{ ưu điểm của nền dân chủ – nơi c|c sai lầm chính trị không bị kéo dài, tức là cả quyền lực lẫn rủi ro đều được kiểm soát một cách hợp lý và xã hội không phải trả giá cho những sai lầm của cá nhân hoặc một nhóm người.

Thực ra, sự thay thế của chính phủ là một hiện tượng bình thường và thậm chí, rất đúng với quy luật phát triển. Rõ ràng, bất kỳ sự phát triển n{o cũng đòi hỏi một quá trình sàng lọc và thải hồi dần những yếu tố không còn phù hợp. Tuy nhiên, để sự thay thế không gây ra những tổn thất nghiêm trọng, người ta buộc phải thiết kế những kịch bản thay thế hòa bình và chỉ khi n{o l{m được như vậy thì mới không phải đối diện với sự tan rã của cộng đồng hay sự tan rã của dân tộc. Đến đ}y, xin được nhấn mạnh rằng, một kịch bản thay thế hòa bình chỉ có thể được thiết kế dựa trên tính đa dạng của đời sống phát triển. Điều n{y đ~

được khẳng định trong nhiều học thuyết quan trọng, trong đó có học thuyết của Marx, nhất là triết học Marx với các phân tích về quy luật phát triển biện chứng. Biện chứng là sự vận động nội tại một thành tố và những t|c động qua lại giữa yếu tố ấy với các yếu tố khác; bỏ

qua tính đa dạng của đời sống tức l{ chúng ta đ~ phủ nhận một yếu tố biện chứng rất quan trọng, đó l{ sự tương t|c giữa một yếu tố với những yếu tố kh|c. Vì lý do đó, nếu thừa nhận tính duy nhất của bất kỳ yếu tố nào thì chúng ta sẽ tiêu diệt sự đa dạng về mặt nhận thức, trong khi sự đa dạng là một thuộc tính cố hữu của đời sống. Tóm lại, những phân tích trên đưa đến kết luận rằng thể chế dân chủ là không gian duy nhất của những kịch bản thay thế

hòa bình, hay nói c|ch kh|c, nó l{ môi trường duy nhất mà tại đó có thể kiến tạo lý thuyết phát triển dựa trên sự đa dạng của đời sống phát triển như l{ điều kiện cần v{ đủ.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Chúng ta đang sống trong một thế giới mà dân chủ ng{y c{ng đóng vai trò như khuynh hướng chính trị chủ đạo. Vì lý do đó, để trở thành một phần của thế giới, để phát triển một cách lành mạnh, để thành công trong việc kiểm soát rủi ro trong tiến trình phát triển và xây dựng những kịch bản thay thế hòa bình, các quốc gia sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài việc xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ của mình. Đó cũng chính l{ bằng chứng về sự hợp tác – một trong những tiêu chuẩn chính trị quan trọng nhất trong thế giới hiện đại.

https://thuviensach.vn

TÍNH TRỄ CỦA CẢI CÁCH CHÍNH TRỊ

Từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, sân khấu chính trị thế giới có nhiều chuyển biến rõ rệt.

Tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của thời đại, nhiều chính đảng đ~ l~nh đạo nhân dân giành được độc lập dân tộc, thay thế chế độ thuộc địa hà khắc bằng những chính thể tiến bộ. Dân chúng thế giới thứ ba đói khổ mơ ước về một cuộc đổi đời vĩ đại, được sống trong một xã hội phồn vinh về vật chất v{ tươi đẹp về tinh thần, nhưng cho đến nay dường như tất cả vẫn ngoài tầm tay và thực tế vẫn là một thế giới thứ ba nghèo khổ và bất hạnh. Lý do trước hết là thế giới thứ ba bị lạc hướng trong vùng xoáy của Chiến tranh Lạnh, nhưng một nguyên nhân khác, chủ yếu hơn, l{ do không ý thức được sự cần thiết hoặc không tìm được giải ph|p đúng cho đổi mới và cải cách xã hội. Tại nhiều nước thế giới thứ ba, nhiều nhà trí thức và chính trị

tâm huyết loay hoay tìm phương c|ch cải cách xã hội, với kỳ vọng đưa đất nước sánh vai cùng các quốc gia phát triển, nhưng thực tế có rất ít cuộc cải cách thành công.

Từ chỗ là những lực lượng tiến bộ, nhiều thể chế chính trị đ~ trở thành lực lượng kìm hãm sự phát triển và góp phần làm cho khoảng cách giữa các quốc gia giàu nghèo ngày càng mở rộng.

Vấn đề đổi mới và cải cách của thế giới thứ ba đang trở nên bức thiết hơn bao giờ hết.

Nếu không nghiêm túc xem xét vấn đề và không có chiến lược đổi mới và cải cách thích hợp, chắc chắn rất nhiều quốc gia trong thế giới thứ ba sẽ trở thành những kẻ nhỡ tầu bị bỏ rơi và ngày càng tụt hậu trong lộ trình phát triển chung của toàn nhân loại.

https://thuviensach.vn

1. Mối Quan hệ giữa cải cách chính trị và cải cách kinh tế ở các nƣớc đang phát triển

Cải cách là công việc cần thiết để sửa chữa những thiếu sót hoặc loại bỏ những yếu tố đ~

trở nên lỗi thời của quá khứ, tạo nguồn động lực mới đồng thời mở ra những cơ hội mới cho phát triển. Ng{y nay, người ta nói nhiều đến các cuộc cải cách bởi đơn giản là mọi lĩnh vực của cuộc sống đều có thể và cần phải cải cách, chẳng hạn cải cách giáo dục, hành chính, pháp luật, tiền lương, thậm chí là cả cải cách tôn gi|o, nhưng tựu trung lại có thể chia thành bốn cuộc cải c|ch cơ bản: Cải cách chính trị, cải cách kinh tế, cải c|ch văn hóa v{ cải cách giáo dục. Một chương trình cải cách trọn vẹn, triệt để có thể dẫn đến những thay đổi về chất đối với xã hội, tạo ra những bước nhảy vọt trong phát triển, phải được thực hiện đầy đủ

trên cả bốn khía cạnh cải cách này.

Do bối cảnh xã hội kém phát triển, quá trình cải cách của c|c nước thế giới thứ ba có những đặc điểm, nội dung và chiến lược thực hiện hoàn toàn khác với các nước phát triển.

Không nhận thức rõ vấn đề này, áp dụng một cách máy móc kinh nghiệm cải cách của các nước phát triển, nhiều cuộc cải cách của thế giới thứ ba gặp phải những rủi ro không đ|ng có, lâm vào tình trạng mất định hướng, thậm chí, thất bại. Bởi vậy, chúng ta cần đi s}u nghiên cứu chiến lược thực hiện và những mối quan hệ nội tại của cải cách chính trị và cải cách kinh tế, hai bộ phận chủ yếu góp phần quyết định vào sự thành công của mọi cuộc cải cách của c|c nước thế giới thứ ba.

https://thuviensach.vn

Cải cách kinh tế tạo ra tiền đề cho cải cách chính trị

Trước hết, cần khẳng định rằng, c|c nước thế giới thứ ba không thể tiến hành cải cách chính trị trước cải cách kinh tế, bởi họ vẫn trong tình trạng khốn khó của kẻ trước đ}y từng là nô lệ. D}n chúng chưa được chuẩn bị đầy đủ để cải cách chính trị nếu c|c điều kiện kinh tế chưa được cải thiện. Nếu không cải cách kinh tế trước, người dân không thức tỉnh được quyền lợi và các giá trị mang tính quyền sở hữu. Việc cải cách kinh tế trước còn do con người dễ dàng nhận thức về những lợi ích vật chất cụ thể hơn nhiều so với những lợi ích tinh thần. Chủ thể của các cuộc cải c|ch chính l{ d}n chúng v{ qu| trình n{y được thực hiện trên cơ sở sự tự giác về quyền lợi của họ. Nhân dân ý thức được quyền lợi nên không thể

trở thành những kẻ nổi loạn để phá vỡ cơ cấu quyền lợi của mình. Cải cách kinh tế phải đi trước để giải tho|t người dân ra khỏi tình trạng nghèo đói, tạo tiền đề cho cải cách chính trị, bảo đảm cho quyền dân chủ không bị lạm dụng để phá hoại quyền lợi cộng đồng. Một số

người đ~ nhầm lẫn khi chỉ ra kinh nghiệm Đông Âu như l{ hình mẫu cho chiến lược cải cách chính trị trước, cải cách kinh tế sau. Thực ra, những gì diễn ra ở Đông Âu không phải là cải cách chính trị mà là một cuộc cách mạng chính trị thực sự bởi nó làm sụp đổ một thể chế

chính trị để thiết lập lên một thể chế chính trị mới. Từ những phân tích trên, có thể đi đến kết luận rằng, c|c nước thế giới thứ ba không có con đường nào khác buộc phải cải cách kinh tế trước để tạo tiền đề cho cải cách chính trị.

Một số người cho rằng mục tiêu của các cuộc cải cách chỉ đơn giản là chống khủng hoảng hay trì trệ nhằm tăng tốc con tàu kinh tế, mà không nhận thức được rằng cải cách kinh tế

của thế giới thứ ba về bản chất rất khác với cải cách kinh tế ở c|c nước phát triển. Cải cách kinh tê ở c|c nước đang ph|t triển hiện nay là tạo quyền tự do kinh tế và quyền độc lập kinh tế cho con người. Đ}y chính l{ hai quyền kinh tế cơ bản của con người trong kinh tế thị

trường, là hạt nhân của nhân quyền hoặc dân quyền. Cải cách kinh tế làm cho người dân trở

th{nh công d}n theo đúng nghĩa của từ này, tạo điều kiện để họ nhận thức được quyền công dân trong những lĩnh vực tinh thần. Khi con người làm quen với quyền tự do kinh tế, họ sẽ

nhận ra lợi ích của tự do chính trị. Bởi vậy, nếu không giải phóng kinh tế ra khỏi chính trị

không thể tạo ra các tiền đề vật chất để thay đổi hệ thống chính trị một cách tích cực.

https://thuviensach.vn

Cải cách chính trị bảo hộ cho thành công và hoàn tất quá trình cải cách Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều thể chế chính trị thuộc thế giới thứ ba đ~ trở nên quá lạc hậu trước một thế giới năng động v{ cũng đầy biến động. Từng tồn tại trong suốt thời Chiến tranh Lạnh, nhiều thể chế chính trị đến nay vẫn bảo lưu nguyên vẹn các yếu tố của thời kỳ

sau thuộc địa như một chiếc áo chật hẹp không tương thích với cơ thể kinh tế đang ng{y càng phát triển.

Hiện tại, nhiều thể chế chính trị tại c|c nước đang ph|t triển bị đặt trước hai tình thế. Một là, bộ máy cầm quyền tiếp tục níu kéo hệ thống chính trị cũ, l{m cho m}u thuẫn xã hội ngày càng gay gắt, để rồi phải đối đầu với một cuộc cách mạng. Hai là, toàn xã hội dưới sự lãnh đạo của bộ máy cầm quyền tiến hành cải cách chính trị một c|ch hòa bình, có điều khiển, có kế hoạch để xây dựng hệ thống chính trị mới thích ứng với điều kiện kinh tế xã hội mới.

Với lý do cần ổn định, nhiều người lo ngại cải cách chính trị có thể làm cho hệ thống chính trị sụp đổ. Thực ra, cải cách chính trị đ{o thải những yêu tố chính trị đ~ lỗi thời và thay thế

bằng những yếu tố tiến bộ, thích hợp hơn, đ|p ứng những đòi hỏi khách quan của phát triển. Cải cách chính trị là duy trì, hoàn thiện và hợp lý hóa một thể chế chính trị chứ không phải xoá bỏ và thay thế nó bằng một thể chế chính trị khác. Cải cách chính trị hoàn toàn khác với một cuộc cách mạng chính trị. Thế giới từng chứng kiến những cuộc cách mạng chính trị long trời lở đất như C|ch mạng Tư sản Ph|p năm 1789, C|ch mạng Th|ng Mười Nga năm 1917. C|ch mạng chính trị là sự lật đổ một hệ thống chính trị để lập lên một hệ

thống chính trị mới, vì vậy, cách mạng chính trị diễn ra vô cùng quyết liệt v{ l{m đảo lộn mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Cùng với sự ra đời của những nhân tố mới, cái giá mà nhân loại phải trả cho các cuộc cách mạng chính trị cũng thật khủng khiếp và phải mất rất nhiều thời gian, công sức mới có thể khắc phục được.

Thế giới hiện đại ng{y nay đ~ ph|t triển đến một trạng thái mới về chất, c|c lĩnh vực của cuộc sống đều có xu thế thay đổi nhanh chóng, đồng thời nhân loại cũng đứng trước nhiều rủi ro mang tính toàn cầu hơn. Chẳng hạn, ngày nay chỉ riêng kho vũ khí hạt nhân của một cường quốc cũng thừa công suất để phá huỷ cả thế giới. Một cuộc cách mạng chính trị ngày nay tạo ra nguy cơ rất lớn làm rối loạn mọi lĩnh vực của đời sống v{ đẩy xã hội vào tình trạng hỗn loạn v{ đổ vỡ, có thể làm mọi việc vượt ra ngoài tầm kiểm soát và sẽ là một thảm họa không chỉ cho một quốc gia mà cho toàn nhân loại. Bởi vậy, thế giới hiện đại không còn thích hợp và trên thực tế cũng không cần đến các cuộc cách mạng chính trị. Cải cách chính trị diễn ra hòa bình, có trật tự v{ được kiểm soát bằng công cụ pháp luật, vì thế nó thích hợp với thời đại. Trong thế giới hiện dại, cải cách chính trị l{ con đường duy nhất, là biện pháp duy nhất để tránh sự sụp đổ của một thể chế chính trị.

Cải cách chính trị không làm sụp đổ hệ thống chính trị nhờ cách tiếp cận đến tính hợp lý của đời sống phát triển. Nhà chính trị khôn ngoan và sáng suất biết giá trị của cải cách chính trị và Sử dụng nó như một giải pháp tránh cho xã hội một cuộc cách mạng. Những lo sợ về

cải cách chính trị dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống chính trị l{ không có cơ sở, trái lại nó làm cho hệ thống chính trị vững mạnh v{ tương thích với thời đại mới trên một tầm cao mới.

Không tiến hành cải cách chính trị thì mọi cuộc cải c|ch đều chỉ là những giải pháp tình thế.

Với ý nghĩa như trên, cải cách chính trị còn được xem như một yếu tố hoàn tất quá trình cải c|ch, có vai trò như l{ một bộ phận trọng yếu, bộ phận bảo hộ cho quá trình cải cách kinh tế

– xã hội đi đến thành công trọn vẹn.

https://thuviensach.vn

Trong thực tế nhiều người thường không phân biệt rạch ròi giữa thể chế chính trị, hệ

thống chính trị với lý tưởng chính trị.

Lý tưởng chính trị l{ ước vọng cao đẹp của con người, là mặt lãng mạn của đời sống, là khía cạnh đạo đức của hoạt động chính trị. Hệ thống chính trị và thể chế chính trị là những trạng thái hiện thực của đời sống chính trị, những cơ cấu của đời sống chính trị, giúp con người điều chỉnh đời sống. Cải cách chính trị về cơ bản là làm cho thể chế chính trị và hệ

thống chính trị hoàn thiện hơn, phù họp hơn với trạng thái hiện tại của đời sống. Cải cách chính trị tại thế giới thứ ba hiện nay là làm cho các thể chế chính trị của nó có tác dụng hỗ

trợ đời sống phát triển, bằng cách giảm bớt các tính chất đặc thù, các mặt cực đoan v{ n}ng cao trong nó tính phổ biến của đời sống chính trị quốc tế. Bởi vậy, cải cách chính trị không nhất thiết phải thay đổi lý tưởng chính trị. Nếu không phân biệt giữa hệ thống chính trị với lý tưởng chính trị, người ta dễ mặc cảm cải cách chính trị dường như l{ sự phản bội lý tưởng chính trị hay đ|nh mất các lý tưởng chính trị.

Sự mặc cảm này tạo ra tâm lý lo ngại, sợ hãi cải cách hoặc ở một khía cạnh khác là sự gian dối về chính trị trong cải cách.

Cải cách chính trị có tác dụng nâng cao chất lượng của một thể chế chính trị, thể hiện trong tính tương thích của nó đối với dân chủ hiện đại, tính phù hợp của nó đối với tiến trình phát triển của nhân loại. Trong thời đại của chúng ta, chất lượng của một hệ thống chính trị của thế giới thứ ba chính là sự hỗ trợ hiệu quả của nó đối với tiến trình hội nhập quốc tế. Cần lưu ý l{ hội nhập quốc tế trong thời đại ngày nay không chỉ là hội nhập kinh tế.

Hội nhập trong giai đoạn hiện nay là sự hòa hợp giữa cộng đồng này với cộng đồng kia và với cả nhân loại. Sự hòa hợp diễn ra trong quá trình hòa nhập về kinh tế, văn hóa v{ quá trình làm giảm tối đa những khác biệt về chính trị giữa các cộng đồng. Thế giới thứ ba có thể và nhất định thực hiện được các quá trình này bởi đó l{ xu thế phát triển của lịch sử, bởi vì nhân loại giống nhau l{ cơ bản v{ cũng vì nh}n loại chỉ có một mái nhà chung là thế giới.

https://thuviensach.vn

2. Sự chậm trễ của cải cách chính trị – căn bệnh phổ biến của thế giới thứ ba

Tính trễ và sự chậm trễ của cải cách chính trị

Tại sao quá trình cải cách kinh tế – xã hội của thế giới thứ ba diễn ra chậm chạp? Sau nửa thế kỷ được giải phóng khỏi ách thực dân, thế giới thứ ba vẫn luẩn quẩn trong đói nghèo về

vật chất, tù túng về tinh thần. Thủ phạm chính làm cho thế giới thứ ba không thoát khỏi được tình trạng tồi tệ này nằm ngay trong hệ thống chính trị của nó, thể chế chính trị ngày càng lạc hậu và trở thành lực lượng kìm hãm phát triển. Căn bệnh n{y liên quan đến hiện tượng có thể gọi là Tính trễ của cải cách chính trị của thế giới thứ ba. Về bản chất đ}y l{

trạng th|i không đồng bộ của quá trình cải c|ch, trong đó hệ thống chính trị có xu hướng bảo lưu c|c đặc tính đ~ trở nên lạc hậu trước thực tế đời sống xã hội.

Thực tế n{y đòi hỏi phải có những nghiên cứu thấu đ|o nhằm cải thiện tình hình, thúc đẩy tiến trình cải cách diễn ra nhanh chóng hơn, to{n diện hơn v{ đạt được thành công to lớn hơn. Tính trễ của cải cách chính trị là hiện tượng tất yếu của đời sống xã hội, nhưng cần phân biệt tính trễ tự nhiên, khách quan với tính trễ không tự nhiên, tức sự chậm trễ có chủ

ý, là kết quả của sự bảo thủ của hệ thống chính trị. Tính trễ tự nhiên của cải cách chính trị là hiện tượng bình thường của đời sống chính trị khi chưa có những trạng thái khách quan của đời sống kinh tế, đời sống phát triển đòi hỏi phải tiến hành cải cách chính trị, nhưng nếu tính trễ tự nhiên bị làm cho quá chậm trễ một cách có chủ ý thì xã hội sẽ phải đối mặt với một cuộc cách mạng chính trị làm sụp đổ thể chế chính trị, dẫn đến hậu quả nặng nề về

vật chất và tinh thần cho toàn xã hội. Vì lý do nh}n đạo, chúng ta buộc phải ngăn chặn và chống lại quá trình sụp đổ của các hệ thống chính trị. Để l{m được như vậy chúng ta phải tìm cách chữa căn bệnh cố ý làm chậm trễ cải cách chính trị.

Việc nghiên cứu, xây dựng cơ sở lý luận sẽ giúp cho quá trình nhận thức về cải cách chính trị được xác thực hơn, nhằm khắc phục tâm lý sợ hãi cải cách chính trị. Ngoài ra, hiện tượng tính trễ của cải cách chính trị cũng đặt ra vấn đề vai trò, nghĩa vụ, trách nhiệm v{ năng lực của nhà chính trị. Làm chính trị là một hoạt động vượt ra khỏi khả năng thông thường vốn có của con người, đòi hỏi nhà chính trị phải có đủ bản lĩnh trí tuệ, dũng cảm và sáng suốt.

Ngoài các tiêu chuẩn thông thường về đạo đức, nhà chính trị phải có năng lực xây dựng chương trình cải c|ch thường xuyên, không làm cho tính trễ tự nhiên bị chuyển thành sự

chậm trễ cố ý, tránh cho xã hội rơi v{o tình trạng trì trệ, tích tụ ngày càng nhiều những mâu thuẫn để rồi bùng phát thành những cuộc xung đột tàn phá xã hội.

https://thuviensach.vn

Nguyên nhân của sự chậm trễ trong cải cách chính trị

Nguyên nh}n đầu tiên và chủ yếu tạo ra tính trễ của cải cách chính trị bắt nguồn từ lý do chính trị. Quá khứ hào hùng của cuộc đấu tranh gi{nh độc lập làm hệ thống chính trị của các nước thế giới thứ ba tự thỏa m~n. Điều này thể hiện qua cách thức c|c nước này tham gia vào công cuộc hội nhập. Nhiều nh{ l~nh đạo c|c nước thế giới thứ ba tự cầm tù mình bởi những lý luận không còn phù hợp với thế giới hiện đại. Họ không nhận thức được rằng để

hội nhập thành công, thế giới thứ ba phải thay đổi hệ tiêu chuẩn những giá trị của mình.

Chính việc không đổi mới hệ tiêu chuẩn các giá trị là nguyên nhân làm cho tính trễ của cải cách chính trị trở nên đặc biệt trầm trọng.

Cải cách chính trị phụ thuộc nhiều vào ý chí của bộ máy cầm quyền cũng như nhận thức của họ về quyền lợi và rủi ro. Cải cách chính trị thường gắn liền với sự mất mát quyền lực, điều mà bộ máy cầm quyền không dễ gì chấp nhận. Duy trì c|c đặc tính cũ với mục tiêu tạo sự ổn định bề ngoài nhằm che đậy tham vọng bám giữ quyền lực, đ~ trở thành triết lý của nhiều nhà cầm quyền và nhiều hệ thống chính trị. Bị ám ảnh bởi sự mất mát quyền lực, các nhà cầm quyền luôn sợ hãi và khất lần những cuộc cải cách. Nhiều đặc tính của hệ thống chính trị đ~ trở nên lạc hậu nhưng vẫn được duy từ quá lâu và trên phạm vi rộng lớn như

một hoạt động có ý thức kìm hãm tiến bộ chính trị. Thay vì ý thức về việc phải tự đổi mới, tư duy của các nhà cầm quyền trượt theo xu hướng đối phó với cách mạng chính trị v{ đẩy xã hội vào tình thế nguy hiểm, thậm chí là những cuộc khủng hoảng kinh tế – xã hội như đ~

xảy ra tại khá nhiều quốc gia đang ph|t triển.

Nguyên nhân thứ hai là những lý do về kinh tế – xã hội. Hầu hết c|c nước thế giới thứ ba cho đến nay chưa tạo được tiền đề kinh tế – xã hội thuận lợi cho cải cách chính trị. Thế giới thứ ba thoát khỏi chủ nghĩa thực d}n nhưng vẫn trong tình trạng kinh tế trì trệ, xã hội kém phát triển. Do lo ngại mất đi những đặc quyền đặc lợi, một số lực lượng trong xã hội cố tình lảng tránh, hoặc làm cho cải cách kinh tế diễn ra chậm chạp, có nghĩa l{ việc trì hoãn cải cách kinh tế góp phần làm chậm trễ quá trình tiến tới cải cách chính trị.

Nguyên nhân thứ ba bắt nguồn từ các yếu tố tiêu cực trong văn hóa. Sự chậm trễ cải cách phụ thuộc vào nhận thức của xã hội v{ trình độ d}n trí. Văn hóa bao giờ cũng có tính lạc hậu tương đối. Bộ máy cầm quyền có xu hướng tuyên truyền giữ gìn bản sắc văn hóa để trên cơ

sở đó duy trì một hệ thống chính trị đ~ trở nên lạc hậu. Ngoài ra, phải kể đến ảnh hưởng của các tôn giáo. Tại c|c nước đang ph|t triển mà tôn giáo có ảnh hưởng nặng nề, việc xã hội chấp nhận và tạo ra được hệ thống chính trị tiên tiến là một việc rất khó khăn.

https://thuviensach.vn

3. Phác thảo chƣơng trình cải cách chính trị

Một cuộc cải cách chính trị mang tính chất cải lương hoặc không xuất phát từ những đòi hỏi của đời sống sẽ không giải quyết được bất kỳ vấn đề nào, ngoài việc làm cho tình hình trở nên tồi tệ hơn, có thể đẩy nền chính trị và cả đất nước lún s}u hơn v{o tình trạng trì trệ

và khủng hoảng. Cải cách chính trị là quá trình tiệm cận dân chủ và tự do, thay thế một cách hòa bình c|c quan điểm chính trị lỗi thời. đ}y chính l{ ý nghĩa nh}n văn quan trọng nhất của cải cách chính trị trong thời đại ngày nay.

Thể chế chính trị luôn là kết quả của sự lựa chọn một khuynh hướng trong số các khuynh hướng chính trị. Nhưng sau khi đ~ được lựa chọn, khuynh hướng chính trị n{y có xu hướng được củng cố để duy trì địa vị v{ do đó, cải cách chính trị là sự lựa chọn một khuynh hướng mới cho một giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, phải chờ đến một thời điểm nhất định, khi m{ khuynh hướng mới bộc lộ rõ rệt tính hợp lý của nó bằng cách chứng minh được tính lạc hậu của khuynh hướng cần thay đổi, chúng ta mới có thể tiến hành lựa chọn lại. Vì vậy, nghiên cứu cải cách chính trị có nghĩa vụ tìm ra phương ph|p để hoàn thiện hệ thống chính trị, dịch thuyền nó đến sự hợp lý và phù hợp với quy luật phát triển.

Bài viết này không có tham vọng đưa ra một chương trình cải cách chi tiết, thay v{o đó chỉ là phác thảo những nội dung quan trọng nhất của lộ trình phức tạp, khó khăn nhưng cũng đầy hứng khởi này. Cần thấy rằng, diều kiện tiên quyết để đạt được thắng lợi của một cuộc cải cách, dù trên khía cạnh nào và ở quy mô n{o, cũng l{ tính triệt để của nội dung chương trình cải cách và bản lĩnh của những người thực hiện nó, tức là các lực lượng chính trị tiên tiến và toàn thể d}n chúng. Để bảo đảm thành công, cải cách chính trị cần được tiến hành theo những nội dung cơ bản sau đ}y.

Trước tiên, cải cách chính trị là sự thừa nhận tính dân chủ của chính trị, tính đa dạng của đời sống chính trị. Điều n{y đặc biệt quan trọng đối với trường hợp đảng cầm quyền. Cải cách chính trị gắn liền với cải c|ch đảng cầm quyền. Sức sống của đảng cầm quyền là ở chỗ

đảng có nguồn gốc nhân dân và vì thế đảng cầm quyền không thể không đổi mới cùng đất nước. Một trong những giải pháp cải cách chính trị quan trọng ở c|c nước thế giới thứ ba là thực hiện đa dạng hóa ý kiến chính trị ngay trong đảng cầm quyền.

Thực tế lịch sử cho thấy nhiều quan điểm mới, tiến bộ không phải bao giờ cũng thuộc về

đa số. Trong thời đại ngày nay, nếu đảng cầm quyền không đa dạng hóa các ý kiến chính trị, đảng sẽ trở nên khô cứng, lạc hậu và sẽ phải đối mặt với nguy cơ tự tiêu diệt mình. Đa dạng hóa ý kiến chính trị của một đảng l{ đa dạng hóa đời sống chính trị, tạo cho đảng chính trị

có sức sống cao để chống đỡ có hiệu quả với những rủi ro của xã hội hiện đại. Chấp nhận sự

đa dạng về tinh thần và nhận thức không chỉ là sự sáng suốt của trí tuệ mà còn là biểu hiện mang đậm chất nh}n văn mới của nhà chính trị và hệ thống chính trị.

Thứ hai, x|c định hạt nhân của tất cả các cuộc cải cách chính trị là tự do cá nhân, tức là tôn trọng các quyền cá nhân, các quyền công d}n cũng như c|c quyền con người. Đó l{ điểm mấu chốt v{ cơ bản của cải cách chính trị trong c|c nước đang ph|t triển. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc thế giới thứ ba cần phải thay đổi quan niệm về tự do con người trong hệ

thống chính trị. Hệ thống chính trị không được phép và không có quyền nô dịch con người.

Hay nói cách khác, chúng ta phải xây dựng xã hội công dân, xây dựng xã hội của những người có quyền đối với vận mệnh của chính mình và của đất nước mình.

https://thuviensach.vn

TÍNH LẠC HẬU TƢƠNG ĐỐI CỦA VĂN HÓA

Thế giới đ~ bước vào một kỷ nguyên mới. Toàn cầu hóa đ~ len lỏi vào ngay cả những phần nhỏ bé nhất của thế giới, không chỉ làm trỗi dậy những khát vọng về sự phát triển mà còn tạo ra trạng thái phát triển thực thụ. Tuy nhiên, ở một số vùng trên thế giới, con người, đường như, chưa khai th|c được những lợi ích mà toàn cầu hóa mang lại, thậm chí còn nhận thức một cách phiến diện về nó như l{ thủ phạm gây ra những xung đột về kinh tế, chính trị

v{ văn hóa. Có thể nói, trong số những cuộc xung đột ấy, những xung đột về văn hóa tuy không phải luôn hữu hình và quyết liệt, nhưng }m thầm, bền bỉ, dai dẳng và có sức cản rất lớn đối với tiến trình phát triển chung của nhân loại. Do đó, nghiên cứu về tính lạc hậu tương đối của văn hóa với tư c|ch một thuộc tính tự nhiên của văn hóa v{ ảnh hưởng của nó đối với tiến trình phát triển và toàn cầu hóa là việc làm rất quan trọng, bởi nó sẽ giúp các dân tộc hạn chế khả năng xảy ra xung đột trên cơ sở đó, khai th|c những ảnh hưởng tích cực của văn hóa đối với tiến trình phát triển và toàn cầu hóa.

Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi không có tham vọng phân tích một c|ch đầy đủ

và cặn kẽ tất cả các khía cạnh của vấn đề, mà chỉ dừng lại ở việc chứng minh tính lạc hậu tương đối của văn hóa như l{ một trong những nhân tố ảnh hưởng không nhỏ đến tiến trình phát triển và toàn cầu hóa. Hy vọng rằng, điều này sẽ góp phần vào việc giúp con người nhận thức lại về văn hóa v{ rút ra công nghệ khai thác những lợi ích mà nó mang lại.

https://thuviensach.vn

1. Lạc hậu tƣơng đối – thuộc tính tự nhiên của văn hoá Tính tất yếu của tính lạc hậu tƣơng đối của văn hóa

Trong nhiều bài viết trước, chúng tôi đ~ khẳng định văn hóa luôn mang trong mình tính lạc hậu tương đối. Trước khi lý giải hiện tượng này, chúng ta sẽ cùng nhau làm rõ khái niệm tính lạc hậu tương đối của văn hóa. Có thể thấy rằng, mặc dù văn hóa có khả năng phản ánh một cách trung thực các khía cạnh của đời sống nhưng văn hóa không thể theo kịp một cách tuyệt đối các trạng thái hiện đại của cuộc sống. Điều này không khó lý giải bởi văn hóa luôn được hình thành sau những qu| trình tương t|c giữa các cá nhân trong một cộng đồng và giữa những cộng đồng kh|c nhau. Do đó, chúng ta có thể hiểu tính lạc hậu tương đối của văn hóa như l{ tính bảo lưu kh|ch quan tự nhiên của các kinh nghiệm văn hóa, hình th{nh nên cái gọi là chủ nghĩa kinh nghiệm, khiến cho văn hóa không thể phản ánh kịp các trạng thái hiện đại, hay các trạng thái có tính tiếp diễn của cuộc sống.

Văn hóa l{ chất kết tinh sau những chu trình lịch sử khác nhau, hay nói c|ch kh|c, văn hóa chính là sản phẩm của quá khứ là sự tích luỹ những kinh nghiệm sống của cả một cộng đồng, một dân tộc. Tất cả các thành tố của văn hóa, tức là mọi khía cạnh của cuộc sống nhân loại, mọi trạng thái hiện đại đều do quá khứ tạo ra và phụ thuộc vào quá khứ. Với đặc tính là c|i được hình thành sau và luôn trong trạng th|i “ng{y hôm qua”, văn hóa luôn mang trong mình tính lạc hậu như l{ một quy luật của cuộc sống.

Chúng ta đều biết rằng, cuộc sống là một chuỗi các yếu tố vận động liên tục trong sự dính kết giữa quá khứ, hiện tại v{ tương lai. Ng{y hôm nay, con người tư duy v{ h{nh động bằng các công cụ tư tưởng hình thành trong quá khứ song song với việc tạo ra những công cụ cho tương lai. Nói c|ch kh|c, con người, ở trạng thái hiện tại, chỉ có thể hát những bài hát của ngày hôm qua và sáng tác những bài hát về ng{y hôm nay sau khi ng{y hôm nay cũng trở

thành một phần quá khứ. Trong bất kỳ b{i h|t n{o, con người có thể mường tượng về

tương lai, nhưng chắc chắn không thể có những kinh nghiệm tương lai. Do đó, mỗi thời đại đều có sứ mệnh riêng, nhưng luôn thực thi nhiệm vụ của mình bằng kinh nghiệm của thời đại trước, tức l{ được dẫn dắt bởi văn hóa. Văn hóa, với tư c|ch l{ sản phẩm của quá khứ, không thể tự mình tạo nên những kinh nghiệm mà con người chưa từng trải qua. Chính điều đó tạo ra tính lạc hậu của văn hóa so với sự phát triển của cuộc sống.

Tuy nhiên, tính lạc hậu của văn hóa bao giờ cũng chỉ ở trạng th|i tương đối. Sở dĩ nói như

vậy là bởi kinh nghiệm của ngày hôm qua luôn lạc hậu với kinh nghiệm của ngày hôm nay và kinh nghiệm của ngày hôm nay sẽ trở nên lạc hậu so với những kinh nghiệm của ngày mai. Hơn nữa, mức độ lạc hậu của văn hóa phụ thuộc rất nhiều vào khả năng tích lũy kinh nghiệm văn hóa của con người bởi con người tích luỹ kinh nghiệm đến đ}u thì sẽ đi được đến đó. Chính bởi vậy, con người có nghĩa vụ dịch chuyển trạng th|i “ng{y hôm qua” của văn hóa nhằm tiệm cận trạng th|i “ng{y hôm nay” của chính nó. Phải hiểu rằng, trạng thái

“ng{y hôm qua” của văn hóa sẽ rất khác nhau ở những khoảng thời gian khác nhau và ở

những khoảng không gian kh|c nhau. Xung đột chỉ xảy ra khi trạng th|i “ng{y hôm qua” của văn hóa qu| xa với trạng th|i “ng{y hôm nay” của chính nó. Nói cách khác, quá khứ luôn phục vụ hiện tại v{ tương lai chừng nào con người đủ dũng cảm vứt bỏ sự lạc hậu của nó.

https://thuviensach.vn

Biểu hiện của tính lạc hậu tƣơng đối của văn hóa Những cộng đồng khác nhau có những tốc độ phát triển hoàn toàn khác nhau. Tính lạc hậu tương đối của văn hóa thường bộc lộ trong qu| trình tương t|c giữa các cộng đồng không cùng trình độ phát triển. Hãy hình dung nếu các cộng đồng có cùng tốc độ phát triển, họ sẽ đối thoại bằng ngôn ngữ của ngày hôm qua, và do giống nhau về tốc độ phát triển nên các trạng thái ngày hôm qua của các cộng đồng sẽ không quá khác nhau. Điều này sẽ giúp họ hiểu biết lẫn nhau một c|ch tương đối, v{ do đó, không gặp phải những trở ngại quá lớn trong qu| trình tương t|c. Ngược lại, nếu khác nhau về tốc độ phát triển, các cộng đồng sẽ

dùng loại ngôn ngữ của riêng mình; mặc dù những ngôn ngữ mà các cộng đồng sử dụng trong qu| trình tương t|c đều là ngôn ngữ của ng{y hôm qua, nhưng do kh|c nhau về tốc độ

phát triển, nên các trạng thái ngày hôm qua của những cộng đồng sẽ rất khác nhau, thay vì giống nhau một c|ch tương đối. Điều này sẽ khiến họ rơi v{o trạng thái bất đồng ngôn ngữ, nói cách khác, các cộng đồng sẽ vấp phải những mâu thuẫn nhất định. Đ}y chính l{ bằng chứng về sự thiếu kinh nghiệm đối thoại của mỗi cộng đồng trong từng giai đoạn cụ thể, và đồng thời, là một biểu hiện của tính lạc hậu tương đối về văn hóa.

Tính lạc hậu tương đối của văn hóa, thậm chí, còn thể hiện ngay trong qu| trình tương t|c giữa các cá thể trong cùng một cộng đồng. Mỗi cá nhân có nền tảng văn hóa kh|c nhau, hệ

quả là, họ sẽ có những kính nghiệm sống, kinh nghiệm hành xử khác nhau. Trong quá trình tương t|c, c|c c| nh}n sẽ dùng những kinh nghiệm khác nhau của mình để xử lý các vấn đề

của cuộc sống. Nếu giống nhau về kinh nghiệm văn hóa, c|c c| nh}n sẽ không có sự mâu thuẫn về mặt nhận thức. Điều này sẽ giúp họ hợp tác với nhau một cách dễ d{ng hơn.

Ngược lại, khác nhau về kinh nghiệm văn hóa, giữa các cá nhân sẽ có trạng thái vênh về mặt nhận thức. Con người, khi không thể gần nhau về mặt nhận thức, sẽ tự mình tạo ra những khác biệt rất lớn, v{ do đó, không thể hợp tác với nhau. Xuất phát từ luận điểm này, chúng tôi cho rằng tính lạc hậu tương đối của văn hóa thể hiện rất rõ qua năng lực hợp tác của mỗi cá nhân và cộng đồng.

Biểu hiện thứ ba của tính lạc hậu tương đối về văn hóa chính l{ nhu cầu hay sự khác biệt về chất lượng phát triển. Ở các quốc gia phát triển, con người luôn đòi hỏi dân chủ, trong khi ở c|c nước đang v{ kém ph|t triển, con người mới chỉ dừng lại ở việc đòi hỏi thỏa mãn các nhu cầu căn bản nhất. Tại sao lại có sự khác biệt rõ rệt như vậy? Câu trả lời l{, chính văn hóa đ~ tạo ra khoảng chênh lệch về chất lượng của nhu cầu, chất lượng của sự phát triển cũng như chất lượng của cuộc sống. Từ các biểu hiện trên có thể khẳng định, tính lạc hậu tương đối của văn hóa không chỉ thể hiện trên một đường thẳng, tức qu| trình tương t|c v{

phát triển diễn ra bên trong mỗi cộng đồng, mà còn thể hiện trong cả mặt phẳng, được hiểu l{ qu| trình tương t|c v{ ph|t triển giữa các cộng đồng.

https://thuviensach.vn

Giới hạn của tính lạc hậu tƣơng đối của văn hóa Như trên đ~ ph}n tích, tính lạc hậu tương đối của văn hóa l{ một trong những thuộc tính tự nhiên của văn hóa, tuy nhiên, nó cũng có giới hạn. Vậy, đ}u l{ giới hạn của tính lạc hậu tương đối của văn hóa? Chúng tôi cho rằng, giới hạn của tính lạc hậu tương đối của văn hóa chính là khi các kinh nghiệm văn hóa đ~ từng tích luỹ trong quá khứ không còn khả năng ứng dụng trong hiện tại. Đó cũng chính l{ thời điểm con người nhận ra sự thiệt thòi, mất mát quyền lợi cả về vật chất lẫn tinh thần do việc duy trì th|i qu| c|c th|i độ cực đoan về

văn hóa hay |p dụng các kinh nghiệm văn hóa lỗi thời. Do đó, nhận ra giới hạn của tính lạc hậu tương đối của văn hóa mang một ý nghĩa rất quan trọng.

Nó không chỉ giúp con người giảm thiểu nguy cơ biến các giá trị văn hóa đương đại thành các giá trị văn hóa lỗi thời, tức là làm cho chúng mất dần giá trị sử dụng, mà còn khiến họ đủ

dũng cảm chia tay với chúng. Chính điều này sẽ làm giảm sự khác biệt, tăng cường năng lực hợp tác giữa các cộng đồng, hạn chế khả năng xảy ra những xung đột về mặt văn hóa v{ hỗ

trợ tích cực tiến trình phát triển và toàn cầu hóa.

Để minh họa cho luận điểm trên, chúng ta hãy cùng nhau bàn về một thuật ngữ, đó l{ “sự

sụp đổ của các nền văn minh”.

Hiện nay, UNESCO đang thực hiện rất nhiều dự án hỗ trợ việc tái tạo các nền văn minh như nền văn minh Ai Cập, Trung Quốc, Ấn Độ… Khi ph}n biệt tính lạc hậu tương đối của văn hoa đối với c|c đòi hỏi khác của cuộc sống, với tính lạc hậu tuyệt đối của các nền văn hóa đối với sự phát triển, thì sư sụp đổ của các nền văn minh l{ một khái niệm cần phải làm rõ.

Chúng tôi cho rằng, con người không thể duy trì quá lâu một loại thành tựu bởi giá trị hữu hạn của nó, do đó, theo nguyên lý ph|t triển, những giá trị văn hóa tiến bộ hơn phủ định các giá trị đ~ lỗi thời so với đòi hỏi của cuộc sống là một điều dễ hiểu. Có thời, người Hy Lạp lấy kiến trúc để biểu đạt sự phát triển, nhưng đến nay, khi kiến trúc trở thành bất động sản và bản năng thực dụng của con người trỗi dậy, kiến trúc cổ xưa sẽ bị mất dần giá trị. Nói cách khác, theo thời gian, những giá trị văn hóa đ~ từng đại diện cho một quá khứ văn minh sẽ bị

bỏ rơi khi chúng không còn cần thiết đối với cuộc sống hiện đại. Nếu không có du lịch thúc đẩy thì nước Cộng Hòa Nhân Dân Trung Quốc sẽ không bỏ ra những khoản đầu tư khổng lồ

để xây dựng lại những đoạn sụp đổ của Vạn Lý Trường Thành. Vạn Lý Trường Th{nh được tái tạo nhưng với động cơ ho{n to{n kh|c so với khi nó được xây dựng vào thời Tần Thủy Ho{ng. Tuy nhiên, c|c cung điện của Hy Lạp, do mất dần giá trị sử dụng nên không được xây dựng lại. Nhầm lẫn trước hiện tượng mất dần giá trị sử dụng của một số thành tựu về văn hóa, con người đ~ coi nó l{ sự sụp đổ của nền văn minh. Phải hiểu rằng sự phát triển rực rỡ

về mặt văn hóa ho{n to{n không đồng nghĩa với tính vĩnh hằng của các giá trị văn hóa, cũng như không có sự sụp đổ của các nền văn minh m{ chỉ có trạng thái bị bỏ rơi của một nền văn minh đ~ từng là thành tựu trong quá khứ, khi nó không còn cần thiết đối với cuộc sống.

Đó chính l{ sự lỗi thời của các nền văn minh. Tính lỗi thời của các nền văn minh là một thông điệp biểu hiện sự không cần thiết của nó đôi với cuộc sống. Nó, đồng thời là biểu hiện rõ nhất về giới hạn của các giá trị văn hóa.

https://thuviensach.vn

2. Ảnh hƣởng của tính lạc hậu tƣơng đối của văn hoá đối với tiến trình phát triển và tiến trình toàn cầu hóa

Thất bại trong việc xúc tiến sự đồng thuận – Hệ quả của trạng thái không ngƣng tụ các kinh nghiệm văn hóa

Văn hóa v{ ph|t triển có mối quan hệ biện chứng sâu sắc. Nếu có bề dày kinh nghiệm văn hóa, chúng ta sẽ có khả năng đồng cảm với những cộng đồng khác trong qu| trình tương tác. Sự hiểu biết lẫn nhau sẽ khiến mỗi cộng đồng trở nên tinh tế hơn trong c|c h{nh vi tìm kiếm lợi ích của mình. Ngược lại, sự phát triển quá nhanh sẽ không tạo điều kiện cho sự

ngưng tụ các kinh nghiệm văn hóa v{ tạo ra trạng thái hời hợt về mặt văn hóa. Điều này sẽ

khiến cho các hành vi tìm kiếm lợi ích của mỗi cộng đồng trở nên khó chấp nhận trong mắt những cộng đồng khác. Nền văn hóa Hoa Kỳ là một ví dụ để chứng minh luận điểm này.

Nhiều người lầm tưởng rằng, một quốc gia phát triển h{ng đầu thế giới như Hoa Kỳ chắc chắn sẽ rất tiên tiến về văn hóa m{ quên mất rằng, phát triển về mặt kinh tế và tiên tiến về

mặt văn hóa, nhiều khi, không phải là hai phạm trù hệ quả của nhau.

Nhìn nhận một cách khách quan, Hoa Kỳ không phải là một quốc gia sâu sắc về văn hóa.

Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: Thứ nhất, Hoa Kỳ là một quốc gia luôn mới, nhập cư về hầu hết c|c phương diện như con người, khoa học công nghệ, kỹ thuật… nên về mặt văn hóa, Hoa Kỳ không có chiều sâu hay sự thâm trầm cần thiết. Thứ hai, Hoa Kỳ là một quốc gia phát triển quá nhanh khiến cho các kinh nghiệm văn hóa không có điều kiện ngưng tụ. Thứ ba, Hoa Kỳ là một quốc gia qu| th{nh đạt và chính sự th{nh đạt n{y đ~ tạo nên tâm lý tự mãn của Hoa Kỳ.

Điều này khiến các nhà chính trị Hoa Kỳ có một nhược điểm phổ biến là thiếu các kinh nghiệm văn hóa. Mọi hành vi chính trị, mọi hành vi tìm kiếm lợi ích của Hoa Kỳ không được dẫn dắt bởi các kinh nghiệm văn hóa, khiến cho các hành vi ấy vừa thiếu duyên dáng, vừa thiếu thuyết phục và không nhận được sự ủng nộ từ phía cộng đồng quốc tế. Mặt khác, không giống với châu Âu, Hoa Kỳ luôn sử dụng chính s|ch |p đặt với mong muốn l~nh đạo toàn thế giới, do đó, g}y ra phản cảm đối với phần còn lại của thế giới, hậu quả tất yếu là xu thế chống lại Hoa Kỳ xuất hiện như một phản ứng bản năng ở rất nhiều nước trên thế giới.

Nếu sự phát triển của Hoa Kỳ có khả năng tạo ra sự lắng đọng v{ ngưng tụ của văn hóa, họ sẽ thành công trong việc tạo cho phần còn lại của thế giới một không gian tinh thần đủ

để nhận thức được vai trò l~nh đạo tất yếu của Hoa Kỳ đối với tiến trình phát triển của nhân loại. Khi đó, c|c nh{ chính trị Hoa Kỳ sẽ thành công trong việc xúc tiến sự đồng thuận từ các cộng đồng kh|c; đó chính l{ tiền đề để Hoa Kỳ biến tham vọng của mình trở thành hiện thực.

https://thuviensach.vn

Những cơ hội bị bỏ lỡ – Hệ quả của việc duy trì các giá trị văn hóa lạc hậu Văn hóa l{ c|i nôi nuôi dưỡng mọi sự phát triển. Văn hóa tạo ra môi trường sống và không gian tinh thần để n}ng đỡ các không gian chính trị và không gian kinh tế. Chính bởi vậy, sự phát triển về kinh tế và chính trị phu thuộc đ|ng kể vào không gian tinh thần đó.

Nếu không gian tinh thần lạc hậu, con người sẽ nảy sinh tâm lý tự mãn về những giá trị của mình, rất khó khăn trong việc nhận ra cái mới và tiếp cận với cái mới, v{ do đó, sẽ bỏ lỡ các cơ hội phát triển.

Các quốc gia đang v{ kém ph|t triển thường có khuynh hướng duy trì bản sắc văn hóa như một bằng chứng về sự khác biệt, thậm chí lo ngại rằng, toàn cầu hóa sẽ xói mòn bản sắc văn hóa v{ bản lĩnh văn hóa, quên mất rằng bản sắc văn hóa hay bản lĩnh văn hóa đều được hình thành sau những quá trình lâu dài, tự nhiên và không thể biến mất trước những tương tác về văn hóa.

Chính những lo ngại không có cơ sở và phản ứng tự vệ phi lý n{y đ~ g}y ra những xung đột về văn hóa, thể hiện qua những xung đột tôn gi|o, xung đột sắc tộc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tiến trình phát triển và tạo nên những phản ứng cực đoan đối với vấn đề toàn cầu hóa. Đ|ng lo ngại hơn, thay vì kêu gọi con người vươn tới sự phát triển như một trong những lợi ích quan trọng nhất, các quốc gia đang v{ kém ph|t triển còn chủ động tập trung nhận thức của người d}n nước mình vào sự phát triển quá nhanh, không nhận ra rằng điều đó có thể triệt tiêu nhu cầu về sự phát triển trong mỗi con người và thậm chí cả cộng đồng.

Mặt khác, các quốc gia dang phát triển luôn cảm thấy mình bị thua thiệt khi tham gia vào quá trình hội nhập và toàn cầu hóa, cho đến khi nhận ra rằng c|c cơ hội bị bỏ lỡ do sự dị

biệt về văn hóa chính l{ thông diệp về ảnh hưởng của tính lạc hậu tương đối của văn hóa.

Trung Quốc là một trong những quốc gia sớm thức tỉnh về ảnh hưởng của tính lạc hậu tương đối của văn hóa. Trong những thập kỷ gần đ}y Trung Quốc nổi lên như một hiện tượng của thế giới. Đương nhiên, sự phát triển của Trung Quốc xuất phát từ nhiều nguyên nh}n, trong đó, phản kể đến sự dũng cảm của người Trung Quốc trong việc nhận thức lại các giá trị của bản sắc văn hóa. Trung Quốc đ~ sớm hiểu rằng, sự khác biệt là yếu tố đầu tiên gây ra những xung đột cả về nhận thức lẫn những xung dột trong quá trình kiếm tìm các lợi ích về kinh tế và chính trị. Do đó, duy trì bản sắc văn hóa một cách thái quá, tức tâm lý tự

mãn về sự khác biệt sẽ đem lại cho Trung Quốc sự thua thiệt trong tiến trình phát triển và toàn cầu hóa. Đối với trường hợp của Việt Nam, căm thù những kẻ đ~ từng x}m lược đất nước mình cũng l{ một trạng thái tình cảm tự nhiên, v{ đồng thời, là một giá trị văn hóa của người Việt Nam. Tuy nhiên, chúng ta không nên và không thể kéo d{i lòng căm thù ấy đến tận ngày hôm nay, bởi điều đó sẽ tạo ra quá nhiều thất thiệt cho quá trình phát triển và hội nhập. Nhận ra sự thất thiệt của việc bảo lưu c|c gi| trị lạc hậu về văn hóa, người Việt Nam đ~ v{ sẽ dũng cảm chia tay với những giá trị văn hóa lạc hậu và tham gia vào các quá trình hợp tác một cách tự tin và cởi mở. Có thể nói, thất thiệt chính l{ thông điệp về giới hạn của tính lạc hậu tương đối của văn hóa, v{ con người chỉ chấp nhận tính lạc hậu tương đối của văn hóa khi v{ chỉ khi nó không vượt qua ranh giới của sự hợp lý và không cản trở tiến trình phát triển.

Nhận thức về tính giới hạn của sự lạc hậu tương đối về văn hóa thể hiện sự khôn ngoan của con người trong việc phân loại những công cụ hỗ trợ sự phát triển. Có thể nói, sự lạc hậu về mặt văn hóa, nếu nhìn từ góc độ này, sẽ ảnh hưởng đ|ng kể đến tiến trình phát triển https://thuviensach.vn

của mỗi cá thể, mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc và thậm chí tạo ra những trở ngại rất lớn trên phạm vi toàn cầu.

https://thuviensach.vn

CẢI CÁCH VĂN HÓA

1. Bản chất của cải cách Văn hóa

Ông Federico Mayor, cựu Tổng gi|m đốc UNESCO có một định nghĩa về văn hóa m{ chúng tôi rất t}m đắc, đó l{ “Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát và sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và cả cộng đồng) đ~ diễn ra trong quá khứ cũng như

đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ, nó đ~ cấu thành một hệ thống các giá trị

truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình” . Theo chúng tôi, văn hóa l{ sản phẩm vi diệu nhất của lo{i người, nó hình thành và phát triển một cách kiên nhẫn, lặng lẽ nhưng m~nh liệt. Có thể hình dung sự hình thành và phát triển của văn hóa giống như sự lắng đọng của phù sa, âm thầm định hình và bồi đắp nên bản sắc dân tộc.

Văn hóa hình th{nh một cách khách quan, tự nhiên và mang trong mình tính lạc hậu tương đối. Cải c|ch văn hóa l{ giải pháp duy nhất để ngăn chặn những yếu tố lạc hậu tương đối của văn hóa x}m nhập và ảnh hưởng tiêu cực đến mọi lĩnh vực của đời sống. Tuy nhiên, những t|c động của con người đối với văn hóa có thể khiến nó phát triển theo hai chiều hướng hoàn toàn khác nhau. Nếu lợi dụng văn hóa như một công cụ chính trị, chúng ta sẽ

kìm hãm sức phát triển nội tại của nó. Trong trường hợp ngược lại, những t|c động hợp lý của con người có thể thúc đẩy sự phát triển của văn hóa, biến nó thành chất xúc t|c đối với các quá trình phát triển quan trọng khác.

Cải c|ch văn hóa không phải là một vấn đề hoàn toàn mới. Trong lịch sử, Lỗ Tấn từng có tham vọng cải c|ch văn hóa Trung Quốc. Nhiều người như ông ta đ~ tiếp cận một cách mong manh đến cái gọi là cải cách nền văn hóa của dân tộc mình. Thế nhưng, tất cả đều thất bại bởi không nhận thức được rằng, bản chất của cải c|ch văn hóa chính l{ l{m thay đổi th|i độ

của con người đối với nghĩa vụ đóng góp của văn hóa v{o trong đời sống phát triển. Cụ thể

hơn, cải cách văn hóa chính l{ giải phóng văn hóa ra khỏi c|c định kiến chính trị, chấm dứt tình trạng sử dụng văn hóa như một công cụ để truyền tải các yếu tố chính trị bởi điều này không phù hợp với c|c đặc tính tự nhiên của đời sống văn hóa.

Vấn đề cải c|ch văn hóa cần được đặt ra một cách quyết liệt với c|c nước thế giới thứ ba, bởi dường như họ vẫn sa lầy trong những c|i mình có m{ quên đi những cái mình cần. Sự

khép kín của văn hóa l{ một trong những nguyên nhân quan trọng nhất của căn bệnh hoài niệm này. Phải nhận thức rằng nếu không để văn hóa tiếp nhận một cách tự nhiên các yếu tố

mới, nó sẽ tự xơ cứng và không thể đóng góp nghĩa vụ của mình trong đời sống hiện tại và cả đời sống phát triển. Nhiệm vụ của cải c|ch văn hóa l{ phải chỉ ra một th|i độ khoa học, một th|i độ triết học đúng đắn đối với sự tham gia của các yếu tố văn hóa trong đời sống.

https://thuviensach.vn

2. Sự cần thiết phải cải cách văn hóa Cải cách văn hóa để tạo ra sự bảo trợ tinh thần cho cải cách kinh tế và cải cách chính trị

Nhiều thập kỷ đ~ trôi qua kể từ khi các nước thế giới thứ ba thoát khỏi ách thống trị của chủ nghĩa thực d}n v{ gi{nh được độc lập. Mặc dù, những nh{ l~nh đạo đ~ tiến hành cải cách kinh tế và cải cách chính trị, nhưng đến nay, thế giới thứ ba vẫn ngập chìm trong lạc hậu, khổ đau v{ nghèo n{n. Thực trạng này khiến người ta bắt đầu đặt câu hỏi, c|c nước thế

giới thứ ba còn phải làm những gì để thoát khỏi bi kịch của mình và không bị tụt hậu so với tiến trình phát triển của thế giới?

Không thể phủ nhận rằng toàn cầu hóa l{ cơ hội cho c|c nước thế giới thứ ba nhận ra những mặt yếu kém của mình, qua đó, tìm ra giải ph|p để nâng cao sức cạnh tranh và thúc đẩy tốc độ phát triển. Trong suốt một khoảng thời gian d{i, c|c nước thế giới thứ ba đ~ cố

gắng khắc phục sự lạc hậu thông qua cải cách kinh tế và cải cách chính trị. Tuy nhiên, các cuộc cải cách này luôn vấp phải một lực cản vô hình v{ do đó, không đạt được kết quả như

mong muốn. Điều này khiến c|c nước thế giới thứ ba bắt đầu nhận ra rằng chính th|i độ

tiêu cực đối với văn hóa l{ yếu tố có sức cản lớn nhất đối với tiến trình phát triển, v{ do đó, cải c|ch văn hóa l{ giải pháp duy nhất để thoát khỏi “cái vòng luẩn quẩn” đ~ giam h~m c|c quốc gia n{y như một định mệnh.

Văn hóa lắng đọng một cách tự nhiên trong tất cả c|c lĩnh vực của đời sống con người. Nó có thể thâm nhập vào những cộng đồng khác, các nền văn hóa kh|c v{ tạo ra những nhận thức mới. Vì vậy, một nền văn hóa lạc hậu sẽ kéo theo sự lạc hậu của tất cả những thành tố

còn lại của đời sống, và vì thế, nó sẽ trì níu sự phát triển của chính trị – kinh tế và hạn chế

thành công của cải cách chính trị và cải cách kinh tế. Do đó, ngo{i việc tiến hành cải cách chính trị và cải cách kinh tế, c|c nước thế giới thứ ba cần phải tiến hành cải c|ch văn hóa nhằm tạo ra một sự bảo trợ tinh thần cho thành công của cải cách kinh tế và cải cách chính trị. Mặt khác, việc tiến hành cải c|ch văn hóa còn nhằm đảm bảo tính đồng bộ của bốn cuộc cải cách bao gồm cải cách kinh tế, cải cách chính trị, cải c|ch văn hóa v{ cải cách giáo dục.

Nếu không tiến hành cải c|ch văn hóa, c|c nước thế giới thứ ba sẽ không thể thoát ra khỏi tình trạng lạc hậu của mình, bởi sự lạc hậu của môi trường tinh thần sẽ tạo ra một sức cản rất lớn đối với tiến độ và tính triệt để của cải cách kinh tế, cải cách chính trị và cải cách giáo dục. Bốn cuộc cải cách này là bốn bộ phận có tính chất bánh lái của đời sống xã hội. Vì vậy, hệ thống chính trị n{o điều tiết được bốn cuộc cải cách này một c|ch đồng bộ và linh hoạt, hệ thống chính trị ấy sẽ đạt đến trạng th|i lý tưởng.

Tuy tiến công v{o c|c lĩnh vực khác nhau của đời sống, các cuộc cải cải c|ch n{y đều nhằm tạo ra một không gian tự do cho sự phát triển. Nếu cải cách kinh tế nhằm xây dựng nền kinh tế thị trường tự do, cải cách chính trị nhằm đưa hệ thống chính trị tiệm cận nền dân chủ thì cải cách văn hóa sẽ đưa nền văn hóa đạt tới trạng thái mở. Bởi vậy, cải c|ch văn hóa hoàn toàn không kém phần quan trọng so với cải cách chính trị và cải cách kinh tế. Nếu không cải c|ch văn hóa, cải cách chính trị và cải cách kinh tế sẽ chỉ quẩn quanh với những thành tựu khiêm tốn.

https://thuviensach.vn

Cải cách văn hóa – Hạt nhân của quá trình phát triển Thực tế chỉ ra rằng, về mặt nhận thức, c|c nước thế giới thứ ba chỉ nghiên cứu văn hóa với mục đích bảo tồn và duy trì bản sắc, quên mất rằng việc nghiên cứu bản sắc văn hóa còn giúp mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng n}ng cao năng lực phát triển. Trước đ}y, người ta tưởng rằng chỉ có c|c nước thế giới thứ ba mới lo sợ bị mất bản sắc văn hóa do sự

cọ s|t v{ tương t|c giữa các nền văn hóa kh|c nhau trong qu| trình hội nhập và toàn cầu hóa. Nhưng thực ra không chỉ riêng c|c nước thế giới thứ ba mà ngay cả một số nước châu Âu cũng mang trong mình nỗi lo ấy. Từ đó, có thể đi đến kết luận tất cả c|c nước lạc hậu trên quy mô thế giới luôn luôn có một bản năng đề kh|ng, ngăn chặn sự mất mát bản sắc. Bản năng n{y dường như đ~ trở thành một loại phản ứng tự nhiên phổ biến trong các quốc gia m{ năng lực cạnh tranh kém một cách tổng thể hoặc một c|ch tương đối. Cải c|ch văn hóa sẽ chấm dứt nỗi lo không có thật cũng như phản ứng thái quá này. Xuất phát từ luận điểm này, chúng tôi cho rằng, văn hóa ng{y c{ng đóng vai trò như điểm cốt lõi nhất của lý thuyết phát triển và cải c|ch văn hóa trở thành hạt nhân của quá trình phát triển.

Sở dĩ cải c|ch văn hóa đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của một dân tộc, là bởi sự t|c động mạnh mẽ và trực tiếp của nó đến tầng lớp trí thức ở c|c nước thế giới thứ

ba. Trong nửa thế kỷ qua, một số ít người có tư tưởng tiến bộ ở c|c nước thế giới thứ ba đ~

đưa ra đòi hỏi t|ch văn hóa ra khỏi chính trị. Tuy nhiên, họ mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra những đòi hỏi về phương diện chính trị thay vì biểu lộ nhận thức đổi mới và cải cách về

phương diện văn hóa. Mặt kh|c, đó chỉ là một số ít người so với đại bộ phận dân chúng thiên về chấp nhận sự ổn định tới mức trì trệ, v{ do đó, những tư tưởng và tâm huyết của riêng họ không đủ sức để tạo ảnh hưởng đối với tinh thần chủ đạo của các cộng đồng dân tộc.

Chỉ có cải c|ch văn hóa mới thực sự giải quyết được căn nguyên s}u xa của tình trạng lạc hậu ở c|c nước thế giới thứ ba, bởi một nền văn hóa mở sẽ buộc thể chế chính trị phải thay đổi. Hoa Kỳ, cường quốc h{ng đầu của thế giới hôm nay, đ~ đạt được những thành công lớn lao không hẳn chỉ nhờ vào lực lượng quân sự hùng hậu, nền kinh tế tự do và thể chế chính trị dân chủ, m{ còn vì đa số những người trí thức Hoa Kỳ đều bày tỏ quan điểm một cách dũng cảm về những điểm bất hợp lý v{ đấu tranh cho sự thay đổi . Trí thức ở c|c nước thế

giới thứ ba hay trăn trở trước các vấn đề chính trị. Điều n{y l{ đ|ng quý v{ thực sự cần thiết. Nhưng nếu họ không tự xây dựng bản thân thành những người trí thức đúng nghĩa, mong ước và nỗ lực cải c|ch văn hóa theo hướng nâng cao tính mở của nền văn hóa, thì sự

thay đổi chính trị, nếu xảy ra cũng không đi v{o thực chất mà chỉ là những giải pháp tình thế.

https://thuviensach.vn

Cải cách văn hóa để tránh sự xáo trộn trên quy mô toàn xã hội Cách mạng hay cải cách là những phương thức tiệm cận khác nhau của con người đến sự

phát triển nhưng ở mức độ khác nhau. Cải cách là một chuỗi c|c đổi mới thường xuyên, liên tục, chủ động và tạo ra một trạng thái phát triển uyển chuyển. Ngược lại, cách mạng là kết quả của sự phẫn nộ của xã hội đối với sự trì trệ và dẫn tới sự đổ vỡ trên quy mô toàn xã hội.

Văn hóa l{ một trường hợp ngoại lệ của quy luật nếu không tiến hành cải cách thì sẽ phải đối mặt với cách mạng, bởi không có sự sụp đổ của văn hóa (nếu không tiến hành cải cách), v{ chúng ta cũng không thể thay thế một nền văn hóa n{y bằng một nền văn hóa kh|c (thông qua một cuộc cách mạng), nên không có cái gọi là cách mạng văn hóa. Tuy nhiên, nếu không tiến hành cải c|ch văn hóa, tính lạc hậu của nó sẽ xâm nhập v{o đời sống và gây ra những xáo trộn trên quy mô toàn xã hội. Cách mạng văn hóa Trung Quốc là một ví dụ điển hình để chứng minh luận điểm n{y. Trước tiên, phải khẳng định rằng, nền văn hóa Trung Quốc thời điểm ấy thực sự có vấn đề nhưng c|ch mạng văn hóa Trung Quốc không phải là một cuộc cách mạng về văn hóa m{ l{ một cuộc cách mạng chính trị. Nói cách khác, cách mạng văn hóa Trung Quốc là một công cụ chính trị để các bè phái thanh trừng lẫn nhau.

Trong khi c|c nh{ l~nh đạo đang hả hê với chiến thắng v{ đắm mình trong men say quyền lực thì cả xã hội Trung Quốc rơi v{o tình trạng hỗn loạn. Cách mạng văn hóa đ~ đẩy vô số

nhân tài vào sự bế tắc, cùng quẫn và ảnh hưởng nặng nề đến nền văn hóa vĩ đại của quốc gia này, các di sản văn hóa bị huỷ hoại, tệ sùng b|i c| nh}n v{ gi|o điều, tả khuynh tràn ngập.

Chỉ đến khi cách mạng văn hóa chấm dứt (khoảng những năm 70 của thế kỷ trước), Trung Quốc mới bước sang một chặng mới, để lại sau lưng nó một trong những tấn thảm kịch ghê gớm nhất của lịch sử Trung Quốc và của nhân loại trong thế kỷ XX. Từ viện dẫn trên, có thể

khẳng định rằng con người cần phải cải cách tất cả c|c lĩnh vực của đời sống, để hiện đại hóa các hệ thống đang tồn tại nhằm phục vụ trạng thái mới của đời sống phát triển.

https://thuviensach.vn

3. Những nội dung căn bản của Chƣơng trình cải cách văn hóa Văn hóa hình th{nh một cách khách quan, tự nhiên và cải c|ch văn hóa l{ một quá trình chủ động, tuy nhiên, hoàn toàn không mâu thuẫn khi chúng ta đặt vấn đề cải c|ch văn hóa.

Bởi sự chủ động không đơn thuần l{ người n{y t|c động v{o người kia mà còn là sự tác động vào chính mình và khuyến dụ mọi người chủ động t|c động v{o mình để cải cách thái độ đối với văn hóa. Qu| trình n{y phải được bắt đầu từ việc các nhà cầm quyền t|c động vào chính mình với việc phi chính trị hóa đời sống văn hóa. Khởi đầu theo cách này, các cộng đồng văn hóa sẽ tự chọn lựa một cách thích hợp nhất các giá trị của mình v{ đảm bảo tính đúng đắn của những giá trị ấy.

https://thuviensach.vn

Phi chính trị hóa đời sống văn hóa

Phi chính trị hóa đời sống văn hóa l{ giải ph|p đầu tiên và quan trọng nhất để văn hóa phát triển một cách tự nhiên và các bản sắc văn hóa hình th{nh một cách tự nhiên. Nếu làm được như vậy, văn hóa sẽ ho{n th{nh nghĩa vụ của nó đối với đời sống phát triển. Đó cũng là một thành tố của quá trình dân chủ hóa, bởi phi chính trị hóa đời sống văn hóa sẽ tạo cho văn hóa một không gian phát triển tự do với sự đa dạng của các module nhận thức và module phát triển.

Phi chính trị hóa văn hóa phải bắt đầu từ việc phi chính trị hóa c|c tư tưởng triết học bởi chúng là công cụ hướng dẫn v{ điều chỉnh nhận thức của con người. Do đó, chính trị hóa văn hóa nói chung, v{ chính trị hóa c|c tư tưởng triết học nói riêng sẽ khiến chúng không còn là công cụ khoa học phục vụ c|c lĩnh vực của cuộc sống, thậm chí còn tiêu diệt sự đa dạng của khoa học nhận thức. C|c nước thế giới thứ ba phải nhận thức điều này một cách rõ ràng bởi chỉ có như thế, triết học mới trở thành khoa học của sự phát triển và hoàn thành nghĩa vụ của nó đối với đời sống.

Bên cạnh đó, th|i độ gìn giữ bản sắc văn hóa có chủ ý chính trị cũng l{ một nhân tố kìm hãm sự phát triển của văn hóa. Giữ gìn bản sắc văn hóa l{ một bản năng tự nhiên của tất cả

mọi dân tộc. Không ai lên án việc giữ gìn bản sắc văn hóa của một dân tộc bởi về mặt tự

nhiên, mọi dân tộc đều cố giữ những thứ của riêng mình. Người ta chỉ lên án việc lồng ghép c|c động cơ, c|c yếu tố chính trị vào trong bản sắc khiến bên ngoài có vẻ là giữ gìn bản sắc nhưng thực chất lại là giữ gìn các yếu tố chính trị lén bỏ v{o văn hóa. Điều này rất nguy hiểm bởi nó sẽ làm biến dạng nền văn hóa, bóp méo năng lực nhận thức tự nhiên của con người, làm suy thoái các giá trị tự nhiên của văn hóa v{ l{m hỏng các quy trình hình thành tự nhiên của các giá trị văn hóa. Mặt khác, xét về khía cạnh chính trị, chính trị hóa văn hóa ứng xử tạo ra sự không nhất quán trong mắt cộng đồng quốc tế. Trong khi đó, để thu được lợi ích từ việc tham gia vào quá trình hợp tác và hội nhập, thế giới thứ ba phải khẳng định năng lực dự báo của mình trong mắt cộng đồng quốc tế. Thế giới hiện đại không chấp nhận những quốc gia không có năng lực dự báo bởi việc hợp tác với những quốc gia như thế chứa đựng quá nhiều yếu tố rủi ro.

Tuy nhiên, phi chính trị hóa văn hóa ho{n to{n không đồng nghĩa với việc loại bỏ và triệt tiêu các yếu tố chính trị trong đời sống văn hóa. Sự cao quý của chính trị sẽ được văn hóa tiếp nhận, và các hành vi chính trị sẽ trở nên duyên d|ng hơn, tự nhiên hơn. Ngược lại, nếu chính trị hóa văn hóa, chúng ta sẽ triệt tiêu khả năng phản ảnh đời sống một cách trung thực, khách quan của văn hóa v{ khiến cho hành vi chính trị mất dần sự cao thượng. Vì vậy, phi chính trị hóa văn hóa tức t|ch đời sống văn hóa ra khỏi chính trị, là giải ph|p đầu tiên và quan trọng nhất để tiệm cận và xây dựng một nền văn hóa mở.

https://thuviensach.vn

Nâng cao tính mở của nền văn hóa

Để nâng cao tính mở của nền văn hóa, đầu tiên và quan trọng nhất, chúng ta phải phân biệt giữa sự xuất hiện các yếu tố mới và sự can thiệp. Chẳng hạn, sự xuất hiện của kiến trúc Pháp ở Hà Nội trong những năm đầu của thế kỷ trước là sự xuất hiện tự nhiên của một yếu tố văn hóa mới và dân tộc chúng ta đ~ chấp nhận nó bằng tất cả sự ngưỡng mộ, bởi kiến trúc Pháp là sản phẩm vô cùng tinh túy của văn hóa Ph|p. Nó hợp lý, đẹp đẽ và hấp dẫn đến mức cho tới nay người Việt Nam vẫn sử dụng nó để thể hiện một cách khéo léo óc thẩm mỹ

v{ tư duy không gian tinh tế. Đó không phải là sự can thiệp mà là yếu tố mới xâm nhập vào nền văn hóa Việt Nam nói chung v{ văn hóa kiến trúc Việt Nam nói riêng, v{ được nền văn hóa Việt Nam tiếp nhận v{ “Việt hóa” một cách duyên dáng. Tuy nhiên, nhân danh bản sắc kiến trúc Việt Nam, và vì thế đòi hỏi ph| đi c|c kiến trúc Pháp hoặc không xây các công trình theo kiến trúc Pháp nữa, lại chính là sự can thiệp.

Một nền văn hóa mở có thể chấp nhận những dị biệt của các nền văn hóa kh|c, thậm chí dung nạp nó nếu đó l{ những sản phẩm tinh túy của các nền văn hóa kh|c. Hơn nữa, trong một nền văn hóa mở, con người sẽ không cường điệu hay tự ti về các giá trị văn hóa của mình, v{ do đó, nền văn hóa ấy sẽ không bị lạc lõng trong qu| trình tương t|c với nền văn hóa của những cộng đồng kh|c. Đ}y chính l{ một trong những điểm ưu việt của nền văn hóa mở bởi sự cường điệu các giá trị của mình có thể khiến c|c nước thế giới thứ ba trở thành những chàng Narsis của thời hiện đại. Nó cũng thể hiện th|i độ thiếu khiêm tốn, thiếu tôn trọng và dị ứng với sự khác biệt của những cộng đồng kh|c. Trong khi đó, tự ti về những giá trị của mình lại khiến thế giới thứ ba trở nên biệt lập và khu trú trong tiến trình phát triển chung của nhân loại. Cả hai th|i độ ấy đều dẫn đến sự chia rẽ trong tiến trình hội nhập của mỗi cộng đồng và tiến trình toàn cầu hóa của toàn nhân loại.

Bên cạnh đó, một nền văn hóa mở còn có khả năng thải hồi những giá trị đã lỗi thời. Con người thường luyến tiếc những thứ mình nhặt được trên chặng đường phát triển của mình.

Dường như, thế giới thứ ba đ~ tự kìm hãm sự phát triển của mình với việc đặt quá khứ lên trên hay ngang với hiện tại, quên mất rằng điều đó có thể khiến cuộc sống thật phải ra đi bởi nó đ~ bị tước bỏ vai trò trong hiện tại. Trung Quốc biết đặt quá khứ v{o đúng vị trí của nó qua việc sắp xếp các hệ tư tưởng theo trục thời gian (Chủ nghĩa Marx – Lenin, tư tưởng Mao Trạch Đông, lý luận Đặng Tiểu Bình, lý thuyết “Ba đại diện” của Giang Trạch Dân) và người dân chỉ còn nhìn thấy bóng dáng của các lý thuyết cũ một c|ch xa xôi thay vì đối mặt với nó trong cuộc sống hằng ng{y. C|c nước thế giới thứ ba phải đủ dũng cảm để nhận ra những gì đ~ ho{n th{nh sứ mệnh lịch sử v{ đặt chúng v{o đúng vị trí của cuộc sống. Một nền văn hóa mở sẽ cho phép quá trình tìm kiếm, phân loại, thải hồi và thay thế diễn ra một cách tự nhiên, hòa bình và hợp lý. Đó chính l{ tiền đề của sự phát triển về mặt nhận thức và là giải pháp duy nhất để chữa trị một cách triệt để căn bệnh hoài niệm đ~ v{ đang đeo đẳng c|c nước thế giới thứ ba trong suốt lịch sử hình thành và phát triển của mình.

Tuy nhiên, giống như bất kỳ lĩnh vực n{o, văn hóa cũng có những giới hạn của nó. Điều quan trọng nhất là chúng ta phải nhận ra điểm tới hạn của tính mở để có hành vi cải cách văn hóa hợp lý, sao cho cải c|ch văn hóa không hạn chế quyền tự do lựa chọn mà thậm chí còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc chắt lọc những giá trị hợp lý và tinh túy nhất để hấp thụ. Bên cạnh đó, để mở rộng sự lựa chọn của nền văn hóa, c|c nh{ cầm quyền của thế giới thứ ba phải xúc tiến qu| trình giao lưu to{n diện để nền văn hóa được cọ sát với những nền https://thuviensach.vn

văn hóa kh|c. Thông qua sự cọ sát ấy, con người, trên tư c|ch chủ thể của nền văn hóa, sẽ tự

nhận thức về sự lựa chọn của mình, mở rộng không gian văn hóa v{ hợp lý hóa đời sống văn hóa của mình. Sự phong phú trong đời sống văn hóa của mỗi c| nh}n, khi tương t|c với nhau, sẽ tạo ra sự phong phú và trạng thái mở của nền văn hóa.

https://thuviensach.vn

Loại bỏ các khuynh hƣớng văn hóa cực đoan Đ}y l{ một trong những nội dung quan trọng của cải c|ch văn hóa, bởi loại bỏ các khuynh hướng văn hóa cực đoan chính l{ l{m trong sạch hóa đời sống văn hóa v{ đưa nền văn hóa tiệm cận trạng thái phát triển tự nhiên của nó.

Sinh thời, Lenin rất trọng hai nh{ thơ Maiacopsky v{ Exenhin. Không ai có thể ca tụng Lenin hay hơn Maiacopsky. Nhưng Lenin có phần nào trọng Exenhin hơn bởi thơ của Exenhin viết về Liên Xô tự nhiên hơn, hay nói đúng hơn l{ những sáng tác của Exenhin không mang màu sắc và dáng dấp của c|c động cơ chính trị.

Trong lịch sử, chúng ta từng biết đến những cương lĩnh văn hóa, như Cương lĩnh x}y dựng con người Xô Viết của Lenin (viết cùng hai nh{ l~nh đạo cấp cao khác ), Cương lĩnh văn hóa Diên An của Mao Trạch Đông. Thật ra, lý do ra đời những cương lĩnh văn hóa thường rất tốt đẹp, nhưng xét về mặt bản chất, chúng phần nào bị cực đoan hóa. Bởi văn hóa l{ một sản phẩm tự nhiên v{ con người không thể |p đặt ý muốn chủ quan của mình để tiêu chuẩn hóa văn hóa của cả một dân tộc. Chính bởi vậy, c|c cương lĩnh văn hóa không có sức sống thật sự, chúng chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định nhằm phục vụ những mục đích chính trị nhất định.

Văn hóa bao giờ cũng được hình thành từ sự thừa nhận tình cảm của mọi người. Việc cấy ghép các yếu tố chính trị sẽ l{m gi|n đoạn đời sống phát triển của văn hóa v{ triệt tiêu khả

năng tạo ra sự thức tỉnh của nó. Tuy nhiên, khẳng định như vậy không đồng nghĩa với việc các yếu tố chính trị không xâm nhập một cách tự nhiên v{o đời sống văn hóa. Đại bộ phận nhân dân Việt Nam đều cảm nhận giai đoạn kháng chiến như một giai đoạn lịch sử rất có giá trị. Văn hóa Việt Nam đ~ hình th{nh một cách tự nhiên một giai đoạn văn hóa để thỏa mãn những t}m tư v{ ước vọng nóng bỏng của con người. Có lẽ, không ai có thể quên b{i thơ

“Đất nước” của Nguyễn Đình Thi, một tác phẩm mang đầy }m hưởng hoành tráng của giai đoạn kháng chiến chống Ph|p. Điều làm nên sức sống mãnh liệt của “Đất nước” hay những tác phẩm tương tự chính là sự thể hiện các yếu tố chính trị một cách tự nhiên, chân thành và nồng nhiệt. B{i h|t “Bóng c}y Kơ-nia” của Phan Huỳnh Điểu cũng l{ một trường hợp như

vậy. Đó l{ bản tình ca của chiến tranh, hội tụ những cảm xúc yên bình, trong sáng và lãng mạn nhất của thời chiến, vút lên trong một bối cảnh ác liệt v{ l{m xúc động hàng triệu người, trong đó có cả những người ở phía bên kia của chiến tuyến. Hoàn toàn không quá lời khi nói rằng, bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào phản ánh cuộc sống một cách trung thực với những cảm xúc tự nhiên sẽ có khả năng x}m nhập vào bất kỳ cá nhân nào và cộng đồng nào.

Đó l{ biểu hiện của sự dung nạp các yếu tố tinh túy và hợp lý của chính trị trong văn hóa, đồng thời là bằng chứng về khả năng thức tỉnh của văn hóa.

https://thuviensach.vn

4. Lời kết

Napoleon Bonaparte nói một câu rất nổi tiếng rằng “Nếu mất tiền bạc, người ta chưa mất gì, nếu mất niềm tin, người ta mới chỉ mất một nửa, trong khi nếu mất lòng dũng cảm, người ta sẽ mất tất cả”. Cải c|ch văn hóa l{ một trong những cuộc cải cách quan trọng nhất của nhân loại bởi nó sẽ khôi phục lại khả năng tự thải hồi các giá trị đ~ lỗi thời và tự cập nhật các giá trị tiến bộ của nền văn hóa. Tuy nhiên, nó cũng l{ một nhiệm vụ khó khăn, phức tạp v{ đòi hỏi lòng dũng cảm thực sự. Hy vọng rằng c|c nước thế giới thứ ba sẽ có đủ lòng dũng cảm để tiến hành cải c|ch văn hóa trong mối tương quan với cải cách chính trị và cải cách kinh tế. Bởi chỉ có như thế, thế giới thứ ba mới có thể tự giải thoát cho chính mình, ra khỏi sự bủa vây của bóng tối v{ bước vào một tương lai tươi s|ng.

https://thuviensach.vn

TÍNH ĐỒNG BỘ CỦA CÁC CUỘC CẢI CÁCH

Từ xưa đến nay, nhân loại đ~ tiến hành rất nhiều các cuộc cải c|ch nhưng tựu trung có thể phân thành bốn cuộc cải c|ch cơ bản: Cải cách kinh tế, cải cách chính trị, cải c|ch văn hóa và cải cách giáo dục. Các cuộc cải c|ch đi tìm lời giải cho sự phát triển của xã hội và có đối tượng chung là cuộc sống, do đó, chúng có quan hệ biện chứng với nhau. Tuy nhiên, quan sát các cuộc cải cách ở c|c nước thế giới thứ ba, chúng ta đều thấy chúng không đem lại những kết quả như mong muốn và thế giới thứ ba dường như vẫn bế tắc trong việc tìm ra con đường phát triển của mình. C|c nước thế giới thứ ba cần nhận thức lại về các cuộc cải cách, mối quan hệ v{ t|c động qua lại giữa chúng, tìm ra nguyên nhân thất bại, từ đó rút ra những bài học nhằm tiến hành th{nh công c|c chương trình cải cách tiếp theo.

https://thuviensach.vn

Nhìn lại các cuộc cải cách của các nƣớc thế giới thứ ba Các cuộc cải cách ở thế giới thứ ba nhằm mục đích chung l{ đưa đất nước thoát khỏi tình trạng đói nghèo v{ lạc hậu nhưng hầu hết đều thất bại. Nguyên nhân chủ yếu là do nhận thức sai lầm của c|c nước thế giới thứ ba về bản chất và mục tiêu của các cuộc cải cách, do đó, không định hướng được c|i đích cần đi tới. Hầu hết c|c nước thế giới thứ ba đều tiến hành cải cách một cách bị động, gượng ép, theo đòi hỏi của các tổ chức quốc tế chứ không phải cải cách vì chính mình, vì nhu cầu tự th}n để phát triển. Theo chúng tôi, các cuộc cải cách ở c|c nước thế giới thứ ba đều có chung ba nhược điểm sau: https://thuviensach.vn

1. Tính tình thế của cải cách kinh tế và cải cách chính trị

Nhìn chung, các cuộc cải cách ở c|c nước thế giới thứ ba đều do sức ép từ bên ngoài, tức là sức ép của các quốc gia, các tổ chức quốc tế hay các tổ chức tài chính quốc tế. Chính vì vậy, các cuộc cải c|ch n{y đều không chứa đựng cảm hứng phát triển, các thành phần xã hội hầu như không nhận được cảm hứng từ các cuộc cải c|ch, do đó, c|c cuộc cải cách nói chung vừa đau đớn, vừa vất vả, vừa không trọn vẹn. Các cuộc cải cách ở Indonesia là một ví dụ. Từ

khi cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ diễn ra đầu tiên ở Th|i Lan năm 1997, Indonesia rơi vào khủng hoảng toàn diện, trước hết là sự sụp đổ nhanh chóng của nền kinh tế. Tiếp theo là những vụ bạo động và biểu tình chống chính phủ đ~ dẫn đến sự sụp đổ của cả một chế độ

độc tài của Tổng thống Suharto kéo d{i hơn 30 năm ở nước này. Sự sụp đổ của cả thể chế

chính trị lẫn thể chế kinh tế đ~ đẩy Indonesia vào những bất ổn nghiêm trọng. Tình thế đó bắt buộc nước này phải tiến hành cải cách cả kinh tế và chính trị theo những “tiêu chuẩn”

của IMF và của một số lực lượng khác. Tuy nhiên, “phương thuốc” của IMF cho đến nay không làm cho tình hình kinh tế và chính trị tại nước n{y được cải thiện. Tâm lý chống phương T}y trong x~ hội ng{y c{ng gia tăng. Cùng với tâm lý chống phương T}y, tr{o lưu chống lại toàn cầu hóa trên toàn thế giới hiện nay cũng chứng tỏ c|c nước thế giới thứ ba không ý thức được những đòi hỏi tự nhiên của các cuộc cải c|ch, do đó, phải chịu sức ép từ

bên ngoài, từ tình thế khách quan khi tham gia hội nhập.

Như vậy, khi khủng khoảng xảy ra và lâm vào tình thế khó khăn, c|c nước thế giới thứ ba mới cải c|ch để thỏa m~n c|c điều kiện được cứu trợ, được vay vốn hay cải c|ch để được tham gia vào các câu lạc bộ tài chính quốc tế. Hậu quả là, các lực lượng xã hội bị cưỡng bức và có những phản ứng rất kh|c nhau đối với các cuộc cải cách. Tính thống nhất chính trị ở

trong xã hội bị phá vỡ v{ do đó, c|c chính phủ gặp phải khó khăn, tình hình x~ hội bất ổn.

Điều n{y cũng đ~ từng xảy ra từ Argentina, Mexico v{ Brazil. Đ}y l{ những bài học đối với c|c nước trong việc hoạch định c|c chương trình cải cách.

Như vậy, tính tình thế của các cuộc cải cách thể hiện rất rõ nhận thức không đầy đủ của c|c nước thế giới thứ ba về tầm quan trọng và tính tất yếu của các cuộc cải c|ch. Đ}y l{ một trong những sai lầm cơ bản nhất của c|c nước thế giới thứ ba trong khi tiến hành cải cách.

https://thuviensach.vn

2. Tính nửa vời của cải cách kinh tế và cải cách chính trị

Do nhận thức sai lầm về bản chất và mục tiêu của các cuộc cải c|ch, đặc biệt là cải cách kinh tế và cải cách chính trị, hầu hết c|c nước thế giới thứ ba đều tiến hành cải cách một c|ch gượng ép, không triệt để và không trọn vẹn. Đối với cải cách kinh tế, c|c nước này hầu như chỉ dừng lại ở cải cách thể chế kinh tế, chỉ tập trung đổi mới thể chế kinh tế cũ, thậm chí thay thế nó bằng một thể chế kinh tế mới mà không nghiên cứu v{ đề ra chiến lược phát triển các lực lượng kinh tế. Nh{ nước chỉ cải cách từ bên trên, tức là tập trung xây dựng các thể chế kinh tế để thỏa mãn nhu cầu hội nhập, do đó, c|c thể chế n{y thường không phù hợp với nhận thức của xã hội. Điều này phản ánh rất rõ tính hình thức của cải cách kinh tế.

Mặt khác, bản thân cải cách kinh tế cũng chứa đựng trong nó những mầm mống của cải cách chính trị, nhưng trên thực tế, người ta thường né tránh những yếu tố cải cách chính trị khi tiến hành cải cách kinh tế. Đ}y chính l{ bản chất nửa vời của cải cách kinh tế tại c|c nước thế giới thứ ba.

Cũng với những nhận thức như vậy, cải cách chính trị ở c|c nước thế giới thứ ba chỉ dừng lại ở cải cách thể chế chính trị. Nó nấp dưới hình thức cải cách hành chính, cải c|ch tư ph|p đơn giản. Cải cách thể chế chính trị là pháp chế hóa các quan hệ xã hội đ~ được thỏa thuận và việc pháp chế hóa các quan hệ xã hội đ~ được thỏa thuận như vậy mới chỉ thừa nhận trạng thái hiện tại của các thỏa thuận, chứ chưa phản ánh chất lượng của các thỏa thuận, tức là mới cải cách ở mức thừa nhận. Cải cách thể chế chính trị chỉ là một khía cạnh và hoàn to{n chưa đảm bảo tính trọn vẹn của cải cách chính trị theo hướng tiệm cận nền dân chủ.

Hiện nay, do đòi hỏi của IMF, Liên Hiệp Quốc, các hiệp định song phương hay đa phương, c|c nước thế giới thứ ba buộc phải tiến hành cải cách thể chế, nhưng cũng chỉ tạo ra một thể

chế hình thức chứ chưa d|m thay đổi chính lực lượng điều hành thể chế đó. Ở đ}y, người ta vẫn nhầm lẫn l{ thay đổi lực lượng cầm quyền đồng nghĩa với một cuộc đảo chính chính trị

hay không phân biệt được sự cầm quyền bằng tính tiên tiến của lực lượng l~nh đạo với sự

cầm quyền trong sự nhu nhược của xã hội. Vì vậy, vấn đề cải cách ở c|c nước thế giới thứ ba thường bị giới hạn ở chính nhận thức của c|c nh{ l~nh đạo v{ do đó, mang tính chất nửa vời và hoàn toàn không triệt để.

https://thuviensach.vn

3. Thiếu tầm nhìn trong cải cách văn hóa và cải cách giáo dục Từ nhiều năm nay, c|c nước kém phát triển luôn đề cao việc bảo tồn và duy trì bản sắc văn hóa d}n tộc mà quên mất nhiệm vụ phát huy vai trò phát triển của văn hóa. Sự khép kín của văn hóa l{ một trong những nguyên nhân quan trọng nhất kìm hãm sự phát triển của các quốc gia này. Hầu hết các nhà chính trị của c|c nước thế giới thứ ba đều không nhận thức được vai trò phát triển cũng như khía cạnh phản động của văn hóa, tức là không nhận thức được văn hóa tham gia v{o qu| trình cản trở hay phát triển xã hội. Nói cách khác, các nước thế giới thứ ba không nhận thức được tính phản động tương đối của văn hóa đối với sự phát triển của toàn xã hội, do đó, chưa có ý thức cải c|ch văn hóa. Chúng ta đều biết rằng, văn hóa l{ yếu tố hình thành trong các quá trình hoạt động của đời sống nên nó là yếu tố cũ

một c|ch tương đối hay mang tính lạc hậu tương đối. Bất kỳ yếu tố cũ n{o cũng có tính tương thích hoặc không tương thích với sự phát triển. Cải c|ch văn hóa chính l{ l{m cho tính cũ tự nhiên, tính lạc hậu tương đối của văn hóa không cản trở quá trình phát triển.

Tuy nhiên, cho đến nay, c|c nước thế giới thứ ba dường như vẫn sử dụng các yếu tố văn hóa như những công cụ nhằm củng cố và làm nền tâm lý xã hội cho cái gọi là ổn định chính trị và chính việc sử dụng tuỳ tiện các yếu tố văn hóa như vậy đ~ tạo ra một trạng thái lẫn lộn, trạng thái không kiểm so|t được và ảnh hưởng tiêu cực đến tiến trình phát triển của đời sống xã hội. Nhìn nhận một c|ch kh|ch quan, đ}y không phải là hạn chế của riêng các nước thế giới thứ ba, ngay cả Singapore cũng mắc phải sai lầm này. Sau một thời gian nhận thức về phát triển một cách không toàn diện, Singapore trở thành một đô thị dịch vụ và công nghiệp nhẹ, rất hấp dẫn đối với các công ty có vốn đầu tư nước ngo{i. Người dân Singapore được chuẩn bị như một lực lượng làm thuê, mọi chương trình gi|o dục đều hướng tới việc chuẩn bị làm thuê cho các xí nghiệp lớn, chủ yếu là các xí nghiệp nước ngoài.

Sau gần ba thập kỷ phát triển theo định hướng như vậy, nền văn hóa Singapore trở thành một nền văn hóa kinh tế. Trong nền văn hóa ấy, người d}n suy nghĩ một c|ch m|y móc, đơn giản, chẳng hạn th{nh đạt tức là trở thành một viên chức, một quan chức cao cấp của các công ty đa quốc gia. Đất nước nhỏ bé này không có các xí nghiệp vừa và nhỏ, bản năng kinh doanh không tồn tại thay v{o đó l{ bản năng l{m thuê. Người lao động không được rèn luyện khả năng s|ng tạo mà chỉ được rèn luyện kĩ năng thực thi công nghệ của các công ty có vốn đầu tư nước ngoài. Nguy hiểm hơn, người dân Singapore trở nên đơn điệu về tinh thần, tư tưởng, thẩm mỹ và lối sống. Singapore là ví dụ điển hình về tính ngắn hạn của tầm nhìn trong việc xây dựng c|c chương trình cải cách hay hoạch định chính sách. Singapore không có tầm nhìn về văn hóa, mọi tiếng nói về văn hóa đều nói về bản sắc chứ không nhận thức được rằng tâm lý, thói quen của con người phải phù hợp với đòi hỏi của thời đại.

Có thể nói, c|c nước kém phát triển đều chưa có tầm nhìn về văn hóa, do đó, không tiến hành cải c|ch văn hóa hoặc khất lần nhiệm vụ quan trọng này. Trong thời đại toàn cầu hóa ng{y nay, giao lưu văn hóa l{ một trong những nội dung chủ yếu của tiến trình hội nhập, do đó, cải c|ch văn hóa để đổi mới nhận thức là nhu cầu bức thiết không chỉ của riêng c|c nước thế giới thứ ba mà của tất cả c|c nước trên thế giới.

Bên cạnh ba cuộc cải cách kinh tế, chính trị v{ văn hóa, một cuộc cải cách khác vô cùng quan trọng và chứa đựng trong nó nội dung của ba cuộc cải c|ch trên, đó chính l{ cải cách giáo dục. Do nhiều sai lầm, đặc biệt là về tầm nhìn nên c|c nước thế giới thứ ba cho đến nay chưa th{nh công trong cải cách giáo dục. Nền giáo dục của c|c nước này không coi con https://thuviensach.vn

người là trung tâm của quá trình giáo dục, các nhà cải cách giáo dục tách rời đời sống hiện thực, do đó, tạo ra một đội ngũ trí thức vừa không có kinh nghiệm thực tiễn vừa không có năng lực dự b|o tương lai một cách có chất lượng. Việt Nam là một ví dụ. Nhiều chương trình cải c|ch trong lĩnh vực giáo dục đ~ được tiến h{nh nhưng chỉ cải c|ch trên phương diện lý thuyết. “Người đi gi|o dục phải được giáo dục” l{ kết luận vô cùng x|c đ|ng của K.

Marx, suy rộng ra, các nhà cải cách giáo dục cũng phải được giáo dục về cải cách. Cải cách giáo dục nhằm chuẩn bị lực lượng cho tương lai, do đó, phải biết rõ tương lai cần gì v{ điều n{y đòi hỏi phải có tầm nhìn. C|c nước thế giới thứ ba đ~ tiến hành cải cách giáo dục trên nhiều cấp độ nhưng chưa gắn cải cách giáo dục với các cuộc cải cách còn lại, do đó, không đạt được mấy thành công.

Tóm lại, các cuộc cải cách ở c|c nước thế giới thứ ba chỉ là những giải pháp bắt buộc nhằm đối phó với tình thế chứ không chứa đựng cảm hứng phát triển, thiếu sự liên hoàn và hỗ trợ lẫn nhau, do đó, chưa đem lại th{nh công như mong muốn.

https://thuviensach.vn

Tính đồng bộ của các cuộc cải cách

Những phân tích về nhược điểm của các cuộc cải cách ở trên cho thấy c|c nước thế giới thứ ba chưa nhận ra yếu tố quan trọng nhất, quyết định thành công của một chương trình cải cách toàn diện là tính đồng bộ của các cuộc cải cách v{ chưa ý thức đầy đủ về sự cần thiết phải hoạch định c|c chương trình cải cách trong mối tương quan với nhau và trong sự

gắn kết với cuộc sống. Sự đồng bộ của các cuộc cải cách, theo chúng tôi, chính là nhân tố

quyết định thành công của các cuộc cải cách. Việc nghiên cứu tính đồng bộ của các cuộc cải c|ch có ý nghĩa vô cùng quan trọng v{ đòi hỏi phải được nghiên cứu thấu đ|o, b{i viết này chỉ đưa ra một số suy nghĩ có tính chất lý luận ban đầu.

https://thuviensach.vn

1. Sự cần thiết phải tiến hành đồng bộ các cuộc cải cách Trước tiên, chúng ta cần phải hiểu: Thế nào là đồng bộ?

Sự đồng bộ của các cuộc cải cách chính là sự xuất hiện đúng lúc, đúng thời điểm của mỗi cuộc cải cách trong sự kết hợp hữu cơ, nhịp nhàng giữa các cuộc cải c|ch đó. Đồng bộ không có nghĩa l{ đồng thời vì các cuộc cải cách này có quan hệ chặt chẽ, t|c động và hỗ trợ lẫn nhau, làm tiền đề hoặc bảo trợ cho nhau. Có thể nhiều người sẽ đặt câu hỏi: Sự đồng bộ của các cuộc cải cách mang tính tự nhiên hay cần có sự can thiệp của một lực lượng n{o đó? Cần phải hiểu rằng cải c|ch hay chương trình cải cách là một quá trình chủ động, do đó, tính đồng bộ của c|c chương trình cải c|ch đòi hỏi tính tự giác và nhận thức của người dân về sự

đúng đắn của các cuộc cải cách. Nếu để tính đồng bộ xuất hiện tự nhiên, tức là các cuộc cải cách xuất hiện tự nhiên thì người dân sẽ không nhận ra được giá trị và sức mạnh chủ động của hệ thống chính trị. Hệ thống chính trị ở c|c nước thế giới thứ ba phải thể hiện được sức mạnh của mình thông qua n}ng cao năng lực quan s|t để nhận ra tính khách quan của các thời điểm tiến hành cải cách, chứ không phải để nó xuất hiện một cách tự nhiên.

Tại sao phải đồng bộ?

Trước hết, chúng ta phải xem các cuộc cải cách không phải là chính nó. Cải cách là hoạt động có mục tiêu, có mục đích. C|c cuộc cải cách chính trị, kinh tế, văn hóa hay gi|o dục đều là những đòi hỏi tự nhiên, những đòi hỏi thật sự của cuộc sống. Chính trị, kinh tế v{ văn hóa là ba bộ phận khác nhau của hình thái kinh tế xã hội nên các cuộc cải cách có quan hệ tương tác, quan hệ biện chứng với nhau. Hơn nữa, như trên đ~ ph}n tích, những hạn chế của các cuộc cải cách cho thấy tính ngắn của tầm nhìn trong việc xây dựng c|c chương trình cải cách hay hoạch định chính sách phát triển. Thiếu sự đồng bộ giữa các cuộc cải cách làm cho các cuộc cải cách không có sự liên hoàn và hỗ trợ lẫn nhau, và thiếu sự đồng bộ trong mỗi cuộc cải cách dẫn đến các cuộc cải c|ch đều mang tính nửa vời. Cả hai trường hợp đều không mang lại kết quả như mong muốn.

https://thuviensach.vn

2. Đảm bảo tính đồng bộ của các cuộc cải cách Phải khẳng định sự đồng bộ của các cuộc cải cách thể hiện không chỉ trong mối quan hệ

giữa các cuộc cải cách mà còn trong bản thân mỗi cuộc cải cách và việc x|c định tính đồng bộ phụ thuộc vào sự nhạy cảm của c|c nh{ l~nh đạo các cuộc cải c|ch. Để đảm bảo sự thành công của các cuộc cải c|ch, c|c nước thế giới thứ ba cần phải nghiên cứu mối quan hệ và tác động qua lại giữa các cuộc cải c|ch để x|c định đúng thời điểm thích hợp tiến hành cải cách.

https://thuviensach.vn

Cải cách kinh tế tạo tiền đề cho cải cách chính trị và cải cách văn hóa Đối với c|c nước thế giới thứ ba, do đời sống của người dân còn rất thấp, dưới mức nghèo khổ cho nên cải cách kinh tế là vấn đề cấp bách và cần phải tiến h{nh trước tiên. Cải cách kinh tế trước hết giải tho|t người dân ra khỏi tình trạng nghèo đói, đồng thời bảo đảm quyền dân chủ cho nhân dân. Cải cách kinh tế tạo quyền tự do kinh tế cho người dân và trên cơ sở nhận thức được quyền tự do kinh tế, người dân sẽ nhận ra lợi ích của tự do chính trị.

Hơn nữa, cải cách kinh tế còn thức tỉnh người dân về các giá trị văn hóa v{ c|c gi| trị tinh thần…

Tuy nhiên, các cuộc cải cách kinh tế ở c|c nước thế giới thứ ba mới chỉ dừng lại ở cải cách thể chế kinh tế chứ chưa nhận thức được tính toàn diện của cải cách kinh tế. Cải cách thể

chế kinh tế tức là làm cho các thể chế kinh tế trở nên tốt hơn, do đó, ho{n to{n chưa đủ để

đảm bảo sự phát triển vững mạnh của cả nền kinh tế. Cùng với toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế, cạnh tranh trở th{nh đòi hỏi toàn cầu thì việc phát triển lực lượng sản xuất, theo nghĩa rộng hơn l{ lực lượng kinh tế, của xã hội theo hướng hội nhập là một đòi hỏi khách quan. Có thể nói, hoạch định chính s|ch để phát triển các lực lượng kinh tế l{ đặc điểm quan trọng nhất của kinh tế chính trị học hiện đại. Cải cách kinh tế, như vậy, bao gồm hai công việc rất rõ ràng là (i ) cải cách thể chế để pháp chế hóa tất cả các trạng thái kinh tế, các trạng thái phát triển của kinh tế và (ii ) tạo không gian phát triển tự do cho tất cả các lực lượng kinh tế theo khuynh hướng cạnh tranh toàn cầu. Để đảm bảo sự đồng bộ trong cải cách kinh tế, c|c nước không chỉ dừng ở cải cách thể chế kinh tế mà phải cải cách toàn diện, cải cách kinh tế thực sự để không chỉ làm cho các thể chế phù hợp với những đòi hỏi của thực tế hay để thỏa mãn mục tiêu hội nhập, mà còn phải làm cho các lực lượng kinh tế phát triển rầm rộ

và hùng hậu. Tính đồng bộ của cải cách kinh tế đòi hỏi phải thực thi cả hai nhiệm vụ này một cách triệt để. Nhiều nhà cầm quyền nhầm lẫn là có yếu tố chính trị trong cải cách kinh tế tức l{ đ~ có cải cách chính trị, nên thường né tránh các yếu tố chính trị trong khi tiến hành cải cách kinh tế. Do đó, cải cách kinh tế có thể rất đồng bộ nhưng do trì ho~n cải cách chính trị nên không tạo ra sự đồng bộ có chất lượng hệ thống.

Tóm lại, tính đồng bộ trong cải cách kinh tế phải được đảm bảo để tạo ra tiền đề cho các cuộc cải cách còn lại. Cải cách kinh tế phải tạo không gian phát triển cho các lực lượng kinh tế, không phải chỉ là không gian pháp luật mà còn là không gian chính trị, và chính không gian chính trị sẽ tạo cảm hứng cho các cuộc cải c|ch kh|c. Đ}y cũng chính l{ bản chất của kinh tế chính trị học hiện đại.

https://thuviensach.vn

Cải cách chính trị bảo trợ cho cải cách kinh tế và cải cách văn hóa Chính trị là yếu tố bảo trợ, công cụ bảo trợ cho đời sống nói chung v{ cho đời sống kinh tế v{ văn hóa nói riêng. Trong mối quan hệ giữa ba yếu tố kinh tế, chính trị v{ văn hóa thì chính trị là yếu tố phục vụ, kinh tế là yếu tố chủ chốt trong quá trình phát triển v{ văn hóa là dung môi tinh thần của toàn bộ đời sống. Yếu tố phục vụ có thể phát triển thụ động v{ đi sau sự phát triển kinh tế nhưng phải đảm bảo tính hướng dẫn sự phát triển của đời sống kinh tế v{ đời sống văn hóa. Không tiến hành cải cách chính trị thì mọi cuộc cải c|ch đều chỉ

là những giải pháp tình thế và xã hội không có sự phát triển lâu dài và ổn định. Với ý nghĩa này, cải cách chính trị có vai trò như l{ một bộ phận trọng yếu, bộ phận bảo hộ cho quá trình cải cách kinh tế – xã hội đi đến thành công trọn vẹn.

Hiện nay, c|c nước thế giới thứ ba đ~ tiến hành cải cách chính trị, nhưng chủ yếu tập trung vào cải cách hành chính hay cải c|ch tư ph|p, m{ về thực chất chỉ là cải cách thể chế

chính trị. Tuy nhiên, một cuộc cải cách chính trị triệt để không chỉ dừng ở cải cách thể chế, mà quan trọng hơn l{ phải tạo cảm hứng chính trị và xây dựng tâm lý chính trị tích cực trên mọi khía cạnh của đời sống xã hội để cả xã hội và thể chế trở thành một thể thống nhất. Cải cách chính trị góp phần nâng cao chất lượng của thể chế chính trị, l{m cho nó tương thích với đời sống phát triển, tức là duy trì, kéo dài và hợp lý hóa một thể chế chính trị chứ không phải thay nó bằng một thể chế chính trị kh|c. Như vậy, nhiệm vụ quan trọng hơn của cải cách chính trị chính là tạo không gian chính trị tiên tiến, thừa nhận tính dân chủ của chính trị, tính đa dạng ý kiến của đời sống chính trị. Chỉ có như vậy, cải cách chính trị mới trở

thành yếu tố bảo trợ cho cải cách kinh tế và cải c|ch văn hóa. Đ}y l{ vấn đề cốt lõi của cải cách chính trị và cải cách chính trị sẽ chỉ thành công nếu chúng ta tiến h{nh đồng bộ hai nội dung này. Trong thời đại của chúng ta, chất lượng của hệ thống chính trị của thế giới thứ ba chính là sự hỗ trợ hiệu quả của nó cho sự thành công của tiến trình hội nhập quốc tế.

https://thuviensach.vn

Cải cách văn hóa tạo môi trƣờng tinh thần cho cải cách kinh tế và cải cách chính trị

Cải c|ch văn hóa đóng vai trò quan trọng đối với phát triển vì một nền văn hóa tiên tiến là chất xúc tác của mọi hoạt động diễn ra trong đời sống. Vai trò phát triển của văn hóa bị kìm h~m chính l{ do con người không có th|i độ triết học đúng đắn đối với sự tham gia của các yếu tố văn hóa trong đời sống. Do đó, bản chất của cải c|ch văn hóa chính l{ l{m thay đổi th|i độ của con người đối với nghĩa vụ đóng góp của văn hóa v{o trong đời sống phát triển.

Nói cách khác, cải c|ch văn hóa phải tạo tính mở cho văn hóa để văn hóa trở thành một hệ

thống mở, vừa có khả năng loại bỏ những giá trị đ~ lỗi thời, vừa có khả năng tiếp biến những tinh hoa văn hóa từ các cộng đồng khác trên thế giới.

Trong mối quan hệ giữa cải cách kinh tế, cải cách chính trị và cải c|ch văn hóa thì cải cách văn hóa đóng vai trò quan trọng nhất. Văn hóa l{ môi trường tinh thần, là lá phổi của đời sống. Do đó, muốn phát triển, c|c nước thế giới thứ ba cần phải giữ cho lá phổi đó trong sạch bằng các cuộc cải c|ch văn hóa thường xuyên và liên tục. Sự lạc hậu của môi trường tinh thần sẽ là vật cản đối với tiến độ cũng như sự thành công của cải cách kinh tế và cải cách chính trị. Nói cách khác, nếu không được cải c|ch, văn hóa sẽ trở thành yếu tố níu kéo chính trị và kìm hãm sự phát triển kinh tế. Do đó, c|c nước thế giới thứ ba phải cải c|ch văn hóa đồng bộ với cải cách kinh tế và cải cách chính trị, nhằm tạo sự bảo trợ tinh thần cho sự

thành công của hai cuộc cải cách này.

Cải c|ch văn hóa phải được tiến hành cả trong đời sống kinh doanh lẫn đời sống chính trị

bởi vì văn hóa kinh doanh v{ văn hóa chính trị là hai bộ phận quan trọng của văn hóa nói chung, có giá trị phổ biến tương đối và có vùng ảnh hưởng tương đối lớn đối với đời sống.

Văn hóa chính trị v{ văn hóa kinh doanh cũng phải được cải c|ch để những tiêu chuẩn văn hóa trong đời sống kinh doanh v{ đời sống chính trị trở th{nh động lực trực tiếp của sự tiến bộ.

https://thuviensach.vn

Cải cách giáo dục – Điểm hội tụ tính đúng đắn của các cuộc cải cách Cuộc sống nối tiếp nhau bằng các thế hệ và thế hệ đi trước chuẩn bị cho thế hệ sau bằng con đường giáo dục. Hay nói cách khác, sứ mệnh quan trọng của giáo dục là chuẩn bị lực lượng cho tương lai. Đó có thể là việc chuẩn bị cho sự xuất hiện của lực lượng kinh tế mới, lực lượng chính trị mới hay con người mới nói chung. Tuy nhiên, yếu tố chuẩn bị lại nằm trong quá khứ. Trong mối quan hệ giữa các cuộc cải cách thì cải cách kinh tế, cải cách chính trị, cải c|ch văn hóa hướng vào ba mảng khác nhau của đời sống, còn cải cách giáo dục góp phần hình thành và phát triển đời sống, gắn kết sự phát triển của thế hệ trước với các thế

hệ tiếp theo, tức l{ đảm bảo tính liên tục của đời sống. Chúng ta không thể ghép cải cách giáo dục vào bất kỳ cuộc cải cách nào bởi nội dung cải cách giáo dục chứa đựng nội dung của cả ba cuộc cải cách trên.

Giáo dục là hành vi mang chất lượng bản năng nhất của nhân loại. Chúng ta chuẩn bị cho cải cách giáo dục bằng cả kinh nghiệm của quá khứ lẫn khả năng dự b|o tương lai. Lý do là nếu không có chất lượng quá khứ thì không có sự kế thừa lịch sử mang chất lượng tự nhiên của đời sống. Nhưng nếu đem tất cả quá khứ ra để cải cách giáo dục thì chúng ta sẽ tạo ra một lực lượng cũ hơn, còn nếu không kế thừa quá khứ thì chúng ta sẽ không đảm bảo được tính liên tục của đời sống. Chính vì vậy, cải cách giáo dục cũng phải được thực hiện đồng bộ

với các cuộc cải cách còn lại. Và các cuộc cải cách chính trị, kinh tế v{ văn hóa chỉ có thể

được coi l{ th{nh công khi tính đúng đắn của chúng hội tụ vào sự đúng đắn của cải cách giáo dục.

Như vậy, tất cả các cuộc cải c|ch đều có mối quan hệ biện chứng với nhau v{ có đối tượng chung là cuộc sống, vì sự phát triển và tiến bộ của xã hội. Mỗi cuộc cải cách tạo cơ sở và tiền đề cho các cuộc cải cách còn lại trên cơ sở hỗ trợ lẫn nhau. Do đó, sự đồng bộ của các cuộc cải cách với nhau v{ đồng bộ bên trong mỗi cuộc cải c|ch đóng vai trò quyết định đến thành công của c|c chương trình cải cách.

https://thuviensach.vn

Vấn đề xây dựng hệ tiêu chuẩn cải cách Bất kỳ chương trình cải c|ch n{o cũng cần có những tiêu chuẩn để làm mục tiêu hay để

đ|nh gi| mức độ thành công của nó. Vì vậy, xây dựng hệ tiêu chuẩn cải cách là vấn đề quan trọng và càng quan trọng hơn đối với c|c nước thế giới thứ ba.

Chúng ta đều biết, tập hợp các giá trị nhận thức xã hội của mỗi quốc gia là khác nhau, do đó, không thể có tiêu chuẩn cải cách chung, thống nhất cho c|c nước thế giới thứ ba. Các nước thế giới thứ ba phải tự thiết kế c|c chương trình cải c|ch, có nghĩa l{ họ phải chủ động thiết kế những chương trình riêng phù hợp với điều kiện kinh tế, chính trị – xã hội của mình. Đ}y l{ điểm mấu chốt của mỗi chương trình cải cách bởi nếu |p đặt các tiêu chuẩn cải cách từ bên ngoài cho tất cả các cuộc cải cách của thế giới thứ ba, thì vô tình chúng ta đ~

tiêu diệt sự đa dạng về phát triển của khu vực này.

Vậy vấn đề đặt ra là, có phải tất cả c|c nước thế giới thứ ba đều có đủ khả năng để tự xây dựng hệ tiêu chuẩn cải cách cho riêng mình không? Câu trả lời chắc chắn l{ “Không” bởi trình độ lạc hậu của hầu hết các nước trong khu vực n{y. Chúng ta đều biết rằng, cải cách trong thời đại ng{y nay l{ để hội nhập vào hệ tiêu chuẩn phổ biến về kinh tế, chính trị và văn hóa. C|c tiêu chuẩn ấy tồn tại bên ngoài mỗi cộng đồng nhưng lại tồn tại trong giao lưu giữa các cộng đồng. C|c nước chậm tiến buộc phải cải cách mình, và trên thực tế họ cũng đang cố gắng để hội nhập vào cộng đồng thế giới. Nhưng c|c nước thế giới thứ ba có những nét đặc thù riêng nên cần lấy các tiêu chí chung làm mục tiêu chứ không thể áp dụng máy móc các tiêu chuẩn cải c|ch đ~ có sẵn. C|c nước thế giới thứ ba cần phải hiểu cải cách không phải l{ qu| trình đ|nh đu đến những gì mình không có, hay đến những gì mình muốn, mà cải cách là quá trình dịch chuyển một cơ cấu xã hội từ trạng thái trì trệ đến một trạng thái khác tiến bộ hơn. Như vậy, cải cách không phải là thỏa mãn ý muốn, hay đòi hỏi phải xác lập một trạng thái mà xã hội không được chuẩn bị.

Nếu |p đặt các tiêu chuẩn từ bên ngo{i để đ|nh gi| th{nh công của một cuộc cải cách thì bản thân cuộc cải cách đó không phải là cuộc cải cách tự th}n. Ngược lại, nếu các dân tộc tự

đặt ra các tiêu chuẩn thì điều n{y đòi hỏi phải có thể chế và lực lượng c|c nh{ l~nh đạo cực kỳ sáng suốt, vì những tiêu chuẩn ấy lệ thuộc một cách chủ quan vào nhận thức của các nhà l~nh đạo. Rõ r{ng, để xây dựng được một hệ tiêu chuẩn cải c|ch đúng đắn đòi hỏi phải có công nghệ xây dựng tiêu chuẩn cải cách, tức l{ đòi hỏi phải xây dựng một thể chế có khả

năng x|c định một c|ch đúng đắn nhất tiêu chuẩn của các cuộc cải cách.

Tiêu chuẩn cải cách cần phải được hiểu là tập hợp các giá trị nhận thức của xã hội về tiêu chuẩn phát triển. Chúng ta cần phải xây dựng thể chế để tạo ra được những tiêu chuẩn có tính chất như thế. Phải khẳng định rằng, để xây dựng một thể chế hoàn chỉnh không phải là một việc dễ dàng vì vấn đề liên quan đến tiềm lực, đến kinh nghiệm, đến khả năng của mỗi quốc gia, nhưng chúng ta ho{n to{n có thể xây dựng thể chế dân chủ trong việc nhận thức những đòi hỏi của xã hội. Một tiến trình cải cách khi bắt đầu có thể không có một thể chế

trọn vẹn nhưng ít nhất nó phải được bắt đầu từ nhận thức về tiêu chuẩn phát triển. Chúng ta cần phải biết học hỏi, tập hợp các tiêu chuẩn cải cách ở bên ngoài thành hệ tiêu chuẩn phát triển, hệ tiêu chuẩn cải c|ch cho riêng mình có tính đến những đặc điểm và hoàn cảnh cụ thể của mình. Như vậy, việc “vay mượn” c|c tiêu chuẩn để chủ động xây dựng chương trình cải cách và phát triển có thể là lối tho|t để c|c nước kém phát triển có thể thiết kế các chương trình cải cách của mình. Âm nhạc có 7 nốt và 5 dòng kẻ nhưng mỗi người sử dụng https://thuviensach.vn

một cách khác. Thiên tài của Mozart hay Beethoven tạo ra bản sắc âm nhạc của họ chứ

không phải 7 nốt nhạc và 5 dòng kẻ tạo ra, nhưng nếu không có 7 nốt nhạc và 5 dòng kẻ thì người ta không có thước đo để tư duy.

Việc x|c định tính đúng lúc của c|c chương trình cải c|ch cũng như tính đồng bộ của các nội dung của mỗi cuộc cải cách phụ thuộc vào sự nhạy cảm, sự sáng suốt của lực lượng lãnh đạo các cuộc cải cách. Ở đ}y, vấn đề ai sẽ l{ người thẩm định sự đúng đắn của các chương trình cải cách lại được đặt ra. Theo chúng tôi, trong những nền dân chủ tương đối hoàn chỉnh, tính đúng đắn của c|c chương trình cải c|ch được thẩm định bởi xã hội, còn trong những nền dân chủ chưa ho{n chỉnh thì nó có thể được thẩm định bằng lực lượng tiên tiến của xã hội, tức là tầng lớp trí thức. Phải khẳng định là, chỉ có hệ thống cầm quyền, hay nói cách khác là chỉ có các nhà cầm quyền mới đủ điều kiện để tổ chức một cách chủ động các cuộc cải c|ch. Do đó, để việc hoạch định cải cách không chủ quan, các nhà cầm quyền cần thẩm định c|c chương trình cải cách của mình thông qua cả sự phản ứng v{ hưởng ứng của xã hội. Xã hội phản ứng trước hết thông qua lực lượng tiên tiến của mình, do đó, có thể

khẳng định lực lượng tiên tiến của xã hội, tức đội ngũ tri thức phải có nhiệm vụ thẩm định một cách minh bạch tính đúng đắn của c|c chương trình cải cách.

Tóm lại, tính đúng đắn của mỗi một cuộc cải cách không những phụ thuộc vào sự thông minh, độ nhạy bén và sáng suốt của những người thiết kế c|c chương trình cải cách mà còn phụ thuộc v{o trình độ nhận thức của xã hội. C|c nước thế giới thứ ba cần nhận thức về tính đồng bộ của các cuộc cải c|ch để chủ động hoạch định và tiến h{nh th{nh công c|c chương trình cải cách.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Cải cách kinh tế, cải cách chính trị, cải c|ch văn hóa v{ cải cách giáo dục là bốn cuộc cải cách có vai trò cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển của nhân loại nói chung v{ c|c nước thế giới thứ ba nói riêng. Các cuộc cải cách này liên quan mật thiết với nhau, có t|c động bổ

sung và hỗ trợ lẫn nhau. Tiến h{nh đồng bộ các cuộc cải cách nói trên là giải pháp duy nhất đúng nhằm nâng cao tính hiệu quả và tính triệt để của các cuộc cải c|ch. Tính đồng bộ của các cuộc cải c|ch được đảm bảo bởi sự sáng suốt, nhạy cảm của c|c nh{ l~nh đạo và trình độ nhận thức của xã hội trong việc thẩm định tính đúng đắn của các cuộc cải c|ch, m{ điều đó thì phụ thuộc vào chất lượng của nền dân chủ.

https://thuviensach.vn

ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI

Có một thuật ngữ được báo chí và truyền hình sử dụng khá nhiều trong những năm gần đ}y, nhưng lại đang được hiểu một c|ch không đầy đủ, đó l{ đồng thuận. Có thể khẳng định, cho đến nay khái niệm này vẫn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện. Thực ra, đồng thuận là khái niệm xuất hiện từ lâu, từ khi có sự chung sống cộng đồng do nhu cầu hợp tác của con người để bảo tồn cuộc sống. Đồng thuận vẫn luôn là nền tảng duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội lo{i người. Ng{y nay, khi con người c{ng giao lưu, c{ng g}y ảnh hưởng tới nhau bao nhiêu thì sự đồng thuận càng có vai trò quan trọng bấy nhiêu.

https://thuviensach.vn

1. Khái niệm Đồng thuận và Đồng thuận Xã hội Có thể hiểu một c|ch đơn giản, đồng thuận là kết quả của sự tự giác, sự tự nguyện đồng ý của mọi người với nhau chứ không phải là kết quả của sự cưỡng bức. Sự cưỡng bức hay áp đặt dù dưới hình thức n{o cũng không tạo ra sự đồng thuận đích thực, hoặc nếu có chỉ là trạng th|i đồng thuận giả tạo vì nó không dựa trên cơ sở tôn trọng quyền tự do của mỗi cá nh}n. Con người luôn tìm kiếm sự đồng thuận và trên thực tế, mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc đều tìm đến những giới hạn khác nhau của khái niệm n{y. “Dĩ hòa vi quý” l{ một loại đồng thuận. “Mất lòng trước được lòng sau” cũng l{ một loại đồng thuận. Mặc dù có sự khác biệt về phương ph|p tiếp cận sự đồng thuận giữa các dân tộc, nhưng tất cả các dân tộc đều tồn tại và phát triển dựa trên sự đồng thuận xã hội.

Sự đồng thuận đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội. Cuộc sống thức tỉnh con người về những vấn đề và sự tất yếu phải cùng nhau giải quyết vấn đề, tức là phải đồng thuận để bảo vệ lợi ích. Nói cách khác, vì lợi ích m{ con người cùng nhau đi đến sự đồng thuận. Như vậy, lợi ích nằm ngay trong sự đồng thuận và bản chất của sự đồng thuận chính là tìm kiếm lợi ích. Chính vì lợi ích mà xã hội thảo luận, đ{m ph|n để

đạt tới sự đồng thuận trên phạm vi xã hội. Đồng thuận xã hội là kết quả của khế ước xã hội, của thảo luận xã hội. Xã hội càng tự do thì cuộc thảo luận ấy càng dân chủ v{ c{ng đạt đến sự thống nhất chung. Rousseau, triết gia Pháp thời kỳ Khai sáng, là một trong những người đầu tiên đưa ra c|c nguyên lý cơ bản của sự đồng thuận, đặt nền móng cho khoa học đồng thuận thông qua tác phẩm Du Contrat Social – Khế ước xã hội. Theo ông, xã hội lý tưởng là xã hội xây dựng trên cơ sở một khế ước được tất cả mọi thành viên tự nguyện tuân theo.

Khế ước xã hội chính là kết quả của thỏa thuận xã hội và là công nghệ chủ yếu để tìm kiếm sự thỏa thuận. Hay nói cách khác, thỏa thuận l{ phương thức cơ bản để tìm kiếm đồng thuận hay dân chủ xã hội là nền tảng chính trị học của đồng thuận xã hội. Như vậy, đồng thuận xã hội là trạng th|i đồng thuận cao nhất vì nó phản ánh trạng thái nhận thức của con người về sự đồng thuận về lợi ích, là kết quả của sự thống nhất nhận thức trên quy mô xã hội trong tất cả c|c lĩnh vực của đời sống, v{ chính điều đó tạo động lực cho sự ổn định và phát triển của xã hội.

Nhận thức tính tất yếu của sự đồng thuận về lợi ích phản ánh tầm nhìn của mỗi người về

lợi ích tổng thể. Tầm nhìn chính là tính nhất quán trong sự phát triển ý nghĩ của mỗi người, là tinh thần trách nhiệm của con người đối với những điều mình nghĩ. Sự thống nhất về tầm nhìn điều chỉnh và hội tụ những ý kiến, những quan điểm c| nh}n. Khi đó, lợi ích chung được đặt lên trên lợi ích riêng, ngắn hạn v{ đảm bảo sự phát triển bền vững của xã hội. Lý thuyết về đồng thuận, do đó, đ~ trở thành lý thuyết về tầm nhìn trong xây dựng cấu trúc xã hội tương lai. Không thể tạo ra một xã hội mà luôn luôn phải cải cách bởi cải c|ch đòi hỏi quá nhiều chi phí và bao giờ cũng để lại những hậu quả nhất định. Cần phải phải xây dựng xã hội dựa trên cấu trúc tầm nhìn và công cụ tạo ra tầm nhìn chính l{ đồng thuận.

Chúng ta đều biết rằng con người với những năng lực và lợi ích khác nhau không hoàn toàn cùng nhất trí về một vấn đề n{o đấy, do đó, x~ hội không bao giờ tồn tại sự đồng thuận tuyệt đối. Ngay cả trong một phe ph|i cũng không có sự đồng thuận hoàn toàn với nhau, tức là ngay cả trong một khuynh hướng vẫn có sự phân hóa. Phân hóa chính là biểu hiện cụ thể

trong qu| trình đi tìm kiếm sự đồng thuận, nói cách khác, phân hóa là mặt đối lập của sự

https://thuviensach.vn

đồng thuận trong nền chính trị lành mạnh. Sự đồng thuận tuyệt đối là trạng thái cực đoan và chính trạng thái này tạo ra sự không phát triển của hệ thống chính trị và của cả xã hội.

Nghiên cứu về khái niệm đồng thuận không thể không phân tích mặt đấu tranh của cuộc sống vì nếu không có đấu tranh thì không có đồng thuận. Nếu sự xung đột giữa các mặt đối lập l{ đấu tranh, thì sự thống nhất giữa chúng với nhau là kết quả của đấu tranh. Như vậy, đấu tranh là một trong những phương s|ch con người tìm kiếm sự công bằng. Khi con người tập hợp thành một số đông nhất định, họ đi tìm sự công bằng theo nhận thức chung của số đông đó. Việc đi tìm sự công bằng của một số đông lớn hơn sẽ tạo ra những quy mô lớn hơn. Chủ nghĩa Marx l{ một trong những đỉnh cao của việc con người tìm kiếm sự công bằng theo quan điểm của mình, trên một quy mô rộng lớn nhất trong lịch sử phát triển của nhân loại. Khi đấu tranh đòi sự công bằng, con người nhận ra các ranh giới hợp lý của lợi ích v{ điều chỉnh mình theo hướng đó. Như vậy, bên cạnh mặt tiêu cực, đấu tranh còn mang ý nghĩa tích cực, nó thức tỉnh con người về tính bất hợp lý của các giới hạn, điều chỉnh mặt cực đoan của c|c h{nh vi, do đó, l{m giảm nhẹ các mâu thuẫn xã hội.

Phải khẳng định, quan điểm của Marx về đấu tranh giai cấp hay của những người cộng sản sau đó muốn ứng dụng theo Marx để tổ chức quyền lực, tổ chức xã hội chính là nhằm tìm kiếm sự đồng thuận. XHCN là xã hội “l{m theo năng lực, hưởng theo lao động” rồi tiến lên một xã hội hợp lý hơn l{ “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu“. Đấy là thế giới đại đồng, ở đó không còn giai cấp, không còn cách mạng nữa, thực ra cũng l{ đi tìm kiếm sự

đồng thuận. Nhưng, sự đồng thuận như vậy chỉ là sự đồng thuận tưởng tượng chứ không phải là sự đồng thuận khoa học, bởi khi đó thế giới mất đi sự xung đột, sự va chạm của các mặt đối lập, do đó, mất đi động lực của sự phát triển, của tiến bộ xã hội. Tuy đấu tranh luôn luôn tồn tại v{ l{ động lực của sự phát triển nhưng không phải l{ động lực chính, m{ đấu tranh trong hợp tác mới l{ động lực chính. Đấu tranh và hợp tác là hai mặt của quá trình tương t|c giữa các cá thể trong một cộng đồng, tạo ra sự phát triển của xã hội và ranh giới hợp lý giữa hợp t|c v{ đấu tranh chính là mục tiêu của sự phát triển. Ranh giới đó cũng chính l{ điểm đến của sự đồng thuận.

Đồng thuận không phải là một giá trị bất biến. Con người đi tìm kiếm sự đồng thuận cho từng vấn đề cụ thể, trong từng giai đoạn cụ thể, do đó, tiêu chí x|c định giá trị đồng thuận là một đại lượng có điều kiện, có giới hạn, thậm chí có thời gian, tức là không có sự đồng thuận tuyệt đối bất biến. Việt Nam trong giai đoạn giữa thế kỷ trước đ~ có được sự đồng thuận đúng đắn trên quy mô toàn xã hội và nó tạo ra độc lập dân tộc. Nhưng ng{y nay, trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, chúng ta không thể tiếp tục duy trì thước đo cũ đó.

Tiêu chí x|c định giá trị đồng thuận phải phù hợp với nhiệm vụ, với đòi hỏi của từng giai đoạn lịch sử cụ thể. Vậy làm thế n{o để x|c định đích đúng của đồng thuận? Sự đồng thuận trên phạm vi toàn xã hội là kết quả của nhận thức xã hội và cùng với sự thay đổi hàng ngày hàng giờ trong nhận thức của con người, tiêu chí của sự đồng thuận cũng phải luôn thay đổi về chất và phải đại diện cho lợi ích của số đông. Sự đồng thuận về nhận thức xác lập các giá trị hay các ranh giới của sự đồng thuận xã hội trên tất cả c|c lĩnh vực đời sống. Các giá trị

hay ranh giới đó mặc dù khác nhau trong từng điều kiện cụ thể nhưng đều thống nhất trong cái gọi là quy luật về lẽ phải của đời sống tâm hồn mỗi con người. Và khái niệm đồng thuận ở đ}y phải được hiểu l{ đồng thuận trên cơ sở con người, trên cơ sở những giá trị cao nhất thuộc về con người.

https://thuviensach.vn

Đồng thuận có nhiều cấp độ và loại hình. Một c|ch tương đối, ta có thể chia đồng thuận th{nh đồng thuận l{ng xóm, đồng thuận nghề nghiệp, đồng thuận giai cấp, đồng thuận xã hội, đồng thuận khu vực v{ đồng thuận trên phạm vi toàn cầu. Hương ước là một trong những công cụ để tạo ra sự đồng thuận cộng đồng d}n cư, hay đồng thuận l{ng xóm. Đồng thuận nghề nghiệp dựa trên cơ sở của tình đồng nghiệp còn đồng thuận giai cấp dựa trên t}m lý đồng thuận giữa những người cùng cảnh ngộ. Xét trong phạm vi quốc gia, đồng thuận xã hội là sự thỏa thuận, thống nhất của nhiều giai cấp, nhiều tầng lớp trong xã hội.

Đến nay, khi các quốc gia đều phải tham gia vào xu thế chung là hợp tác và hội nhập quốc tế

trên tất cả c|c lĩnh vực, sự đồng thuận càng chứng tỏ vai trò của nó và phạm vi của khái niệm đ~ mở rộng ra khỏi biên giới quốc gia. Sự đồng thuận trong phạm vi khu vực và toàn cầu trở th{nh đòi hỏi thiết yếu đối với các tổ chức hợp tác khu vực và quốc tế. ASEAN, APEC, EU, WTO hay UN… đều nhấn mạnh nguyên tắc đồng thuận, tức là phải có sự đồng thuận thì mới ra quyết định chung. Có thể thấy rõ l{, chưa bao giờ mối quan hệ giữa các quốc gia được mở rộng như trong bối cảnh hiện nay và sự phát triển ở mỗi quốc gia gắn liền với các quốc gia khác vì lợi ích chung của tất cả các bên. Rõ ràng, vì lợi ích chung đó, nguyên tắc đồng thuận buộc phải tuân thủ và trở th{nh điều kiện tiên quyết cho sự hợp tác hiện đại. Đồng thuận chính l{ t|c nh}n định hướng tiến bộ và dân chủ, đảm bảo lợi ích cho tất cả các bên tham gia các quan hệ hợp t|c song phương v{ đa phương. Phải khẳng định, trong thời đại ng{y nay, đồng thuận đ~ trở thành mục tiêu tồn tại và phát triển của nhân loại.

Từ những phân tích trên, chúng ta có thể đi đến kết luận: Đồng thuận là giới hạn hợp lý của đấu tranh và hợp t|c; v{ đồng thuận xã hội là biểu hiện của sự đồng thuận ở mức độ cao nhất, rộng lớn nhất, và nó tạo ra sự thống nhất chính trị, kinh tế v{ văn hóa của xã hội.

https://thuviensach.vn

2. Những nội dung cơ bản của tính đồng thuận xã hội trong thế

giới hiện đại

Hiện nay, người ta nói nhiều đến nguyên tắc “win – win”, nghĩa l{ không có kẻ thắng người thua mà mỗi bên tham gia đều nhận được phần mà mình có thể có được. Nguyên tắc này ngày càng chứng minh được tính đúng đắn của nó v{ đòi hỏi phải được đảm bảo trong mọi quan hệ hợp tác hay cạnh tranh. Như vậy, sự đồng thuận hiện đại theo nghĩa phổ biến là kết quả của quá trình thỏa thuận m{ trong đó mỗi người đều có năng lực v{ điều kiện để

thương lượng. Thỏa thuận là cách thức con người đ{m ph|n để cùng nhau đi đến sự nhất trí chung, do đó, thỏa thuận là nền tảng của đồng thuận. Phải xây dựng một xã hội m{ trong đó mỗi một con người đều có những quyền bình đẳng nhất định trong qu| trình đ{m ph|n, thỏa thuận. Hơn nữa, hợp t|c đ~ trở th{nh năng lực cơ bản, l{ ưu thế của thời đại, cho nên cần phải xây dựng lý luận về tính đồng thuận xã hội để biến nó thành công cụ tư tưởng, lý luận điều chỉnh toàn bộ quá trình hợp tác. Để xây dựng công cụ lý luận cho tính đồng thuận xã hội, cần phải nghiên cứu những nội dung cơ bản của đồng thuận xã hội, đó l{ đồng thuận chính trị, đồng thuận kinh tế v{ đồng thuận văn hóa. Đ}y l{ ba mặt cơ bản tạo ra tính đồng thuận xã hội.

https://thuviensach.vn

Đồng thuận chính trị

Đồng thuận xã hội luôn là mục tiêu của khoa học chính trị và là vấn đề mang tính bản chất của khoa học chính trị. Trong bất cứ vấn đề n{o, để đạt được mục đích, c|c nh{ l~nh đạo phải tìm kiếm sự đồng thuận xã hội đối với các ý kiến của mình. Nhiều người nhầm lẫn cho rằng, đồng thuận chính trị l{ đối tượng của khoa học chính trị, thực ra, đồng thuận chính trị

chỉ là trạng thái chính trị của sự đồng thuận hay sự đồng thuận của đời sống chính trị. Tuy nhiên, đồng thuận chính trị là nội dung quan trọng nhất của đồng thuận xã hội.

Con người theo bản năng luôn hướng tới sự đồng thuận, sự hài hòa trong cuộc sống cộng đồng. Lợi dụng tâm lý này, các nhà cầm quyền đi tìm sự đồng thuận xã hội bằng những thủ

thuật chính trị để sắp xếp sự đồng ý của xã hội. Ở Hoa Kỳ, những vấn đề đối ngoại thực ra không phải là những vấn đề chủ yếu trong vận động tranh cử. Hầu hết, nội dung của những cuộc tranh cử l{ chính s|ch đối nội liên quan đến kinh tế, y tế hay giáo dục luôn là những vấn đề thiết thân với cuộc sống của người dân. Các nhà chính trị dùng những vấn đề đó để

mua sự đồng thuận của nh}n d}n đối với địa vị của mình, cho nên ở Hoa Kỳ xuất hiện một loạt các luật bầu cử mà thực chất là luật về vận động tranh cử. Nghiên cứu những quan điểm hình thành hệ thống chính trị ở nhiều nước cho thấy, hầu hết c|c đảng cầm quyền hiện nay hoặc là trung tả hoặc là trung hữu, tức l{ tư tưởng trung dung trở th{nh tư tưởng chủ đạo tạo ra địa vị cầm quyền của các nhà chính trị. Cách thức tổ chức quyền lực như vậy khác xa với cách thức ở c|c nước đang ph|t triển và sự khác biệt chính là nằm ở trình độ

phát triển dân trí. Xã hội dân chủ với trình độ phát triển xã hội cao được xây dựng trên cơ

sở các nguyên chính trị và các nguyên chính trị chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở các quyền con người. Khi đó, với trình độ nhận thức cao, xã hội dễ đạt đến sự nhất trí mang chất lượng đồng thuận.

Như vậy, cơ sở của đồng thuận chính trị là xã hội dân chủ. Xây dựng sự đồng thuận chính trị là xây dựng nh{ nước pháp quyền và tạo ra cảm hứng phát triển trên phạm vi toàn xã hội.

Nh{ nước pháp quyền là công cụ tư ph|p đảm bảo tính bền vững của các quyền dân chủ, là nội dung căn bản nhất để xây dựng xã hội dân chủ. Để tiến tới xã hội dân chủ v{ đạt được sự

đồng thuận chính trị, c|c nước thế giới thứ ba cần phải cải cách chính trị. Hạt nhân của cải cách chính trị là tự do cá nhân, tức là tôn trọng các quyền cá nhân, các quyền công d}n cũng như c|c quyền con người. Hơn nữa, cải cách chính trị phải nhằm khẳng định v{ đảm bảo quyền phát triển của mỗi cá nhân và toàn xã hội thông qua thực tiễn hóa các quyền dân chủ.

Đối với c|c nước đang ph|t triển, xây dựng tính đồng thuận chính trị chính là xây dựng nền dân chủ trong điều kiện cụ thể của các quốc gia này.

https://thuviensach.vn

Đồng thuận kinh tế

Cùng với sự đồng thuận chính trị, đồng thuận kinh tế l{ cơ sở của đồng thuận xã hội. Dân chủ hóa về chính trị và tự do hóa về kinh tế là những khuynh hướng tất yếu của đời sống nhân loại. Tự do về kinh tế l{ cơ sở của thỏa thuận, của khế ước xã hội trong lĩnh vực kinh tế và nó tạo ra sự đồng thuận về kinh tế. Đó l{ sự đồng thuận mà xã hội tự sắp xếp chứ

không cưỡng bức vì không có ai có thể cưỡng bức nhằm có được một sự đồng thuận tự

nhiên và bền vững như đời sống kinh tế của con người. Xây dựng đồng thuận kinh tế tức là xây dựng khế ước xã hội trong lĩnh vực kinh tế trên cơ sở các quyền tự do kinh tế. Tự do hóa kinh tế sẽ tạo không gian kinh tế tự chủ cho mỗi cá nhân, là thể chế đảm bảo cho con người quyền tự do mưu cầu cuộc sống sung túc. Trên cơ sở của không gian kinh tế tự chủ sẽ hình thành không gian rộng mở cho các giá trị cá nhân phát triển. Như vậy, thị trường tự do đóng vai trò là công cụ duy nhất để con người tìm kiếm sự đồng thuận về kinh tế. C|c nước đang phát triển phải tiến hành cải cách kinh tế để tạo ra không gian phát triển, thức tỉnh người dân về các quyền tự do khác. Kinh tế phát triển còn làm thức tỉnh ý thức chính trị, ý thức văn hóa của người dân.

https://thuviensach.vn

Đồng thuận văn hóa

Một nội dung khác không kém phần quan trọng của đồng thuận xã hội l{ đồng thuận về

văn hóa. Nếu không có đồng thuận về văn hóa thì đồng thuận chính trị hay đồng thuận kinh tế sẽ chỉ là những trạng thái nhất thời mang màu sắc đồng thuận vì văn hóa len lỏi trong đời sống hàng ngày của con người, của xã hội. Văn hóa luôn luôn l{ chất xúc t|c giúp con người tạo ra sự hòa hợp. Chúng ta phải xây dựng sự đồng thuận về văn hóa mới mong tạo ra sự

đồng thuận trên tổng thể hay sự đồng thuận xã hội. Đồng thuận về văn hóa l{ sự đồng thuận về nhu cầu tinh thần của con người, do đó, xây dựng đồng thuận về văn hóa chính l{ n}ng cao tính mở của môi trường tinh thần hay của nền văn hóa nhằm tạo động lực cho sự phát triển. Con người với tư c|ch l{ một thực thể văn hóa trong một môi trường tinh thần có tính mở cao sẽ có năng lực nhận thức tốt hơn, có điều kiện để tư duy một cách tự do và sáng tạo hơn. Đối với những quốc gia đang ph|t triển, điều đó đồng nghĩa với nhiệm vụ cải c|ch văn hóa. Cải c|ch văn hóa chính l{ giải phóng văn hóa ra khỏi chính trị, để môi trường văn hóa có không gian phát triển tự nhiên. Nền văn hóa ấy sẽ tạo ra môi trường sống và không gian tinh thần n}ng đỡ không gian chính trị và không gian kinh tế, trên cơ sở đó thúc đẩy sự

đồng thuận xã hội.

Sự thống nhất của ba mặt chính trị, kinh tế v{ văn hóa trên nền tảng đồng thuận xã hội tạo ra sự thống nhất xã hội. Đó cũng chính l{ cơ sở lý luận của lý thuyết phát triển xã hội hiện đại.

https://thuviensach.vn

3. Các điều kiện và cơ chế đảm bảo đồng thuận xã hội ở các quốc gia đang phát triển

Phải khẳng định rằng, đồng thuận không phải là kết quả của đạo đức hay của tư duy mang màu sắc lý trí. Đó phải là kết quả nhận thức của các công dân về quyền lợi và trách nhiệm đối với xã hội và xã hội chỉ đạt được trạng th|i đồng thuận khi có sự đồng thuận về

nhận thức. Đồng thuận là tất yếu khi có nhận thức về quyền v{ nghĩa vụ v{ điều kiện tiên quyết cho nó là tự do và sự đa dạng về nhận thức. Nếu có tự do m{ không có tính đa dạng của nhận thức sẽ không tạo ra trạng th|i đồng thuận đích thực. Còn thiếu tự do là thiếu thứ

cơ bản nhất để tạo ra sự đồng thuận bởi tính đồng thuận là kết quả của sự tự giác, tự

nguyện đồng ý. Cần mở rộng không gian tự do về nhận thức v{ đảm bảo sự đa dạng về nhận thức để con người có đủ không gian phát triển. Đ}y chính l{ hai điều kiện bắt buộc phải có để tạo ra sự đồng thuận về nhận thức. Đối với c|c nước thế giới thứ ba, điều n{y cũng đồng nghĩa với nhiệm vụ thức tỉnh nhân dân về tự do. Khi người ta có thói quen tư duy như một khát vọng sống hay xem nó l{ động lực cơ bản của cuộc sống, tức là không gian nhận thức đa chiều và tự do được đảm bảo thì sự đồng thuận về nhận thức xuất hiện.

Tuy nhiên, đối với những quốc gia đang ph|t triển, nơi tỷ lệ nghèo đói còn cao, điều kiện trước tiên để tiến tới sự đồng thuận xã hội chính là nâng cao mức sống của người dân. Hiện nay, nhiều chương trình xo| đói giảm nghèo đang được tiến hành với mục đích cứu con người ra khỏi cảnh nghèo đói. Thật ra, sự nghèo đói về vật chất không phải là yếu tố duy nhất đem đến sự bất hạnh cho con người mà chính là sự không đồng thuận về lợi ích tạo ra sự chênh lệch mức sống, hay khoảng cách giàu nghèo và những hiện tượng ấy tạo ra nỗi bất hạnh tinh thần cho con người. Như vậy, giảm chênh lệch gi{u nghèo chính l{ để tìm kiếm sự

đồng thuận xã hội.

Nâng cao mức sống phải đi kèm với n}ng cao trình độ d}n trí để người dân ý thức được các quyền, đồng thời thực thi bổn phận và trách nhiệm của mình đối với xã hội. Dân trí ở

đ}y l{ trí tuệ của nhân dân. Dân trí cao dễ đạt đến trạng th|i đồng thuận hơn d}n trí thấp, do vậy, ở c|c nước có trình độ dân trí phát triển, xã hội dễ đạt đến sự đồng thuận hơn c|c nước chậm phát triển. Nói c|ch kh|c, trình độ d}n trí cao l{ cơ sở của sự tự giác và tự

nguyện của người d}n đối với những quyết s|ch đúng đắn của xã hội.

Tuy nhiên, xã hội muốn phát triển thì phải phát triển bắt đầu từ bộ phận tiên tiến nhất là trí thức. Tầng lớp trí thức phải đóng vai trò đại diện cho nhân dân. Trí thức chưa tiên tiến thì không thể xây dựng xã hội tiên tiến được. Giới trí thức phải trở thành một bộ phận tiên phong trong nhận thức của nhân dân, không chỉ nói hộ nhân dân mà còn phải làm cho người dân nói lên tiếng nói của chính họ.

Không thể phủ nhận là xã hội đạt được sự đồng thuận càng cao thì càng phát triển.

Nhưng thực tế cho thấy, một số quốc gia kém phát triển vẫn đạt được trạng th|i đồng thuận rất cao. Ở những quốc gia này, nhiều khi người ta nhấn mạnh một cách thái quá bằng những thủ thuật chính trị để tạo ra trạng th|i đồng thuận giả tạo xã hội v{ coi đấy là thành tựu chính trị. Một th|ng trước khi nổ ra chiến tranh, Saddam Hussein được bầu lại làm Tổng thống với 100% số phiếu và một tháng sau thì ông ta bị lật đổ, bị săn lùng v{ b}y giờ thì bị

bắt. Trong khi ở các xã hội phát triển, người ta chỉ mong đạt được quá bán, tức l{ đạt 51%

số phiếu bầu tức l{ đ~ gi{nh được thắng lợi. Truyền thống là yếu tố có thể lý giải được hiện https://thuviensach.vn

tượng t}m lý n{y nhưng nếu phân tích kỹ những nền văn hóa chính trị 100%, chúng ta sẽ

thấy nguyên nhân của trạng thái cực đoan n{y nằm ở ba điểm mấu chốt sau: 1. T}m lý coi thường nhân dân, tức là không coi trọng con người, ép buộc xã hội tìm kiếm sự đồng tình của người dân không dựa trên cơ sở tôn trọng quyền con người;

2. Trình độ dân trí thấp, do trình độ d}n trí không cao nên người dân không ý thức đầy đủ các quyền lợi và trách nhiệm của mình và kết quả là tạo ra sự đồng thuận mang tính hình thức;

3. Sự tự mãn của tầng lớp trí thức. Tầng lớp trí thức ở c|c nước đang ph|t triển luôn tự h{o l{ mình th{nh đạt hơn nh}n d}n m{ quên mất họ phải là những phần tử khổ sai của nh}n d}n. Người trí thức phải gánh vác công việc quan trọng nhất l{ nghĩ hộ nhân dân, phải biến nh}n d}n th{nh đồng minh của những suy nghĩ của mình. Do đó, sự tự mãn của tầng lớp trí thức là một trong những yếu tố

cấu thành trạng thái nền văn hóa chính trị 100% ở c|c nước đang ph|t triển.

Những trạng thái cực đoan như vậy đòi hỏi phải có cơ chế đảm bảo sự đồng thuận xã hội.

Sự đồng thuận xã hội bộc lộ ở th|i độ của xã hội trong từng sự việc cụ thể, thể hiện quyền lợi và trách nhiệm của mỗi công d}n đối với các vấn đề của xã hội. Mọi sự đồng thuận cưỡng bức đều l{ đồng thuận hình thức. Do đó, cần phải xây dựng cơ chế để phát huy quyền làm chủ của người d}n, để thỏa thuận xã hội là kết quả của sự tự nguyện, tự giác nhất trí. Đó l{

cơ chế dân chủ và tự do. Xã hội dân chủ không được xây dựng trên cơ sở ngẫu nhiên hay nói kh|c đi, x~ hội dân chủ phải được xây dựng trên cơ sở tinh thần trách nhiệm của mỗi người đối với địa vị chính trị của mình, tức là khi các quyền tự do v{ bình đẳng được tôn trọng và đảm bảo. Nếu không có tự do thì sẽ không có sự phát triển ổn định, vì phát triển là kết quả

đóng góp của những con người có năng lực phát triển, mà chỉ con người tự do mới có năng lực phát triển. Xây dựng xã hội dân chủ chính là xây dựng trạng th|i đồng thuận ổn định, hay xây dựng tính ổn định của sự đồng thuận xã hội. Sự đồng thuận không ổn định sẽ không thể xây dựng một xã hội ổn định.

Tóm lại, đồng thuận xã hội luôn là mục tiêu của bất kỳ nh{ nước nào, bất kỳ chính thể

n{o. Đồng thuận xã hội trước hết và quan trọng nhất phải là kết quả của sự đồng thuận về

nhận thức. Trong thời đại ngày nay, khi hợp tác trở thành nội dung triết học cơ bản của đời sống hiện đại, đồng thuận trở thành lý thuyết về tầm nhìn trong xây dựng cấu trúc xã hội tương lai. Đồng thuận xã hội là sự tự giác thống nhất về cả ba mặt kinh tế, chính trị, văn hóa.

Nói cách khác, dân chủ về chính trị, tự do về kinh tế và cởi mở về văn hóa l{ đảm bảo quan trọng của sự đồng thuận xã hội. Đó cũng chính l{ sự đồng thuận văn minh của một xã hội văn minh.

https://thuviensach.vn

CUỘC GIẢI PHÓNG THỨ HAI

“… Có thể coi cuộc giải phóng con người như l{ một cuộc cách mạng. Và cuộc cách mạng thứ hai này còn khó khăn hơn nhiều so với cuộc cách mạng lần thứ nhất. Bởi vì trước đ}y ai cũng trông thấy sự hiện diện của ngoại bang v{ đó l{ lý do hiển nhiên để tập hợp lực lượng. Còn giải phóng con người là một bước thay đổi căn bản nhưng vô hình về nhận thức, về tất cả các cấu trúc xã hội.”

https://thuviensach.vn

1. Những di sản của một cuộc giải phóng nửa vời Trước hết, cần phải hiểu rằng phong trào giải phóng dân tộc không nhất thiết phải được l~nh đạo bởi một lực lượng hoặc một xu hướng chính trị duy nhất. Mục đích cuối cùng của phong trào giải phóng dân tộc là các dân tộc được giải phóng. Các dân tộc được giải phóng có nghĩa l{ cuối cùng các dân tộc có quyền và khả năng th{nh lập một nh{ nước của mình mà không lệ thuộc, không bị điều khiển trực tiếp bởi các lực lượng thực dân. Hay nói cách khác, giải phóng dân tộc l{ đưa c|c d}n tộc ra khỏi sự ảnh hưởng hoặc sự nô dịch của chủ

nghĩa thực dân.

Kết quả của phong trào giải phóng dân tộc là sự độc lập của các dân tộc, nhưng cộng đồng các dân tộc không trở thành một thể đồng nhất. Trong khi đ|nh đuổi thực dân, chúng ta chỉ

nhìn thấy sự giống nhau và chúng ta nhìn nhận nó như một phong tr{o. Nhưng một khi các dân tộc gi{nh được độc lập của mình, c|c nh{ nước dân tộc sẽ xuất hiện với cấu trúc chính trị và chất lượng chính trị hoàn toàn khác nhau, với những xã hội cũng kh|c nhau.

Chúng ta phải khẳng định rằng giải phóng các dân tộc ra khỏi sự nô dịch trực tiếp của chủ

nghĩa thực dân, của c|c nước đế quốc là một thành tựu lớn lao. Phong trào giải phóng dân tộc là một cuộc cách mạng long trời lở đất, một phong trào làm chuyển biến chất lượng chính trị trên toàn thế giới. Đó l{ th{nh tựu văn hóa, chính trị vĩ đại của nhân loại. Đó l{ một trong những điểm bản lề của sự phát triển chính trị trên toàn thế giới.

Nó tạo ra một trạng thái nhận thức vô cùng to lớn. Những nhà chính trị tiền bối của chúng ta như Hồ Chí Minh, Gandhi… đ~ tạo ra tự do để các dân tộc có cơ hội phát triển.

Rất tiếc diều đó cho đến nay chưa trở thành hiện thực. Do bế tắc đường lối phát triển, hầu hết các quốc gia này vẫn không cách nào thoát ra khỏi cái vòng luẩn quẩn của đói nghèo, lạc hậu, thất học, bệnh tật, trong khi đó môi trường bị suy thoái nghiêm trọng v{ xung đột nội bộ liên miên. Thực ra tình trạng đó cũng đ~ tồn tại từ h{ng trăm năm trước, có điều càng ngày càng trầm trọng và gay gắt hơn. Đ~ có thời nhiều lực lượng trong Thế giới thứ ba kỳ

vọng vào mô hình Xô Viết như l{ mẫu hình hoàn hảo để c|c nước thế giới thứ ba noi theo, nhưng thực tế cuối cùng cho thấy đó chỉ là những ảo ảnh đẹp đẽ mà không phải là sự phát triển đích thực. Xã hội Xô Viết tiềm ẩn quá nhiều nhân tố phi tự nhiên nên dù mục đích có cao thượng đến đ}u thì cũng tất yếu phải đi đến sụp đổ. Sự phá sản của Liên Xô cũng l{m tiêu tan giấc mơ có vẻ đẹp đẽ của nhiều người nhưng cũng có gi| trị như một bài học để

người ta nhận ra rằng phát triển không thể trở thành hiện thực nhờ ý muốn chủ quan hay những ước mơ đẹp đẽ. phát triển cần phải dựa trên một nền tảng lý luận khoa học cho phép giải quyết mối quan hệ giữa phát triển con người và phát triển các nguồn lực vật chất phục vụ con người.

Xã hội nghèo nàn và lạc hậu của Thế giới thứ ba với những căn bệnh nguy cấp cần được mổ xẻ chứ không cần sự xoa dịu bằng những lý thuyết mị dân. Nếu cứ tiếp tục đổ lỗi cho người khác, dù là toàn cầu hóa hay các tập đo{n đa quốc gia, dù thiên tai hay cái gọi l{ “chủ

nghĩa thực dân mới”, c|c nước nghèo vẫn sẽ tiếp tục trì trệ và không bao giờ thoát ra khỏi vòng nghèo khổ cả về vật chất lẫn tinh thần. Để đi lên chúng ta cần nhìn lại chính mình, tìm ra những nguyên nh}n để kịp thời khắc phục. Giàu có và thịnh vượng có muôn màu sắc khác nhau, còn sự nghèo khổ thì chỉ có một khuôn mặt. Các quốc gia kém phát triển cùng có chung một căn bệnh tranh niên, về mặt đối nội là tình trạng thiếu dân chủ trong đời sống xã https://thuviensach.vn

hội, về mặt đối ngoại là tình trạng thiếu không gian hợp tác rộng mở và thiếu năng lực hợp tác với thế giời bên ngoài.

Vậy thì công nghệ nào, cái know-how nào tạo sự phát triển của dân tộc sau khi được giải phóng về mặt nh{ nước? Đó l{ công việc của chúng ta, là công việc của thế hệ sau của các nhà giải phóng. Các nhà cách mạng tiền bối đ~ l{m tròn nghĩa vụ của mình, họ đem lại không gian tự do trọn gói cho cả một dân tộc. Còn chúng ta, hậu duệ của họ phải nghiên cứu phát triển cái không gian chung ấy, hơn nữa, phải phân phối nó tới các cá nhân, biến nó thành những không gian thuộc quyền sở hữu của mỗi một con người nhằm mục đích ph|t triển năng lực của dân tộc về mặt phát triển. Nếu không giải được bài toán phát triển, cách mạng giải phóng dân tộc mãi mãi chỉ là cuộc cách mạng nửa vời.

https://thuviensach.vn

2. Tự do nhƣ là không gian sáng tạo

Nếu đem so s|nh lịch sử kinh tế với lịch sử chính trị, chúng ta thấy có một sự trùng hợp: Ở nơi n{o đời sống chính trị chậm ph|t thêm thì đời sống kinh tế cũng chậm phát triển –

nếu chúng ta xem sự chậm phát triển về kinh tế không đơn thuần ở bình diện thu nhập quốc gia. Chúng ta hãy thử đi s}u v{o ph}n tích kỹ sự trùng hợp này.

Theo chúng tôi, sự trùng hợp này không phải ngẫu nhiên. Vấn đề nằm ở không gian tự do sáng tạo của nhân dân: Nguồn gốc của sự chậm phát triển kinh tế nằm ở sự chậm phát triển về chính trị, tức là sự chậm phát triển về không gian tự do để phát triển c|c năng lực sáng tạo.

Xét trên bình diện triết học thì sự phát triển của lo{i người cuối cùng là sự phát triển của mỗi con người, tức là giải phóng được mỗi c| nh}n con người. Đương nhiên, về mặt lịch sử, quá trình phát triển ấy có nhiều giai đoạn. Giải phóng dân tộc là một cái mốc, là một giai đoạn của quá trình giải phóng tổng thể. Quá trình ấy đ~ diễn ra và các dân tộc đ~ được giải phóng. Điều đó rất quan trọng bởi vì con người phải được sống trong những cộng đồng, trong những dân tộc v{ trước khi có quá trình giải phóng dân tộc thì có nhiều dân tộc không có người đại diện. Quá trình giải phóng dẫn đến kết quả rất tiến bộ là mỗi dân tộc đều có được một người đại diện, tức là có tiếng nói của mình. Quá trình ấy là tiền đề quan trọng nhưng không đồng nghĩa với quá trình giải phóng con người. Mục tiêu của các nhà lãnh dạo giải phóng dân tộc l{ độc lập với c|c nước đế quốc, hay là tách mình ra khỏi các nhà nước đế quốc để giải quyết các vấn đề nội bộ trong nước. Vì thế, cuộc cách mạng giải phóng vừa qua mới chỉ là quá trình giải phóng cho một số người chứ không phải cho tất cả mọi người.

Sau khi kết thúc quá trình giải phóng dân tộc, một bộ phận rất lớn dân chúng lại bị rơi v{o vòng nô dịch mới, một sự trói buộc mới do chính nền văn hóa v{ những nhà chính trị đồng bào của họ tạo ra.

Nếu như chúng ta chỉ dừng lại là thỏa m~n độc lập dân tộc dựa theo c|i nghĩa d}n tộc như

một gói các yếu tố giống nhau, thì chúng ta không có cách gì biến các dân tộc trước kia là thuộc địa ra khỏi sự nghèo đói Có nhiều nghiên cứu, phân tích kinh nghiệm phát triển của vùng Đông Nam Á cho thấy những dân tộc phát triển được thường là những nước chưa từng là thuộc địa của bất kỳ một đế quốc n{o. Như vậy có nghĩa l{ nh}n d}n ở đ}u chưa có kinh nghiệm của nô lệ, chưa có kinh nghiệm của sự thiếu tự do thì năng lực sáng tạo của dân tộc ấy kh| hơn mặc dù hệ thống chính ta vẫn chưa ho{n to{n tiến bộ. Hay nói cách khác, có một mối quan hệ chính trị có tính chất họ hàng giữa c|c nh{ nước độc quyền và chủ

nghĩa thực dân.

Lịch sử nhân loại cũng l{ lịch sử quá trình thức tỉnh về giá trị của tự do. Chủ nghĩa Marx quan trọng không phải ở chỗ nó phân chia xã hội ra làm giai cấp, nó cũng không phải vĩ đại ở chỗ mổ xẻ được cấu trúc của hệ thống kinh tế tư bản hay phân tích về cấu trúc xã hội, mà ở chỗ nó thức tỉnh về giá trị con người thuộc một bộ phận cực kỳ lớn về số lượng, đó l{

những người vô sản. Nó trang bị cho những người vô sản những công cụ tư tưởng để nhận thức ra chính mình, nhận thức ra sức mạnh. Nếu không có những cuộc cách mạng vô sản thành công hoặc không th{nh công như trước đ}y thì chúng ta không có c|i gọi là xã hội dân chủ hay chủ nghĩa tư bản nh}n đạo như hiện nay. Đó l{ c|ch m{ nh}n loại sử dụng để điều chỉnh th|i độ của từng bộ phận nhân loại và ngay cả c|c nh{ tư bản và giới chủ cũng chỉ

https://thuviensach.vn

nhận thức ra được những mặt phản động, những mặt thiếu nh}n văn trong lối cai trị và cai quản của mình khi họ bị uy hiếp bởi các cuộc cách mạng vô sản.

Không gian chính trị khi va chạm với nhau sẽ hình thành không gian tự do, hay là không gian dân sự. Nếu không có không gian tự do dân sự thì không thể có cái gọi là sự tiến bộ

chính trị. Đấy là biểu hiện vừa vật chất, vừa hình thức, vừa pháp lý vừa chính trị của cái gọi là sự tiến bộ chính trị. Con người không có c|ch gì để sáng tạo nếu không có tự do, nếu không tự nguyện. Con người chỉ sáng tạo được nếu tự nguyện lao động, nếu yêu mến cái mình đang l{m, yêu mến cuộc sống mình đang sống, yêu mến đất nước nơi mình đang tồn tại. Đó l{ không gian của mọi sự sáng tạo từ văn hóa, nghệ thuật cho đến khoa học công nghệ, cho đến cả các hình thức sống. Không có tự do thì không phải l{ con người mà không phải l{ con người thì không thể có sự sáng tạo của con người được. Tất nhiên nói như thế thì khái niệm tự do là một c|i gì đó vuông vức, hoặc l{ nó tròn trĩnh, hoặc là nó có thể quan s|t được. Tự do là một trạng thái tinh thần. Còn sự thiếu tự do thì có thể định nghĩa được. Sự thiếu tự do là sự hiện diện của các yếu tố ngăn cản sự phát triển của không gian tinh thần của con người.

https://thuviensach.vn

3. Cuộc giải phóng thứ hai và những tiền đề của nó Cuộc giải phóng các dân tộc ra khỏi sự nô dịch của chủ nghĩa đế quốc thực dân dẫn đến sự hình th{nh nh{ nước chính trị. Và khi các vấn đề chính trị nội bộ trở thành các vấn đề

chính trị chủ yếu thì nó bắt đầu một trạng th|i nh{ nước mới gọi l{ nh{ nước dân tộc.

Nhưng d}n tộc chứa đựng những thứ bậc, những cấu trúc cực kỳ phức tạp. Sự phát triển của hình thức nh{ nước đạt đến trình độ cao sẽ trở th{nh “nh{ nước dân chủ, tức là nhà nước nh}n d}n. Nh{ nước dân chủ là một c|i đích, một khâu hiệu, hơn thế nữa, nó là sự tiến bộ. Vì thế, ngay cả các nhà chính trị hoàn toàn phi dân chủ cũng luôn luôn gọi nh{ nước của mình l{ nh{ nước dân chủ và nhân dân. Ba trạng th|i nh{ nước như vậy từ nh{ nước chính trị chuyển th{nh nh{ nước dân tộc và từ nh{ nước dân tộc chuyển th{nh nh{ nước dân chủ

– là những chặng khác nhau của quá trình phát triển của nh{ nước. Cuộc cách mạng giải phóng dân tộc tạo ra cái quyền tự quyết được thể hiện dưới trạng th|i nh{ nước chính trị.

Các nhà chính trị nội địa trở thành những nhà cầm quyền và họ học hỏi kinh nghiệm từ sự

cai trị của chính các nhà thực dân. Các nhà chính trị không xuất ngoại thì chỉ nhận được những kinh nghiệm thuộc địa. Đó l{ lý do tại sao chủ tịch Hồ Chí Mình lại phải đến tận Pháp, đi khắp nơi để so sánh, học hỏi và cuối cùng trở thành một nhà chính trị lão luyện.

Nhiều người cho rằng đối với c|c nước chậm phát triển dân chủ là một thứ xa xỉ, rằng những nước này cần phải chờ phát triển kinh tế trước rồi mới xây dựng dân chủ. Chúng tôi cho rằng diều đó l{ sai lầm. Thực ra người ta chỉ có thể khắc phục được trạng thái trì trệ của sự thiếu tự do kinh tế để làm cho nền kinh tế đi lên một chút theo bản năng chứ không thể

có phát triển phi dân chủ. Muốn phát triển kinh tế trước hết là phải phát triển con người, mà muốn phát triển con người thì phải có tự do về chính trị, tức là phải giải phóng xã hội ra khỏi sự ràng buộc chính trị. Tự do về chính trị không có nghĩa l{ có trường phái chính trị tự

do. Tự do về chính trị là không chính trị. Nói cách khác, chúng ta cần phải giải phóng con người ra khỏi chính trị chứ không phải là chọn chính trị tự do, bởi vì nói cho cùng cũng không có thứ. chính trị do. Chính trị nào cũng không tự do. Nhưng con người thì có thể

gi{nh được sự tự do về chính trị. Con người trôi nổi giữa xu hướng chính trị này với xu hướng chính trị kia. Cho nên, cái dân chủ m{ chúng ta đang nhận thức được chính là có quyền tự do cho c|c xu hướng chính trị v{ khi c|c xu hướng chính trị được tự do và có không gian tự do, thì nó thay thế lẫn nhau v{ l{ phương thức cơ bản để giải phóng con người ra khỏi chính trị.

Như trên đ~ nói, chúng ta có thể coi cuộc giải phóng con người như l{ một cuộc cách mạng. Và cuộc cách mạng thứ hai n{y còn khó khăn hơn nhiều so với cuộc cách mạng lần thứ nhất. Bởi vì trước đ}y ai cũng trông thấy sự hiện diện của ngoại bang v{ đó l{ lý do hiển nhiên để tập hợp lực lượng. Cần giải phóng con người là một bước thay đổi căn bản nhưng vô hình về nhận thức, về tất cả các cấu trúc xã hội. Hơn nữa, những điều kiện của cuộc cách mạng ấy không phổ biến, bởi lẽ sự trì trệ chính trị của các quốc gia có căn nguyên văn hóa, chính trị, sắc tộc, kinh tế… ho{n to{n kh|c nhau.

Tuy nhiên, chúng ta có thể nhận biết một điều kiện hết sức phổ biên v{ căn bản để có thể

tiên hành cuộc giải phóng lần thứ hai n{y, đó chính l{ giải quyết vấn đề sở hữu. Con người buộc phải có không gian ph|p lý để có sở hữu. Khi con người có c|i gì đó thì con người sẽ

phải tìm cách giữ nó. Sự tự giác của con người về các quyền công dân của mình là tiền đề cơ

bản. Ở đ}y cần phân biệt sự tự giác về các quyền với các quyền ấy. Con người có thể chưa có https://thuviensach.vn

các quyền công d}n theo đúng nghĩa, nhưng con người phải tự giác thì mới có tiền đề đầu tiên như vậy. V{ con người còn phải ý thức về cái mình cần nữa. Do đó, cần phải giải phóng con người ra khỏi những sở hữu tối thiểu để họ ý thức được các quyền, phải giới thiệu cho họ cái họ cần để họ tìm kiếm v{ mơ ước.

Vấn đề quan trọng nhất đối với mỗi một cá nhân là biết rõ c|i anh có để giữ và cái anh cần để tìm. Trên con đường tìm kiếm những cái mình cần và gìn giữ c|i mình có, con người sẽ

thức tỉnh về giá trị, cả về may mắn cũng như rủi ro của mình. Khi n{o con người bắt đầu có nhu cầu đi tìm kiếm cái rủi ro và cái hạnh phúc mà mình có thể có thì lúc ấy con người bắt đầu có tự giác về giá trị, lúc ấy mới có thể nói đến các quá trình dân chủ hóa c|c nh{ nước.

Dễ nhận thấy rằng sau khi phi thuộc địa, những nh{ nước có hệ tư tưởng toàn dân hay có tôn giáo toàn dân gặp nhiều khó khăn hơn so với những nh{ nước khác trong việc dân chủ

hóa xã hội. Lý do đơn giản là các dân tộc không có nh{ nước văn hóa to{n d}n thì không bị

trói buộc về văn hóa, c|c nh{ nước không có chính trị toàn dân thì không trói buộc về chính trị.

Trở lại vấn đề sở hữu. Ở đ}y, chúng tôi muốn nói đến trạng thái thấp nhất của sở hữu, đó là sở hữu c|i con người sử dụng, chứ không phải là sở hữu tư liệu sản xuất. Chúng tôi không muốn cường điệu vai trò của tư liệu sản xuất. So với 100 năm trước đ}y sở hữu tư liệu sản xuất hiện nay không còn quan trọng như l{ mọi người nghĩ nữa. Thời đại ngày nay, sở hữu tư liệu sản xuất được bán rao thông qua thị trường chứng khoán, thông qua các công ty cổ

phần, v{ con người trước hết cần phải sống chứ không phải là sản xuất. Nhà cửa, đất đai đang dần chấm dứt vai trò của tư liệu sản xuất để trở thành những vùng tinh thần mà con người có quyền làm những gì họ muốn.

https://thuviensach.vn

4. Kết luận

Những ph}n tích trên đ}y tuy còn sơ lược, nhưng cũng đủ để cho phép chúng ta khẳng định một điều: Tiềm năng của thế giới thứ ba là có thật, v{ cơ hội để biến tiềm năng ấy thành một tương lai tươi s|ng cũng có thật. Vấn đề nằm ở cách thức mà các dân tộc lựa chọn để phát triển. Nhiệm vụ quan trọng nhất của các nhà trí thức là tìm ra nguồn gốc của tình trạng trì trệ ấy và vạch ra một con dường phát triển. Nguyên nhân trì trệ của thế giới thứ ba, theo chúng tôi, nằm ở sự trì trệ về chính trị, điều đ~ trói buộc sức sáng tạo của nhân dân trong suốt nửa sau thế kỷ XX. Xu hướng toàn cầu hóa cùng với sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt c{ng đặt ra nhiều thách thức đối với c|c nước đang ph|t triển. Một dân tộc chỉ có thể phát triển, chỉ có thể cạnh tranh có hiệu quả nếu nó huy động dược mọi nguồn lực, nhất là nguồn lực con người. Để l{m được điều đó, con người phải được giải phóng. Dân chủ hóa, giải phóng con người, đó l{ chiếc chìa khóa duy nhất, cũng l{ chiếc chìa khóa vạn năng.

Chiếc chìa khóa ấy nằm trong tầm tay của các dân tộc đang ph|t triển. Nó sẽ quyết định tương lai của thế giới thứ ba, v{ điều đó cũng có nghĩa l{ nó sẽ quyết định phần lớn tương lai của cả nhân loại.

https://thuviensach.vn

Phần III.

VIỆT NAM

LỢI ÍCH QUỐC GIA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Bảo vệ lợi ích đất nước trong quá trình phát triển, giao lưu v{ hợp tác quốc tế là một nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâu dài của to{n Đảng, toàn dân. Trong xu thế toàn cầu hóa sôi động và cạnh tranh khốc liệt trên mọi bình diện hiện nay, nhiệm vụ đó lại c{ng khó khăn phức tạp.

Để thực hiện tốt nhiệm vụ đó cần phải và chỉ có thể thực hiện được bằng những biện pháp tổng thể, được xây dựng trên cơ sở những nghiên cứu và phân tích một cách khoa học những rủi ro tiềm ẩn đối với các lợi ích quốc gia trong giao lưu quốc tế. Bất cứ biện pháp đơn lẻ và ngắn hạn n{o cũng chỉ có tác dụng chữa cháy mà thôi.

https://thuviensach.vn

1. Những lợi ích nào cần đƣợc bảo vệ

Lợi ích quốc gia là một khái niệm rất rộng, cần được làm rõ, với sự phân loại rành mạch để từ đó có nhận thức đúng đắn và nhất qu|n trong Đảng, Nh{ nước và xã hội, trên cơ sở đó có th|i độ ứng xử thích hợp để bảo vệ một cách hiệu quả trong tình hình mới.

Chẳng hạn, do những nguyên nhân lịch sử và xuất phát từ kinh nghiệm cuộc đấu tranh gi{nh độc lập và giải phóng Tổ Quốc trong hơn nửa thế kỷ, chúng ta luôn luôn nhận thức rõ và cảnh gi|c cao độ với c|c nguy cơ x}m hại các lợi ích quốc gia mang tính chính trị như chủ

quyền lãnh thổ, quyền tự quyết hay sự tồn vong của chế độ. Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay, khi thông qua quá trình toàn cầu hóa như một xu thế khách quan, các quốc gia đ~ trở

nên phụ thuộc lẫn nhau, từ trước hết về kinh tế, hơn bao giờ hết, thì sự tụt hậu về kinh tế, sự thất thiệt trong quan hệ thương mại toàn cầu, cũng như không tìm được chỗ đứng vững chắc của mình trong các quá trình này sẽ chính l{ nguy cơ trực tiếp đe dọa các lợi ích chính trị của một quốc gia.

Nói một cách cụ thể, bảo vệ lợi ích chính trị trong điều kiện ngày nay chính là bảo vệ lợi ích kinh tế. Như vậy, khi x|c định một nhu cầu chung cần bảo vệ, thì phải cụ thể hóa được các lợi ích thành những đối tượng cụ thể mới có thể sử dụng được pháp luật với tư c|ch là các công cụ chính thống để bảo vệ. Vì lẽ đó, khi b{n đến các công cụ ph|p lý để bảo vệ lợi ích quốc gia thì trước hết chúng ta cần thay đổi các quan niệm và nhận thức truyền thống về

vấn đề lợi ích. Đơn giản là sẽ không sử dụng được luật sư n{o để bảo vệ các lợi ích chính tri, v{ cũng không có luật sư n{o có thể bảo vệ được lợi ích quốc gia bằng những ngôn từ chính trị chung chung.

https://thuviensach.vn

1.1. Lợi ích ở cấp độ quốc gia của Việt Nam Lợi ích của bất kỳ quốc gia nào trong quan hệ quốc tế trước hết là bảo đảm được sự bình đẳng, có nghĩa l{ sự tương xứng về các quyền lợi v{ nghĩa vụ với quốc gia mà mình có quan hệ, được ghi nhận và cam kết dưới các hình thức phù hợp trong các hiệp định song phương hoặc đa phương. Nói một cách cụ thể là sự cân bằng các lợi ích về thương mại và kinh tế có thể quy ra được các giá trị vật chất hay c|c cơ hội cho sự tăng trưởng và phát triển, trước mắt hay lâu dài.

Lợi ích quốc gia của Việt Nam trong quan hệ thương mại song phương với Hoa Kỳ chính là làm sao xuất khẩu được nhiều nhất sang thị trường n{y đồng thời thu hút được đầu tư v{

chuyển giao công nghệ nhiều nhất từ Hoa Kỳ và bên ngoài vào Việt Nam. Ngược lại, lợi ích với Hoa Kỳ chính là việc Việt Nam mở cửa các thị trường của mình cho hàng hóa và dịch vụ

của các công ty Hoa Kỳ. Lợi ích của hai bên tuy nhiên cuối cùng phải đong đếm được bằng các con số thống kê. Thủ tướng và Chính phủ phải luôn luôn có được không chỉ các con số

mà cả sự phân tích về các lợi thế, những hạn chế hay sự thất thiệt trong mối quan hệ hai chiều giữa hai quốc gia để có những biện pháp tổng thể nhằm cân bằng lợi ích. Thậm chí, trong những tình huống bất thường về thương mại, phải có những số liệu có giá trị bằng chứng thuyết phục để cân nhắc và quyết định các biện pháp trả đũa thương mại tương xứng.

Trong quan hệ thượng mại song phương với Hoa Kỳ, vấn đề quan trọng cần được chú ý ở

cấp độ quốc gia và Chính phủ còn là các khả năng v{ cơ hội mang tính so sánh của Việt Nam với c|c nước khác trong khu vực có cùng c|c điều kiện cạnh tranh, khi xuất khẩu hàng hóa sang Hoa Kỳ. Câu hỏi là liệu Việt Nam có luôn luôn đo đếm và tận dụng được các lợi thế của minh khi thông qua Hiệp định thương mại đ~ ký kết để đạt được c|c đối xử về mặt pháp lý bình đẳng như c|c nước khác hay không. Cần nhấn mạnh rằng, các lợi ích thương mại, cũng như lợi ích chính trị, sẽ không tự có và tự đến. Nó là kết quả của sự nhận thức rõ ràng và sự

giành giật quyết liệt v{ được đo bằng những chỉ số rất cụ thể.

Cuối cùng, lợi ích của Việt Nam cần phải đạt được từ việc thực thi Hiệp định thương mại với Hoa Kỳ chính l{ c|c điều kiện tương tự hay thuận lợi hơn trong lộ trình đ{m ph|n ra nhập Tổ chức thương mại thế giới WTO. Giải quyết mọi vấn đề còn mới mẻ trong quá trình hội nhập ở cấp độ song phương đương nhiên sẽ dễ d{ng v{ đơn giản hơn. Hướng tới lợi ích lâu dài và tổng thể như vậy, c|c cơ quan kh|c nhau ở các cấp của Chính phủ cần ý thức được trách nhiệm cao hơn trong triển khai nghiêm túc việc thực thi Hiệp định cũng như xử lý thỏa đ|ng c|c vấn đề phát sinh trong quan hệ giữa hai bên.

https://thuviensach.vn

1.2. Lợi ích ở cấp độ doanh nghiệp

Về mặt quan điểm, cần nhận thức rõ ràng trong quan hệ thương mại và cạnh tranh quốc tế, xuất hiện trên thương trường sẽ là các doanh nghiệp Việt Nam không chỉ với hình ảnh mà còn bằng tư c|ch chủ thể v{ địa vị pháp lý thống nhất. Không thể có sự phân biệt giữa quốc doanh, tập thể hay ngoài quốc doanh theo những cách thức như hiện nay (bằng các khung pháp luật khác nhau về DNNN, HTX, doanh nghiệp tư nh}n, đầu tư nước ngoài) dẫn đến sự mập mờ hay không rõ ràng về cơ cấu tổ chức, quan hệ sở hữu, tính độc lập cũng như

sự tách bạch giữa quan hệ doanh nghiệp và Chính phủ. Cần có cách thức cấu trúc bằng một bộ Luật doanh nghiệp thống nhất để lạo ra quyền nhận thức bình đẳng về sự tồn tại của các lợi ích công ty hay lợi ích doanh nghiệp một c|ch độc lập v{ kh|ch quan, có nghĩa l{ l{m cho các lợi ích này phân biệt được với các lợi ích kh|c như lợi ích Nh{ nước và lợi ích cá nhân.

Có rất nhiều trường hợp, chẳng hạn đối với các doanh nghiệp Nh{ nước, trước đ}y, chỉ là trong quan hệ đối nội, còn ngày nay v{ tương lai sẽ cả trong quan hệ đối ngoại, thường thì hoặc đồng nghĩa giữa lợi ích doanh nghiệp với lợi ích Nh{ nước (vì cuối cùng đều là tài sản công hay ngân sách Chính phủ), hoặc chỉ chú trọng đạt được lợi ích cá nhân bằng cách hy sinh lợi ích của doanh nghiệp. Do không x|c định được lợi ích doanh nghiệp thì về cơ bản các công cụ pháp luật đ~ mất đi một đối tượng quan trọng và phổ biến nhất để bảo vệ.

Ngoài lợi ích của từng doanh nghiệp cụ thể, còn phải xem xét rộng hơn đến lợi ích của cả

một ngành hay các ngành có liên quan trong việc tạo ra các sản phẩm hay dây chuyền sản phẩm cùng loại để xuất khẩu và chiếm lĩnh thị trường quốc tế, hình thành cái gọi chung là nhóm lợi ích.

https://thuviensach.vn

1.3. Lợi ích ở cấp độ sản phẩm và hàng hóa Lợi ích hàng hóa là lợi ích liên công ty. Suy cho cùng, tất cả các hoạt động thương mại đều thông qua khái niệm h{ng hóa, nhưng h{ng hóa lại không phân biệt công ty và những xung đột về hàng hóa khác với xung đột giữa các công ty. Xin lấy ví dụ vụ kiện cá ba sa, liên quan đến việc xuất khẩu cá ba sa có cả các công ty xuất khẩu thủy sản của Nh{ nước, các hộ tư

nhân xuất khẩu v{ người nông dân nuôi cá ở đồng bằng sông Cửu Long – những người cung cấp nguyên liệu chủ yếu. Bởi vậy, nói đến lợi ích h{ng hóa chính l{ nói đến lợi ích của cả

một dây chuyền sản xuất v{ thương mại. Và con cá chỉ có giá trị khi b|n được. Trong nền kinh tế thị trường, tất cả những sản phẩm, dù có giá trị sử dụng, m{ không b|n được đều là phế phẩm, thậm chí còn gây thiệt hại.

Lợi ích h{ng hóa liên quan đến một khái niệm mới mà chúng ta vẫn chưa nhận thức đầy đủ, đó l{ lợi ích hiệp hội. Các hiệp hội cùng ngành nghề chính l{ đại diện pháp lý, là thân chủ

của quá trình bảo vệ các lợi ích hàng hóa nói trên. Gần đ}y một hiệp hội bao gồm các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản đ~ được thành lập chủ yếu cho mục đích x}y dựng tính cộng đồng lợi ích trong hoạt động nuôi trồng, chế biến và xuất khẩu thủy sản. Đó l{ dấu hiệu tết, đối lập với một tình trạng chung phổ biến trước đ}y l{ c|c hiệp hội doanh nghiệp được thành lập để ứng phó với cơ chế quản lý mới của Chính phủ hay thậm chí cho các nhu cầu chính trị chung chung, ít gắn với c|c động cơ v{ lợi ích kinh tế của chính các doanh nghiệp thành viên. Tuy nhiên, trên thực tế các hiệp hội chưa ý thức đầy đủ về vai trò của mình với tư c|ch l{ đại diện, là thân chủ của các lợi ích sản phẩm và hàng hóa. Chính vì lẽ đó, c|c hiệp hội hiện nay về cơ bản là hiệp hội của những người sản xuất chứ không phải là hiệp hội hàng hóa. Trong thế giới hiện đại, các lợi ích cũng có những đặc thù riêng. Khi nền kinh tế

nông – công nghiệp đang có xu hướng trở ngành một nền Kinh Tế Tri Thức giá trị không chỉ

nằm trong h{ng hóa, trên cơ sở vật chất thiết bị mà còn nằm trong những sở hữu vô hình, như công nghệ và các hình thức trí tuệ kh|c. Hơn thế nữa, các hình thức trí tuệ chiếm một tỷ lệ ngày càng lớn trong cả ba cấp độ lợi ích nói trên. Đ}y chính l{ một phạm trù mới của nền kinh tế hiện đại, tức là các lợi ích thu được do uy tín hay sự tín nhiệm của người tiêu dùng đối với sản phẩm, h{ng hóa. Nói c|ch kh|c, đó là các quyền sở hữu trí tuệ được kết tinh trong các sản phẩm, tạo nên những giá trị độc lập và những lợi ích mang tính gián tiếp hơn đối với các quá trình công nghệ và vật lý để tạo ra chúng. Ngày nay, với qu| trình đa dạng hóa và mở rộng các hình thức sở hữu v{ đầu tư xuyên quốc gia, dấu hiệu để nhận biết sự có mặt và tồn tại của các quốc gia trên thị trường quốc tế chính là các nhãn hiệu của sản phẩm và hàng hóa. Và không phải ngẫu nhiên mà nhiều cuộc chiến tranh về thương mại, các trừng phạt về kinh tế giữa các quốc gia trong thời gian gần đ}y đ~ ph|t sinh từ vấn đề sở

hữu trí tuệ. Nền kinh tế càng hiện đại, tỉ lệ tri thức trong sản phẩm càng lớn thì việc bảo vệ

các quyền sở hữu trí tuệ càng trở nên cấp thiết. Cũng vì tầm quan trọng của nó mà một trong những chương quan trọng nhất của Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ đ~ quy định riêng về vấn đề này. Bảo vệ các quyền sở hữu trí tuệ là một trong những điểm mà thủ

tướng chính phủ cần phải đặc biệt lưu t}m.

Các lợi ích liên quan đến khía cạnh sở hữu trí tuệ sẽ không phải chỉ là vấn đề thương mại thuần túy của các doanh nghiệp. Chính phủ, hơn ai hết, phải có được đầy đủ thông tin cũng như chiến lược thích hợp để xác lập, phát triển và bảo vệ các lợi ích này. Sự chậm trễ hay thiếu quan t}m đúng mức đến vấn đề này sẽ làm cho nền kinh tế mất dần những cơ hội https://thuviensach.vn

hoặc phải gia tăng chi phí để các sản phẩm của mình có được chỗ đứng trên thị trường tương lai.

Các lợi ích ở cả ba cấp độ trên, nhất là ở cấp độ Nh{ nước, chỉ có thể được bảo vệ thành công nếu được theo dõi rất s|t sao. Cơ quan thống kê phải cung cấp những dữ liệu kịp thời và chính xác cho phép xác lập sự cân bằng hàng hóa giữa xuất và nhập đối với các thị

trường trong quan hệ song phương. Nên c|c số liệu thống kê không đúng hoặc chậm trễ thì Chính phủ không có cơ sở để kịp thời đưa ra c|c chính s|ch trong tình huống phải đối đầu thương mại. Sự cường điệu thành tích, thống kê bừa b~i, cũng có thể dẫn đến những phản ứng của phía đối tác không có lợi cho các lợi ích Việt Nam. Hiện nay, các con số thống kê của chúng ta thường không đầy đủ, thiếu độ tin cậy và thiếu cả tính kịp thời. Trong một thời gian dài, công tác thống kê của chúng ta nhiều khi mang nặng tính thành tích, rất dễ gây nhầm lẫn cho Chính phủ. Đó l{ điều cần phải chấm dứt.

https://thuviensach.vn

2. Vấn đề quản lý rủi ro

Những rủi ro từ các quan hệ quốc tế đối với một nền kinh tế cần phải được ý thức và quản lý ở cấp độ cao nhất, tức c|c cơ quan l~nh đạo Đảng v{ Nh{ nước. Quản lý rủi ro tuỳ

thuộc vào các lợi ích mà quốc gia cần bảo vệ.

https://thuviensach.vn

2.1. Quản lý rủi ro ở mức ứng xử quốc gia, tức rủi ro về lợi ích quốc gia Thứ nhất, rủi ro do thiếu thông tin đầy đủ và xác thực cũng như sự ph}n tích, đ|nh gi|

thông tin một cách khách quan dẫn đến các phản ứng sai lầm của Chính phủ.

Quan hệ với Hoa Kỳ l{ tương t|c với một đối tượng không chỉ mới mẻ mà còn phức tạp, không chỉ vì bản thân Hoa Kỳ là một cường quốc với nền kinh tế lớn số một thế giới, hệ

thống pháp luật phát triển hoàn chỉnh tới mức tinh vi, mà còn bởi vì vị thế của Hoa Kỳ trong quan hệ chính trị, kinh tế v{ thương mại toàn cầu. Như trên đ~ nói, chỉ đơn giản là nếu chúng ta chậm trễ hoặc thiếu chính xác trong việc lập các dữ liệu thống kê khiến cho c|c cơ

quan của Chính phủ không đ|nh gi| đúng tình hình, nhận thức không đúng về nguy cơ hay các thất thiệt, không ph}n định rõ các mặt lợi hại thì sẽ có sự lẫn lộn trong quá trình quản lý rủi ro để cân bằng các lợi ích quốc gia v{ do đó, không thể có những chiêu thức đối phó hợp lý v{ thích đ|ng. Có thể nêu ra hai sai lầm rất quan trọng và khá phổ biến: Một là, Chính phủ sẽ không có phản ứng hoặc phản ứng không kịp thời. Cần lưu ý rằng, trong quan hệ quốc tế hiện đại, trong nhiều trường hợp nếu không có phản ứng hoặc chậm trễ, sẽ đồng nghĩa với việc chấp thuận hay công nhận tính hợp pháp của sự việc xảy ra hoặc nếu không thì sự phản ứng chậm trễ đó cũng không còn hoặc bị giảm giá trị.

Hai là, Chính phủ thông qua c|c cơ quan tuyên truyền của mình tìm cách chính trị hóa các rủi ro, c|c xung đột kinh tê.

Đúng ra, c|c xung đột kinh tế cần phải tách rời c|c xung đột chính trị, ít nhất là trong cách thức thể hiện, càng xa càng tốt. Sự diễn đạt các rủi ro thương mại bằng ngôn ngữ chính trị

có nguy cơ l{m biến dạng rất nhiều quan hệ quốc tế, làm cho chúng ta trở thành dị biệt trong đối thoại quốc tế. Điều n{y cũng g}y thất thiệt không kém gì việc bán lỗ hàng hóa.

Trước Đổi Mới, do Nh{ nước chúng ta về cơ bản là khép kín, nên có quan niệm rằng mọi chuyện là công việc nội bộ và mục đích tối cao của chính quyền là giải quyết tâm lý nội bộ, l{m cho nh}n d}n yên t}m… Điều đó l{ thích hợp trong tình hình trước đ}y, nhưng cần phải hiểu rằng ngày nay không thể có những khu vực biệt lập, không thể có những công việc thuần túy nội bộ. Các quốc gia, thậm chí các công ty phụ thuộc lẫn nhau và chúng ta không thể đối thoại bằng những tiêu chuẩn và ngôn ngữ khác nhau.

Thứ hai, rủi ro do thiếu tầm nhìn tổng thể cũng như c|c kinh nghiệm về cách ứng xử

chuyên nghiệp và khôn ngoan phù hợp với các tiêu chuẩn văn hóa chính tri hiện đại của thê/ giới nói chung v{ c|c điều kiện về tâm lý chính trị và xã hội của quốc gia mà mình có quan hệ.

Ngày nay, không còn sự độc lập giữa các quan hệ chính trị đối nội v{ đối ngoại. Mọi hành vi của một Chính phủ hay l~nh đạo của một quốc gia đều bị theo dõi và bình luận của dư

luận quốc tế thông qua phương tiện truyền thông một cách nhanh chóng. Chẳng hạn, việc Nhật Bản sửa đổi sách giáo khoa về lịch sử cho học sinh ở trong nước đ~ dẫn đến những phản ứng không chỉ của dư luận mà còn cả về ngoại giao của Hàn Quốc và Trung Quốc. Tất cả các liên minh chính trị không rõ r{ng cũng đều có thể gây thất thiệt. Chúng ta nên có thái độ rõ ràng trong quan hệ với một số quốc gia và tổ chức đặc biệt. Lợi ích lớn nhất của quốc gia mà chúng ta cần bảo vệ là sự phát triển của đất nước, vì thế tuyệt đối không để những định kiến lỗi thời làm tổn hại đến các quan hệ có lợi của quốc gia, đặc biệt trong quan hệ với một đối tác khổng lồ như Hoa Kỳ. Cần phải thấy rằng hàng hóa của chúng ta có thể chiếm https://thuviensach.vn

lĩnh thị trường Hoa Kỳ hay không, các quan hệ cấp chính phủ của Việt Nam với Hoa Kỳ có thuận lợi hay không, phụ thuộc rất nhiều vào chân dung chính trị của Việt Nam trong lòng dân chúng Hoa Kỳ. Bởi vì luật pháp có chặt chẽ đến mấy thì trong những quá trình xét xử ở

Hoa Kỳ, cảm tình chính trị, cảm tình xã hội Mỹ vẫn đóng vai trò hết sức quan trọng. Trong điều kiện thế giới vừa xung đột và hợp tác, vừa toàn cầu hóa về các mặt toàn diện như hiện nay thì cảm tình chính trị, cảm tình xã hội có ảnh hưởng lớn và trực tiếp đến các quan hệ và lợi ích thương mại.

https://thuviensach.vn

2.2. Quản lý rủi ro công ty

Lợi ích công ty gắn liền với rủi ro công ty. C|c công ty nh{ nước chỉ có một chủ là nhà nước. Về thực chất, tất cả các doanh nghiệp nh{ nước hợp thành một tập đo{n, tức một công ty mẹ, của một chủ duy nhất. Chính điều này là nguyên nhân của một rủi ro lớn có tính dây chuyền trong quá trình thương mại không chỉ với Hoa Kỳ mà với bất kỳ nước nào. Khi có tranh chấp thương mại, để trừng phạt một công ty Nh{ nước đối t|c nước ngoài có thể

tịch thu tài sản hoặc hàng hóa của một công ty Nh{ nước kh|c để bù đắp cho thiệt hại của họ. Trên thực tế, đ~ có nhiều trường hợp thiệt hại do công ty n{y g}y nên nhưng công ty khác lại phải chịu thất thiệt.

Vì thế, trong tương lai, chúng ta phải thống nhất khung pháp luật điều chỉnh các loại hình doanh nghiệp nhằm xoá bỏ tình trạng h{nh động xấu của doanh nghiệp này dẫn đến rủi ro của doanh nghiệp kh|c. Để quản lý rủi ro công ty, nh{ nước phải cải cách hệ thống luật pháp để c|c đơn vị kinh doanh trở nên độc lập trong quan hệ thương mại quốc tế. Thậm chí, nếu có then, cần phải bổ sung vào các Hiệp định song phương những điều khoản, theo đó c|c phía đối t|c không được phép sử dụng tài sản của công ty n{y để thế chấp cho những hành động gây hại của công ty kia.

Một công việc cần phải được tiến h{nh đồng thời l{ đẩy mạnh tiến trình cổ phần hóa, tư

nhân hóa. Bởi vì, mặc dù là một chủ, nhưng lợi ích v{ chương trình thương mại của các công ty Nh{ nước là hoàn toàn khác nhau, và số lượng c|c công ty có l~i ít hơn nhiều so với các công ty làm lỗ. Nói cách khác, số lượng doanh nghiệp Nh{ nước gây rủi ro lớn hơn rất nhiều so với số lượng các doanh nghiệp có thể đem lại lợi ích. Đó l{ chưa kể tình trạng tham nhũng, bởi lẽ c|c công ty Nh{ nước là khu vực sử dụng tài sản nh{ nước nhiều nhất và hiện tượng tham nhũng cũng chủ yếu xảy ra ở trong khu vực này. Sự thất thoát tài sản Nh{ nước vốn đ~ kh| trầm trọng trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, c{ng có nguy cơ tăng lên khi chúng ta mở rộng quan hệ quốc tế. Nếu đem tất cả các hợp đồng mua bán thiết bị và công nghệ ra phân tích, chúng tôi chắc chắn bất cứ ai cũng sẽ thấy rằng tham nhũng là vấn đề trầm trọng hơn nhiều so với những gì chúng ta thường lên án. Nghiêm trọng nhất chính là các quan hệ

thương mại và hoạt động đầu tư chiều sâu của khu vực quốc doanh. Có thể nói rằng hầu hết các hợp đồng đều chứa đựng nguy cơ tham nhũng. V{ chính tham nhũng cộng thêm sự

không minh bạch là những khó khăn lớn nhất đối với các luật sư nước ngoài. Họ không có những thông tin xác thực cần thiết trong khi phải bảo vệ các lợi ích của doanh nghiệp nếu xảy ra tranh chấp.

Trong điều kiện kinh tế – chính trị nước ta, để quản lý rủi ro đối với các lợi ích công ty, ít nhất là lợi ích công ty Nh{ nước, cần phải giám sát các quá trình ký kết hợp đồng. Đó chính l{ cơ sở để chủ động trong các giải pháp ứng xử, kể cả khi xảy ra tranh tụng.

Còn một rủi ro rất quan trọng liên quan đến khu vực nh{ nước, đó l{ rất nhiều gi|m đốc các công ty quốc doanh cũng đồng thời là nhà chính trị, thậm chí có người là uỷ viên Ban chấp h{nh Trung ương. Vì thế, nếu sử dụng luật sư, nhất là các luật sư nước ngoài, có nguy cơ thất thoát không chỉ các bí mật kinh doanh của nh{ nước mà cả bí mật chính trị… Vì lẽ đó c|c cơ quan chức năng của Nh{ nước cần đặc biệt thận trọng trong quá trình sử dụng dịch vụ pháp lý.

Đối với lợi ích doanh nghiệp trong quan hệ quốc tế, Nh{ nước cần phải quản lý rủi ro bằng những chỉ dẫn rõ ràng về quy trình sử dụng tư vấn pháp luật thương mại trong và https://thuviensach.vn

ngo{i nước. Nhưng trong điều kiện như hiện nay, chúng ta chưa có tự do hoàn toàn về

thương mại v{ kinh doanh, vì cơ bản nh{ nước vẫn quản lý sản xuất, ngoại thương, nhưng chúng ta lại để tự do trong việc sử dụng tư vấn pháp luật. Đó l{ tình trạng không đồng bộ

trong quá trình xử lý rủi ro của hoạt động thương mại. Nói cách khác, hoạt động kinh doanh chịu nhiều kiểm so|t, nhưng hoạt động chống rủi ro lại bị thả nổi. Như vậy cũng tức là không thể quản lý được rủi ro. Nếu Nh{ nước không có chỉ dẫn, thậm chí không có danh sách và dữ liệu đ|ng tin cậy về các Công ty, nếu Nh{ nước phó mặc cho các Công ty sử dụng tư vấn một cách tuỳ tiện trong thương mại quốc tế thì không tr|nh được sự chồng chéo, hay thậm chí mâu thuẫn, về lợi ích giữa các doanh nghiệp. Trong trường hợp đó, chịu thiệt hại lớn nhất chính là Quốc gia. Vì thế, chúng ta buộc phải có định chế rõ ràng trong việc sử dụng tư vấn hoặc luật sư khi triển khai kinh doanh hoặc xử lý tranh chấp thương mại quốc tế, ít nhất l{ đối với các công ty quốc doanh, nơi chính phủ bỏ vốn.

Câu hỏi đặt ra là thời gian nh{ nước hạn chế tự do sử dụng các nhà cung cấp dịch vụ pháp lý trong quá trình tranh chấp sẽ kéo dài bao lâu? Chúng tôi nghĩ rằng, trước khi toàn bộ tiến trình kinh tế đi v{o nề nếp, nh{ nước chưa thể xoá bỏ các hạn chế này. Ở đ}y cần nói một cách chặt chẽ là chúng ta không chống lại tự do hóa kinh doanh. Chúng ta không chống lại tự do thương mại nói chung, nhưng chúng ta cần phải làm cho công nghệ quản lý nh{ nước trở nên đồng bộ. Quản lý rủi ro buộc phải đồng bộ với quá trình phát triển thương mại tự

nhiên, cho đến khi đồng nhất hai qu| trình n{y để cho nó vận hành một cách tự do.

Như trên đ~ nói, về l}u d{i, để làm tốt nhiệm vụ bảo vệ các lợi ích công ty, chính phủ cần làm ngay một việc ở trong nước là thống nhất bộ luật điều chỉnh các Doanh Nghiệp. Vì nếu không, chúng ta sẽ không có tiếng nói thống nhất trong tranh chấp quốc tế việc lợi ích của ba loại hình doanh nghiệp (quốc doanh, tập thể v{ tư nh}n) được điều chỉnh bởi các luật kh|c nhau có nghĩa l{ c|c doanh nghiệp Việt Nam không bình đẳng trong địa vị pháp lý ở

Việt Nam, vì thế nó cũng không bình đẳng trong quan hệ quốc tế. Tuy nhiên, đó l{ một tiến trình cải cách chính trị – kinh tế l}u d{i. Trong giai đoạn trước mắt, theo chúng tôi khoảng 4

đến 5 năm tới, Chính phủ phải tập trung toàn bộ sự chú ý để quản lý và bảo vệ lợi ích của các Doanh Nghiệp Nh{ Nước, đặc biệt là trong quan hệ với Hoa Kỳ.

https://thuviensach.vn

2.3. Quản lý rủi ro thông qua các hiệp hội Để quản lý rủi ro cho các sản phẩm, hàng hóa cuối cùng, chúng ta đ~ bước đầu hình thành các hiệp hội gạo, giầy da, cao su Nhưng tất cả các hiệp hội n{y đều hình th{nh trên cơ sở tự

ph|t hơn l{ theo một chiến lược nhất quán. Trên thực tế, các hiệp hội có cấu trúc chưa tương thích với cấu trúc của nền kinh tế. Nhiều hiệp hội vẫn có yếu tố nh{ nước, thậm chí chủ yếu vẫn là các hiệp hội của các nhà sản xuất chứ chưa phải là các hiệp hội hàng hóa với ý thức sâu sắc là cùng nhau chia sẻ và chống rủi ro. Nhưng nếu không được hình thành trên cơ sở pháp luật về chia sẻ và chống rủi ro, các hiệp hội cũng không thể chia sẻ và nâng cao lợi ích. Theo chúng tôi, cần phải chấm dứt ngay tình trạng coi các hiệp hội đơn thuần như l{

nơi hội họp, nơi c|c vị quan chức đóng vai trò chủ tịch hay phó chủ tịch. Các hiệp hội cần ý thức được một c|ch đầy đủ về rủi ro v{ nghĩa vụ của nó trong tranh chấp quốc tế, trong đó các hiệp hội chính là thân chủ của quá trình tranh chấp liên quan đến hàng hóa. Lợi ích hiệp hội chính là phi chính phủ, còn lợi ích hàng hóa chính là thể hiện cụ thể lợi ích của các hộ

kinh doanh, lợi ích nh{ nước và lợi ích quốc gia.

Vai trò quan trọng nhất của các hiệp hội trong quan hệ quốc tế là làm thân chủ v{ đề xuất các tranh tụng liên quan đến cân bằng lợi ích quốc gia. Các hiệp hội đóng vai trò trung gian giữa xã hội v{ Nh{ nước. Các ý kiến, kiến nghị của hiệp hội phải phán ánh trung thành tiếng nói xã hội trong c|c lĩnh vực, giúp cho chính phủ có cơ sở xã hội để đưa ra c|c giải pháp giải quyết tranh chấp. Những rủi ro hàng hóa liên quan chặt chẽ đến Sở Hữu Trí Tuệ. Phải nói rằng, hiện nay, chúng ta còn chưa ý thức được đầy đủ v{ đúng đắn về các rủi ro liên quan đến Sở Hữu Trí Tuệ, kể cả những người hành nghề trong lĩnh vực Sở Hữu Trí Tuệ. Phần lớn trong số họ đơn thuần kiếm được cái thẻ, sau đó đăng ký v{ l{m dịch vụ. Vụ bán nhãn hiệu Vinataba gần đ}y ít nhiều thức tỉnh chúng ta về các lợi ích của nh{ nước, của quốc gia và của công ty cũng như đạo đức nghề nghiệp trong lĩnh vực này. Nếu không bảo vệ nền tảng đạo đức nghề nghiệp, nếu Hiệp hội không vì lợi ích dân tộc thì nó không có giá trị.

https://thuviensach.vn

2.4. Quản lý những rủi ro về trình độ phát triển Ngoài những rủi ro liên quan đến các cấp độ lợi ích nêu trên, còn có một loại rủi ro khác cực kỳ quan trọng có lý do là tính không chuyên nghiệp và lạc hậu về nhận thức. Những biểu hiện thường thấy nhất của tính không chuyên nghiệp và lạc hậu về nhận thức là tình trạng thiếu nghiêm túc trong việc thực hiện c|c quy định của pháp luật, cũng như c|c hiệp định quốc tế song phương v{ đa phương. Trong những xã hội khép kín, có thể điều đó chưa thật sự nghiêm trọng. Nhưng một khi hội nhập quốc tế, sự vi phạm nói trên sẽ trở thành tiền đề hoặc cơ hội cho những sự trừng phạt thương mại ở cấp quốc gia. Đó l{ điều mà theo chúng tôi, hiện nay, Chính phủ chưa ý thức được hoặc chưa ý thức được đầy đủ.

Thời đại đặt ra những yêu cầu mà chúng ta không thể l{m ngơ. Theo chúng tôi, Thủ

tướng Chính phủ phải ý thức sâu sắc rằng Chính phủ buộc phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về mọi vi phạm của c|c cơ quan Chính phủ, tổ chức, doanh nghiệp và công dân của mình. Vì thế, chúng ta không thể trốn tránh việc kiểm soát tính nghiêm túc trong việc thực hiện các cam kết. Nếu không kiểm so|t v{ l~nh đạo được quá trình thực hiện các cam kết, chúng ta sẽ phải đối mặt với những biện pháp trừng phạt có nguy cơ g}y thiệt hại nghiêm trọng cho các quyền lợi quốc gia.

https://thuviensach.vn

3. Sử dụng luật sƣ nhƣ thế nào?

Sau khi phân loại các cấp độ lợi ích cũng như c|c loại rủi ro, chúng ta có thể bắt tay vào tìm kiếm một công nghệ cụ thể cho việc sử dụng các công cụ pháp lý nhằm bảo vệ các lợi ích đó. Dễ nhận thấy rằng vấn đề sử dụng luật sư nước ngo{i để chống rủi ro kinh tế nói chung v{ trong qu| trình thương mại với Hoa Kỳ nói riêng, nằm trong tổng thể các biện pháp nói trên. Chúng ta cũng có thể khẳng định rằng, muốn sử dụng luật sư có hiệu quả thì chúng ta phải chuẩn bị các tiền đề chính trị, xã hội để các luật sư ấy có thể bảo vệ lợi ích của Việt Nam. Những giải pháp cụ thể có thể được tóm tắt như sau: https://thuviensach.vn

3.1. Chính phủ buộc phải có cố vấn pháp lý Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng Bộ thương mại buộc phải có cố vấn pháp lý cho công việc rất cụ thể là thực thi Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ, chứ không phải là cố

vấn pháp lý nói chung. Cần phải thấy rằng rất nhiều cán bộ pháp lý của chúng ta chỉ là những luật gia, những nhà luật học, thậm chí những nhà luật học giỏi, chứ không phải là luật sư. Do đó, họ không thể tư vấn cho Thủ tướng và Bộ trưởng Bộ Thương. mại những cách thức ứng xử cụ thể, trong các tình huống cụ thể của đời sống kinh tế, nhất là trong thương mại. Cố vấn pháp lý, theo chúng tôi, có chức năng đặc biệt và rất rõ r{ng: Đó l{ dự

báo rủi ro và phải đưa ra được các giải ph|p để giải quyết những rủi ro đó Để l{m được điều đó, đương nhiên, luật sư phải có mối liên hệ mật thiết với các tổ chức hành nghề pháp lý cũng như hiểu biết rất chi tiết về các lực lượng pháp lý của cả hai xã hội.

Anh ta cần phải có không chỉ trình độ chuyên môn, mà cả một hệ thống các quan hệ để có thể sử dụng các lực lượng xã hội cả ở Việt Nam lẫn Hoa Kỳ. Ngoài ra, anh ta còn phải có hiểu biết sâu sắc về kinh tế, đặc biệt l{ lĩnh vực thương mại, thứ không thể thiếu để có thể đưa ra các giải pháp pháp lý nhằm chống rủi ro thương mại. Và mọi phân tích, dự b|o cũng như

giải pháp của anh ta chỉ có thể đúng đắn nếu nó được cơ quan thống kê và Chính phủ cung cấp những dữ liệu chính xác và kịp thời. Vì thế, cần phải có một kỷ luật làm việc nghiêm khắc và nghiêm túc của cơ quan thống kê.

Một luật sư cố vấn như vậy, chúng tôi gọi là cố vấn về chính sách và ứng xử thương mại.

Anh ta có thể l{ người Việt hoặc người nước ngo{i. Chúng tôi không nghĩ rằng người Việt đ|ng tin cậy hơn người nước ngoài, bởi lẽ các luật sư, trừ những người có dấu hiệu thoái hóa về đạo đức, đều phải làm việc theo những cam kết trong hợp đồng mà họ ký, họ trung thành với hợp đồng chứ không trung thành với thứ cảm tình chung chung. – Theo chúng tôi, ít nhất l{ trong vòng 5 năm tới, Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng Bộ thương mại không thể không có cố vấn về pháp lý. Bởi lẽ, quá trình triển khai Hiệp định Thương mại Việt Nam

– Hoa Kỳ là hết sức phức tạp, thiếu sự trợ giúp của cố vấn về chính sách và ứng xử thương mại Thủ tướng khó thà có phản ứng nhanh chóng, chính xác và hiệu quả được. Với Bộ

trưởng Bộ thương mại, tầm quan trọng của cố vấn về chính sách và ứng xử thương mại lại càng lớn hơn, bởi mật độ công việc mà Bộ trưởng Bộ thương mại phải giải quyết trong việc thực hiện các Hiệp định thương mại song phương n{y nhiều hơn gấp bội. Cũng xin nói thêm rằng cố vấn về chính sách và ứng xử thương mại không thể là các thứ trưởng. Hoạt động cố

vấn là hoạt động mang tính chuyên gia trợ giúp riêng cho Thủ tướng và Bộ trưởng chứ

không phải l{ cho Văn phòng Thủ tướng hay Bộ thương mại. Dĩ nhiên, Thủ tướng có thể uỷ

quyền cho Bộ trưởng Bộ thương mại kiêm Phó thủ tướng phụ trách công việc triển khai Hiệp định thương mại, v{ do đó, chỉ cần một cố vấn l{ đủ. Tuy vậy, chúng tôi tin rằng cả Thủ

tướng lẫn Bộ trưởng Bộ thương mại đều cần có cố vấn về chính sách và ứng xử thương mại của mình. Lý do là hai chức vụ ấy ở hai cấp ứng xử khác nhau.

https://thuviensach.vn

3.2. Xây dựng và tăng cƣờng lực lƣợng tƣ vấn và luật sƣ trong nƣớc thông qua sự gắn kết với dời sống kinh tế của đất nƣớc và doanh nghiệp.

Hiện nay, trong nước đ~ có một lực lượng tư vấn ph|p lý đang hoạt động, đó l{ gần 20

công ty luật của nước ngoài với trên 30 văn phòng cùng với hàng chục công ty tư vấn luật của Việt Nam.

C|c công ty tư vấn luật của nước ngo{i đ~ có mặt ở Việt Nam từ rất sớm cùng với việc xuất hiện của đầu tư nước ngoài, hầu hết là các công ty có tên tuổi và tầm cỡ thế giới đ~

từng tồn tại h{ng trăm năm. Chính c|c luật sư nước ngo{i l{ đối tượng khai phá dẫn dắt các nh{ đầu tư của nước họ xâm nhập vào thị trường mới mẻ của chúng ta, và hiện nay đang hoạt động tại Việt Nam để bảo vệ các lợi ích lên quan đến các khoản đầu tư n{y. Lực lượng tư vấn và luật sư trong nước, trong khi đó, mặc dù có con số thống kê tương đối cao, vẫn mới đang ở giai đoạn hình thành, thiếu cả trình độ chuyên món lẫn kinh nghiệm nghề

nghiệp, đặc biệt là kinh nghiệm hoạt động v{ tương t|c quốc tế. Một số cá nhân trẻ, được đ{o tạo tại c|c nước phương T}y, nhưng khi h{nh nghề lại chủ yếu quan t}m đến đi l{m cho công ty tư vấn nước ngo{i để có thu nhập cao, kiến thức kinh nghiệm có thể chuyên sâu ở

một vài khía cạnh nhất định nhưng hẹp, lại thường được trang bị cách nhìn của người nước ngoài, và nói chung ít tinh thần độc lập, tự chủ. Có thể nói, chỉ có rất ít c|c công ty tư vấn hay luật của Việt Nam có các kinh nghiệm hoạt động l}u năm v{ tương đối toàn diện, đặc biệt đạt đến trình đợ cớ thể cạnh tranh với các tổ chức tư vấn và luật sư nước ngoài trên thị

trường Việt Nam.

Tại sao ngay trong lĩnh vực nhạy cảm nhất là pháp luật mà từ xưa đến nay chúng ta vẫn coi là chủ quyền quốc gia, thì lực lượng chuyên môn của nó lại tụt hậu như vậy? Có lẽ cũng từ xưa đến nay, Chính phủ chỉ quan tâm và tài trợ cho công nghiệp sản xuất chứ chưa bao giờ nghĩ đến tài trợ giúp đỡ c|c công ty tư vấn, công ty luật. Đầu tư v{o sản xuất hay đặc biệt là an ninh, quốc phòng l{ ho{n to{n đúng nhưng trong điều kiện mới hiện nay, khi cần phải xây dựng hệ thống pháp luật ở trong nước và phải sử dụng công cụ pháp luật trong mọi ứng xử quốc tế, thì phải chăng lực lượng bảo đảm an ninh mới trong các quan hệ kinh tế v{ thương mại quốc tế chính là các luật sư hay công ty luật. Rõ ràng là trong mọi cuộc đ{m ph|n quốc tế, đặc biệt, trong khuôn khổ của WTO, tiếng nói và lý lẽ sẽ thuộc về bên nào có sự trợ giúp hùng hậu của các công ty luật của mình. Cho nên, việc quan trọng số một mà Nh{ nước cần phải làm là sửa đổi pháp lệnh về luật sư hiện nay. Pháp lệnh ấy chỉ cho phép các luật sư h{nh nghề như tổ chức cá lẻ và manh mún, mà không có khả năng v{ không gian để xây dựng các công ty luật đủ lớn đê có thể đương đầu với rủi ro, cũng như tập hợp lực lượng nhằm xây dựng những người đối thoại quan trọng trong qu| trình thương mại quốc tế. Thứ hai là phải tạo mối liên hệ giữa c|c cơ quan nh{ nước, các tổ chức kinh doanh một cách rộng rãi với giới luật học và giới luật sư (bao gồm cả luật sư nước ngo{i) để tăng cường sự hiểu biết và hỗ trợ lẫn nhau, làm cho lực lượng chuyên nghiệp n{y đóng một vai trò thực tế trong đời sống kinh tế của đất nước. Xưa nay, nhiều quốc gia đều có tài trợ để

n}ng cao năng lực của c|c cơ quan tư ph|p, chỉ riêng giới luật học, luật sư Việt Nam là chưa bao giờ được hưởng. Xây dựng bộ tư ph|p, to{ |n lớn mạnh thì không ai nghi ngờ về tính lợi ích của nó v{ đấy là việc phải l{m. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó không thôi thì x~ hội không được hưởng gì cả. Vì nh{ nước tăng cường khả năng kiểm soát xã hội mà không hề tăng cường khả năng đối thoại của xã hội đối với c|c đối tác của mình, đó l{ c|c lực lượng quốc https://thuviensach.vn

tế thông qua những hiệp định song phương m{ chính phủ đ~ ký. Giao lưu sẽ tạo ra trí khôn mà trí khôn thì nâng cao khả năng.

Tóm lại, Nh{ nước cần ý thức rất rõ rằng c|c nh{ tư vấn, các luật sư l{ lực lượng an ninh và quốc phòng trong lĩnh vực thương mại. Nếu không đầu tư, khuyến khích bảo vệ họ thì hoạt động kinh tế không có an ninh và quốc phòng, cũng giống như quốc gia không có bộ

đội và công an.

https://thuviensach.vn

3.3. Đề xuất về mô hình tƣ vấn cụ thể cho doanh nghiệp Thứ nhất, xác định nhu cầu

Nhu cầu thực tế về sử dụng dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên nghiệp của Việt Nam trong các quan hệ thương mại quốc tế hiện nay là gì?

Đối với các doanh nghiệp nói chung: Đó l{ sự cần thiết phải có tư vấn pháp lý về hệ thống pháp luật áp dụng trong các giao dịch, hợp đồng kinh doanh quốc tế của mình, bao gồm hợp đồng xuất nhập khẩu hàng hóa (với các thị trường kh|c nhau đặc biệt là EU, Hoa Kỳ và Nhật Bản), hợp đồng liên doanh, hợp đồng hợp tác kinh doanh, hợp đồng đại lý hay đại diện thương mại, hợp đồng gia công hàng hóa, hợp đồng chuyển giao công nghệ, các giao dịch đăng ký v{ bảo hộ các quyền sở hữu trí tuệ (đặc biệt là nhãn hiệu hàng hóa) của Việt Nam ra nước ngoài, các vụ việc tranh chấp về thương mại quốc tế được giải quyết qua trang tài hay to{ |n nước ngoài v.v.

Đối với các doanh nghiệp Nh{ nước nói riêng: Ngoài nhu cầu chung về tư vấn pháp lý hỗ

trợ doanh nghiệp như nói ở trên, cần lưu ý rằng tất cả c|c đối tượng tài sản và lợi ích của các doanh nghiệp Nh{ nước cần bảo vệ đều thuộc sở hữu Nh{ nước. Do vậy, mọi thất thiệt xảy ra, cuối cùng đều do ng}n s|ch Nh{ nước gánh chịu. Hơn nữa, vấn đề còn phức tạp hơn ở chỗ, theo thông lệ và tập qu|n ph|p lý nước ngoài, các doanh nghiệp nh{ nước đều coi là một vì cùng một chủ sở hữu, do đó, nếu một doanh nghiệp nh{ nước của Việt Nam bị vướng kiện tụng ở nước ngo{i thì To{ |n nước ngoài có thể sai áp tài sản của bất cứ doanh nghiệp Nh{ nước nào của Việt Nam có mặt trên nước đó. Trong thực tế đ~ xảy ra nhiều vụ việc tương tự. Vấn đề là hiện nay, các doanh nghiệp nh{ nước Việt Nam do có quyền tự chủ kinh doanh, nên “mạnh ai nấy l{m”, có hoặc không thuê tư vấn, luật sư cũng ho{n to{n theo quyết định chủ quan, nhất thời, mà thiếu một sự chỉ đạo, hướng dẫn chung cho mục tiêu cuối cùng là bảo vệ tài sản Nh{ nước nói chung.

https://thuviensach.vn

Thứ hai, xác định đối tƣợng thuê tuyển làm tƣ vấn pháp lý và luật sƣ

Cần x|c định rõ đối tượng thích hợp để thuê tuyển là các luật sư tự do hoặc công ty luật nước ngo{i, đặc biệt và trước hết là các luật sư v{ công ty luật Hoa Kỳ, vì ba lý do 1. Các vấn đề về mở rộng quan hệ thương mại, xâm nhập thị trường, phòng ngừa và khắc phục các va chạm về pháp luật cũng như thực hiện các cam kết song phương với Hoa Kỳ đang cấp thiết và có tính thời sự;

2. Các luật sư v{ công ty luật Hoa Kỳ là những lực lượng chuyên môn có trình độ

cao nhất và nhiều kinh nghiệm nhất, không chỉ trong lĩnh vực luật pháp Hoa Kỳ, mà còn cả pháp luật thương mại quốc tế nói chung; và

3. Đối với các vấn đề pháp lý phát sinh trên lãnh thổ Hoa Kỳ, thì theo luật của Hoa Kỳ, chỉ có luật sư Hoa Kỳ mới có thẩm quyền xử lý.

Trên cơ sở x|c định rõ nhu cầu và mục tiêu, đồng thời cân nhắc các khía cạnh được phân tích trên đ}y, chúng tôi kiến nghị giải pháp cho việc sử dụng dịch vụ pháp lý chuyên nghiệp của Hoa Kỳ nói riêng và có thể của c|c nước khác nói chung, tuỳ từng trường hợp cụ thể, như sau:

Bước 1: X|c định chủ thể là tổ chức thuê tư vấn, luật sư – Doanh nghiệp

- Hiệp hội doanh nghiệp theo ngành nghề (trường hợp này nên khuyến khích vì hiệp hội thường có điều kiện về t{i chính hơn do đại diện cho quyền lợi của nhiều doanh nghiệp có nhu cầu chung, như Hiệp hội Thủy sản đang đại diện cho các doanh nghiệp thủy sản xuất khẩu sang Hoa Kỳ).

Bước 2: Lựa chọn một công ty luật của Việt Nam với các yêu cầu: Có lực lượng chuyên môn về pháp lý, có hiểu biết và kinh nghiệm quốc tế, có uy tín cả về nghiệp vụ, quan hệ xã hội và chính trị đ~ được kiểm nghiệm trên thị trường, có các quan hệ sẵn có với các công ty, luật sư nước ngoài, có tiềm lực về cơ sở vật chất nhất định. Tổ chức thuê tư vấn sẽ ký hợp đồng thường xuyên với Công ty luật này, với mức phí duy trì quan hệ tối thiểu, cho các mục đích như:

- Tìm kiếm v{ lưu trữ thường xuyên danh sách và thông tin về các công ty luật và luật sư

nước ngoài hoặc Hoa Kỳ có uy tín trong từng lĩnh vực cụ thể, thậm chí có thể thiết lập các quan hệ đồng nghiệp ở mức độ nhất định.

- Theo dõi và cung cấp tư vấn chung cho Tổ chức thuê tư vấn về các vấn đề được yêu cầu trong các quan hệ kinh tế – thương mại quốc tế.

- Thu xếp v{ tư vấn việc lựa chọn, đ{m ph|n v{ ký hợp đồng thuê tư vấn, luật sư nước ngoài khi có yêu cầu, trong từng trường hợp cụ thể.

Bước 3: Có hai phương |n:

Phương |n 1: Trên cơ sở danh sách giới thiệu v{ tư vấn của Công ty luật Việt Nam, Tổ

chức thuê tư vấn sẽ quyết định thuê luật sư hoặc công ty luật nước ngoài hoặc của Mỹ thích hợp.

Phương |n 2: Lấy Công ty luật Việt Nam l{m đầu mối, đặt ra các yêu cầu và nhiệm vụ cụ

thể, giao cho Công ty luật n{y đ{m ph|n v{ ký kết hợp đồng phụ với luật sư hoặc công ty luật nước ngo{i trên cơ sở Tổ chức thuê tư vấn có quyền thẩm định về năng lực của nhà https://thuviensach.vn

thầu phụ, nhưng Công ty luật Việt Nam sẽ bảo đảm trách nhiệm tổng thể về thực thi công việc.

Phương |n 2 có lợi thế là tổ chức thuê tư vấn sẽ được chia sẻ trách nhiệm và rủi ro bởi công ty luật Việt Nam cho tới khi hoàn thành công việc, và không phải tham gia vào các việc xử lý cụ thể. Mặt kh|c, đối với Tổ chức thuê tư vấn, đó sẽ là một hợp đồng thuê Công ty luật Việt Nam (hợp đồng nội địa), tr|nh được các phức tạp về áp dụng pháp luật quốc tế khi phải ký kết hợp đồng thuê trực tiếp tư vấn nước ngoài.

https://thuviensach.vn

4. Kết Luận

C|c ph}n tích v{ đề xuất nói ở trên thực chất nhằm nhấn mạnh rằng trong điều kiện mới hiện nay của các quan hệ kinh tế v{ thương mại quốc tế, vai trò của các công cụ pháp lý nói chung và lực lượng tư vấn pháp lý và luật sư nói riêng l{ vô cùng quan trọng và cần thiết.

Vấn đề này cần được đặt ra và giải quyết với một cách nhìn tổng thể và chiến lược ở quy mô và cấp độ quốc gia, với sự quan tâm sâu sắc của những người l~nh đạo của đất nước, vì suy cho cùng đó không phải là vấn đề khắc phục các nhu cầu cấp b|ch trước mắt và nhất thời, mà thực sự là bài toán về chuyên nghiệp hóa và quốc tế hóa nền kinh tế của chúng ta. Đó thực sự là một quá trình không phải là ngày một ng{y hai, m{ đòi hỏi sự nỗ lực cố gắng kiên trì và toàn diện. Cuối cùng phải thẳng thắn nhận ra rằng cái khó và cái cần đối với một quốc gia như Việt Nam sẽ không phải là vấn đề tiền vốn, cũng không phải là công nghệ mà chính là một ý chí và quyết tâm, tiến tới một chiến lược v{ chương trình x}y dựng và tổ chức xã hội và nền kinh tế theo các tiêu chuẩn chuyên nghiệp của thế giới. Đó chính l{ bản chất của lộ trình hội nhập quốc tế m{ chúng ta đang v{ sẽ phải đối mặt v{ vượt qua.

https://thuviensach.vn

TƢ DUY ĐỊA KINH TẾ – ĐỊA CHÍNH TRỊ

Gần ba mươi năm trôi qua kể từ khi chiến tranh kết thúc, khoảng thời gian đủ d{i để một đất nước phát triển tới tầm cao mới về chất, nhưng Việt Nam vẫn không thể phát triển, trái lại vẫn mắc kẹt trong những tình thế kinh tế – chính trị bất lợi. Nguyên nhân của tình trạng này có phần rất lớn thuộc về trách nhiệm của công tác hoạch định chiến lược phát triển kinh tế.

Thế giới có nhiều kinh nghiệm tốt, nhiều tấm gương thần kỳ trong phát triển kinh tế, nhưng Việt Nam không thể máy móc làm theo, lý do đơn giản là thời thế đ~ thay đổi và Việt Nam không giống họ. Chiến lược phát triển kinh tế cũng không thể chạy theo những ảo vọng chính trị, bất chấp thực tế cuộc sống. Một chiến lược phát triển kinh tế hợp lý phải căn cứ v{o điều kiện và thực lực của đất nước, đồng thời phải phù hợp với xu thế phát triển chung của thời đại. Với tư tưởng chủ đạo trên, khoa học về địa chính trị v{ địa kinh tế sẽ là những công cụ quan trọng giúp chúng ta hoạch định được một chiến lược phát triển kinh tế

hợp lý và khả thi nhất.

https://thuviensach.vn

1. Tƣ duy mới bắt nguồn từ sự thay đổi của Thời đại Địa kinh tế là khoa học nghiên cứu c|c đặc điểm địa lý ảnh hưởng đến tiến trình phát triển kinh tế của một vùng, một quốc gia, thậm chí một khu vực. Chẳng hạn, đặc điểm địa lý khu vực Địa Trung Hải tạo ra thế mạnh để phát triển vận tải biển v{ thương nghiệp của các quốc gia ở khu vực n{y. Địa chính trị là khoa học nghiên cứu các yếu tố địa lý chi phối xu thế

v{ th|i độ chính trị của quốc gia hoặc khu vực. Học thuyết domino chính trị là ví dụ rõ nét về địa chính trị. Học thuyết n{y đ~ |m ảnh c|c nh{ l~nh đạo Hoa Kỳ muốn ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản lan xuống phía Nam, làm cho Hoa Kỳ ngày càng dính líu và cuối cùng can dự vào cuộc chiến tranh Việt Nam.

Chiến tranh Lạnh kết thúc làm mỗi quốc gia phải thay đổi nhận thức về các giá trị và lợi ích để phù hợp với trật tự thế giới mới. Những tiến bộ vượt bậc của khoa học kỹ thuật làm cho mọi lĩnh vực của đời sống luôn trong trạng th|i thay đổi nhanh chóng, nhân tố mới xuất hiện ngày càng nhanh và nhiều khiến cho rất nhiều quan niệm cũ bị phá vỡ hoặc cần phải xem xét lại. Cũng trong trạng thái phát triển mới này của thế giới, nhiều quan niệm địa kinh tế v{ địa chính trị truyền thống trở nên lỗi thời và cần được thay thế bằng những quan niệm mới phù hợp với thời đại. Để xây dựng những quan niệm mới, trước hết, chúng ta cần nhận dạng đúng xu thế và các nhân tố mới đang quyết định đến tiến trình phát triển của thế giới đương đại.

Thứ nhất, toàn cầu hóa đang trở thành xu thế nổi bật t|c động mạnh mẽ đến tiến trình phát triển v{ đạt được những thành công lớn nhất trong lịch sử nhân loại. Toàn cầu hóa diễn ra không chỉ trên lĩnh vực kinh tế mà trên mọi lĩnh vực của cuộc sống kể cả văn hóa, chính trị, mang lại cho các quốc gia cơ may ph|t triển, chia sẻ những kinh nghiệm, ưu thế và cả rủi ro giữa các quốc gia và khu vực. Những thành tựu đầy sức thuyết phục của Trung Quốc kể

từ khi nước này mở cửa, sự trì trệ, bế tắc của một số quốc gia biệt lập như Afghanistan, Iraq, CHDCND Triều Tiên… l{ những ví dụ tương phản rõ nét nhất về ảnh hưởng của toàn cầu hóa đối với mỗi cộng đồng dân tộc.

Thứ hai, các lực lượng đa quốc gia, đặc biệt l{ công ty đa quốc gia v{ c|c công ty nước ngoài có vai trò ngày càng quan trọng đối với mỗi quốc gia mà họ có mặt. Đóng góp của các công ty nước ngo{i đối với nền kinh tế của mỗi nước ngày càng lớn. Điều n{y đúng với cả

trường hợp Hoa Kỳ, nền kinh tế phát triển nhất thế giới. V{o năm 1996, c|c công ty loại này sản xuất 15,8% giá trị sản phẩm hàng hóa tại Hoa Kỳ, tỷ lệ n{y l{ 13,2% năm 1988 và chỉ

8,8% năm 1985. Tại Anh, Canada, Thụy Điển cũng có khuynh hướng tương tự. Thậm chí các h~ng nước ngoài ở Ireland còn chiếm tỷ lệ cao hơn nhiều, sản xuất ra 66% sản lượng hàng hóa và sử dụng 47% nhân lực của quốc gia này. Những nét phác thảo trên cho thấy, mọi quốc gia, kể cả những quốc gia phát triển nhất, ngày càng lệ thuộc và gắn bó mọi mặt với nhau, và vì vậy, để phát triển, Việt Nam càng không thể đứng ngoài quy luật chung này.

Cuối cùng v{ đặc biệt quan trọng là, thế giới ngày càng bị ảnh hưởng và chi phối bởi các cường quốc. Trong nửa đầu thế kỷ XXI, c|c cường quốc vẫn tiếp tục là lực lượng thao túng hệ thống chính trị, kinh tế toàn cầu. Điều đ|ng lưu ý l{, trước đ}y, c|c cường quốc tạo ra thế

lưỡng cực, còn hiện nay, c|c cường quốc ảnh hưởng một c|ch đa chiều đến mức nhiều người nhầm lẫn thế giới phát triển theo xu thế đa cực. Thực ra thế giới không đa cực. Nếu trong nửa đầu thế kỷ n{y, người Mỹ không cải thiện về mặt văn hóa, không đổi mới chính https://thuviensach.vn

trị để có thể l~nh đạo thế giới một c|ch đồng thuận, Hoa Kỳ sẽ không có phẩm chất của một quốc gia l~nh đạo thế giới, có nghĩa l{ thế giới vẫn trong trạng thái vô cực.

https://thuviensach.vn

2. Địa kinh tế và địa chính trị – Khoa học của những quan niệm động

Trong thời đại chúng ta không thể tiếp tục nhận thức thế giới theo những quan niệm có tính bất biến, những quan niệm mới về địa chính trị v{ địa kinh tế mà chúng ta phát triển phải có đặc tính động, phù hợp với đặc điểm cơ bản của thế giới năng động ngày nay.

Thứ nhất, đặc điểm địa chính trị, địa kinh tế của mỗi quốc gia thay đổi theo trình độ phát triển và bối cảnh chung của khu vực và thế giới. Thí dụ, Việt Nam có vị trí liền kề với Trung Quốc, nhưng nếu quốc gia khổng lồ này không tích cực đổi mới như hiện nay mà vẫn trong tình trạng trì trệ của những năm 60-70, thì đặc điểm địa chính trị của Việt Nam sẽ được nhìn nhận kh|c đi trong một bối cảnh khác. Việc xuất hiện những con rồng ch}u Á như

Hồng Kông, Đ{i Loan v{ H{n Quốc l{m thay đổi nhiều đặc điểm và tính chất của thị trường khu vực, l{m đặc điểm địa kinh tế của khu vực thay đổi, và bởi vậy, nhận định về địa kinh tế

của Việt Nam cũng phải thay đổi cho phù hợp với tình hình mới.

Thứ hai, bán kính vùng ảnh hưởng của địa chính trị, địa kinh tế có xu hướng mở rộng trong xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Ngày nay, các diễn biến chính trị, kinh tế – xã hội quan trọng nhanh chóng lan tỏa trên mọi miền của thế giới. Trước đ}y, với Việt Nam, Trung Quốc là láng giềng còn Hoa Kỳ là miền đất rất xa xôi, nhưng quan niệm n{y nay đ~ thay đổi cùng với tiến bộ khoa học kỹ thuật của thời đại. Ngày nay, với APEC, với diễn đ{n Á – Âu, nhiều quốc gia xa xôi đ~ trở nên gần gũi với Việt Nam cả về chính trị cũng như kinh tế – xã hội.

Thứ ba, lợi ích quốc gia ngày càng bị đan xen với lợi ích quốc tế khiến cho việc xử lý các vấn đề địa chính trị v{ địa kinh tế phải đặc biệt cẩn trọng và linh hoạt hơn. Nói đến địa chính trị

v{ địa kinh tế l{ nói đến lợi ích quốc gia. Trong quá khứ, do sự xâm nhập của các lực lượng quốc tế vào một quốc gia ở mức độ rất hạn chế nên lợi ích quốc gia thường tách biệt, thậm chí đối lập với lợi ích quốc tế. Ngày nay, với sự lên ngôi của các lực lượng đa quốc gia, các lợi ích quốc gia thường đan xen lên nhau đến mức khó phân biệt rạch ròi. Chẳng hạn, khi bất đồng với EU trong vấn đề Iraq, Hoa Kỳ không thể trừng phạt kinh tế các công ty EU vì trong đó có lợi ích của c|c nh{ đầu tư Hoa Kỳ.

Những quan niệm mới trên sẽ giúp chúng ta đ|nh gi| x|c thực c|c ưu thế về địa kinh tế

v{ địa chính trị của Việt Nam, góp phần đưa ra một chiến lược phát triển kinh tế khả thi, linh hoạt, dễ d{ng điều chỉnh trước một thế giới năng động, phức tạp và nhiều rủi ro của hiện tại v{ tương lai.

https://thuviensach.vn

3. Khai thác ƣu thế địa chính trị và địa kinh tế

Vận dụng tư duy mới để hoạch định chiến lược phát triển kinh tế Việt Nam phải kết hợp giữa khai thác triệt để c|c ưu thế địa chính trị, địa kinh tế của đất nước với việc thực thi một chính sách hợp tác kinh tế quốc tế sáng suốt. Một chiến lược như vậy sẽ có tác dụng thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và xác lập địa vị của Việt Nam trong hệ thống kinh tế

– chính trị toàn cầu.

Trước hết, để có một chiến lược phát triển kinh tế đúng, chúng ta phải hiểu mình, hiểu cấu trúc lực lượng xã hội, hiểu trạng thái hiện tại, những gì chúng ta đang có v{ mục tiêu chúng ta cần vươn tới. Chúng ta đang sống trong những năm đầu của thế kỷ XXI, nhưng về

cơ bản Việt Nam vẫn là một nền kinh tế tạo ra rất ít giá trị gia tăng. Việt Nam là một quốc gia không có nhiều truyền thống kinh doanh. Lịch sử Việt Nam thiếu vắng những nhà công thương lớn. Trong thời kỳ đổi mới, Việt Nam đạt được th{nh tích đ|ng kể trong nông nghiệp nhưng trên tổng thể, nông nghiệp cũng phơi b{y những điểm yếu cơ bản của chúng ta. Hiện nay, 70 đến 80% lực lượng lao động Việt Nam đang l{m việc trong khu vực nông nghiệp, ngành kinh tế tạo được rất ít giá trị gia tăng. Chúng ta phải phát triển những ngành kinh tế làm ra nhiều giá trị gia tăng, phải phấn đấu để sao cho trong vòng 15 đến 20 năm tới có được một tỷ lệ lao động như vậy làm việc trong các ngành kinh tế mới này.

Tiếp đó, chúng ta phải hiểu người, tức các quốc gia, các thể chế quốc tế, chấp nhận họ như

những đối t|c v{ cũng có thể l{ đối thủ cạnh tranh. Hiểu để hợp tác và khai thác sức mạnh của c|c đối tác, hạn chế những thế mạnh của đối thủ cạnh tranh. Nhưng dù l{ đối t|c hay đối thủ, họ đều có ích cho chúng ta và trên những khía cạnh và mức độ khác nhau, họ đều tham gia v{o qu| trình đổi mới, phát triển của Việt Nam. Hiểu được điều này chúng ta sẽ có thái độ trân trọng v{ có c|ch đối thoại, hợp tác có hiệu quả nhất với c|c đối tác bên ngoài.

Điều cuối cùng, việc khai th|c c|c ưu thế địa chính trị v{ địa kinh tế luôn phải gắn với xu thế và các nhân tố chủ yếu quyết định đến tiến trình phát triển của thời đại. Vận dụng tư

duy mới trong địa kinh tế v{ địa chính trị, chúng ta có thể tr|nh được những sai lầm của quá khứ trong công tác hoạch định chiến lược phát triển. Trong xu thế toàn cầu hóa kinh tế

và tự do thương mại bùng nổ như hiện nay, chúng ta không nhất thiết phải làm lại những gì thế giới đ~ l{m m{ cần ưu tiên khai th|c thế mạnh của mình để chủ động gia nhập quá trình này. Chỉ có như vậy chúng ta mới xác lập được vị trí xứng đ|ng của Việt Nam trong tiến trình phát triển của nhân loại.

Trong khuôn khổ hạn chế, bài viết này không có tham vọng vạch ra một cách chi tiết, mà chỉ mong muốn đưa ra một phác thảo cơ bản nhất cho chiến lược phát triển kinh tế mới của Việt Nam trong khoảng thời gian 15 đến 20 năm tới.

https://thuviensach.vn

Phát triển kinh tế mềm để điều chỉnh và thích ứng trong một thế giới thay đổi nhanh chóng và nhiều biến động

Tư duy địa chính trị v{ địa kinh tế mới cho thấy không thể xây dựng kinh tế theo cấu trúc cứng nhắc và càng không thể phát triển Việt Nam theo hướng công nghiệp hóa. Việt Nam hiện đại hóa mà không cần và không nhất thiết phải công nghiệp hóa. Công nghiệp không phải là một thế mạnh của Việt Nam, h~y để cho Trung Quốc v{ c|c nước khác làm công nghiệp. Chủ trương công nghiệp hóa chỉ hướng phát triển kinh tế Việt Nam cho những mục tiêu trong nước mà không thấy được Việt Nam cần phát triển kinh tế để đ|p ứng đòi hỏi của thị trường khu vực và thế giới. Nếu phát triển theo hướng công nghiệp hóa, chúng ta sẽ tiếp tục đ|nh mất những ưu thế về địa kinh tế v{ địa chính trị của mình. Công nghiệp hóa trong giai đoạn hiện nay không chỉ là sự bất khả thi về vốn đầu tư, m{ về bản chất chỉ là sự làm lại những gì thế giới đ~ l{m nhưng luôn thua kém về trình độ, và do vậy, không thể cạnh tranh với các quốc gia công nghiệp đi trước. Công nghiệp hóa sẽ dẫn đến một cơ cấu kinh tế cứng, khó thích ứng và rất khó điều chỉnh trong một thế giới thay đổi nhanh chóng và nhiều biến động.

Việt Nam nên phát triển kinh tế mềm, trở thành một quốc gia cung cấp dịch vụ cho khu vực và thế giới, bởi đất nước ta án ngữ một dải rất rộng vùng Đông Nam |, l{ cửa ngõ thông ra thế giới của một khu vực rộng lớn từ L{o đến Campuchia, toàn bộ miền Đông – Bắc Thái Lan và miền Bắc Miến Điện. Với việc phát triển kinh tế dịch vụ, Việt Nam sẽ có vị thế quan trọng trong việc hỗ trợ quá trình phát triển tại khu vực. Hạt nhân cấu trúc kinh tế mềm của Việt Nam dựa trên phát triển kinh tế dịch vụ, đặc biệt là du lịch và ngành kinh tế biển. Ví dụ

như khu vực Hạ Long, 30 năm trước đ}y l{ một trung tâm công nghiệp khai thác mỏ, cung cấp than để công nghiệp hóa đất nước, một thành phố bụi bặm với những con người lầm lũi.

Bây giờ, Hạ Long có ngành kinh tế du lịch với Vịnh Hạ Long nổi tiếng và khu nghỉ mát Tuần Châu hiện đại. Du lịch sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn than, giúp vùng than đoạn tuyệt với quá khứ lầm than và ngày càng trở nên tươi đẹp

https://thuviensach.vn

Trục Đông – Tây, con đƣờng hội nhập quốc tế và phát triển nhanh nhất Trước đ}y, người Pháp phân chia Việt Nam thành ba kỳ theo trục Bắc – Nam, nhưng với quan điểm địa kinh tế hiện đại, c|ch ph}n chia n{y đ~ trở nên lạc hậu. Ngày nay, Việt Nam cần phát triển theo hướng Đông – Tây thay vì theo trục Bắc – Nam như cũ. Việt Nam phải phát huy thế mạnh của đất nước có hơn 3000 km bờ biển trong bối cảnh đại dương l{ một vùng kinh tế được khai thác mạnh mẽ trên quy mô toàn cầu. Vận tải đường biển với chi phí thấp v{ năng lực chuyển tải lớn sẽ nối thế giới với Việt Nam đi tới các khu vực kém phát triển của các quốc gia láng giềng phía Tây. Phát triển lan truyền theo trục Đông – Tây thể

hiện tư tưởng hội nhập quốc tế và tạo ra cơ hội để Việt Nam có thể đạt được tốc độ phát triển nhanh và hiệu quả hơn nhiều so với trục Bắc – Nam.

Việt Nam ở bên cạnh Trung Quốc nhưng thực chất là gần với khu vực lạc hậu của Trung Quốc. Vấn đề đặt ra là Trung Quốc hỗ trợ Việt Nam hay Việt Nam hỗ trợ các vùng lạc hậu của Trung Quốc phát triển? Đại dương mênh mông mở ra cơ hội lớn trong giai đoạn phát triển hiện nay v{ trong tương lai. Nếu không nhận thức được điều này, tiếp tục phát triển Việt Nam theo trục Bắc – Nam sẽ dẫn đến nhiều sai lầm, kể cả trong việc phân bổ quyền lực bộ m|y l~nh đạo. Chiến lược phát triển theo trục Đông – Tây, xây dựng c|c đô thị ven biển làm hạt nhân và tạo nguồn động lực lan truyền quá trình phát triển tới các vùng sâu của Việt Nam v{ đi tới các quốc gia láng giềng, sẽ mang lại nhiều cơ may v{ lợi ích to lớn cho Việt Nam và cả khu vực.

Phát triển theo trục Đông – Tây, với việc mở mang kinh tế biển và vận tải biển, không chỉ

giảm bớt sự phụ thuộc của Việt Nam vào Trung Quốc, không những tạo điều kiện cho Việt Nam xâm nhập thị trường Trung Quốc rộng lớn mà còn cải thiện đ|ng kể khả năng cạnh tranh của kinh tế Việt Nam với nền kinh tế khổng lồ này. Nếu không phát triển theo trục Đông – Tây, Việt Nam không khai th|c được c|c ưu thế về địa kinh tế của mình và càng trở

nên bị động và lúng túng trong cuộc cạnh tranh với một nước Trung Quốc có quá nhiều ưu thế. Chỉ khi nào công cuộc cải cách biến Trung Quốc thành một quốc gia phát triển thực sự, tất cả các vùng kinh tế của nước n{y đạt được trình độ phát triển cao thì trục Bắc – Nam mới t|c động tích cực đến sự phát triển của Việt Nam. Trong giai đoạn hiện nay, những hàng hóa có chất lượng quốc tế cũng như nguồn công nghệ cao vào Việt Nam từ phía Đông mà không phải từ phía Bắc, trục Bắc – Nam không những không t|c động tích cực, thậm chí còn có nhiều ảnh hưởng tiêu cực. Bởi luồng hàng hóa vào Việt Nam theo trục n{y thường là hàng hóa của nền công nghiệp hương trấn địa phương với chất lượng thấp và có nhiều biểu hiện vi phạm c|c quy định thương mại quốc tế.

https://thuviensach.vn

Thái độ chính trị sáng suốt cho một chiến lƣợc hợp tác kinh tế quốc tế hiệu quả

Trong tư duy địa chính trị v{ địa kinh tế hiện đại, một chiến lược hợp tác kinh tế hiệu quả

phải gắn liền với một đường lối hợp tác chính trị sáng suốt. Bởi vậy, trước tiên chúng ta cần phác thảo những nét chủ yếu để nhận diện c|c đối tác chính trị quan trọng nhất.

Hoa Kỳ với vai trò cường quốc số một thế giới, luôn quan t}m đến cả thế giới, tuy nhiên, do năng lực không phải là vô hạn, Hoa Kỳ chỉ đặc biệt chú trọng đến một số đối tác và khu vực quan trọng nhất. Trung Quốc đặt trọng tâm những mối quan tâm vào toàn bộ châu á và ng{y c{ng quan t}m hơn đến khu vực ASEAN, nhưng do những vấn đề của chính mình, giữa tham vọng v{ năng lực của quốc gia này còn là một khoảng cách lớn. Trung Quốc để ý đến Việt Nam nhiều nhất trong số các quốc gia láng giềng phía nam vì những quan hệ vốn có trong lịch sử và vì Việt Nam là một quốc gia với 80 triệu dân, có một vị trí đ|ng kể trên trường quốc tế. Trung Quốc có thể thông qua Việt Nam để gây ảnh hưởng đến các quốc gia khác trong khối ASEAN. Ngoài ra, còn phải kể đến Nhật Bản, nước cũng có tham vọng trở

th{nh cường quốc khu vực, và do vậy cũng chú ý nhiều đến Việt Nam trong chiến lược Đại Đông | của họ.

Việt Nam không phải là một nước lớn nhưng cũng không bao giờ là một quốc gia nhỏ bé.

Trong bảng xếp hạng thế giới, với vị trí thứ 15-16 về dân số và 66 về diện tích, đ|ng lẽ phải là một quốc gia có ảnh hưởng quan trọng trên trường quốc tế nhưng chúng ta đ~ phạm phải sai lầm trong phát triển, bỏ lỡ nhiều cơ hội, thời gian và công sức nên Việt Nam vẫn chưa có vị thế tương xứng với tầm vóc của mình.

Chúng ta đang sống trong thời đại của đối thoại và hợp tác quốc tế, nhưng dường như

chúng ta vẫn tiếp tục xem quá khứ l{ đối tác quan trọng nhất. Thế hệ hiện tại thỏa hiệp với những yêu cầu của thế hệ đi trước làm cho sự phát triển của Việt Nam tiến triển rất chậm chạp. Cũng vì ít tham gia đối thoại chính trị quốc tế nên Việt Nam chưa có chính s|ch hợp tác quốc tế hiệu quả. Hội nhập trong nỗi lo sợ đ|nh mất mình và diễn đạt sự bảo vệ bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa th{nh vỏ bọc nhằm bảo tồn cả những yếu tố đ~ lạc hậu của hệ

thống chính trị, làm cho mọi hoạt động chính trị của Việt Nam về cơ bản l{ đ{m ph|n v{

thỏa hiệp với quá khứ. Chừng n{o chưa tho|t khỏi sự chi phối của quá khứ thì Việt Nam vẫn chưa có chính s|ch hợp tác quốc tế hiệu quả và chúng ta vẫn chỉ là một quốc gia tự náo nhiệt mình.

Chiến lược hợp tác quốc tế sáng suốt và hợp lý nhất của Việt Nam trong vòng nửa đầu thế

kỷ XXI là mở cửa sang phương T}y, hợp tác triệt để với Hoa Kỳ, chung sống hòa bình với Trung Quốc. Chúng ta không mong đợi nhiều từ Trung Quốc nhưng hòa bình và hữu nghị

với Trung Quốc l{ điều kiện tối cần thiết để chúng ta có điều kiện tập trung những cố gắng vào phát triển kinh tế. Trong chiến lược hợp tác và cạnh tranh với Trung Quốc, Việt Nam phát triển kinh tế càng khác với Trung Quốc bao nhiêu càng tốt. Trên thế giới này không có một nước nào có thể cạnh tranh với Trung Quốc nếu sản xuất những h{ng hóa có đặc tính giống hàng hóa Trung Quốc. Nước Thụy Sĩ nhỏ bé nhưng người Thụy Sĩ sống tốt bên cạnh châu Âu hùng mạnh nhờ dịch vụ ngân hàng và sản xuất những máy móc tinh vi. Kinh nghiệm của người Thuỵ Sĩ chỉ ra cho chúng ta nên sản xuất những gì khác biệt với hàng hóa Trung Quốc, những gì m{ đặc tính số đông không l{ ưu thế. Chỉ có như vậy Việt Nam mới phát triển ổn định và ít rủi ro bên cạnh một nền kinh tế lớn như Trung Quốc.

https://thuviensach.vn

Không hoạch định được tương lai, người ta có thể trở thành một bộ phận trong tương lai của người khác. Không có con đường nào đi tới tương lai tốt đẹp lại được dẫn dắt bằng một tư duy lạc hậu. Hoạch định chiến lược phát triển là sự quy hoạch tương lai, đòi hỏi nhiều sáng tạo của trí tưởng tượng, tính năng động và sự sáng suốt khoa học.

Trong một thời gian dài bị chi phối bởi những tham vọng chủ quan, kinh tế Việt Nam luôn bị

đặt vào tình thế bị động, lúng túng đối phó trước thực tế phát triển. Nguyên nhân có phần do chúng ta đ~ bỏ qua hoặc xử lý thiếu hiệu quả các vấn đề địa chính trị v{ địa kinh tế khi hoạch định chiến lược phát triển cho đất nước. Không thể dựa vào ảo tưởng chính trị để

đưa ra những mục tiêu nhằm tự huyễn hoặc mình và cũng không thể sao chép, lặp lại những kinh nghiệm của các quốc gia đi trước. Trong nhiệm vụ khó khăn v{ phức tạp này, vận dụng một cách sáng tạo những quan niệm khoa học hiện đại về địa chính trị v{ địa kinh tế sẽ giúp chúng ta tr|nh được những sai lầm của quá khứ. Chỉ có sự sáng suốt khoa học mới có thể

đưa ra một quyết sách chiến lược phát triển kinh tế hợp lý nhất, con đường đúng đắn và nhanh nhất đi tới tương lai, hội nhập v{o tr{o lưu chung của thời đại. Chính trong quá trình này chúng ta sẽ tìm lại được chính mình, một nước Việt Nam mới, giàu mạnh và phát triển.

https://thuviensach.vn

CON NGƢỜI – TIỀN ĐỀ CỦA SỰ PHÁT TRIỂN

https://thuviensach.vn

1. Nền kinh tế năng động và những nhân tố của nó Trước khi nói về vai trò của nguồn lực con người trong một nền kinh tế, ta phải nói đến tính năng động của nền kinh tế. Tính năng động vô cùng quan trọng như thế n{o trong điều kiện kinh tế thị trường, có lẽ không cần nhắc lại. Điều n{y được phản ánh phần nào trong th|i độ của xã hội khi sử dụng tính từ “năng động” để nói về các doanh nhân giỏi hay tần số

xuất hiện thường xuyên trên báo chí của cụm từ “chuyển đổi cơ cấu kinh tế”. Tuy nhiên, thế

nào là một nền kinh tế năng động v{ l{m sao để đạt được tính năng động của nền kinh tế lại chưa được nghiên cứu phân tích thấu đ|o. Hơn thế nữa, theo chúng tôi, nhận thức của chúng ta về vấn đề này còn chứa đựng nhiều sai lầm. Chẳng hạn, làm sao chúng ta có thể coi việc năm n{o chúng ta cũng sản xuất gạo và bán gạo với giá cả và chất lượng như nhau, như

là dấu hiệu năng động của nền kinh tế

Một nền kinh tế có thể coi l{ năng động nếu nó dễ thích ứng với đòi hỏi của cơ chế thị

trường, đó l{ dấu hiệu hình thức. Nhưng nói thế vẫn chưa đủ. Mọi nền kinh tế năng động đều có những tiêu chuẩn v{ cơ sở của nó. Theo chúng tôi, có ba nhân tố chính khiến một nền kinh tế trở nên năng động là:

Nhân tố thứ nhất: Một nền kinh tế muốn năng động thì trước hết các bộ phận cấu thành, hay nói c|ch kh|c l{ cơ cấu của nó dễ dịch chuyển để thích ứng với c|c đòi hỏi của cơ chế

thị trường.

Tại sao xã hội chúng ta lại chậm phát triển? Tại sao những mong muốn chuyển đổi cơ cấu kinh tế của chúng ta vẫn dẫm chân tại chỗ? Nguyên nhân nằm ngay ở quan niệm của chúng ta. Chẳng hạn, chúng ta luôn cho rằng chỉ những người sản xuất mới vinh quang, bởi vì họ

làm ra của cải vật chất. Nhưng nếu sản xuất theo lối biến các nguyên liệu chất lượng tốt nhập khẩu bằng ngoại tệ mạnh thành loại h{ng hóa không b|n được, cũng có nghĩa l{ phế

phẩm, thì đó l{ thứ sản xuất phản động, thứ sản xuất tội phạm. Chủ nghĩa duy vật thô sơ

khiến chúng ta quan niệm rằng thành phẩm là những gì dùng được, trong khi nền kinh tế

chỉ chấp nhận những gì b|n được mà thôi.

Nếu một nền kinh tế không có khả năng thay đổi cấu trúc của nó thì nó không thể hiệu quả. Nó không thể năng động. Thậm chí, có thể nói rằng nó chưa phải là một nền kinh tế.

Theo nghĩa đó, trên một số khía cạnh, chúng ta có thể nói rằng Việt Nam vẫn chưa thực sự

có một nền kinh tế của mình. Những gì chúng ta đang chứng kiến hôm nay thực chất chỉ là sự pha trộn giữa nền kinh tế tự cung tự cấp đơn sơ trước kia với một số yếu tố hiện đại của nền kinh tế vãng lai trên lãnh thổ Việt Nam.

Nhân tố thứ hai: Đó l{ tính dễ lưu chuyển của lực lượng lao động. Nhân tố này liên hệ chặt chẽ với nhân tố thứ nhất, bởi vì muốn địch chuyển cơ cấu kinh tế thì trước hết phải dịch chuyển lao động.

Sự lưu chuyển lực lượng lao động phải diễn ra tương đối tự do. Nó không thể bị khóa cứng bởi các tổ chức cũng như bởi sự khu trú mang tính hành chính hay tâm lý của lực lượng lao động trong các vùng sản xuất khác nhau. Tính chất dễ lưu chuyển ấy phải là và phải được xem là một tính chất tự nhiên của lực lượng lao động. Lâu nay các nhà chính trị

hay kêu ca về ‘sự dịch chuyển lao động ở nông thôn, họ không biết rằng những quá trình lưu chuyển như vậy tạo ra một thuộc tính quan trọng để hình thành nền kinh tế năng động.

Sự lưu chuyển như vậy bù đắp, lấp đầy các lỗ hổng về lực lượng lao động, nó tự điều chỉnh https://thuviensach.vn

sự phân bố lực lượng lao động. Đó l{ quy luật muôn đời của các nền kinh tế v{ cũng chính l{

dấu hiệu của nền kinh tế năng động. Thực ra, nhìn s}u hơn nữa, lực lượng lao động không chỉ dịch chuyển về mặt địa lý. Trong thời đại của chúng ta, một nền kinh tế năng động đòi hỏi phải có một lực lượng lao động cực kỳ năng động cả về kinh nghiệm sản xuất lẫn trí tuệ

khoa học và công nghệ. Bản chất của nền kinh tế năng động là tạo ra sự phát triển, dựa trên sự thải hồi những kinh nghiệm không còn thích ứng với đòi hỏi của thị trường lao động.

Nhân tố thứ ba: Đó l{ c|ch thức tập hợp lao động và tổ chức sản xuất. Cần phải khẳng định rằng, hiện nay, cách thức tập hợp lao động và tổ chức sản xuất ở nước ta cũng như ở hầu hết c|c nước Thế giới thứ ba còn rất lạc hậu. Nhưng cũng phải nói thêm rằng đó không phải là vấn đề của riêng c|c nước nghèo. Người Nhật Bản chẳng hạn, trước đ}y thường tự hào về

hiện tượng có tới ba, bốn đời của một gia đình cùng l{m trong một xí nghiệp. Họ cho rằng nhờ vậy có thể tận dụng được những kinh nghiệm và truyền thống lao động có tính chất gia đình. Ng{y nay trong xu hướng toàn cầu hóa, người Nhật mới nhận thấy đó l{ sai lầm. Bởi vì sự hòa hợp giữa các lực lượng lao động cùng những kinh nghiệm khác nhau trên thế giới và trong nước không những tạo ra cái mà Marx gọi l{ “giai cấp công nhân công nghiệp” m{ còn xoá bỏ những mối liên hệ ng{n đời của người lao động với gia đình, l{ng xóm, quê hương…

Một khi còn bị trói buộc, dù về chính tri, văn hóa hay t}m lý, người lao động sẽ không thể

đ|p ứng được những đòi hỏi của nền sản xuất mới.

Cách thức tập hợp lao động của chúng ta hiện nay vẫn theo kiểu bao cấp, và phải nói rằng, đó l{ một trong những yếu tố đổi mới chậm nhất trong nền kinh tế Việt Nam. Chúng ta vẫn tiếp tục quan niệm “giai cấp công nhân công nghiệp” như một động lực của sự phát triển xã hội. Chúng tôi cho rằng giai cấp công nhân công nghiệp là và chỉ là một bộ phận phục vụ nền kinh tế. Việc trang bị cho giai cấp công nhân quá nhiều vũ khí chính trị làm cho họ trở nên không còn là một lực lượng lao động thuần túy Định kiến chính trị, thậm chí, đôi lúc khiến họ lạm dụng quyền lực chính trị, tạo ra sự hợp t|c không đầy đủ và không hiệu quả với giới sử dụng lao động. Cuộc sống, với những bài học thành công và thất bại m{ chúng ta đ~ trải qua, giúp chúng ta nhận thức rằng giới chủ không phải bao giờ cũng l{ giới bóc lột Giới chủ

hầu hết là những người tập hợp các lực lượng lao động theo những dự án kinh tế khác nhau. Và một nền kinh tế, dù trên phương diện lý thuyết hay thực tế, đều dựa trên cơ sở là quan hệ bền vững và có trách nhiệm giữa người sử dụng lao động với người lao động.

https://thuviensach.vn

2. Con ngƣời – tiền đề của sự phát triển Như vậy, cả ba yếu tố đều gắn liền với vấn đề con người. Vì lẽ đó, để xây dựng một nền kinh tế năng động, chúng ta không còn con đường nào khác là bắt đầu từ chính con người –

con người với tư c|ch vừa là mục đích, vừa là chủ nhân vừa l{ người tổ chức và thực hiện các quá trình phát triển.

Trước hết, chúng tôi muốn nói đến giáo dục. Nên xem người lao động là hàng hóa thì giáo dục cũng l{ một ngành sản xuất hàng hóa. Hiện nay, chúng ta đang chống thương mại hóa giáo dục, cũng như chống thương mại hóa b|o chí. Nhưng chống thương mại hóa báo chí có nghĩa l{ chống thượng mại hóa trao đổi thông tin, và chống thương mại hóa giáo dục nghĩa là chống lại sự lưu chuyển của h{ng hóa lao động theo những phương thức thích hợp với nền kinh tế thị trường.

Đ~ có một nửa thế kỷ, thậm chí hàng thế kỷ chúng ta phải đấu tranh để gi{nh độc lập dân tộc. Chúng ta buộc phải đối đầu với c|c cường quốc về kinh tế, chính trị và quân sự. Vì thế, chúng ta cũng buộc phải dạy dỗ l{m sao để con người chúng ta có đủ sức đề kháng chính trị

cần thiết, nhằm tập hợp toàn dân tộc giải quyết các vấn đề của dân tộc vào thời điểm ấy.

Bây giờ tình thế đ~ thay đổi, nhận thức của con người cũng đ~ thay đổi, và vì thế chương trình giáo dục cũng phải thay đổi. Nếu chương trình gi|o dục vẫn không được cải thiện, vẫn không nhằm vào mục tiêu đ{o tạo ra người lao động theo yêu cầu của cuộc sống mà vẫn chạy theo những yêu cầu chính trị, thì chúng ta sẽ không thể nâng cao sức cạnh tranh của dân tộc.

Nói về yếu tố con người, chúng ta không thể bỏ qua vấn đề đội ngũ trí thức. Trí thức bao giờ cũng l{ chiếc anten, là bộ não của lực lượng lao động. Thế nhưng ở rất nhiều quốc gia, đội ngũ trí thức đang có vấn đề. Đội ngũ trí thức khoa học công nghệ thì mải mê đuổi theo những thành tích khoa học cá nhân lẻ tẻ mà quên mất phải làm thế nào phổ biến nhanh chóng và ngắn gọn những phát hiện của họ, để tạo ra chất lượng từ thức cho lực lượng lao động. Do vậy, giới trí thức luôn luôn đứng ngoài, hay nói cách khác, các thành tựu của họ

phải đi qua một đội ngũ trung gian thuộc đủ loại hình dịch vụ mới đến được với lực lượng lao động. Ở Việt Nam, chúng ta có một nửa thế kỷ hình th{nh đội ngũ trí thức, nhưng vì nhiều nguyên nh}n, đội ngũ n{y ng{y c{ng mang tính phụ họa, lệch lạc và xa rời nhân dân, vì thế, chức năng hướng dẫn lực lượng lao động không còn nữa.

Tất cả mục tiêu trình bày ở trên không thể thực hiện được nếu không có vai trò của Chính phủ. Muốn có một nền kinh tế năng động phải có một Chính phủ năng động. Chính phủ l{ cơ

quan hành pháp, có chức năng gi|m s|t, tổ chức và cung cấp dịch vụ quản lý xã hội để xã hội phát triển ổn định. V vậy, một chính phủ tết phải có đủ năng động, đủ hiểu biết, đủ khả năng tổ chức xã hội tiếp cận thông tin, từ đó dễ dàng lựa chọn một hướng đi đúng đắn. Chính phủ

có chức năng định hướng, nhưng đối với các hoạt động kinh doanh hay đối với quyền tự do của người dân, cần phải rất hạn chế trong việc can thiệp. Nếu chúng ta vẫn tiếp tục duy trì quan niệm Chính phủ như l{ công cụ của một nền chuyên chính, chúng ta sẽ lạc lõng, sẽ rất khó thích ứng để có thể xây dựng một nền kinh tế năng động. Phát triển là một trạng thái không ổn định, nhưng đó l{ một trạng thái không ổn định tốt lành.

Cuối cùng t{ môi trường chính tri – xã hội. Để một nền kinh tế trở nên năng động, chúng ta phải có những điều kiện hạ tầng thích ứng, trước hết l{ trong lĩnh vực tài chính ngân hàng. Các hệ thống này cần phải thay đổi để thực sự là hệ tuần hoàn lành mạnh của đời https://thuviensach.vn

sống xã hội. Một nền kinh tế năng động phải có một đội ngũ cung cấp địch vụ có thể thích ứng với c|c thay đổi tế vi của đời sống kinh tế. Chúng ta đ~ phải mất một nửa thế kỷ mới chấp nhận dịch vụ như l{ một phần hữu cơ của đời sống kinh tế. Chúng ta ngày nay lại đang chậm trễ trong việc xây dựng một cơ sở hạ tầng các dịch vụ có thể bôi trơn, thúc đẩy quá trình dịch chuyển cơ cấu của đời sống kinh tế.

Tuy nhiên, c|c điều kiện hạ tầng chỉ là một phần của vấn đề Mọi quá trình kinh tế xã hội đều là kết quả của sự tương t|c giữa lực lượng lao động với lực lượng tổ chức lao động trong một môi trường nhất định. Một môi trường linh hoạt, cho phép c|c qu| trình tương t|c cũng như sự luân chuyển của các nguồn lực diễn ra một cách tự do, sẽ đóng vai trò không chỉ là bối cảnh mà còn là chất xúc tác cho sự phát triển. Một môi trường như vậy chúng ta vẫn thường gọi là dân chủ. Ngược lại, một môi trường bị phân rã bởi những lợi ích cục bộ, nhất thời hoặc tự bó hẹp do định kiến và ý thức hệ sẽ là vật cản, thậm chí, có thể nói là phản động, đối với quá trình phát triển. Vì thế, cần phải khẳng định rằng không thể xây dựng đời sống kinh tế chuyên nghiệp mà chưa chuyên nghiệp hóa đời sống xã hội, chuyên nghiệp hóa khái niệm công d}n, trên cơ sở đó chuyên nghiệp hóa khái niệm lực lượng lao động, bao gồm cả Chính phủ, công nhân, trí thức…

Tóm lại, để xây dựng một nền kinh tế năng động, chúng ta cần phải bắt đầu từ con người, và việc đó lại phải bắt đầu từ việc khôi phục lại trạng thái lành mạnh của quá trình nhận thức. Chúng tôi nhớ một lần làm việc với một quan chức cao cấp của ngân hàng Trung Quốc, ông nói một c}u, đại ý rằng: Đảng Cộng sản và Chính phủ Trung Quốc phải mất nửa thế kỷ

mới nhận thức ra được một ch}n lý đơn giản: Không có sự khác nhau giữa tiền bạc của Chủ

nghĩa tư bản với tiền bạc của Chủ nghĩa x~ hội. Đó l{ một nhận xét chua xót nhưng dũng cảm. Những thành công của Trung Quốc có lẽ đ~ bắt đầu từ lòng dũng cảm của những nhà l~nh đạo.

https://thuviensach.vn

PHÁT HUY NỘI LỰC

Từ bao đời nay, người Việt ước mơ x}y dựng một nước Việt Nam “d}n gi{u, nước mạnh”.

Có thời người ta đặt hy vọng ở nguồn tài nguyên rừng vàng biển bạc, chẳng hạn như dầu mỏ phun lên ồ ạt nhiều hơn cả dầu mỏ Trung Đông. Cũng có người mơ tưởng sẽ có những lực lượng ngoại bang mang lại cuộc đổi dời cho dân tộc. Họ vừa thiếu thực tế vừa sai lầm về

mặt lý luận. Chỉ có sức mạnh của chúng ta – nội lực Việt Nam – mới giải quyết được những vấn đề của chúng ta, mới là yếu tố quyết định để biến đổi một nước Việt Nam nghèo nàn lạc hậu thành một quốc gia hùng mạnh, một xã hội công bằng, dân chủ v{ văn minh.

https://thuviensach.vn

Nội lực – nguồn tài sản vô giá

Ngoại trừ nguồn tài nguyên thiên nhiên và vị trí địa lý vốn là thứ “trời cho”, những yếu tố

chủ quan tạo nên sức mạnh hay nội lực của một dân tộc bao gồm sức mạnh tài chính (nguồn vốn và chính sách tài chính), sức mạnh của nguồn lực con người tức lực lượng lao động (số lượng và kỹ năng được đ{o tạo), sức mạnh trí tuệ (d}n trí v{ năng lực sáng tạo của toàn dân) và cuối cùng là sức mạnh của nhân tố l~nh đạo.

Trước hết nói về sức mạnh t{i chính. Điều đ|ng mừng l{ ng{y nay người Việt Nam đang trở nên gi{u có, người ta mua một mét vuông đất với giá cả chục cây vàng, một chiếc ô tô Mercedes với gi| 77.000 đô la. H{ng năm, Việt kiều gửi về nước khoảng 3 tỷ đô la cho người thân ở trong nước. Rõ ràng nguồn vốn trong dân là nguồn t{i chính đ|ng kể cho quá trình phát triển. Trong khi chúng ta phải chật vật huy động mọi nguồn vun đầu tư từ các nguồn ODA, đầu tư trực tiếp nước ngo{i… thì nguồn vốn quan trọng này lại bị xem nhẹ. Nếu huy động triệt để nguồn vốn trong dân cho sản xuất kinh doanh thì mục tiêu tăng thu nhập quốc dân lên gấp đôi v{o năm 2010 có thể vẫn là một chỉ tiêu tăng trưởng khiêm tốn. Sức mạnh tài chính Việt Nam có thể cho phép chúng ta tăng tốc quá trình phát triển kinh tế đất nước.

Thứ hai là sức mạnh của “nguồn lực con người tức lực lượng lao động đ|p ứng cho nhu cầu phát triển hiện tại v{ tương lai. Với 83 triệu dân, Việt Nam là nước đông d}n xếp thứ

15-16 trên thế giới, nhưng ưu thế đ|ng kể hơn l{ trong khi ở c|c nước phát triển, tháp dân số ngày càng trở nên già cỗi thì Việt Nam lại có tháp dân số trẻ. Trên 60% dân số Việt Nam là những người đang tuổi lao động. Lực lượng lao động là nền tảng của sức mạnh dân tộc và nguồn nhân lực dồi dào này sẽ là yếu tố vô cùng quan trọng đối với sự phát triển kinh tế –

xã hội hiện tại cũng như trong tương lai.

Thứ ba là sức mạnh trí tuệ. Trí tuệ luôn là hạt nhân của tiến trình phát triển xã hội và quan trọng hơn nữa, ngày nay trí tuệ đ~ trở thành nhân tố trực tiếp của lực lượng sản xuất.

Nhân tố cuối cùng là hiệu quả l~nh đạo. L~nh đạo là yếu tố đặc biệt để kết hợp và phát huy có hiệu quả ba nhân tố kể trên. Nếu không có sự l~nh đạo hoặc l~nh đạo kém hiệu quả

thì các nguồn lực sẽ bị sử dụng tuỳ tiện.

https://thuviensach.vn

Giải bài toán phát huy nội lực

Về sức mạnh tài chính, hiện có tình trạng bất hợp lý nghiêm trọng trong việc khai thác sức mạnh tài chính quốc gia. Một khoản tiền rất lớn trong d}n cư hiện dược huy động vào khu vực bất động sản như l{ một phương thức để d{nh hay đầu cơ, trong khi lẽ ra nguồn vốn này phải được đầu tư v{o c|c dự án mở rộng sản xuất hoặc dịch vụ tạo nhiều việc làm để giải quyết tình trạng thất nghiệp khá cao ở cả khu vực nông thôn và thành thị hiện nay.

Nguyên nhân của tình trạng đầu tư bất hợp lý và mất c}n đối này không chỉ nằm ở chính s|ch đất đai v{ chính s|ch ph|t triển đô thị còn nhiều bất hợp lý và khá mờ ảo, mà còn do nh{ nước chưa có ngột chính sách kích thích sản xuất, kinh doanh.

Đầu tư bất hợp lý tất yếu l{m tăng rủi ro, các ngân hàng trở thành những ngôi chùa tài chính mà ở đấy những kẻ trục lợi đi hết từ cuộc phiêu lưu n{y đến cuộc phiêu lưu kh|c v{

kết quả là nợ khó đòi của các ngân hàng hiện đ~ lên đến 1,3 tỷ đô la. Hệ thống ngân hàng của chúng ta trở nên kém tin cậy v{ được đ|nh gi| có mức tín nhiệm khá thấp. Nhiều ngân h{ng đ~ trở th{nh phương tiện để cho một số giới chức, thương nh}n thao túng. Sức mạnh tài chính còn phụ thuộc v{o chính s|ch t{i chính trong đó đặc biệt phải kể đến chính sách thuế. Chính sách thuế của chúng ta khá hiện đại nhưng bộ m|y điều hành nền tài chính lại quá tạc hậu. Tỷ. suất thuế đối với các doanh nghiệp qu| cao l{m thúc đẩy sự phát triển của một nền kinh doanh khác, nền kinh doanh trốn thuế. Với sự tiếp tay của một số cán bộ

trong chính ngành thuế, có thể nói hiện nay nền kinh doanh trốn thuế đ~ ở trình độ chuyên nghiệp trong khi trình độ của c|c cơ quan quản lý về thuế của nh{ nước còn ở mức nghiệp dư, do vậy nền kinh tế và kết quả kinh doanh thường bị bóp méo.

Trong nhiều trường hợp người cạnh tranh thắng lợi l{ người “trốn thuế giỏi” chứ không phải người kinh doanh giỏi. Tình trạng này dẫn đến nguy cơ nền kinh tế không thể kiểm so|t được. Dễ phát huy sức mạnh tài chính, cần phải gấp rút cải cách hệ thống ngân hàng và hệ thống chính s|ch t{i chính, trong đó đặc biệt là chính sách thuế dựa trên định hướng tăng nguồn thu cho ng}n s|ch trên cơ sở phát triển sản xuất chứ không phải tăng thu ng}n sách bằng mọi giá. Việc tăng thu kiểu này nhiều khi đ~ giết chết không ít mầm nội lực khi nó mới manh nha phát triển. Chúng ta hoàn toàn có thể hạ thấp mức thuế để phát triển kinh tế, mở rộng diện nộp thuế, trên cơ sống tăng nguồn thu cho ngân sách.

Chính sách thuế phải khuyến khích hoạt động sản xuất kinh doanh, khuyến khích người d}n đầu tư nhiều hơn cho sản xuất kinh doanh chứ không phải chủ yếu nhằm phục vụ thu ngân sách. Cần nói thêm rằng, thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao hiện nay rất bất hợp lý. Sắc thuế n{y đ~ cản trở qu| trình đầu tư, cản trở quá trình tích tụ và phát triển của nguồn vốn Chúng ta cần phải cải c|ch chính s|ch t{i chính, đặc biệt l{ đầu tư từ ngân sách cần được xem xét thận trọng và giám sát chặt chẽ hơn cho phù hợp với năng lực đầu tư của xã hội, nếu không, hệ thống tài chính sẽ phải tiếp tục tận thu để phục vụ c|c chương trình dầu tư thiếu hiệu quả, làm trầm trọng thêm căn bệnh tham nhũng v{ l{m cạn kiệt nguồn sức mạnh tài chính mà cả dân tộc dang phải chắt chiu dành cho quá trình phát triển.

Về sức mạnh của nguồn lực con người, trước hết cần nói về tình trạng mất c}n đối trong lực lượng lao động hiện nay. Chúng ta cần cấu trúc lại lực lượng lao động. Hiện nay, chúng ta có thừa những người l{m gi|m đốc, nhà quản lý, nhưng lại rất thiếu đội ngũ công nh}n chuyên nghiệp lành nghề. Điều đ|ng lo ngại hơn l{ trong qu| trình thực hiện chuyển đổi cơ

cấu kinh tế, chúng ta không quản lý v{ điều chỉnh được sự chuyển dịch cơ cấu lao động. Quá https://thuviensach.vn

trình chuyển đổi cơ cấu kình tế không chỉ là phân bố lại lực lượng sản xuất m{ đồng thời phải tổ chức lại sản xuất. Từ lâu chúng ta yên tâm với những thành công của chính sách khoán hộ trong nông nghiệp mà không thấy rằng chính s|ch n{y cũng đ~ trở nên lạc hậu và không còn thích hợp với sự phát triển của nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa hiện đại. Về

bản chất, nông nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn là sản xuất nhỏ, người sản xuất vẫn bị trói buộc với sự manh mún của ruộng đất trong khi nh{ nước chưa có giải ph|p cơ bản n{o để

giúp người nông dân thực hiện quá trình tích tụ vốn lớn. Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước nguy cơ lớn khi những người sản xuất nông nghiệp không đủ sức mạnh cạnh tranh trong khi chúng ta đang gần kề quá trình mở cửa hoàn toàn thị trường.

Lực lượng lao động Việt Nam hiện còn mang nặng tâm lý, lối sống của người sản xuất nhỏ. Người ta làm tất cả những gì để chứng minh mình l{ người Việt trong khi trên thực tế

chúng ta phải chứng tỏ chúng ta là những người Việt khôn ngoan, những con người hiện đại. Người lao động hiện đại không thể hiện bản th}n mình như một sự dễ thương. Thay vì chúng ta kêu gọi tình thương đồng loại của đối tác, chúng ta cần thể hiện mình có sức mạnh v{ năng lực hợp tác, bởi vì, chính những những yếu tố này hấp dẫn c|c đối tác hợp t|c, đầu tư với chúng ta. Nhằm khẳng định mình, nhiều người Việt hiện có xu hướng muốn cường điệu hóa sự dị biệt của mình để phân biệt với người kh|c, nhưng thực tế đ~ l{m giảm đi khả

năng hợp tác và sự hấp dẫn của chính họ với đối tác. Trên quy mô toàn quốc, người Việt hiện nay đang xúc tiến những h{nh vi để phân biệt mình với người kh|c, do đó, trên thực tế, người Việt khó hợp tác với nhau và với người từ các cộng đồng kh|c. Tính đố kỵ cũng l{m giảm khả năng hợp tác của người Việt. Có một thực tế đ|ng buồn là tại nhiều văn phòng công ty nước ngoài tại Việt Nam, người nước ngoại thường tỏ ra rất ngạc nhiên khi thấy người Việt thù ghét lẫn nhau vì những lý do vặt vãnh và vô lý nhất, nhiều người Việt luôn muốn hơn người bên cạnh, họ nói xấu nhau nhiều hơn nói tết về nhau v{ do đó, không tạo ra được áp lực xã hội để người nước ngoài tôn trọng.

Một nhược điểm khác về mặt tâm lý của người Việt cần phải uốn nắn, sửa đổi là tính sùng bái quá khứ. Họ hay cầu cứu quá khứ mà quên mất tương lai. Cho dù qu| khứ có huy hoàng đến đ}u thì cũng l{ niềm tự hào chứ hoàn toàn không phải là khuôn mẫu để xây dựng hiện tại v{ tương lai. Thế hệ trẻ không có phương hướng ở đằng trước, buộc phải nhìn lại quá khứ để mong tìm được phương hướng v{ do đó, d}n tộc chúng ta có nguy cơ đi giật lùi đến tương lai của mình. H~y dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật để thấy rõ những thói xấu trong tâm lý, lối sống người Việt. Chính những nhược điểm này làm mất đi sự hấp dẫn của cả con người lẫn nền kinh tế đất nước. Chúng ta cần l{m thay đổi lối sống, tâm lý của người lao động để phù hợp với thời đại sản xuất công nghiệp hiện đại và hòa nhập quốc tế, nâng cao khả năng hợp tác của mỗi cá nhân với c|c đối t|c kh|c dù l{ người Việt Nam hay người nước ngoài.

Về mặt lập pháp chúng ta vẫn nặng tư tưởng bao cấp, cả khi xây dựng Bộ luật Lao động để bảo hộ một c|ch th|i qu| người lao động, làm giảm năng lực thương mại lao động. Bộ

luật Lao động hiện nay của chúng ta có xu hướng thiên lệch nhằm bảo vệ quyền lợi của giai cấp công nhân và tầng lớp lao động, trong khi lẽ ra Bộ luật phải tạo sự dễ d{ng hơn cho việc thương mại v{ lưu chuyển tự do sức lao động, tức làm cho nguồn lực con người Việt Nam được dễ d{ng lưu thông trên thị trường lao động trong v{ ngo{i nước.

https://thuviensach.vn

Về sức mạnh trí tuệ, trước hết, hãy xem xét sự phát triển sức mạnh trí tuệ Việt Nam, tức nâng cao dân từ thông qua giáo dục, đ{o tạo hiện nay. Một trong những nguyên nhân làm Việt Nam rơi v{o vực xoáy của sự kém phát triển l{ căn bệnh giáo dục xa rời thực tiễn.

Trong quá khứ cũng như hiện nay, nội dung giảng dạy trong c|c trường học xa rời thực tế

đời sống sản xuất kinh doanh hay nói kh|c đi “đầu ra” của giáo dục không đ|p ứng nhu cầu để phát triển xã hội. Cũng như tầng lớp hủ nho thời phong kiến, đội ngũ trí thức Việt Nam đang bị lãng phí do nền giáo dục v{ đ{o tạo chưa tương thích về mặt xã hội, khoa học và công nghệ với thời đại cũng như với quá trình hội nhập. Cải cách giáo dục không phải là sắp xếp lại c|c trường học m{ trước hết, phải xây dựng lại chương trình gi|o dục v{ đ{o tạo để

sức mạnh trí tuệ – thành tố quan trọng nhất của nội lực Việt Nam – đ|p ứng được yêu cầu ngày càng cao của quá trình phát triển.

Hư danh l{ căn bệnh truyền thống của nhiều trí thức Việt Nam trong quá khứ cũng như

hiện tại, họ mải mê đi tìm bằng cấp, đi tìm chứng chỉ. Một số chính s|ch vĩ mô v{ hoạt động xã hội cũng vô tình l{m trầm trọng thêm căn bệnh hư danh n{y. Chúng ta có quá nhiều giáo sư tiến sỹ, rồi phó tiến sỹ cũng phong luôn th{nh tiến sỹ… Hiện tượng “bằng cấp hóa” diễn ra cả đối với những kỹ nặng thông thường như ngoại ngữ, tin học. Bệnh háo danh của trí thức l{m cho tính năng động, tính hiệu quả, tính hội nhập với cộng đồng lao động của họ

kém đi. Việc sử dụng con người không phải trên cơ sở họ có bằng cấp gì mà phải trên cơ sở

họ l{m được gì. Trí thức phải là bộ phận tỉnh táo và có tầm nhìn xa nhất, nếu không có được phẩm chất như vậy thì trí thức chỉ l{ đồ trang trí phù phiếm của xã hội. Thực tế cho thấy hiện chưa có nhiều công trình lý thuyết do trí thức Việt Nam sáng tạo ra, nhưng đ|ng buồn hơn l{ rất nhiều cái gọi là công trình lý thuyết của trí thức Việt Nam sau khi nghiệm thu, công bố rồi xếp luôn vào kho lưu trữ mà chẳng có mấy ứng dụng trong thực tế. Chúng ta hãy tự hỏi hàng hóa do Việt Nam sản xuất hiện có bao nhiêu yếu tố l{ đóng góp của giới trí thức Việt Nam? Do sự yếu kém của giới trí thức, về cơ bản sản xuất hàng hóa của chúng ta vẫn chỉ là làm gia công cho nước ngoài.

Chỉ cần để ý một chút, người ta có thể nhận thấy một hiện tượng không bình thường trong đời sống trí tuệ Việt Nam. Trên thực tế, các giải thưởng nh{ nước chủ yếu được tặng thưởng cho giới văn nghệ sỹ, các học giả xã hội học, còn số những nhà khoa học tự nhiên và công nghệ dược trao giải thưởng không nhiều. Thực tế này chứng tỏ có sự khai thác một cách lệch lạc giới trí thức hay cấu trúc một cách lệch lạc đội ngũ trí thức Việt Nam. Các nhà khoa học và công nghệ nước ta vẫn chỉ là tiềm năng của sự phát triển chứ chưa phải là lực lượng trực tiếp tham gia, thúc đẩy quá trình phát triển.

Để khai thác, phát huy sức mạnh trí tuệ đồng thời khắc phục được tình trạng lãng phí chất xám hiện nay, cần phải triệt để thay đổi quan niệm về giá trị của trí tuệ Việt Nam. Hiện nay, nhiều người còn nhầm lẫn giữa trí tuệ của dân tộc với đội ngũ trí thức. Trí tuệ Việt Nam có nền tảng là sức sáng tạo của nhân dân chứ hoàn toàn không phải trí tuệ Việt Nam có nghĩa l{ trí thức Việt Nam. Chỉ có trên cơ sở quan niệm mới này chúng ta mới có thể lành mạnh hóa đội ngũ trí thức, l{m cho đội ngũ trí thức thực sự trở thành những người đi tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Về nhân tố l~nh đạo, trước hết, cần nhớ rằng l~nh đạo không có nghĩa l{ cầm quyền. Khi Đảng Cộng sản Việt Nam chưa phải đảng cầm quyền nhưng Đảng hoàn toàn xứng đ|ng v{

trên thực tế đ~ l~nh đạo nh}n d}n đứng lên thực hiện sứ mạng lịch sử của mình. Nhiều https://thuviensach.vn

người có quyền h{nh trong tay đ~ ngộ nhận họ là những người l~nh đạo và có phẩm chất l~nh đạo.

Người l~nh đạo ở các cấp phải ý thức rất rõ rằng mình là lực lượng của sự phát triển chứ

không phải là yếu tố đứng trên sự phát triển. Ngày nay, khoa học kinh tế coi l~nh đạo là thành tố của sự phát triển, là lực lượng phát triển, người l~nh đạo cần tránh làm cho mình dị biệt với xã hội và với cộng đồng quốc tế. Sự phát triển trong điều kiện toàn cầu hóa là sự

hội nhập, hội tụ các lực lượng, là sự chuyển đổi và sử dụng một cách mềm dẻo linh hoạt các lực lượng toàn cầu. V{ người ta chỉ có thể trao đổi một cách mềm dẻo chừng nào sự dị biệt được giảm thiểu. Giảm bớt các yếu tố dị biệt không có nghĩa l{ hy sinh c|c nguyên tắc chính trị và từ bỏ bản sự văn hóa. Chúng ta nói nhiều về bản sắc nhưng chúng ta chưa thực hiểu về bản sắc. Bản sắc không phải là cái dị biệt, càng không phải là cái gì bất biến cho dù chúng ta ra sức giữ gìn. Với cái nhìn biện chứng thực sự chúng ta sẽ thấy bản sắc thay đổi cùng với sự hội nhập. Nó biến thành một bản sắc khác chứ không biến mất.

Yếu tố quan trọng trong l~nh đạo là sự sáng suốt của hệ thống chính trị, đội ngũ c|c nh{

hoạt động chính trị. Nh{ l~nh đạo không thể xa rời thực tế cuộc sống, tin vào những kết luận rút ra từ những tín điều xơ cứng để |p đặt cho sự phát triển của cuộc sống vốn chỉ tuân theo quy luật của riêng nó. Sự sáng suốt chính trị chính là tuân theo những quy luật sinh động của chính bản thân cuộc sống luôn biến động v{ đầy bất trắc ngày nay, chứ không phải những khuôn v{ng thước ngọc của quá khứ, càng không phải là ý chí chủ quan của bất kỳ ai.

Sự bao cấp kinh tế dẫn đến tình trạng bao cấp tư tưởng. Thật là sai lầm khi ngộ nhận rằng l~nh đạo l{ Đấng Quyền năng Tối cao có thể điều khiển, |p đặt mọi điều cho quá trình phát triền. Nh{ l~nh đạo cần phát hiện v{ điều chỉnh quyết định của mình theo những quy luật phát triển của cuộc sống. Cuộc sống phát triển phong phú v{ đa dạng, cái mới luôn xuất hiện như vô số c}y xanh đang nhú mầm: Sự sáng suất của hệ thông chính trị là sự phát hiện các quy luật phát triển v{ điều chỉnh mọi quyết định cho phù hợp với thực tê, chứ không phải gò ép thực tế đi theo những ảo ảnh hay ý chí chủ quan bất chấp sự phát triển thực tế

của dời sống xã hội.

Năng lực cảm nhận, phát hiện và sáng tạo Cái Mới là phẩm chất quan trọng của l~nh đạo.

Mỗi sáng khi thức dậy, người lãnh đạo chân chính luôn tự hỏi: “Ng{y hôm nay có gì mới và bản thân mình có sáng kiến gì mới?” Người l~nh đạo phải có khả năng đặc biệt để nhìn nhận, phát hiện ra những Cái Mới đang manh nha hình th{nh m{ thiên hạ chưa kịp hoặc chưa ý thức được. Chính năng lực cảm nhận Cái Mới là một trong những phẩm chất quan trọng nhất của nh{ l~nh đạo.

Điều quan trọng nữa l{ người l~nh đạo phải có Cái Tâm, biết khuyên khích và sử dụng nhân tài phục vụ cho mục tiêu phát triển đất nước. Do vị thế đặc biệt của mình, người lãnh đạo phải tập hợp, tổ chức, l~nh đạo, điều hành công việc để thực hiện các mục tiêu chung.

Một số nh{ l~nh đạo thiển cận thường sợ người dưới quyền tài giỏi hơn mình v{ vì vậy, họ

ngại sử dụng người tài, làm nhân tài vốn đ~ hiếm hơi lại càng khan hiếm.

Điều cuối cùng cần nói là các thành tố của nội lực được phân tích ở trên không phải là những khái niệm khô cứng, chúng ta cần nhìn nhận chứng dưới dạng những nhân tố sinh động có sự t|c động và chuyển hóa lẫn nhau trong quá trình phát triển của mỗi thành tố, cũng như sự t|c động của các thành tố này tới quá trình phát triển của đất nước. Nội lực là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí này làm lên sức sống Việt Nam bất diệt truyền từ thế

https://thuviensach.vn

hệ này sang thế hệ khác. Nhiệm vụ của chúng ta là làm cho nguyên khí ngày càng sinh sôi nảy nở, ngày càng dồi d{o hơn, tạo tiền đề cho Việt Nam vươn lên chiếm lĩnh những đỉnh cao về nhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội.

Quá trình phát triển của nhân loại ng{y nay như một trường đua quốc tế bắt buộc đối với mọi dân tộc. Chiến thắng sẽ thuộc về những dân tộc biết cách khai thác, phát huy, nuôi dưỡng và vun trồng nội lực, đó cũng l{ sự trăn trở của bao người dân Việt Nam tâm huyết với sự nghiệp phát triển đất nước. Trong quá khứ, nhiều người Việt Nam không tin và không biết cách khai thác sức mạnh của mình. Họ cam chịu nghèo khổ trong khi phải chôn vàng hoặc cất tiền dưới gối. Nhận thức lại v{ tìm được cách phát huy triệt để sức mạnh Việt Nam, chúng ta sẽ không để nội lực như những mỏ vàng nằm im trong lòng đất hoặc bị khai thác bừa bãi v{ phung phí, m{ ngược lại nội lực sẽ là những nguồn lực vô giá giúp chúng ta đi nhanh hơn tới tương lai.

https://thuviensach.vn

PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƢ NHÂN

https://thuviensach.vn

Những sai lầm trên quy mô hệ thống

Kinh tế tư nh}n l{ một bộ phận quan trọng cấu thành toàn bộ nền kinh tế. Nhiều quốc gia mặc nhiên thừa nhận sự tồn tại của hình thức kinh tế này và tích cực phát triển nó như một công cụ hiệu quả để phát triển kinh tế. Tuy nhiên đ~ có thời không ít người, đặc biệt là các nhà lý luận theo mô hình Xô Viết lên án kinh tế tư nh}n v{ chủ trương xóa bỏ nó. Họ coi kinh tế tư nh}n l{ trở ngại chủ yếu cho việc xây dựng xã hội mới, nhưng thực tế đ~ minh chứng ngược lại, trong khi Chủ nghĩa X~ hội kiểu Xô Viết sụp đổ thì kinh tế tư nh}n lại phát triển không ngừng và càng ngày càng thể hiện ưu thế và sức mạnh to lớn của nó. Hiện tượng lịch sử trên cho thấy kinh tế tư nh}n không chỉ liên quan đến sự thành bại của một quốc gia, m{ nó còn có t|c động rất quan trọng tới tiến trình phát triển của toàn nhân loại.

Nhưng kinh tế tư nh}n không chỉ là bài học lịch sử, nghiên cứu về kinh tế tư nh}n sẽ

không chỉ nhằm giải thích hiện tượng lịch sử quan trọng như sự sụp đổ của Chủ nghĩa x~

hội kiểu cũ, m{ quan trọng hơn nhận thức được con đường đi tới tương lai.

Thể chế kinh tế quyết định chế độ xã hội hay là sự tuyệt đối hóa vai trò của sở hữu Vì sao Chủ nghĩa x~ hội theo mô hình Xô Viết sụp đổ? Đó l{ c}u hỏi lớn cần có lời giải đ|p.

Ngày nay trong chúng ta có quá nhiều học giả mắc căn bệnh “mặc nhiên thừa nhận”. Khi mô hình Liên Xô áp dụng tràn lan, họ coi những vấn đề lý luận của mô hình n{y như một thứ

khuôn v{ng thước ngọc để tuân thủ, rập khuôn vô điều kiện, nhưng khi Liên Xô v{ c|c nước Đông }u sụp đổ họ né tránh hoặc l{m ngơ v{ cũng “thừa nhận mặc nhiên”. Chúng ta cần đi s}u ph}n tích để thấy được bản chất của sự thật lịch sử này. Những phân tích của chúng ta không nhằm mục đích kết tội hay lên án bất kỳ ai m{ điều quan trọng l{ chúng ta có được một cơ sở lý luận đúng đắn để xử lý những vấn đề mà cuộc sống hiện tại đang đặt ra trước mắt.

Chủ nghĩa x~ hội theo mô hình Liên Xô sụp đổ vì nền kinh tế kế hoạch tập trung của nó đ~

thất bại trong cạnh tranh với nền kinh tế thị trường. Cần thấy rằng nền kinh tế kế hoạch như một to{ l}u đ{i được xây dựng trên nền móng là thể chế kinh tế xã hội chủ nghĩa, cụ thể

là chế độ sở hữu nh{ nước và chế độ sở hữu tập thể. Chính đ}y mới là nguyên nhân của mọi nguyên nhân làm cho kinh tế Xã hội chủ nghĩa không năng động và kém hiệu quả Thậm chí hy vọng về sự bình đẳng cho con người thông qua hình thức “ph}n phối theo lao động” do chế độ công hữu tạo ra cũng chỉ là ảo tưởng. Trên thực tế phương thức phân phối theo lao động bị bóp méo và hoàn toàn không có khả năng kích thích trở lại sản xuất.

Sai lầm về mặt lý luận của mô hình Chủ nghĩa X~ hội Xô Viết là tuyệt đối hóa vai trò của sở hữu. Người ta mặc nhiên thừa nhận rằng thể chế kinh tế quyết định thể chế xã hội. Lý thuyết này dẫn đến một kết luận hiển nhiên: Kinh tế tư nh}n l{ cơ sở của Chủ nghĩa tư bản, bởi vậy nó không có chỗ đứng trong nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Lý thuyết này cho rằng chế độ sở hữu nh{ nước l{ cơ sở của Chủ nghĩa x~ hội, vì vậy xây dựng Chủ nghĩa x~ hội phải loại trừ kinh tế tư nh}n ra khỏi mọi lĩnh vực đời sống kinh tế, xã hội. Bị chi phối bởi quan điểm thể chế kinh tế quyết định chế độ xã hội, trong một thời kỳ dài nền kinh tế của c|c nước xã hội chủ nghĩa được xây dựng theo định hướng xoá bỏ chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất tức loại bỏ kinh tế tư nh}n. Người ta cho rằng xoá bỏ thể chế kinh tế cũ, tức xoá bỏ

kinh tế tư nh}n, x}y dựng kinh tế tập thể v{ nh{ nước dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất thì sẽ có một xã hội tiến bộ hơn. Nhưng thực tế đ~ đưa ra lời giải đ|p kh|c những https://thuviensach.vn

sai lầm của những h{nh động theo lối duy ý chí tất yếu dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa.

Cần nhớ rằng hình thức sở hữu nh{ nước, sở hữu tập thể và sở hữu cá nhân về tư liệu sản xuất đ~ đan xen nhau trong lịch sử. Nhầm tưởng rằng thể chế kinh tế sẽ quyết định chế độ

xã hội như người ta mong muốn đ~ dẫn đến cưỡng ép sự phát triển. Xã hội sẽ và chỉ phát triển theo hướng tự nhiên của nó. Các hình thức sở hữu sẽ vẫn tồn tại đan xen nhau trong tương lai l}u d{i như nó từng tồn tại trong quá khứ. Điều quan trọng hơn để xét một xã hội này tiến bộ hơn một xã hội khác không phải là thể chế kinh tế, tức hình thức sở hữu, mà chính là tính hiệu quả của guồng máy kinh tế.

https://thuviensach.vn

Nhận thức lại về sản xuất và sở hữu tƣ nhân trong nền kinh tế

hiện đại

Một trong những sai lầm lớn nhất của lý thuyết kinh tế theo mô hình Chủ nghĩa X~ hội Xô Viết trong nghiên cứu kinh tế là ở chỗ nó chỉ phân tích phiến diện quá trình sản xuất. Nền tảng của đời sống hay là mặt thực tế của cuộc sống chính là kinh tế. Nếu như chỉ để ý đến một khâu mặc dù rất quan trọng của quá trình hoạt động kinh tế là sản xuất thì sẽ vấp phải một sự phiến diện, một sự đơn giản hóa cực kỳ nghiêm trọng. Bởi vì cuộc sống không chỉ có sản xuất, nền kinh tế không chỉ có sản xuất mặc dù sản xuất là khâu rất quan trọng. Sản xuất là khâu trung gian của quá trình kinh tế, thậm chí không phải là khâu bắt đầu dù rằng đôi lúc có thể nói là khâu trung tâm của các hoạt động kinh tế. Trước khi đi v{o ph}n tích kh}u sản xuất chúng ta cần đi s}u ph}n tích nhu cầu. Nếu không có nhu cầu thì không có sản xuất.

Khi con người được giải phóng ra khỏi những nhu cầu đơn giản của đời sống vật chất thì sản xuất là quá trình phục vụ đời sống với những nhu cầu ngày càng phong phú. Từ nhu cầu đến sản xuất rồi đến lưu thông, ph}n phối là một chu trình phức tạp, trong đó chỉ riêng trong khâu sản xuất cần có nhiều nhân tố phục vụ nó như: Cung cấp tín dụng, sáng tạo công nghệ, bảo vệ các quyền liên quan đến quá trình sản xuất. Có lẽ những yếu tố của nền kinh tế

hàng hóa, cách thức lưu thông ph}n phối, tín dụng theo phong cách mới của xã hội tư bản tỏ

ra ưu việt hơn hẳn những gì diễn ra trong chế độ phong kiến, đ~ g}y ấn tượng mạnh và làm các nhà lý luận của Chủ nghĩa x~ hội có cách nhìn thiên lệch về khâu sản xuất, cố gắng phân tích cấu trúc xã hội liên quan đến khâu sản xuất và phạm phải sai lầm đơn giản hóa tất cả

các yếu tố khác mà lẽ ra cần đi s}u ph}n tích. Nhưng với tư c|ch l{ một nhà triết học, một nhà khoa học thì không thể chờ đợi thực tế lộ ra rồi mới phân tích. Các nhà khoa học cần phải có phẩm chất cực kỳ quan trọng l{ năng lực dự báo. Nhà khoa học có thể và cần phải dự báo về tương lai của các yếu tố tham gia vào tiến trình phát triển kinh tế xã hội. Đóng góp của nhà khoa học càng lớn khi họ dự b|o được càng dài hạn và càng chính xác về tương lai của các yếu tố n{y. Đ|ng liếc là các nhà lý luận của Chủ nghĩa x~ hội kiểu cũ đ~ bị những ý chí chính trị chi phối làm mất đi sự sáng suất khoa học.

Vào thời kỳ tiền tích luỹ tư bản, nhiều người quan niệm sự phát triển kinh tế gắn liền với tội ác, thời kỳ kết hợp giữa sự phát triển thương mại tự nhiên với quá trình phát triển thị

trường theo lối Chủ nghĩa thực dân. Cho nên những điều kiện xã hội hay những biểu hiện các yếu tố xã hội tham gia vào quá trình phát triển của một nền kinh tế chưa đủ mạnh, do đó, c|c nh{ lý luận thời kỳ n{y cũng không nhận ra là họ đ~ đơn giản hóa vấn đề. Ngày nay quá trình kinh tế trở nên phức tạp hơn nhiều, những nhân tố như tri thức, thông tin… đ~

trực tiếp tham gia vào các quá trình kinh tế v{ l{m thay đổi về chất các quá trình này.

Cũng vậy, sở hữu là một trong những khái niệm mà nội dung của nó đang có nhiều biến đổi cực kỳ quan trọng. Nếu chúng ta dừng lại ở chỗ chỉ nghiên cứu khái niệm về tư liệu sản xuất không thôi thì ho{n to{n không đủ và có thể nói rằng chúng ta cũng phạm sai lầm. Nếu coi tư liệu sản xuất như yếu tố trung tâm của quá trình kinh tế thì chúng ta đ~ đơn giản hóa vấn đề. Khi chúng ta nghiên cứu về kinh tế, về sở hữu chúng ta không được xem sản xuất như qu| trình trung t}m, qu| trình chủ yếu, quyết định đến toàn bộ tiến trình phát triển.

Khi đề cập đến quá trình sở hữu, chúng ta cũng không được phép dừng lại ở khái niệm sở

hữu về tư liệu sản xuất mang tính vật lý. Tư liệu sản xuất bản th}n nó cũng l{ một thứ hàng hóa, được lưu chuyển từ đối tượng n{y đến đối tượng kia trong xã hội. Tư liệu sản xuất là https://thuviensach.vn

một quá trình chứ không phải là một đối tượng hay một đại lượng tình. Khi tư liệu sản xuất là kết quả của một quá trình thì nó xuất hiện ở mọi khâu, mọi chỗ, bản th}n nó cũng l{ một đại lượng biến thiên. Vì thế tuyệt đối hóa nó như l{ một đối tượng anh để nghiên cứu và nghiên cứu sự lưu chuyển của nó thuần túy về phương diện sở hữu không thôi thì cũng phạm phải sai lầm của căn bệnh đơn giản hóa.

Ngày nay vẫn chưa hết những nhà khoa học và chính trị băn khoăn về vai trò, ý nghĩa của hình thức sở hữu đối với sự phát triển của nhân loại. Họ chỉ chú ý đến cái vô hình thức của sở hữu, tức là nó thuộc về ai, tư nh}n hay nh{ nước rồi vội v{ng đi đến kết luận về vai trò và tầm quan trọng của loại hình sở hữu đối với tiến trình phát triển của nhân loại. Thực ra vấn đề phức tạp hơn họ tưởng. Bản chất của sở hữu không phải nằm trong hình thức của sự sở

hữu, tức là hình thức tư nh}n, tập thể hay nh{ nước mà nằm ở nội dung bên trong của khái niệm n{y, đó l{ quy mô, tính đa dạng và khả năng linh hoạt của sở hữu.

Ngày nay sở hữu tư nh}n đ~ ph|t triển lên một trình độ mới về chất, quy mô sở hữu của nhiều công ty ng{y c{ng đồ sộ và nhiều công ty tạo ra lượng tài sản có giá trị lớn hơn cả

GDP của một số quốc gia. Cùng với quá trình phát triển kinh tế, nhân loại càng ngày càng sáng tạo ra nhiều loại hình sở hữu mới. Ngày nay, ngoài sở hữu tài sản hữu hình, người ta không chỉ sở hữu những tài sản vô hình như c|c nh~n hiệu hàng hóa, bí quyết công nghệ mà người ta còn sở hữu cả không giản ảo trên mạng Intemet và tài sản ảo là những bit thông tin đang tr{n ngập trên mạng thông tin toàn cầu. Điều cuối cùng chúng ta cần xem xét l{ đặc tính linh hoạt của sở hữu. Sự chuyển đổi loại hình và chuyển đổi chủ sở hữu ngày nay diễn ra cực kỳ linh hoạt. Chính đặc tính này góp phần tạo ra tính năng động của kinh tế hiện đại, đ|p ứng với nhịp độ kinh doanh sôi động của thời hiện đại. Vì thế chúng ta ho{n to{n có cơ

sở để kết luận rằng chính quy thô, sự đa dạng v{ phong phú cũng như tính linh hoạt của sở

hữu là kết quả của quá trình phát triển kinh tế v{ đến lượt nó t|c động lại sự phát triển, đến tiến bộ xã hội của nhân loại mạnh mẽ hơn nhiều so với t|c động của hình thức của sở hữu như một số người nhầm tưởng.

Các nhà lý luận của Chủ nghĩa X~ hội kiểu cũ đ~ không nhận thức được rằng, chính trị

phục vụ con người nhưng con người không phải l{ đối tượng để phục vụ các quá trình, các tiến trình chính trị. Dùng các ý niệm, khái niệm, lý luận của đời sống chính trị để cưỡng bức hay chống lại con người, cho dù dưới hình thức có vẻ nhân ái nhất là cải tạo con người, đều phạm phải những sai lầm có kết quả tai hại như nhau, đó l{ kìm hãm quá trình phát triển.

Sở hữu là một quan niệm xã hội, bao gồm các yếu tố thuộc về quan hệ xã hội. Sở hữu thể

hiện hình thức quan hệ giữa con người với con người, sở hữu không hề chứa đựng ở trong nó đối tượng cụ thể. Điều cần lưu ý l{ nhiều người nhầm lẫn sở hữu như l{ những đối tượng vật lý. Sai lầm của mô hình Chủ nghĩa X~ hội kiểu cũ không chỉ là tuyệt đối hóa khái niệm về

sở hữu mà là sai lầm về bản chất vấn đề sở hữu. Xuất phát từ phủ nhận sở hữu tư nh}n về tư

liệu sản xuất, không nhận thức được giá trị của kinh tên tư nh}n, Chủ nghĩa x~ hội kiểu cũ đ~

phạm phải sai lầm lớn nhất cả về mặt lý luận và thực tiễn. Chính đ}y l{ sai lầm mang tính hệ

thống v{ cũng l{ tiền đề dẫn đến sự sụp đổ của cả hệ thống.

Kinh tế tư nh}n l{ hình thức kinh tế tự nhiên của quá trình phát triển xã hội, tồn tại và phát triển ngoài ý muốn chủ quan của những nhà chính trị cho dù họ đại diện cho bất kỳ lực lượng xã hội nào, hoặc nhân danh ai, hoặc với mục đích nh}n đạo hay cao cả đến đ}u chăng nữa. Chừng n{o con người còn cần đến kinh tế tư nh}n như l{ một phương tiện hữu hiệu để

https://thuviensach.vn

xây dựng và kiến tạo cuộc sống của mình v{ đồng loại, thì kinh tế tư nh}n còn tồn tại như

một hành trang của con người trong tiến trình đi tới tương lai. Chính những tình cảm nhân đạo chung chung hoặc những lý thuyết bình đẳng mơ hồ đ~ l{m cho c|c nh{ c|ch mạng nóng vội không nhận thức được các giá trị thực của kinh tế tư nh}n, tiến h{nh cưỡng ép chuyển đổi kinh tế tư nh}n th{nh kinh tế tập thể và kinh tế nh{ nước. Đó l{ h{nh động dại dột từ bỏ một công cụ hữu ích để đổi lấy một cóng cụ kém khả dụng. Làm khoa học, chúng ta cần phải khách quan và tỉnh táo, cần thoát khỏi những định kiến sai lầm cũng như những nhận thức bị tình cảm thiên lệch chi phối để nhận thức đúng c|c gi| trị chân chính của hình thức kinh tế này.

https://thuviensach.vn

Kinh tế tƣ nhân trong nền kinh tế thị trƣờng Thời đại của quá trình kinh tế phá vỡ sự trói buộc của chính trị

Một trong những sai lầm của nhiều chính phủ trên thế giới là gắn kinh tế với chính trị, thậm chí không chỉ kinh tế m{ đời sống kinh doanh hàng ngày với chính trị và vì vậy luôn luôn tạo ra rủi ro cho nền kinh tế. Chính trị thuộc về thượng tầng kiến trúc của đời sống xã hội, không bao giờ chính trị ổn định thực sự Chính trị thường biến đổi liên tục do thay đổi chu kỳ cầm quyền từ những nhà chính trị này sang những nhà chính trị khác. Một hệ thống chính trị sẽ được điều hành, một nguyên lý sẽ được vận dụng rất khác nhau tuỳ theo cá nhân các nhà chính trị. Nếu như để cho kinh tế lệ thuộc quá nhiều vào chính trị, hay là nhà nước chính trị, thì kinh tế sẽ quay cuồng như người ta thay đổi bản nhạc. Thử tưởng tượng một quá trình rất căn bản của đời sống con người là quá trình kinh tế mà lại nhảy theo nhịp điệu ưa thích của từng cá nhân các nhà chính trị, thì sẽ nguy hiểm và rủi ro nhường nào. Cái dại dột lớn nhất của nhân loại chính là gắn hoạt động kinh tế với chính trị. Trong lịch sử

phát triển nhân loại, người cộng sản không phải là những người đầu tiên gắn kinh tế vào chính trị. Suy ra cho cùng kinh tế chính là mặt vụ lợi, mặt vật chất của đời sống chính trị.

Cho nên việc trói buộc kinh tế vào chính trị dường như cũng l{ một bản năng xấu của con người và mô hình Chủ nghĩa x~ hội kiểu Xô Viết với nh{ nước trực tiếp can thiệp vào các hoạt động kinh tế l{ đỉnh cao của hiện tượng này. Ngày nay tình hình đ~ đổi khác. Chúng ta đang sống trong thời đại kinh tế phát triển nhanh hơn nhiều so với chính trị. Nửa cuối thế

kỷ XX, đặc biệt là một phần ba cuối cùng của thế kỷ XX chúng ta đ~ chứng kiến một đặc điểm rất quan trọng của đời sống nhân loại, đó chính l{ kinh tế phát triển không còn cùng nhịp độ

với sự phát triển chính trị, mà kinh tế bứt khỏi chính trị để tạo thành một vũ hội riêng của đời sống phát triển. Vào thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XX và những năm đầu của thế kỷ XXI này, nếu không giải phóng đời sống kinh tế ra khỏi những định kiến và ràng buộc chính trị

thì chúng ta sẽ phạm sai lầm làm cản trở sự phát triển kinh tế. Ngoài ra cần nhận thức rằng việc trói buộc kinh tế v{o đời sống chính trị, nhịp điệu chính trị, không chỉ làm giảm sự phát triển kinh tế mà còn làm giảm năng lực cạnh tranh của cộng đồng dân tộc mình trước các cộng đồng dân tộc kh|c, đẩy dân tộc đó v{o tình trạng suy tho|i v{ nguy cơ bị đ{o thải. Đấy chính là khía cạnh nguy hiểm nhất của việc trói buộc kinh tế vào chính trị. Người ta vẫn lên

|n c|c nước Xã hội Chủ nghĩa bởi vì nó trói buộc kinh tế vào chính trị. Nhưng sự trói buộc kinh tế vào chính trị ở c|c nước XHCN còn có lý thuyết, có sự sụp đổ mang tính lý thuyết để

cho con người thức tỉnh về sự sai lầm.

Trong khi đó, nhiều sự trói buộc kinh tế vào chính trị ở những quốc gia chưa từng xây dựng Chủ nghĩa X~ hội cũng không kém phần nguy hiểm. Nó tạo ra tiền đề làm kìm hãm phát triển, bóp méo các quan hệ kinh tế và góp phần tạo ra các cuộc khủng hoảng cả kinh tế, chính trị và xã hội trầm trọng như những cuộc khủng hoảng mà chúng ta từng biết. Th|i độ

của chúng ta l{ không được trói buộc, hay nói cách khác, phải chống lại hoặc phải cải tạo, kìm hãm cái bản năng buộc kinh tế v{o ý đồ chính trị, bởi vì chỉ như vậy thì chính trị có biến động đến đ}u chăng nữa, đời sống nh}n d}n cũng không rơi v{o thảm họa. Tình trạng kinh tế phá vỡ sự trói buộc của chính trị có một ý nghĩa quan trọng đối với khu vực kinh tế tư

nhân là khu vực mang tính bản năng tự nhiên của con người. Trên cơ sở của không gian kinh tế tự chủ sẽ hình thành một trật tự mới hay một không gian rộng mở cho các giá trị cá nhân phát triển. Trong không gian rộng mở chúng ta có cơ hội để bảo tồn và phát triển các https://thuviensach.vn

bản năng kinh tế hoặc kinh doanh, bảo tồn và phát triển các khả năng l{m xuất hiện các trị

gi| gia tăng hay nói c|ch kh|c l{ l{m cho không gian tự do cá nhân về kinh tế ngày càng rộng mở. Hãy tạo không gian kinh tế tự do cho c|c công ty tư nh}n, bởi vì đ}y không chỉ là giải pháp nhằm mục đích ph|t triển kinh tế mà còn nhằm đảm bảo sự an toàn về chính trị.

Nếu những nhà chính trị cũng như một đảng cầm quyền không nhận thức được tầm quan trọng của không gian kinh tế tự do, thì nền kinh tế có nguy cơ l}m v{o khủng hoảng, quốc gia đó sớm muộn cũng rơi v{o ngõ cụt của những cuộc khủng hoảng chính trị và rết cuộc là đẩy xã hội đến tình trạng kiệt quệ. Mở rộng không gian tự do cho kinh tế tư nh}n l{ giải pháp hữu hiệu giúp cho mỗi quốc gia không bị tụt hậu trên đường đua ph|t triển.

https://thuviensach.vn

Các công ty đa quốc gia: Sự biến đổi về chất của kinh tế tƣ nhân Câu hỏi đặt ra là hiện nay, kinh tê/ tư nh}n ph|t triển theo hướng n{o v{ nó t|c động như

thế n{o đến nền kinh tế cũng như sự phát triển toàn cầu?

Ng{y nay chúng ta đang chứng kiến một thời đại các rào cản đầu tư, thương mại hàng hóa và dịch vụ dần bị dỡ bỏ, nền kinh tế thị trường mở đang tạo điều kiện dễ dàng cho kinh tế

tư nh}n lớn mạnh không ngừng. Trong quá trình phát triển, kinh tế tư nh}n đ~ tồn tại dưới nhiều dạng như kinh tế cá thể, công ty và ngày nay là những công ty đa quốc gia. Khi kinh tế

tư nh}n chưa đủ mạnh, nó thường chỉ như l{ một lực lượng v{ đại diện cho quyền lợi của một quốc gia. Ng{y nay tình hình đ~ đổi khác. Sự lớn mạnh của c|c công ty đa quốc gia trong những năm cuối của thế kỷ XX cho thấy kinh tế tư nh}n đ~ có sự phát triển vượt bậc với những thay đổi về chất. C|c công ty đa quốc gia chính là biểu hiện của kinh tê tư nh}n được quốc tê hóa, nó trở thành lực lượng hùng mạnh nhất của Kinh tế tư nh}n. C|c công ty đa quốc gia ngày nay có sức mạnh bao trùm lên ranh giới của nhiều quốc gia và nó không còn đại diện cho một quốc gia nào nữa mà trở thành lực lượng đại diện cho chính nó. Trên vũ đ{i kinh tế, thậm chí, cả chính trị, người ta buộc phải ý thức được sức mạnh to lớn của lực lượng kinh tế này và những ảnh hưởng, t|c động của nó tới nền kinh tế toàn cầu cũng như đến quá trình phát triển của mỗi quốc gia.

Trong nền kinh tế thị trường mở, quốc gia nào có nền kinh tế tư nh}n tham gia nhiều nhất, đầy đủ nhất và sâu sắc nhất vào nền kinh tế toàn cầu thì quốc gia đó sẽ c{ng có ưu thế

trong cạnh tranh. Dựa trên bối cảnh và xu thế phát triển này, mỗi quốc gia cần phải có chính sách phát triển kinh tế tư nh}n thích hợp của mình, trong đó, phải đặc biệt chú ý đến sự hợp tác của kinh tế tư nh}n trong nước với c|c công ty đa quốc gia cũng như trực tiếp tham gia v{o c|c công ty đa quốc gia.

https://thuviensach.vn

Kinh tế tƣ nhân và các giá trị chân chính của nó Nhầm lẫn giữa phương tiện và mục đích, Chủ nghĩa x~ hội kiểu cũ đ~ l{m mọi cách, cố

gắng thực hiện cho được mục tiêu xây dựng kinh tế nh{ nước thành lực lượng chủ đạo trong nền kinh tế. Nhưng thực ra kinh tế nh{ nước hay kinh tế tư nh}n không bao giờ là mục đích của nhân loại, nó chỉ l{ phương tiện để con người phát triển kinh tế, phát triển xã hội. Trong quá trình phát triển của mình, kinh tế tư nh}n ng{y nay đ~ trở thành một phương tiện cực kỳ hiệu quả để phát triển kinh tế và xã hội.

Chúng ta sẽ lần lượt phân tích các giá trị của kinh tế tư nh}n trên c|c khía cạnh này.

https://thuviensach.vn

Phƣơng tiện hiệu quả nhất để phát triển kinh tế

Trong quá trình phát triển, nhân loại đ~ s|ng tạo ra nhiều hình thức có tác dụng như

những phương tiện để thực hiện các hoạt động kinh tế. Vấn đề là kinh tế tư nh}n v{ kinh tế

nh{ nước cùng song song tồn tại trong thế giới ng{y nay nhưng lại sao kinh tế tư nh}n lại tỏ

ra năng động hơn, có sức sống hơn v{ ph|t triển mạnh mẽ hơn? C}u trả lời là kinh tế tư

nhân có sự tương thích rất cao với kinh tế thị trường, đặc biệt là tính chất mở của thị

trường ng{y c{ng tăng, sự hợp tác và cạnh tranh quốc tế đòi hỏi các thực thể kinh tế phải rất linh hoạt và tự chủ trong hoạt động kinh doanh, điều này vốn l{ nhược điểm của kinh tế

nh{ nước.

Tính cạnh tranh cao của kinh tế tư nh}n không phải ngẫu nhiên m{ có, nó được hình thành thông qua hàng chuỗi các vụ phá sản của c|c công ty, đó chính l{ sự chọn lọc tự nhiên trong quá trình phát triển. Về phương diện tinh cảm xã hội, người ta thấy ái ngại v{ thương xót mỗi khi có một vụ phá sản n{o đó nhưng kinh tế có quy luật riêng của nó, không phụ

thuộc vào tình cảm của chúng ta. Kinh tế tư nh}n đối mặt với những thử thách khắc nghiệt như vậy để phát triển cũng như mỗi cá nhân chúng ta cần trải qua những gian lao, thậm chí vấp ng~ để trở nên vững v{ng hơn trong cuộc sống.

https://thuviensach.vn

Giá trị nhân văn của Kinh tế tƣ nhân Khi chúng ta nhìn kinh tế tư nh}n dưới lăng kính của kinh tế học, sự năng động và tính hiệu quả cao và những lợi ích thiết thực khác của kinh tế tư nh}n trong việc xây dựng và phát triển kinh tế đ~ qu| rõ r{ng. Nhưng sẽ rất thiếu sót nếu chúng ta không nhìn nhận nó dưới góc độ xã hội học để khám phá những giá trị tuy không đo đếm được bằng những lượng vật chất cụ thể nhưng lại là những giá trị rất thực và rất cần thiết cho quá trình phát triển. Nếu nhìn kinh tế tư nh}n dưới góc độ xã hội học, chúng ta sẽ khám phá ra những giá trị mới mẻ và quan trọng của nó, đó l{ kinh tế tư nh}n như một phương tiện để phát triển con người v{ chính điều này giải thích tại sao nhân loại không thể dễ dàng vứt bỏ nó.

Vào thời tiền tích luỹ tư bản, nhiều học giả nhìn kinh tế tư nh}n như một đấu trường mà ở đó con người cạnh tranh, cấu xé lẫn nhau để tồn tại. Ng{y nay cũng còn không ít người nhìn nhận kinh tế tư nh}n một cách thiển cận như vậy. Không có gì đ|ng ngạc nhiên khi Chủ

nghĩa x~ hội kiểu cũ cùng với sự phủ nhận kinh tế tư nh}n đ~ tỏ ra xem nhẹ các giá trị cá nhân. Khi kinh tế tư nh}n không có cơ hội để phát triển thì các giá trị cá nhân hầu như tan biến cả, con người trở nên mờ nhạt trong mọi khía cạnh của đời sống vật chất cũng như

tinh thần. Nhưng thực tế cho thấy kinh tế tư nh}n có vai trò đắc lực tạo ra sự phát triển của xã hội, tạo cho mỗi cá nhân vô số cơ hội có việc l{m để khẳng định mình, để mưu cầu cuộc sống và hạnh phúc, tức là góp phần tạo ra con người với nhiều phẩm chất tết đẹp hơn. Ph|t triển kinh tế, suy cho cùng không phải là mục tiêu mà chỉ l{ phương tiện. Mục tiêu tối thượng của nhân loại là xã hội phát triển, con người phát triển. Có thể nói rằng kinh tế tư

nhân là một phương tiện quan trọng để con người có cơ hội hoàn thiện mình trong quá trình phát triển hướng thiện của nhân loại. Con người đ~ s|ng tạo ra và quyết định lựa chọn kinh tế tư nh}n để phát triển, nhưng đồng thời kinh tế tư nh}n lại l{ môi trườn tốt để con người tự thân phát triển, con người có cơ hội tự hoàn thiện vì sự phát triển của chính nó và thông qua đó ph|t triển toàn xã hội. Đó chính l{ gi| tri nh}n văn ch}n chính của kinh tê tư

nhân.

https://thuviensach.vn

Những vấn đề phát triển kinh tế tƣ nhân thời hiện đại Dưới con mắt của các nhà kinh tế học, để phát triển một hình thức kinh tế dù l{ tư nh}n hay nh{ nước, người ta thường chú trọng đến các giải pháp thuần túy kinh tế như tăng cường quá trình tích tụ vốn cũng như n}ng cao trình độ quản lý v.v… Chúng ta sẽ rất thiếu sót nếu không xem xét đến khía cạnh xã hội của vấn đề, đặc biệt là khi kinh tế tư nh}n đ~

phát triển ở tầm cao như ng{y nay. Để phát triển hình thức kinh tế quan trọng này phù hợp với những đặc điểm của thời đại, cần có cách nhìn mới. Chúng ta không phủ nhận tầm quan trọng của những giải pháp kinh tế, song chúng ta phải đặc biệt chú trọng phát triển con người, bởi chính c| nh}n, chính con người là yếu tố quan trọng nhất góp phần vào sự phát triển của kinh tế tư nh}n.

https://thuviensach.vn

Phát triển năng lực con ngƣời

Kinh tế tư nh}n có cội nguồn từ cá nhân, vì vậy phát triển kinh tế tư nh}n phải dựa trên nền tảng phát triển các giá trị cá nhân, phát triển năng lực cá nhân, phát triển con người. Rõ ràng, không thể có khu vực kinh tế tư nh}n ph|t triển nếu mỗi cá nhân còn chìm sâu trong tình trạng kém phát triển, các giá trị c| nh}n không được tôn trọng. Có thể nói, không có sự

phát triển năng lực cá nhân thì sẽ không có sự phát triển kinh tế tư nh}n. Nếu trong một xã hội, người ta tiến hành giáo dục bằng cách bài xích các giá trị cá nhân thì không thể có tiền đề tự nhiên để tạo ra khu vực kinh tế tư nh}n. Vì vậy, phát triển con người, tôn trọng các giá trị cá nhân chính l{ hướng phát triển nhân bản nhất bảo đảm sự ổn định cho quá trình phát triển nói chung của cả nền kinh tế cũng như của riêng sự phát triển kinh tế tư nh}n.

Vấn đề là ở chỗ chúng ta phát triển con người như thế nào? Nếu chúng ta quan niệm một cách thô thiển về những giá trị cá nhân thì chúng ta sẽ làm tổn hại sự phát triển của mỗi con người và tất yếu làm cản trở quá trình phát triển kinh tế tư nh}n. Trong đời sống tinh thần của mỗi con người có cả các yếu tố c| nh}n cũng như c|c yếu tố cộng đồng. Tâm lý cá nhân và tâm lý cộng đồng cùng tạo nên những đặc tính của cộng đồng dân tộc. Nếu xem cái này là tết, cái kia là xấu tức l{ chúng ta xé con người ra thành từng mảng một theo hình thức siêu hình về nhận thức v{ do đó, con người không bao giờ được nhận thức trọn vẹn. Xã hội không thể tạo ra cơ hội tết để con người phát triển chỉ bằng khái niệm hay bằng nhận thức của một v{i người n{o đó cho dù họ được gọi là những con người vĩ đại.

Con người phải được nhận thức như những đối tượng khách quan. Trong vấn đề này, các nhà lý luận của Chủ nghĩa x~ hội kiểu cũ tự nhận như l{ có quan điểm duy vật nhưng thực ra họ đ~ rơi v{o c|ch nhìn của những nhà triết học siêu duy tâm, tức l{ xem con người là một đối tượng khoa học, có thể uốn nắn, cấu tạo được theo những biện ph|p m{ ai đấy cho l{ đúng. Đó l{ một quan điểm sai lầm, thậm chí, nói một cách nghiêm khắc đó l{ sự phản động về nhận thức. Chúng ta cần, trước hết, phải xem con người như một đối tượng khách quan, như một đối tượng có sự phát triển tự nhiên chứ không phải có sự phát triển cưỡng bức theo c|c định hướng mà một người n{o đó trong số cộng đồng con người ngộ nhận. Tất cả mọi người đều có quyền phổ biến những ý tưởng của mình, nhưng phổ biến ý tưởng và sử dụng nh{ nước để phổ biến ý tưởng là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Nếu người ta sử

dụng nh{ nước, thậm chí sử dụng công cụ quyền lực của nh{ nước để phổ biến một sự phát hiện mang tính tư tưởng của mình thì tất yếu dẫn đến tình trạng độc tài. Cho dù nhân danh giải phóng số đông người trong xã hội thì người ta vẫn phạm phải sai lầm khủng khiếp l{ đ~

coi con người như đối tượng của mình, một đối tượng có thể bị người khác nhào nặn, kiến tạo lại đời sống ý thức của họ v{ đấy là sai lầm cực kỳ cơ bản. Nếu chúng ta đi từ luận điểm rằng con người là một đối tượng khách quan v{ nói đến quy luật phát triển nội tại của nó thì cộng đồng người cũng có những quy luật phát triển như thế. Chúng ta không thể xem cái này hoặc cái kia của con người là những yếu tôi có thể cải tạo, có thể sắp xếp hay có thể xúc tiên được. Bản thân cái thiện được xúc tiến bởi chính mỗi con người chứ không phải bởi sự

xúc xiểm của người kh|c. Đ{nh rằng giáo dục là rất quan trọng nhưng gi|o dục v{ cưỡng bức là hai việc khác nhau. Nếu chúng ta phạm phải sai lầm sử dụng một phát hiện trở thành một công cụ, biến những phát hiện triết học trở thành công cụ chính trị thì tức là chúng ta t{n ph| con người chứ không phải xây dựng con người. Càng ngày cùng với sự phát triển của khoa học thông tin, chúng ta càng hiểu rằng chất lượng con người phụ thuộc vào thông tin mà họ nhận được. Tuy nhiên không phải người n{o cũng có nhận thức giống nhau về

https://thuviensach.vn

một thông tin cho nên quy luật ph}n chia đặc thù phát triển trong một c| nh}n cũng vẫn tiếp tục là những quy luật tự nhiên. Gần đ}y người ta đ~ có những lý thuyết nói đến tính không đối xứng về nhận thức thông tin trong đời sống xã hội. Mỗi một thông tin đơn giản ph|t đi từ một nguồn bao giờ cũng được nhận một cách rất khác nhau ở những cá nhân kh|c nhau. Người ta không thể phấn đấu để tất cả mọi người nhận thức giống nhau về một thông tin. Con người vừa không có đủ c|c điều kiện xã hội, c|c phương tiện, vừa không có những năng lực sinh học, những năng lực tự nhiên để nhận được và nhận thức được về

những thông tin một cách giống nhau. Cho nên sự phát triển không đồng đều ở trong một cộng đồng con người hay l{ đối với từng đối tượng c| nh}n kh|c nhau dường như l{ một quy luật khách quan. Không thể n{o cưỡng bức con người nhận thức như nhau về cái gọi là ch}n lý, v{ do đó, nếu tiêu diệt hình thức sở hữu n{y để kiến thiết hình thức sở hữu khác nhằm cưỡng bức con người đi theo một xu hướng xã hội chính trị hoặc triết học n{o đó, l{

hết sức phản động. Người ta chỉ có thể khuyến khích con người mà không thể cưỡng bức họ. Bất kỳ ai và ở đ}u sử dụng công cụ nh{ nước như một hình thức cưỡng bức sự phát triển tâm lý, nhận thức, tình cảm của con người thì đều là biện pháp sai lầm cả. Những sai lầm như vậy thể hiện ở hai điểm cực kỳ quan trọng. Thứ nhất, con người không nhận thức giống nhau và các lực lượng khác nhau trong xã hội luôn tỏ ra không nhất trí một cách lương thiện với nhau về điều mà mỗi lực lượng mong muốn, tức l{ người ta khuếch trương sự khác biệt của con người. Con người trong tiến trình chinh phục thiên nhiên, chinh phục xã hội cần sự hợp tác. Mọi h{nh vi cường điệu sự khác biệt về năng lực nhận thức và làm cho con người nhìn nhận một cách sai lệch về sự khác biệt của chính họ với đồng loại, gây khó khăn trong việc tập hợp ý chí xã hội. Sai lầm tai hại thứ hai của qu| trình cưỡng bức nhận thức chính là làm mất đi sự đa dạng của quá trình nhận thức của xã hội lo{i người.

Nếu chúng ta bảo tồn hay giữ gìn sự đa dạng của quá trình tự nhiên, tức là sự đa dạng sinh học của thế giới thì chúng ta phải xem nhận thức cũng l{ một quá trình sinh học thuộc về

con người. Nên chúng ta cưỡng bức con người phải nhận thức cho được, phải theo bằng được cái mà một ai đó muôn hoặc cái mà một ai đó cho lang có lý, thì vô tình chúng ta đ~

tiêu diệt sự đa dạng trong nhận thức của lo{i người v{ do đó, tiêu diệt năng lực thích nghi của nhân loại trước những rủi ro có thực mà nhân loại luôn gặp phải trong quá trình phát triển. Những phân tích ở trên được xem xét theo quan điểm điều hành nền kinh tế. Nhưng quan trọng hơn l{ chúng ta cần xem xét vấn đề dưới góc độ phát triển. Một trong những yếu tố cạnh tranh của một cộng đồng xã hội chính l{ tính đa dạng của sự sáng tạo, m{ tính đa dạng của sự sáng tạo là hệ quả tất yếu của sự đa dạng của những năng lực cá nhân. Sự đa dạng của năng lực cá nhân là kết quả trực tiếp của sự tôn trọng các giá trị c| nh}n. Như vậy, có thể nói lý thuyết phát triển kinh tế tư nh}n bắt nguồn từ lý thuyết phát triển con người.

https://thuviensach.vn

Phát triển các quyền cá nhân

Sự phát triển xã hội gắn liền với sự phát triển càng ngày càng phong phú các quyền cá nhân. Sự phát triển của các quyền cá nhân đến lượt nó sẽ thúc đẩy kinh tế tư nh}n ph|t triển mạnh mẽ.

Không có các quyền cá nhân làm tiền đề thì không thể có các quyền của kinh tế tư nh}n.

Trong thực tế, hiện nay, những hiện tượng can thiệp v{o đời sống cá nhân diễn ra tràn lan ở

khá nhiều quốc gia. Khi chúng ta không xây dựng, không tôn trọng các quyền cá nhân, có nghĩa l{ c|c gi| trị c| nh}n không được pháp chế hóa, định chế hóa, hoặc chúng ta không nhận thức các quyền c| nh}n như những động lực của sự phát triển c| nh}n, như những không gian xã hội cần thiết cho một cá nhân phát triển thì không thể phát triển khu vực tư

nhân lành mạnh được. Chừng nào một xã hội chưa tôn trọng các quyền cá nhân, kèm theo đó l{ sở hữu cá nhân thì xã hội đó không thể xây dựng khu vực kinh tế tư nh}n một cách chuyên nghiệp được. Nghiêm trọng hơn, nêu con người có đời sống c| nh}n lén lút trước các tiêu chuẩn xã hội thì nó sẽ hợp tác với nhau để xây dựng một nền kinh tế tư nh}n lén lút, tức là một nền kinh tế ngầm mà chúng ta có thể thấy là hiện tượng khá phổ biến tại nhiều nước đang ph|t triển hiện nay.

https://thuviensach.vn

Những vấn đề của kinh tế tƣ nhân tại các nƣớc phát triển Sẽ rất sai lầm nếu chúng ta cho rằng kinh tế tư nh}n tại c|c nước đang ph|t triển và các nước có nền kinh tế chuyển đổi không còn gì phải bàn. Khác với c|c nước phát triển l{ nơi khu vực kinh tế tư nh}n có sức mạnh khổng lồ v{ ưu thế tuyệt đối, có đủ sức để thoát khỏi sự trói buộc của chính trị như chúng ta đ~ ph}n tích ở trên, khu vực kinh tế tư nh}n tại các nước đang ph|t triển nói chung còn ở quy mô thấp và sức mạnh hạn chế. Chính do đặc điểm này mà nó bị các thế lực chính trị chi phối và kiểm soát chặt chẽ và kết quả là các hoạt động kinh tế thường có nguy cơ bị bóp méo, tạo ra tình trạng phát triển lệch lạc, phi tự nhiên.

Những nguy cơ ấy là có thật và rất cần các lực lượng trong xã hội, đặc biệt là các nhà chính trị phải luôn ý thức để nền kinh tế của đất nước mình tr|nh được những trở ngại, rủi ro không đ|ng có.

https://thuviensach.vn

Nguy cơ của nền kinh tế thành tích chính trị

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà hoạt động kinh tế được gọi là hoạt động gia tăng gi| trị, chính theo nguyên lý n{y m{ người ta đ|nh thuế giá trị gia tăng. Chúng ta phải thừa nhận là nếu không tạo ra được sự gia tăng gi| trị thì đó không phải là nền kinh tế theo đúng nghĩa của nó hay có thể gọi là chưa có nền kinh tế chuyên nghiệp.

Các hoạt động kinh tế tại c|c nước có nền kinh tế chuyển đổi đang quay về với xu hướng tự nhiên, tuy nhiên nó cần được nhìn nhận một c|ch đầy đủ. Nếu không nhìn nhận các quá trình sản xuất kinh doanh một cách tổng thể chúng ta không thể đ|nh gi| được lợi ích. Cần có quan điểm của người điều hành một nền kinh tế chứ không phải của một nhà kinh doanh. Không nhận thức được tính hiệu quả trọn vẹn tổng thể thì không có phát triển, tức là không có nền kinh tế chuyên nghiệp. Không chỉ Việt Nam mà nhiều nước đang ph|t triển đều có một nền kinh tế gọi là nền kinh tế thành tích chính trị. Các nhà chính trị nhìn nhận sự phát triển kinh tế như những thành tích chính trị chứ không phải lợi ích xã hội, không phải theo quan điểm gia tăng các giá trị. Một khi nền kinh tế được điều hành bởi những người chỉ tính đến khía cạnh chính trị của hoạt động kinh tế thì khía cạnh giá trị gia tăng của nền kinh tế bị xem nhẹ, hoạt động kinh tế bị bóp méo, nhào nặn theo ý đồ của các nhà chính trị và kết quả là không có phát triển kinh tế và thậm chí tai hại hơn người ta phải đối mặt với những cuộc khủng hoảng kinh tế cực kỳ nghiêm trọng mà bài học ở Hàn Quốc, Thái Lan, Indonesia và gần đ}y l{ Argentina đ~ chỉ rõ. Điển hình nhất về bài học này là những gì đ~ xảy ra tại b|n đảo Triều Tiên. Từ những năm 60 v{ nhiều thập kỷ sau đó, do sự ganh đua mà cả Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc đ~ mắc vào sai lầm chạy theo một nền kinh tế thành tích chính trị, do đó, đ~ tiến hành những hoạt động đầu tư khổng lồ không có hiệu quả trên quy mô quốc gia. Người ta còn nhớ khi cuộc chiến tranh Trung Đông nổ ra, phương T}y bị các nước ả rập cấm vận dầu mỏ, than đ| của Bắc Triều Tiên được gi| v{ nước này vay nợ nước ngo{i để có nhiều tiền xây dựng một nền công nghiệp hùng mạnh, nhưng rồi than đ| mất gi|, đầu tư của nh{ nước không hiệu quả, kết quả là Bắc Triều Tiên nhanh chóng trở thành nền kinh tế bị phá sản. Tại miền Nam, chính phủ Hàn Quốc cũng ra sức xây dựng các tập đo{n (Chaebol) lớn mạnh bằng mọi chính sách về thuế và tín dụng ưu đ~i. Những chính sách ngầm của chính phủ bước đầu có vẻ th{nh công v{ người Hàn Quốc rất tự hào về

những gì đất nước n{y đạt được, nhưng rồi nền kinh tế bị bóp méo do mục tiêu thành tích chính trị không thể có đủ sức mạnh trước bão táp của khủng hoảng tài chính năm 1997.

Hàn Quốc từ một nền kinh tế thứ 10 thế giới đ~ ph| sản nhanh chóng và phải nhờ IMF ra tay cứu giúp. Điểm khác nhau giữa hai miền là nền kinh tế Bắc Triều Tiên xây dựng theo mô hình Liên Xô nên sau khi phá sản tình hình càng ngày càng thêm bi đ|t, còn tại Hàn Quốc, do khu vực kinh tế tư nh}n đ~ tương đối phát triển nên nước n{y cũng mau chóng vượt qua khủng hoảng v{ nay đ~ bắt đầu lấy lại sức mạnh của mình.

Nguy cơ trầm trọng khác của nền kinh tế thành tích chính trị là tính phi kinh tê của các hoạt động kinh tê. Tất cả chúng ta đều phải ý thức rằng hành vi kinh doanh của mình chỉ có ý nghĩa tiến bộ khi nào nó tạo ra các giá trị gia tăng. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà nguồn tài nguyên trên phạm vi toàn cầu là rất hữu hạn. Nhận thức của lo{i người ở cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI là nhận thức về tính hữu hạn của các nguồn năng lượng sống. Vì thế, tiết kiệm trở thành không chỉ là một quốc sách mà còn là một giá trị mang tính triết học. Muốn tiết kiệm nguồn lực, chúng ta phải tiết kiệm các hành vi, phải thận trọng trước khi h{nh động, bởi vì bất kỳ hành vi nào của con người hiện đại cũng đều tiêu tốn các nguồn https://thuviensach.vn

năng lượng. Nếu con người h{nh động bừa b~i, h{nh động không để ý đến sự gia tăng c|c giá trị, tức l{ con người không trở thành nhà kinh tế học trong mỗi một hành vi của mình, thì sáu tỷ con người này sẽ đẩy tr|i đất đến chỗ kiệt quệ do những h{nh động bản năng mỗi người gây ra. Nên nhớ rằng tất cả các hành vi hàng ngày của con người đều tiêu tốn những nguồn năng lượng có giá trị chiến lược nhưng hữu hạn. Cho nên tiết kiệm trong thế kỷ này cần được giới thiệu, ph}n tích như l{ một đối tượng triết học chứ không phải là giá trị

khuyến khích chính trị hoặc đạo đức thông thường. Đ}y l{ vấn đề không phải nếu có thì tốt mà thực sự là nếu không có thì chết. Tiết kiệm phải trở thành một khái niệm triết học toàn cầu trong thế kỷ này. Tại nhiều nước, đặc biệt l{ c|c nước đang ph|t triển, người ta tiến hành nhiều công việc hoàn toàn phi kinh tế.

Bản năng v{ kinh nghiệm tạo ra sự điêu luyện cũng như sự duyên dáng của các hành vi điều hành nền kinh tế. Tại c|c nước đang ph|t triển cần phải có thời gian cho các nhà chính trị làm quen dần với cả cơ hội lẫn rủi ro của nền kinh tế tự do. Cần nhớ rằng khái niệm nền kinh tế tự do hay nền kinh tế thị trường không ho{n to{n đồng nhất trên thế giới. Người Mỹ, người Anh xem yếu tố tự do như l{ yếu tố chủ đạo hay là toàn bộ bản chất của nền kinh tế, sự can thiệp của nh{ nước chủ yếu chỉ thông qua chính sách thuế và chính sách tín dụng, vì vậy, trong chính sách tín dụng lãi suất là yếu tố cơ bản. Trong khi đó, tại châu âu, nhà nước can thiệp nhiều hơn v{o hoạt động kinh tế v{ người ta gọi là mô hình chế độ xã hội dân chủ, tức l{ nh{ nước có vai trò rõ r{ng hơn trong điều hành kinh tế.

Để giữ gìn tài sản của nhân loại, phải biết bảo tồn những đen quý. Kh|t vọng kinh doanh tức là khát vọng về giá trị gia tăng, l{ kh|t vọng quý giá và là một đen quý. Nghe theo một lý thuyết sai lầm để tiêu diệt nó thì sẽ đến lúc chúng ta không còn nền kinh doanh nữa. Vấn đề

của c|c nước đang ph|t triển là phải bảo tồn và tạo điều kiện cho loại nền kinh doanh này phát triển. Chủ nghĩa x~ hội kiểu cũ không có cơ hội để tồn tại nhưng c|c nên gi| trị gia tăng lại có sức sống cực kỳ vĩ đại, bởi vì không có cách gì tiêu diệt được những bản năng tự nhiên của con người.

https://thuviensach.vn

Nguy cơ từ thái độ chính trị thiếu thiện chí của đảng cầm quyền Th|i độ chính trị của Đảng cầm quyền đối với khu vực kinh tế tư nh}n ở c|c nước đang phát triển cũng như c|c nước đang trong giai đoạn nền kinh tế chuyển đổi là vô cùng quan trọng.

Sự phát triển của kinh tế thường gắn liền với những rủi ro chính trị. Những rủi ro này phụ thuộc chủ yếu vào nhận thức chính trị v{ th|i độ chính trị của đảng cầm quyền. Trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế, cho dù nh{ nước ra sức làm các công việc như sửa đổi Hiến pháp, sửa đổi Luật và ban hành rất nhiều quy chế khác nhau nhằm tạo ra cảm giác tự

do cho khu vực tư nh}n thì điều đó vẫn chưa đủ, bởi vì nh{ kinh doanh tư nh}n có hệ thống tâm lý kinh doanh riêng. Họ là những người tích cực và chủ động, họ buộc phải có tầm nhìn xa hơn so với những người khác. Hoàn toàn có thể so s|nh năng lực này của nhà kinh doanh với những nhà chính trị chuyên nghiệp. Bởi vậy nếu đảng cầm quyền không có th|i độ đúng, không có nhận thức đúng về kinh tế tư nh}n thì cho dù có tạo ra một khối lượng đồ sộ các chính sách hay quy chế thì cũng không mang lại hiệu quả. Nhà kinh doanh nhìn chính quyền không phải thông qua văn bản chính sách mà chủ yếu qua th|i độ chính trị. Bản năng của nhà kinh doanh giúp họ luôn nhận thức về sự xuất hiện của những rủi ro và phải thừa nhận rằng trong xã hội hiện đại, rủi ro chính trị là rủi ro cơ bản. Vì nếu một chủ kinh doanh phá sản thì sở hữu công ty đó không mất đi, nó sẽ được chuyển sang một chủ kinh doanh khác.

Cho nên chúng ta không nên xem sự sụp đổ của một công ty có nghĩa l{ công ty ấy biến mất.

Công ty ấy chỉ thay đổi chủ sở hữu m{ thôi. Nhưng công ty có thể biến mất trong một chế độ

m{ đảng cầm quyền có th|i độ thù địch hoặc đ{n |p đối với họ. Với sự xuất hiện của các cuộc cách mạng, các công ty có thể biến mất theo nghĩa đen. Cho nên mọi nhà kinh doanh đều xem sự rủi ro chính trị, sự rủi ro do sự đ{n |p của chính quyền còn đ|ng sợ hơn bất kỳ

rủi ro nào. Bởi vì nó rất khó lường, bởi vì sự khủng hoảng chính trị xuất hiện không dự báo trước sẽ là thảm họa đối với các nhà kinh doanh. Và những nhà kinh doanh tại nhiều nước, đặc biệt l{ c|c nước châu á, có quá nhiều kinh nghiệm về những cuộc khủng hoảng như thế, bởi vậy rủi ro lớn nhất có thể phá vỡ các dự tính kinh doanh xuất phát từ nh{ nước và thái độ chính trị của nh{ nước chứ không phải là các chính sách khó hay dễ. Đơn giản là dễ thì c|c nh{ kinh doanh đi thẳng còn khó thì họ đi vòng. Nói đến chuyện khó dễ của chính sách l{ nói đến sự phát triển của một nền kinh tế chuyên nghiệp hay không chuyên nghiệp.

Chẳng hạn như ở Việt Nam, th|i độ chính trị của Đảng Cộng sản, của c|c nh{ l~nh đạo ảnh hưởng chủ yếu đến sự phát triển của khu vực kinh tế tư nh}n chứ không phải là chính sách hay chế độ. Nếu c|c phương tiện thông tin đại chúng tại Việt Nam còn thể hiện th|i độ phân biệt, kỳ thị đối với kinh tế tư nh}n thì sẽ không có kinh tế tư nh}n l{nh mạnh, không có khu vực kinh tế tứ nhân chuyên nghiệp. Nguy hiểm hơn, khu vực kinh tế tư nh}n sẽ có nguy cơ

bị đẩy vào những hoạt động kinh doanh không minh bạch, làm bóp méo các hoạt động kinh tế và lực lượng kinh tế tư nh}n không thể phát triển lên quy mô lớn, nó sẽ biến dạng và tiến hành những hoạt động kinh doanh theo kiểu du kích để tồn tại v{ để chống lại mọi rủi ro chính trị có thể được dự b|o thông qua quan s|t th|i độ chính trị của c|c nh{ l~nh đạo đối với khu vực kinh tế tư nh}n.

https://thuviensach.vn

Nguy cơ về một nền kinh tế tội phạm

Khác với cái gọi l{ động cơ kinh doanh của kinh tế nh{ nước có màu sắc lý tưởng hóa, với mục đích phục vụ phúc lợi xã hội, động cơ kinh doanh của kinh tế tư nh}n mang tính bản năng v{ vụ lợi cá nhân. Kinh doanh kiếm lợi hay là nhận thức về sự gia tăng gi| trị của từng hộ kinh doanh hay từng cá nhân mốt là bản năng của con người và nhiệm vụ của người quản lý xã hội, của nhà chính trị chính là phối hợp một cách tự nhiên cái bản năng ấy để

biến th{nh lý tưởng phát triển kinh tế của xã hội. Lý tưởng phát triển kinh tế, lý tưởng giá trị gia tăng của một nền kinh tế phải được nhận thức, được kiến thiết trên nền táng của sự

tự giác của người điều h{nh, người l~nh đạo trước bản năng kiếm lời của các cá nhân. Xã hội c{ng đưa ra những quy định rõ ràng, càng có những tiêu chuẩn rành mạch bao nhiêu thì bản năng ấy c{ng được gọt giũa v{ có gi| trị văn hóa bấy nhiêu. Khi hoạt động kinh doanh không chứa đựng trong đó những yếu tố văn hóa thì chúng sẽ cấu tạo thành một nền kinh tế

tội phạm trong tất cả các khu vực kinh tế. Bởi vậy, trong nhiều quốc gia đang ph|t triển, đặc biệt l{ c|c nước có nền kinh tế chuyển đổi, đang hội tụ đầy đủ các yếu tố của một nền kinh tế tội phạm.

Tại c|c nước đang ph|t triển, tình trạng lạm dụng các quyền lực chính trị cho những quyền lợi cá nhân; sự móc ngoặc giữa các nhà chính trị và các nhà kinh doanh, tình trạng tham nhũng trên quy mô quốc gia, tất yếu dẫn nền kinh tế đến chỗ không phân loại được Về

hình thức, những nền kinh tế này có dấu hiệu của nền kinh tế thị trường, nhưng nội dung thì không phải thế. Nước Nga sau khi thoát ra khỏi chế độ XHCN thì rơi v{o một trạng thái cả chính trị lẫn kinh tế theo kiểu mafia. Một quốc gia hùng mạnh như vậy đến Hoa Kỳ cũng phải e sợ bỗng nhiên trở nên nghèo xơ x|c. Đó l{ hiện tượng biến mất các giá trị hay các tài sản xã hội một c|ch đ|ng ngờ vực. Qu| trình lư nh}n hóa nền kinh tế tại Việt Nam cũng như

nhiều nước trên thế giới cần phải hết sức thận trọng. Cần phải cảnh báo cho các nhà cầm quyền, những người l~nh đạo quốc gia biết rằng nếu không cẩn thận thì người ta không phải đi từ CNXH đến CNTB về kinh tế, thậm chí, cả chính trị nữa m{ người ta sẽ đi từ CNXH

đến chủ nghĩa mafia toàn diện. Đấy là một nguy cơ có thật, nguy cơ lớn đến mức nếu không có những giải pháp kịp thời và hữu hiệu thì mọi sự tranh luận ầm ĩ về chiến lược phát triển kinh tế cũng chỉ là chuyện hão huyền và phù phiếm.

https://thuviensach.vn

Phát triển kinh tế tƣ nhân của Việt Nam Cái nhìn tổng quan về nền kinh tế

Hoạt động kinh tế theo kế hoạch hay tự do trước hết là do kinh nghiệm và ý thức của con người. Trong bản năng của chúng ta chứa đựng cả hai yếu tố này. Nếu chúng ta phê phán một cách nhầm lẫn công tác kế hoạch của một nền kinh tế với nền kinh tế kế hoạch, thì chúng ta làm mất đi sự hào hứng của các nhà chính trị của thời chuyển đổi vốn d có rất ít kinh nghiệm về một nền kinh tế thị trường tự do. Đi tới nền kinh tế thị trường tự do như từ

sông ra biển, thực tế lịch sử đ~ cho thấy không phải ai cũng d|m h{nh động như vậy. Sự

vụng về của qu| trình đến với biển cả cần phải được khuyến khích như l{ biểu hiện của lòng dũng cảm. Những người cộng sản Việt Nam đ~ dũng cảm từ bỏ nền kinh tế kế hoạch. Mở

cửa v{ đổi mới l{ h{nh động chính trị dũng cảm nhất từ trước đến nay. Cho dù Việt Nam đ~

chiến thắng trong nhiều cuộc chiến tranh chống ngoại x}m nhưng để tiến hành các cuộc chiến tranh ấy vẫn là những kinh nghiệm trước đó, còn Mở cửa v{ Đổi mới thì chưa có tiền lệ, vì vậy đương nhiên phải có những chập chững, thậm chí, là loạng choạng nhưng cho đến nay có thể khẳng định rằng Mở cửa v{ Đổi mới là quá trình không thể đảo ngược v{ đ~

mang lại luồng sinh khí mới cho mọi lĩnh vực đời sống kinh tế, xã hội Việt Nam.

Nếu chúng ta xem nền kinh tế kế hoạch là một hiện tượng cực đoan thì việc phê phán một cách quyết liệt cái yếu tố kế hoạch của một nền kinh tế cũng cực đoan không kém. Chúng ta cần phải phân biệt nền kinh tế kế hoạch với yếu tố kế hoạch của một nền kinh tế. Bất kỳ một quốc gia nào muốn tiết kiệm thì đều phải có kế hoạch để phát triển kinh tế. Sự kh|c nhau cơ

bản giữa yếu tố kế hoạch của một nền kinh tế và nền kinh tế kế hoạch là ở chỗ nào? Bất kỳ

một người có khát vọng trí tuệ đều phải nhận thức được điểm quan trọng này. Nhiều người phê phán rất cực đoan nền kinh tế Việt Nam hiện nay. Thực ra chúng ta đ~ huỷ bỏ nền kinh tế kế hoạch từ 15 năm nay nhưng chúng ta vẫn có những yếu tố kế hoạch của một nền kinh tế không kế hoạch nữa. Tất nhiên chúng ta vạch kế hoạch cho một nền kinh tế tự do một cách còn vụng về bởi vì chúng ta chưa tích luỹ được bao nhiêu kinh nghiệm về việc này. Một số người phê ph|n Đảng Cộng sản Việt Nam chưa ra khỏi nền kinh tế bao cấp mà quên rằng trên thực tế Việt Nam không thèm khỏi nền kinh tê’ bao cấp ngay lập tức. Và từ bỏ nền kinh tế kế hoạch mới chỉ có ý nghĩa như từ bỏ một ý chí chính trị và vì vậy cần phải có thời gian để khắc phục và sửa chữa những sai lầm của quá khứ.

https://thuviensach.vn

Kinh tế tƣ nhân tại Việt Nam – chiếc phao an toàn của nền kinh tế

Tại sao kinh tế Việt Nam nhỏ yếu nhưng lại không đổ vỡ sau khi hệ thống XHCN sụp đổ?

Chúng ta có thể tìm ra lời giải đ|p cho hiện tượng có vẻ kỳ lạ này ở kinh tế tư nh}n. Trên thực tế kinh tế tư nh}n tại Việt Nam đóng vai trò như chiếc phao an toàn hay là tấm đệm chống rủi ro khi kinh tế Việt Nam rơi v{o khủng hoảng trong thập kỷ 80. Lý do giải thích cho việc Việt Nam không bị thảm họa của sự sụp đổ như nhiều nước XHCN Đông Âu l{ do trong thời kỳ chiến tranh, chính phủ chỉ quản lý kinh tế một cách phiến diện, trên thực tế

nền kinh tế kế hoạch của Việt Nam chưa bao giờ th{nh công v{ cũng chưa bao giờ được quản lý trọn vẹn. Tính không trọn vẹn, không thành công trong việc quản lý một nền kinh tế

kế hoạch trong quá khứ lại là một cơ may vì đ~ l{m cho c|c yếu tố tư nh}n của kinh tế Việt Nam vẫn nhen nhúm trong lòng nền kinh /tế kế hoạch. Sự tồn tại của các yếu tố tư nh}n trong nền kinh tế kế hoạch làm cho nền kinh tế Việt Nam không sụp đổ như nền kinh tế của c|c nước Đông }u. Nó không chết nhưng để đổi mới triệt để thì Việt Nam làm chậm hơn c|c nước Đông }u, bởi vì người Việt Nam chưa nhận thức được đầy đủ những vấn đề của kinh tế tư nh}n. Trên thực tế năng lực nh{ nước chưa đủ để quản lý xã hội, đặc biệt là quản lý kinh tế chặt chẽ kể cả theo xu hướng kế hoạch tập trung lẫn xu hướng tự do. Vì vậy, nền kinh tế Việt Nam về cơ bản vẫn là nền kinh tế mang nặng tính tự cung tự cấp Tuy nhiên, chính trạng thái lạc hậu lại cho các nhà chính trị Việt Nam có quyền tự do lựa chọn các phương |n. Nếu các yếu tố bản năng ấy không tồn tại thì sẽ không còn phương |n n{o v{

kết quả l{ đi đến sự lệ thuộc nước ngo{i. Nhưng, như đ~ nói, c|c yếu tố bản năng của đời sống tư nh}n ở Việt Nam còn tồn tại và tồn tại khá mạnh. Trong thời kỳ bao cấp, nó đóng góp khoảng 40-50% trong cơ cấu nguồn sống của từng gia đình. Trong thời kỳ kinh tế kế

hoạch, thị trường ngầm (chợ đen) tại Việt Nam vẫn luôn hoạt động, thậm chí có sự tiếp tay trực tiếp hoặc gián tiếp của các cán bộ có chức quyền ở nhiều cấp. Tại chợ đen người ta buôn b|n c|c h{ng hóa được phân phối và cả tem phiếu. Vào thời điểm ấy nhiều người lên án những h{nh vi tr|i đạo đứa n{y, nhưng thực ra nếu sáng suốt người ta phải nhận thấy đó là sự may mắn và hạnh phúc cho dân tộc, bởi vì những bản năng vụ lợi cơ bản không bị mất đi v{ nó được bảo tồn như người ta phải bảo tồn đen quý trong những điều kiện bất lợi của ngoại cảnh. Điều trớ trêu là chính nền kinh tế ngầm m{ người ta ra sức chê bai và muốn xoá bỏ lại góp phần giữ cho kinh tế và xã hội Việt Nam không bị sụp đổ sau khi Liên Xô tan rã.

https://thuviensach.vn

Những nghịch lý trong nền kinh tế Việt Nam Việt Nam đang trong qu| trình chuyển đổi, nhiều nhân tố mới đang hình th{nh nhưng đất nước vẫn còn ngổn ngang nhiều di sản của quá khứ, Nh{ nước v{ nh}n d}n đang phải chung sống với nhau trong bối cảnh của nhiều nghịch lý còn tồn tại. Việt Nam đi nhanh hay chậm, tiến về phía tương lai hay vẫn luẩn quẩn với quá khứ, điều này tuỳ thuộc rất nhiều vào thái độ v{ phương ph|p xử lý những nghịch lý này.

Gia tăng gi| trị hay đầu tư để phát triển? Có thể nói rằng tại Việt Nam hiện nay, chưa có c|i gì được gọi là các yếu tố cấu thành một nền kinh tế theo đúng nghĩa, tức là tạo ra giá trị

gia tăng trên quy mô tổng thể của toàn xã hội và cả nền kinh tế. Xét theo quan điểm như vậy thì Việt Nam chưa có nền kinh tế chuyên nghiệp của mình. Bản chất hay dấu hiệu của một nền kinh tế lành mạnh chính là các giá trị được gia tăng trong qu| trình hoạt động của nó.

Nhưng từ trước đến nay kinh tế Việt Nam chủ yếu gia tăng bằng gì? Bằng đầu cơ. Chúng ta có thể lấy ví dụ trong sản xuất nông nghiệp vốn là nguồn sống của khoảng 80% người dân Việt Nam. Người ta thu mua thóc gạo của nhân dân giá rẻ, xuất khẩu gi| cao, người ta mua thóc bán gạo, nhập ph}n, b|n ph}n để có lợi nhuận. Trong khi chúng ta tạo ra một sự gia tăng giả tạo bằng đầu cơ lúa gạo thì chúng ta cũng tạo ra một giá trị gia giảm trong quá trình nhập vật tư cần thiết cho nông nghiệp. Hai qu| trình n{y được tiến hành bởi những cơ quan và tổ chức kh|c nhau cho nên người ta không nhận thức được sự gia tăng thật sự của kinh tế nông nghiệp. Cơ quan thống kê v{ c|c cơ quan chức năng cũng không d|m ghép hai qu|

trình này làm một để thông báo về tính không gia tăng của quá trình sản xuất. Vai trò chủ

đạo v{ năng lực cạnh tranh yếu kém của kinh tế nh{ nước. Về bản chất, xã hội Việt Nam là một xã hội đang chuyển đổi từ trạng thái cực đoan, cứng nhắc của thời chiến sang một trạng thái bình dị, uyển chuyển của đời sống hòa bình. Trong quá trình dịch chuyển như vậy, khu vực kinh tế nh{ nước đ~ được xây dựng trong quá khứ vẫn đóng vai trò chủ chốt t|c động đến đời sống xã hội v{ đương nhiên cả đến quá trình dịch chuyển kinh tế nữa. Chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam phát triển kinh tế nh{ nước đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế sẽ chỉ trở thành hiện thực khi khu vực kinh tế nh{ nước n}ng cao được sức mạnh cạnh tranh. Nhưng tính cạnh tranh thấp luôn l{ điểm yếu cơ bản của kinh tế nh{ nước. Đó l{

nguy cơ rất lớn cho nền kinh tế Việt Nam. Nhược điểm này có thể được che đậy trong nền kinh tế kế hoạch nhưng ng{y nay tình hình đ~ đổi khác, Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào các quá trình kinh tế quốc tế, chúng ta buộc phải cạnh tranh để tồn tại và phát triển.

Liệu có thể để tồn tại tình trạng cứ chi ngân sách một c|ch vô điều kiện mà không mấy cải thiện, n}ng cao được khả năng cạnh tranh của kinh tế nh{ nước? Sự lạc hậu của lý luận so với thực tiễn.

Tại Việt Nam, do ảnh hưởng của hệ thống lý thuyết cũ, người ta đ~ ph}n loại rạch ròi đ}u là kinh tế nh{ nước, kinh tế hợp tác xã, kinh tế tư nh}n. C|ch ph}n loại m|y móc như vậy làm cho cách nhìn xã hội trở nên sai lạc. Nh{ nước chỉ huy cả sự phân loại xã hội đối với các khu vực khác nhau của đời sống kinh tế.

Tại Việt Nam, hiện nay, người ta vẫn có cảm gi|c như phải chờ đợi một c|i gì đó hoặc người ta không biết nên tiếp tục tiến bước thế n{o trên con đường đ~ chọn. Có một sự lo sợ

vô hình v{ chưa có lực lượng n{o đủ dũng cảm vượt qua trong khi quá khứ tiếp tục níu kẻo hoặc tự vệ giữ ch}n người ta lại. Trên mặt trận lý luận nhiều vấn đề người ta không d|m đi tiếp, chẳng hạn quan điểm lý luận về kinh tế tư nh}n vẫn chưa ho{n to{n được giải quyết https://thuviensach.vn

Hàng loạt các câu hỏi còn chưa có lời giải đ|p. Đảng viên có được làm kinh tế tư nh}n không? Phát triển kinh tế tư nh}n tới cỡ nào? Kinh tế tư nh}n lớn mạnh có làm chệch định hướng xã hội chủ nghĩa không? Thế nào là bóc lột? Các chủ doanh nghiệp tư nh}n có được kết nạp v{o Đảng Cộng sản không? Nhiều năm nay, giới lý luận Việt Nam vẫn không ngớt những cuộc b{n c~i. Có người bảo đúng, cũng có kẻ bảo sai và chắc rằng giới lý luận còn phải tranh luận nhiều năm nữa để đi tới quan điểm thống nhất. Nhưng cuộc sống thì không chờ ai. Nếu các nhà lý luận chịu khó nhìn vào thực tế hơn một chút sẽ thấy cuộc sống không quá phức tạp và nan giải như họ tưởng. Cuộc sống có quy luật và sự phát triển riêng của nó.

Nếu thực sự cầu thị chúng ta hẳn thấy rằng hàng ngày bao nông dân Việt Nam đang l{m kinh tế tư nh}n v{ trong số họ có rất nhiều người là Cộng sản, những người từng đổ bao m|u xương để góp phần giải phóng dân tộc và những Đảng viên này chắc chắn không mảy may day dứt như c|c nh{ lý luận, vì một lẽ đơn giản kinh tế tư nh}n l{ cuộc sống tự nhiên của họ. Tất nhiên, quy mô kinh tế tư nh}n của nông dân Việt Nam còn bé nhỏ nhưng theo quy luật phát triển chung thì không ai có thể nghi ngờ triển vọng và tiền đồ to lớn của nó.

Kinh tế tư nh}n Việt Nam cũng không có con đường n{o kh|c ngo{i con đường phát triển lên những hình thái có quy mô lớn và hiện đại của thời đại.

Để cho thỏa đ|ng, chúng ta cũng nên đi tìm lời giải đ|p cho vấn đề “Ph|t triển kinh tế tư

nh}n có đi chệch định hướng xã hội chủ nghĩa?” Đại hội IX Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định định hướng “x}y dựng một nước Việt Nam d}n gi{u, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Một định hướng đúng nhưng chỉ có thể trở thành hiện thực khi đi kèm với nó là một giải pháp thực hiện khả thi. Chúng ta là những người duy vật, chúng ta phải chỉ ra được phương tiện, hay nói kh|c đi, cơ sở vật chất của giải pháp khả thi này. Rõ ràng, kinh tế

tư nh}n Việt Nam lớn mạnh chắc chắn sẽ l{ phương tiện hữu hiệu, l{ cơ sở vật chất để

chúng ta thực hiện mục tiêu phát triển nói trên. Quả thực chúng ta sẽ không thể tìm được bất kỳ sự mâu thuẫn nào của việc phát triển kinh tế tư nh}n với định hướng phát triển do Đảng Cộng sản Việt Nam đưa ra để toàn xã hội phấn đấu thực hiện Để có một khu vực kinh tế tư nh}n hùng mạnh Sau gần hai thập kỷ Đổi mới và Mở cửa, Việt Nam hiện có mức độ hội nhập kinh tế quốc tế cao hơn, nhưng cũng như tại hầu hết c|c nước đang ph|t triển, thế và lực của kinh tế tư nh}n Việt Nam vẫn còn quá nhỏ bé so với c|c nước phát triển. Không nhận thức được mình đang ở trình độ nào khiến chúng ta đặt ra quá nhiều mục tiêu, quá nhiều tham vọng cho phát triển kinh tế. Tất cả các sai lầm của chúng ta là ở chỗ chúng ta tham gia vào tiến trình toàn cầu hóa với tư c|ch l{ một kẻ sỹ diện, một kẻ khao khát được thế giới đ|nh gi| v{ công nhận giá trị n{o đó. Chúng ta cần nhìn nhận vấn đề toàn cầu hóa và hội nhập với quan điểm thực tế hơn. Nếu chúng ta xây dựng một nền kinh tế, xây dựng những chỉ tiêu để tạo ra chỗ đứng chính trị ở trong đời sống xã hội thì chúng ta luôn luôn sai lầm. Chúng ta phát triển kinh tế vì con người v{ do đó, năng lực nh}n d}n đến đ}u thì chúng ta xây dựng sự phát triển đến đấy. Không có sự thất bại, sự lép vế n{o không đẻ ra sự

nhận thức về tính giới hạn. Chúng ta cần có th|i độ bình thản để hội nhập và dứt khoát không hội nhập vì các chỉ tiêu. Chúng ta tham gia tiến trình toàn cầu hóa với tâm lý phải thắng thì chúng ta sẽ thua, nhưng nếu chúng ta hội nhập với thế giới để chúng ta sống thì chúng ta sẽ sống. Kinh tế sinh ra để phục vụ sự sống của con người chứ không phải phục vụ

sự thăng tiến, sự hãnh diện của bất cứ c| nh}n ai. Chúng ta đổi mới, chúng ta mở cửa, chúng ta sống vì chúng ta chứ không vì bất kỳ ai và bất kỳ cái gì khác. Chúng ta phải nhận thức lại chính chúng ta, trước hết phải định nghĩa lại Việt Nam. Việt Nam không phải là một nước https://thuviensach.vn

lớn, Việt Nam chỉ là một nước trung bình xét theo cả quan điểm kinh tế, dân số, năng lực sáng tạo thực lực quốc gia lẫn năng lực cạnh tranh. Một quốc gia bình thường thì phải sống theo quy luật bình thường, tức là theo quy luật của những nước nhỏ. Phải nhận thức được điều n{y. Cũng có những nước rất bé như Bị, như H{ Lan… vẫn là những cường quốc kinh tế… nhưng giai đoạn m{ người ta có thể trở thành một người khổng lồ trên một hòn đất sét do sự sáng tạo của ý chí thực d}n đ~ qua rồi. Hiện Việt Nam đang ở giai đoạn bình thường của tiến trình văn minh nh}n loại. Việc nhận thức đúng mình v{ vị trí của mình trong cộng đồng quốc tế giúp chúng ta xác lập th|i độ đúng mực khi hội nhập. Nếu chúng ta hội nhập bằng tâm lý phải thắng thì vô vọng. Việt Nam cần h{ng trăm năm nữa mới mong tìm ra được phương c|ch l{m điều đó. Chúng ta hội nhập, đổi mới trước hết để sống. Chúng ta phải quay trở lại đời sống thông thường của con người và xác lập th|i độ bình thường khi hội nhập, mục tiêu của chúng ta chỉ giản dị như vậy. Đừng quá bận lòng để có được tốc độ

tăng trưởng nhiều khi chỉ là những con số trên giấy: 5%, 7% hay 9%. Mục tiêu của mọi sự

phát triển l{ đời sống nhân dân, chứ không phải là sự hãnh diện của một số người. Không tiêu hao năng lượng có ích của mình cho những việc vô ích, đó l{ sự sáng suất của con người hay là sự sáng suất của một quốc gia. Chúng ta phải đi bằng đôi ch}n của mình chứ không phải bay bằng trí tưởng tượng của người khác. Chúng ta cần rèn luyện nhân dân chúng ta có những năng lực để cạnh tranh không lép vế, để sáng tạo ra những giá trị gia tăng ở mức độ

phục vụ được sự tăng trưởng đời sống kinh tế, đời sống tinh thần v{ như vậy chính là hạnh phúc. Nếu chúng ta hội nhập với một th|i độ bình thản, tỉnh t|o như vậy thì người Việt Nam có cơ may trở thành một dân tộc hạnh phúc với một cuộc sống tương đối đầy đủ, một không gian vật chất đủ rộng để nh}n c|ch tính c|ch v{ năng lực của con người có thể phát triển một cách tự nhiên. Bởi vì cường điệu xu hướng vật chất lên thì con người sẽ méo mó và không thể đứng vững trước những thách thức và rủi ro có thật của đời sống.

Khu vực kinh tế tư nh}n cần cách nhìn mới về con người Trong quá khứ, với cách nhìn có thể nói l{ kh| thô sơ về con người, người ta đ~ khoét s}u v{o sự phân chia giai cấp. Con người được chia thành những lực lượng đối kh|ng nhau trong đời sống và thậm chí, cả

trong sản xuất và lực lượng này phải đ|nh đổ lực lượng kia để tồn tại. Nhiều nhà lý luận coi người lao động là một lực lượng chứ không phải l{ đối tượng cá nhân cụ thể, nhưng chúng ta có một cái nhìn khác. Hôm nay, một người có thể l{ người lao động nhưng ng{y mai, họ

có thể là ông chủ, ngày kia, lại có thể lại trở th{nh người lao động nếu họ bị phá sản. Đấy là điều bình thường và phải được xem l{ bình thường. Ở mỗi một con người, dù họ l{ nh{ văn, nhà báo, nhà kinh tế hay nhà chính trị, thực ra, đó chỉ là những giai đoạn hay trạng thái khác nhau của một con người mà thôi. Tuyệt đối hóa số phận của họ (l{ người lao động hay một ông chủ vĩnh viễn) đều l{ không nh}n văn. Chúng ta không nên xem người lao động là một trạng th|i vĩnh viễn vì con người có quyền phấn đấu để trở thành ông chủ, thành nhà kinh doanh và thậm chí cả nhà chính trị.

Trong quá khứ, những nhà chính trị luôn luôn cần có lực lượng làm chỗ dựa cho mình để

đi đến thắng lợi này hoặc thăng lợi kia và lực lượng dễ huy động nhất là lực lượng lao động.

Người lao động hay đơn giản là những người nghèo khổ luôn luôn là lực lượng chính trị của các nhà chính trị. Nhà chính trị theo chủ nghĩa n{o thì họ cũng đều dựa vào lực lượng này; nhưng tuyệt đối hóa người lao động để vĩnh viễn biến họ th{nh l{m thuê như một số phận thì đấy là hành vi thiếu nhân hậu. Con người không ai chịu vĩnh viễn l{m thuê v{ cũng không ai có quyền vĩnh viễn làm chủ. Xã hội càng phát triển, công nghệ c{ng thay đổi nhanh https://thuviensach.vn

chóng bao nhiêu thì chu kỳ lao động l{m thuê cũng như chu kỳ làm chủ càng ngắn bấy nhiêu đối với từng cá nhân. Vấn đề không phải là có không gian tự do cho nền kinh tế tư nh}n m{

là không gian tự do cho các cá nhân, bởi vì không gian tự do cho các cá nhân còn làm thay đổi số phận của mỗi c| nh}n trong đó có cả những người mà các nhà lý luận của chủ nghĩa xã hội Xô Viết gọi l{ người lao động.

Bản chất của khoa học kinh tế là khoa học về các lợi ích. Khoa học kinh tế là triết học của kinh doanh. L{m gia tăng c|c gi| trị cụ thể chính là bản năng, l{ phẩm chất không thể thiếu của nhà kinh doanh. Nhà kinh doanh là những người ý thức về sự gia tăng c|c gi| trị thông qua hành vi của mình. Bất kỳ nhà kinh doanh nào không ý thức được như vậy thì nhà kinh doanh đó khó có thể tồn tại. Gia tăng c|c gi| trị có nghĩa l{ biến các nguyên liệu thành sản phẩm b|n được có gi| hơn, biến những người lao động đơn giản trở thành những người sán xuất ra những hàng hóa có thu nhập lớn hơn để tạo ra mức sống cao hơn, đồng tiền mình bỏ ra có lợi nhuận cao hơn. Tóm lại, mỗi nhà kinh doanh phải có khả năng nhận thức chính x|c v{ đầy đủ, ý thức một cách trọn vẹn về cái gọi là giá trị gia tăng. Nh{ kinh doanh có gi|

trị xã hội thì có ý thức về giá trị gia tăng của hành vi của mình đổi với xã hội, nhưng sự gia tăng c|c gi| trị xã hội của nhà kinh doanh nằm ngoài ý thức của nhà kinh doanh. Nếu nhà kinh doanh chỉ ý thức về việc làm giá trị gia tăng cho x~ hội thì hoặc là họ đ~ đạt tới đỉnh cao của sự kinh doanh hoặc là họ không bao giờ kinh doanh được.

https://thuviensach.vn

Nhà nƣớc và quyền tạo ra giá trị gia tăng Bản chất, mục tiêu của kinh doanh l{ gia tăng c|c gi| trị. Không ý thức đầy đủ, tỉnh táo, bình tĩnh về tiến trình này trong hành vi của mình thì không phải là nhà kinh doanh. Một nhà kinh doanh lành mạnh là ghép sự gia tăng c|c gi| trị của mình vào toàn bộ sự gia tăng các giá trị xã hội, còn những nh{ kinh doanh thông thường thì chỉ nhận thức được sự gia tăng c|c gi| trị của những hoạt động kinh doanh của riêng họ, vì đấy là mục tiêu của kinh doanh. Mọi thứ sáng tạo kh|c đều nhằm phục vụ một mục tiêu như vậy. Mọi không gian xã hội, chính trị, văn hóa m{ Nh{ nước hoặc Chính phủ muốn tạo ra cũng l{ để phục vụ cho con người có quyền, có không gian và những điều kiện tương đối đầy đủ để tạo ra sự gia tăng giá trị thông qua các hành vi kinh doanh của họ.

Phát triển khu vực kinh tế tư nh}n nói riêng cũng như ph|t triển kinh tế nói chung là tạo ra các không gian chính trị, pháp luật, chính s|ch… để từ đó, con người có quyền tạo ra giá trị gia tăng. Tuy nhiên, nhận thức được thế nào là giá trị gia tăng như đ~ ph}n tích l{ việc rất khó, bởi người xuất khẩu gạo thì ý thức được sự gia tăng khi xuất khẩu nhưng họ không ý ‘ thức được giá trị gia giảm của quá trình nhập khẩu. Vai trò của Chính hủ là nhận thức được trọn vẹn toàn bộ sự gia tăng gi| trị của một nền kinh tế, còn. doanh nhân thì ý thức được giá trị gia tăng của kinh doanh. Sự gia tăng c|c gi| trị của một nền kinh tế với hiện tượng gia tăng c|c gi| trị kinh doanh là hai thứ kh|c nhau, do đó, chức năng của Chính phủ

và chức năng của c|c doanh nh}n cũng kh|c nhau. Chẳng hạn xúc tiến thương mại khác với marketing. Marketing là hoạt động để b|n được sản phẩm cụ thể, còn xúc tiến thương mại là việc tiếp thị cả một nền kinh tế. B|n được một nền kinh tế là chức năng của Chính phủ, còn b|n được sản phẩm là chức năng của doanh nghiệp. ý thức được giá trị gia tăng của nền kinh tế là công việc của Chính phủ, của hệ thống chính trị, còn gia tăng gi| trị kinh doanh là công việc của các công ty hay các doanh nhân.

https://thuviensach.vn

Lời kết

Ngày nay, kinh tế tư nh}n không chỉ có tiếng nói quyết định đến sức mạnh kinh tế của hầu hết các quốc gia mà còn trở thành một lực lượng kinh tế có ý nghĩa chính trị toàn cầu.

Sự giàu có và thịnh vượng của mỗi quốc gia tuỳ thuộc rất nhiều v{o th|i độ của toàn xã hội, đặc biệt là của đảng cầm quyền đối với khu vực kinh tế trọng yếu n{y. Đường lối phát triển của một quốc gia thể hiện tư duy chiến lược và có vai trò quan trọng đối với thành công hay thất bại của nền kinh tế. Kinh tế tư nh}n đang hình th{nh những loại hình đa dạng và phong phú đặc trưng cho mỗi giai đoạn phát triển của đời sống xã hội. Phát triển khu vực kinh tế

tư nh}n cũng có nghĩa l{ bảo tồn tính đa dạng phong phú của đời sống kinh tế, xem nó như

là nguồn gốc của mọi sự phát triển.

https://thuviensach.vn

XÂY DỰNG CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ

Từ một quan điểm phát triển các tập đoàn kinh tế

Dựa trên quan điểm kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo, hiện nay, chúng ta đang có chủ trương chuyển một số tổng công ty nh{ nước (TCT) gồm các TCT 90 và TCT 91 (trong bài này gọi chung là các TCT) thành một số tập đo{n kinh tế hiện đại với vốn kinh doanh được tích tụ, tập trung cao, đủ sức cạnh tranh trên thị trường thế giới, biến các tập đo{n này trở th{nh “xương sống của nền kinh tế quốc dân, là công cụ thực sự mạnh trong tay Nh{ nước để phát huy vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế Nh{ nước, nắm những vị trí then chốt, là nhân tố mở đường cho sự phát triển kinh tế, là lực lượng vật chất quan trọng và là công cụ để Nh{ nước định hướng v{ điều tiết vĩ mô nền kinh tế”.

Như mọi người đều biết, chiến lược phát triển là một vấn đề hệ trọng có ảnh hưởng sâu rộng v{ l}u d{i đến thành công hay thất bại của chính sách kinh tế. Việc hình thành các tập đo{n kinh tế mạnh có đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế l{ mơ ước của nhiều quốc gia, nhưng vấn đề là việc hình thành các tập đo{n phải thông qua sự phát triển tự nhiên của quá trình phát triển kinh tế chứ không phải thông qua các biện pháp mang tính hành chính hoặc mong muốn chủ quan bất chấp những điều kiện và hoàn cảnh cụ thể. Trong quá khứ

chúng ta đ~ có qu| nhiều bài học thất bại do sai lầm về chiến lược phát triển (chẳng hạn như chính s|ch ưu tiên ph|t triển công nghiệp nặng, chính sách hợp t|c hóa, chính s|ch đưa nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa…), vì vậy chúng ta cần có cách nhìn thận trọng và thực tế hơn về vấn đề này.

https://thuviensach.vn

Cội nguồn của các tập đoàn kinh tế Việt Nam Hiện cả nước có 74 TCT 90 và 17 TCT 91. Về mặt tài sản tất cả đều thuộc sở hữu nhà nước. Các TCT hiện chiếm một số vốn khổng lồ khoảng 53.000 tỷ đồng bằng 72% tổng số

vốn của Nh{ nước trong các doanh nghiệp. Về bản chất, các TCT này chịu sự chi phối của nhân tố tổ chức – hành chính thuần túy hơn l{ nh}n tố công nghệ – thị trường. Về mặt kinh doanh, hầu hết c|c TCT kinh doanh đơn ng{nh, đơn lĩnh vực. Điều đặc biệt cần nói là ngoại trừ những TCT có “điều kiện hoặc ưu đ~i đặc biệt” như dầu khí, bưu chính viễn thông, còn lại kết quả kinh doanh của c|c TCT đạt hiệu quả rất thấp. Như trên có thể thấy rằng, chiến lược phát triển các tập đo{n kinh tế được xây dựng trên nền tảng các TCT vốn dĩ kh| ốm yếu và chủ yếu sống được nhờ dựa vào trợ cấp từ ng}n s|ch nh{ nước. Chúng ta đ~ bắt đầu quyết tâm thực hiện chiến lược của mình bằng c|ch đi ngược lại nguyên tắc sơ đẳng nhất trong kinh doanh, đó l{ chỉ những thực thể lành mạnh, kinh doanh có hiệu quả mới có cơ

hội phát triển cơ cấu tổ chức của mình. Chúng ta mong muốn xây dựng các tập đo{n kinh tế

mạnh và kỳ vọng vào nó rất nhiều nhưng về bản chất các tập đo{n n{y chỉ là sự thoát thai từ những TCT Nh{ nước được bao cấp nhưng vẫn yếu kém và thua lỗ kéo dài.

https://thuviensach.vn

Bài học từ sự đổ vỡ của các tập đoàn kinh tế

Trước khi đi s}u ph}n tích vấn đề, thiết nghĩ chúng ta cần tham khảo những bài học còn nóng hổi về sự thất bại của các tập đo{n kinh tế Hàn Quốc. Vì sao các tập đo{n kinh tế lớn từng là niềm tự hào của Hàn Quốc như Daewoo, Hanbo… lại lần lượt sụp đổ? Nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ sự hình thành các tập đo{n kinh tế Hàn Quốc là kết quả của những ý chí chủ quan chứ không phải là sự phát triển tự nhiên từ nhu cầu thực sự của sản xuất kinh doanh. Do mong muốn có được những tập đo{n kinh tế mạnh, chính phủ Hàn Quốc trong nhiều năm đ~ d{nh qu| nhiều ưu đ~i, đặc biệt là cung cấp các khoản tín dụng khổng lồ với lãi suất thấp để phát triển các tập đo{n kinh tế của nước này. Vì vậy, kết quả sản xuất kinh doanh của các tập đo{n kinh tế này luôn bị bóp méo, sự phát triển về quy mô tổ chức vượt qu| trình độ quản tý, những sai lầm tích tụ ngày một lớn và tất yếu dẫn đến sự sụp đổ của các tập đo{n n{y v{ nguy hại hơn nữa l{ đ~ dẫn đến sự phá sản của cả nền kinh tế vốn được coi là tấm gương hay sự thần kỳ kinh tế. So với các tập đo{n của Hàn Quốc thì vấn đề tập đo{n kinh tế của Việt Nam còn có phần trầm trọng hơn, vì chúng ta chủ trương x}y dựng các tập đo{n kinh tế trên nền tảng những TCT quốc doanh thua lỗ triền miên. Trên thực tế, từ các TCT phát triển thành các tập đo{n kinh tế là sự biến đổi về chất và phải thông qua phát triển kinh tế chứ không phải chỉ nhờ những quyết định hành chính và với hy vọng nhận được thêm những nguồn đầu tư lớn từ ng}n s|ch nh{ nước.

https://thuviensach.vn

Cần nhìn nhận chiến lƣợc phát triển các tập đoàn kinh tế dƣới góc độ kinh tế

Các tập đo{n kinh tế thực sự của thế giới luôn ph|t huy được sức mạnh khổng lồ của mình thông qua mạng lưới thông tin và mối quan hệ kinh doanh rộng rãi của họ trên toàn cầu, có kỹ năng marketing, nguồn tài chính hùng hậu và quy mô kinh tế đồ sộ, họ dễ dàng thu xếp những công việc kinh doanh trọn gói, tiến h{nh đồng thời cả xuất, nhập khẩu, tài chính, ngân h{ng… Trong tình hình hiện nay, bất kể những cố gắng của Nh{ nước ta như thế

nào, các tập đo{n của chúng ta vẫn có quy mô nhỏ hơn nhiều về vốn, công nghệ lạc hậu, và đặc biệt l{ trình độ quản lý yếu kém hơn nhiều so với các tập đo{n kinh tế của thế giới. Chủ

trương x}y dựng tập đo{n kinh tế chủ yếu nhằm hai mục đích: (1) tăng cường sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam v{; (2) đóng vai trò xương sống của nền kinh tế quốc gia.

Nhưng theo chúng tôi cả hai kỳ vọng n{y đều rất xa rời thực tế và cần được xem xét lai.

Về mục tiêu thứ nhất, cho rằng khi hình thành tập đo{n kinh tế, nhờ tập hợp được số

đông lực lượng, vốn lớn sẽ n}ng cao được tính cạnh tranh l{ quan điểm hoàn toàn phiến diện. Tính cạnh tranh cao về bản chất là nhờ quản lý đạt hiệu quả cao, còn nếu lực lượng c{ng đông, vốn càng lớn mà quản lý yếu kém, đạt hiệu quả thấp như đại đa số các TCT hiện nay thì chỉ mang lại tác hại và tổn thất càng lớn m{ thôi. Theo chúng tôi, cho dù Nh{ nước có thể rót nhiều tiền cho các tập đo{n kinh tế, các tập đo{n có thể mua công nghệ hiện đại để đổi mới sản xuất nhưng về bản chất sức cạnh tranh của các tập đo{n kinh tế của Việt Nam vẫn hết sức yếu kém. Lý do cơ bản là các tập đo{n vẫn dựa trên hình thức sở hữu nhà nước. Thực tế đ~ cho thấy hình thức sở họ nh{ nước thường có hiệu quả rất thấp trong kinh tế thị trường vì quyền lên của chủ sở hữu thường thoát ly khỏi kết quả kinh doanh. Các tập đo{n kinh tế quốc tế mà tài sản của nó là sở hữu của các cổ đông, quyền lợi của họ gắn chặt trực tiếp với kết quả kinh doanh, vì thế các tập đo{n kinh tế với chủ sở hữu l{ nh{ nước không thể n{o có được sự năng động trong kinh doanh như c|c tập đo{n kinh tế quốc tế.

Về mục tiêu thứ hai, cho rằng xây dựng các tập đo{n kinh tế để đóng vai trò “xương sống của nền kinh tế, làm công cụ để Nh{ nước điều tiết vĩ mô nền kinh tê ‘ chỉ trở thành hiện thực khi chúng ta có được những tập đo{n kinh tế mạnh và kinh doanh có hiệu quả thực sự.

Các tập đo{n kinh tế dưới hình thức sở hữu quốc doanh luôn ở dưới cái ô che chở của Nhà nước v{ b|m v{o “vòi” trợ cấp từ ngân sách quốc gia. Người ta hoàn toàn có quyền nghi ngờ

liệu những “chiếc xương sống” n{y sẽ ra sao nếu “vòi” trợ cấp của nh{ nước bị cắt, m{ điều này sớm muộn thế n{o cũng xảy ra khi chúng ta buộc phải thực thi các hiệp định song phương v{ đa phương trong qu| trình hội nhập. Trước sức cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt, nguy cơ sụp đổ của các tập đo{n n{y l{ rất lớn, thậm chí nó còn trầm trọng hơn cả

những gì đ~ l{m tan vỡ các tập đo{n kinh tế Hàn Quốc, dẫn đến sự phá sản của nền kinh tế

từng được coi là thuộc nhóm mạnh nhất của kinh tế thế giới. Chủ trương ph|t triển các tập đo{n kinh tế hiện nay về thực chất chỉ là những biện pháp hành chính chứ không dựa trên những quy luật phát triển của kinh tế thị trường. Chúng ta cần phải đoạn tuyệt với tư duy kinh tế bao cấp mà bản chất l{ “lời chia nhau, lỗ nh{ nước chịu. Chính sách phát triển phi kinh tế sẽ làm các thế hệ sau này phải gánh chịu những hậu họa khôn lường, bởi vậy chúng ta buộc phải xem xét lại vấn đề trước khi quá muộn.

https://thuviensach.vn

Phát triển các tập đoàn kinh tế hay xây dựng các hiệp hội kinh doanh?

Như trên đ~ ph}n tích, để nâng cao sức cạnh tranh về cơ bản phải nâng cao hiệu quả quản lý doanh nghiệp theo những tiêu chuẩn kinh doanh quốc tế và phải dựa trên nền tảng sở

hữu mới, gắn quyền lợi của chủ sở hữu với kết quả kinh doanh. Mong muốn có dược những tập đo{n kinh tế mạnh đủ sức cạnh tranh quốc tế l{ điều hoàn toàn có thể hiểu được, song chiến lược để phát triển nó phải căn cứ vào tình hình thực tế v{ điều quan trọng nhất là phải dựa trên sự phát triển tự nhiên và tuân theo những quy luật kinh tế chứ không phải là những quyết định hành chính theo lối tư duy cũ kỹ luôn dẫn đến những thất bại. Theo chúng tôi hợp lý nhất hiện nay là thay vì phát triển các tập đo{n kinh tế, chúng ta nên thành lập các hiệp hội để giúp đỡ, hỗ trợ các loại hình doanh nghiệp phát triển và thông qua hiệp hội để có tiếng nói chung, thống nhất h{nh động trên cơ sở quyền lợi chung của mọi thành viên trong hiệp hội, n}ng cao được sức mạnh cạnh trành của kinh tế Việt Nam. Hiệp hội là hình thức liên kết lỏng và linh hoạt nhất, hỗ trợ mà không làm mất đi tính chủ động kinh doanh của mỗi doanh nghiệp. Vấn đề xây dựng các tập đo{n kinh tế sẽ được giải quyết trong quá trình phát triển tự thân của các doanh nghiệp và phải thực sự dựa vào kết quả

sản xuất kinh doanh của các thực thể chứ không thể dựa vào ý chí hoặc sự can thiệp của Nh{ nước.

https://thuviensach.vn

XÂY DỰNG CÁC HIỆP HỘI

1. Bối cảnh ra đời các hiệp hội ở Việt Nam

Chúng ta bàn về vấn đề hiệp hội ở Việt Nam không phải vì bản thân các hiệp hội, mà vì một lợi ích kh|c: Đó l{ vai trò của các hiệp hội trong quản lý xã hội bên cạnh các thiết chế

Nh{ nước hoặc mang tính Nh{ nước, trong đó, yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất là xác định rõ v{ đúng vai trò của nó trong mối quan hệ giữa nh{ nước với xã hội và chính phủ với người d}n. Đương nhiên, chính phủ l{ người chịu trách nhiệm chính về quản lý xã hội, tuy nhiên, “quản lý” không phải là vì quản lý, m{ “quản lý” l{ để đảm bảo sự phát triển của một đất nước chưa ho{n to{n tho|t khỏi những nguy cơ khủng hoảng.

Trước hết, chúng tôi muốn nhắc lại rằng trong quá khứ, các hiệp hội ra đời không phải do nhu cầu cuộc sống mà do những nhu cầu chính trị. Trong nhiều thập kỷ, Chính phủ đóng vai trò quản lý tuyệt đối đối với toàn bộ xã hội. Trên lý thuyết, ngay từ Hiến ph|p năm 1946, v{

sau đó l{ Luật về lập hội do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban h{nh năm 1957, quyền lập hội của người d}n đ~ được công nhận v{ qui định rõ ràng. Trên thực tế, một số hiệp hội đ~ được thành lập, điển hình là Hội luật gia Việt Nam. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng các hiệp hội này đều không phải là những hiệp hội độc lập. Thành viên các hiệp hội đa số là công nhân viên chức, người l~nh đạo hội do nh{ nước cử ra, bộ máy nhân sự của hiệp hội ăn lương nh{

nước và mọi hoạt động của các hiệp hội đều được tiến hành bằng tiền ng}n s|ch Nh{ nước.

Tóm lại, đó thực chất là những công cụ của Nh{ nước hoặc mang tính Nh{ nước, những vệ tinh hoặc một kiểu nối dài của c|c cơ quan nh{ nước, không phản |nh đầy đủ những lợi ích khác nhau của xã hội.

Những thay đổi quan trọng cả về tính chất và vai trò của các Hiệp hội bắt đầu diễn ra từ

năm 1987, khi Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương tiến hành công cuộc Đổi mới, mà nội dung cơ bản là chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường, mở cửa cho kinh tế tư nh}n trong nước v{ đầu tư nước ngoài. Chủ trương n{y l{ một lựa chọn khó khăn trong một tình thế mang tính cấp bách, nhằm tránh cho nền kinh tế bị sụp đổ, như trong điều kiện của Việt Nam lúc bấy giờ, phải công nhận đó l{ một quyết định chính trị dũng cảm. Bởi lẽ, nó đồng nghĩa với việc thu hẹp quyền lực và phạm vi quản lý của chính phủ. Từ nay, một phần quyền lực quản lý của chính phủ được chuyển giao cho các chủ thể khác không hoặc không trực tiếp thuộc c|c cơ quan, tổ chức của chính phủ. Về

phương diện lý luận, khái niệm “tự quản” lần đầu tiên xuất hiện v{ được thừa nhận, không thay thế nhưng tồn tại bên cạnh và bổ sung cho khái niệm truyền thống l{ “quản lý nhà nước”.

Chủ thể tiếp nhận các quyền lực “quản lý nh{ nước”, để bắt đầu quá trình “tự-quản” chính là các hiệp hội mà sự ra đời của nó, một c|ch tương đối ồ ạt sau 1987, là một quá trình vừa được “kiểm so|t” chặt chẽ, vừa mang tính chất “tự ph|t”. Đối với chính phủ, việc nới lỏng kiểm so|t cũng đồng thời là sự giảm dần gánh nặng trách nhiệm trực tiếp đối với sự sống còn của các doanh nghiệp, các tổ chức xã hội mà hàng chục năm trời được gọi l{ “cơ chế bao cấp”. Cũng v{o năm 1987, chính phủ ban hành một Nghị định đầu tiên (Nghị định số 187-CP) cho phép các doanh nghiệp quốc doanh có quyền tự chủ về kinh doanh và tài chính, được bán các tài sản thuộc sở hữu Nh{ nước mà doanh nghiệp không sử dụng đến, nhưng https://thuviensach.vn

đồng thời doanh nghiệp cũng phải tự bảo đảm về tiền lương cho công nh}n viên của mình.

Năm 1991 c|c luật về công ty tư nh}n v{ cổ phần hóa doanh nghiệp Nh{ nước được ban h{nh. Cơ chế mới n{y đ~ g}y cú “sốc” mạnh mẽ đối với không ít doanh nghiệp nh{ nước quen dựa vào sự bao cấp của chính phủ.

Khía cạnh “tự ph|t” của v}n đề, tức việc ồ ạt thành lập các hiệp hội, đặc biệt là các hiệp hội kinh doanh, chính là một “phản ứng” tự nhiên đối với các chính sách của chính phủ.

Được thành lập một cách thiếu chuẩn bị, nhiều hiệp hội không phản ánh hoặc không phản

|nh đầy đủ các nhu cầu phát triển của bản thân doanh nghiệp và thị trường. Các doanh nghiệp, một khi tập hợp trong một hiệp hội, đ~ tự tạo cho mình một kênh quyền lực để vừa tiếp nối với quyền lực chính phủ, vừa t|c động vào quá trình ban hành các chính sách nhằm vào các thuận lợi riêng cho doanh nghiệp thành viên của mình. Một con số minh chứng là 60 đến 90% thành viên các hiệp hội kinh doanh là các doanh nghiệp quốc doanh.

Khía cạnh “kiểm so|t” của chính phủ đối với các hiệp hội có nguyên nhân khác. Một mặt, do thói quen quan liêu, các bộ và ngành chủ quản đối với một lĩnh vực kinh tế kỹ thuật tiếp tục coi kiểm soát là biểu hiện của quyền lực; mặt kh|c, Đảng Cộng Sản Việt Nam luôn nhấn mạnh yếu tố an toàn về chính trị không chỉ đối với sự l~nh đạo của Đảng m{ còn đối với toàn xã hội trong điều kiện chuyển đổi và mở cửa. Sự kiểm so|t đối với các hiệp hội được thực hiện dưới nhiều hình thức kh|c nhau như cấp phép thành lập, chỉ định hay phê duyệt nhân sự l~nh đạo… hay thậm chí duy từ một sự bao cấp nhất định về cơ sở vật chất và tài chính cho các hoạt động của hiệp hội.

Yếu tổ quốc tế, đặc biệt là những đòi hỏi của quá trình mở cửa, cũng t|c động không nhỏ

đến các hiệp hội. Khi cái ô bao cấp của Nh{ nước đang ng{y c{ng nhỏ lại, khi khu vực kinh tế

ngoài quốc doanh, bao gồm cả các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngo{i, đ~ thực sự được hình thành (năm 2000 chiếm tới 65% GDP của cả nước), nhiều doanh nghiệp bắt đầu hướng ra thị trường quốc tế. Nhiều hiệp hội về kinh doanh và nghề nghiệp không chỉ buộc phải mang tính tự nguyện nhiều hơn, phải ý thức cao hơn về sự hợp tác và liên kết để hỗ trợ

nhau tồn tại và phát triển, mà còn phải đ|p ứng hai loại chức năng còn kh| mới mẻ: Đối nội v{ đối ngoại. Đối với các hiệp hội mang tính thường ngoại” cao, đương nhiên chính phủ

muốn tăng cường sự kiểm soát của mình.

Tóm lại, sự thay đổi trong cơ chế thành lập và hoạt động của các hiệp hội ở Việt Nam trong giai đoạn vừa qua là kết quả của hai qu| trình ngược chiều: Nh{ nước buộc phải giảm bớt các hoạt động giám sát, quản lý, còn các tổ chức doanh nghiệp v{ người dân tranh thủ

cơ hội để hợp tác vì sự tồn tại và phát triển. Về cơ bản, đó l{ một hiện tượng tự phát, một phản ứng tình thế, bởi lẽ cho đến nay Việt Nam vẫn chưa có một khuôn khổ pháp lý rõ ràng và minh bạch cho quá trình thành lập và hoạt động của các hiệp hội, thậm chí chưa có một sự lý giải rõ ràng khoa học về vai trò của các hiệp hội. Vì thế, mặc dù các sáng kiến lập hội từ

phía người dân phản ánh một xu thế kh|ch quan trong điều kiện chuyển đổi và mở cửa của nền kinh tế, nó vẫn gây lo ngại cho một số người về khả năng kiểm soát của Nh{ nước. Đó l{

lý do khiến rất nhiều dự thảo về luật lập hội đến nay vẫn chưa được thông qua.

https://thuviensach.vn

2. Hiện trạng của các hiệp hội

2.1. Vai trò, tính hiệu quả của các hiệp hội ở Việt Nam Trước hết, cần phải khẳng định ở Việt Nam đang tồn tại, ít nhất l{ trên danh nghĩa, hầu như tất cả các loại hiệp hội, cả chính phủ lẫn phi chính phủ, cả chuyên ngành lẫn đa ng{nh, và trong hầu hết c|c lĩnh vực: Văn hóa, khoa học kỹ thuật, tôn gi|o… Chúng ta có thể liệt kê hàng loạt các hiệp hội như Hội Khoa học và Kỹ thuật Xây dựng Việt Nam, Hội Chăn nuôi, Hội Địa chất, Hội Điện ảnh, Hiệp hội Tư vấn Xây dựng Việt Nam, Hội những người l{m vườn Việt Nam… Một hiệp hội có thể chỉ bao gồm các doanh nghiệp có cùng lĩnh vực kinh doanh, nhưng cũng có thể là tổ chức của những doanh nghiệp rất khác nhau về tính chất v{ lĩnh vực hoạt động, trong hình thức này thì Câu lạc bộ các doanh nghiệp Đầu tư nước ngoài là một ví dụ. Một hiệp hội cũng có thể chỉ mang tính nghề nghiệp, chẳng hạn Hội Luật gia Việt Nam, Hội Nhà báo, Hội những người l{m vườn… v{ một hiệp hội cũng có thể bao gồm cả các doanh nghiệp lẫn các tổ chức nghề nghiệp, chẳng hạn Hội Địa chất, Hội chăn nuôi… Tất nhiên, một khi các hội đ~ tập hợp được các hội viên, đ~ tồn tại hoạt động thì có nghĩa l{ nó đ~ thể hiện được phần nào nguyện vọng của các hội viên. Điều đó có nghĩa l{ trong chừng mực n{o đó c|c hiệp hội đ~ nói lên tiếng nói của từng ngành, từng lĩnh vực, và trong một số

trường hợp, của cả cộng đồng doanh nghiệp, về những vấn đề bức xúc hiện nay. Nhưng nói thế không có nghĩa l{ c|c hiệp hội đ~ hoàn thành tết mọi sứ mệnh của mình, đặc biệt là sứ

mệnh trong hoạt động quản lý nh{ nước. Có thể khẳng định ngay rằng cả mô hình, cơ cấu và hoạt động của các hiệp hội lẫn sự quản lý nh{ nước – lĩnh vực đang l{m đau đầu những nhà quản lý và khá khó hiểu đời với người ngoại quốc trong lĩnh vực này vẫn còn nhiều, rất nhiều v}n đề phải bàn bạc và giải quyết. Dù tính chất của các hiệp hội là hết sức đa dạng, tình hình chung là có rất ít các hiệp hội hoạt động có hiệu quả v{ năng động.

Về khía cạnh nghề nghiệp, khi tham gia nhiều hiệp hội, các hội viên thường hy vọng nhận được ở đấy nhiều thông tin tư vấn kinh doanh, được cùng với hiệp hội và các doanh nghiệp bạn trao đổi giúp nhau tháo gỡ những vướng mắc của doanh nghiệp v{ thương trường. Họ

cũng mong đợi được che chở, được bảo vệ các quyền và lợi ích hợp ph|p. Nhưng hiện nay, có thể nói rằng háu hết các hiệp hội hoạt động cầm chừng, thụ động và thiếu hiệu quả. Hoạt động của hiệp hội không giúp được nhiều cho các hội viên cũng như hỗ trợ cho c|c cơ quan chức năng để nắm bắt những vấn đề phát sinh cần xử lý nhằm thúc đẩy sản xuất, kinh doanh đạt hiệu quả như mong muốn. Hoạt động của các hiệp hội mới chỉ dừng ở mức độ

của những diễn đ{n doanh nghiệp để hội họp, diễn thuyết rồi vẫn đ}u lại v{o đó. Nhìn chung các hiệp hội có vai trò và tác dụng khá mờ nhạt trong việc hỗ trợ các thành viên phát triển kinh doanh. Những yêu cầu trợ giúp về thông tin hoặc đưa ra c|c dự báo về thị trường thường l{ vượt quá khả năng đ|p ứng của hiệp hội. Có thể nói hiện nay hầu như chưa có hiệp hội n{o có cơ quan chuyên tr|ch về lĩnh vực n{y để đ|p ứng nhu cầu thiết thực của hội viên. Các hội viên làm xuất khẩu thường phải tự mò mẫm v{ h{nh động đơn độc để tìm hiểu và mở rộng thị trường. Tình hình mạnh ai người ấy làm làm cho các hội viên thường không có tiếng nói chung và vì vậy h{nh động thiếu thống nhất, không ph|t huy được sức mạnh tổng hợp của các thành viên.

Về khía cạnh chính trị, chúng tôi không sợ quá lời khi nói rằng tính chất của các hiệp hội nói chung gần với tính chất của câu lạc bộ hơn l{ c|c tổ chức có định hướng chiến lược đ{i hạn. Nhiều hiệp hội sa đ{ v{o những phản ứng mang tính tình thế. Với tư c|ch l{ những tổ

https://thuviensach.vn

chức nghề nghiệp, các hiệp hội không có nhiều khả năng, kể cả tài chính lẫn chuyên môn, để

trợ giúp các nhà kinh doanh. Với tư c|ch l{ những tổ chức quyền tải dư luận xã hội đến chính quyền, tiếng nói của họ về cơ bản vẫn là những phản ứng tức thì nhằm giải tỏa những sự bực bội, những thắc mắc, những oan ức hoặc uất ức, chứ chưa được tập hợp lại và xử lý nhằm mục đích đưa ra những kiến nghị mang tính giải pháp dài hạn có ý nghĩa chiến lược.

Nói một cách công bằng, các hiệp hội, trong một số trường hợp và trong một chừng mực n{o đó, đ~ v{ đang có ít nhiều t|c động đến việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế và pháp luật, nhưng ho{n to{n chưa phải là những t|c động và ảnh hưởng một cách hệ thống, với một công nghệ nhất quán mang tính tất yếu: Thực tế chung của các hiệp hội Việt Nam cho thấy các hiệp hội đ~ không có khả năng xử lý tốt các mối quan hệ với Nh{ nước và các thực thể kh|c l{ đối tác của nó.

Về khía cạnh xã hội: Một đặc điểm nổi bật của các hiệp hội ở Việt Nam là tính thụ động trong quan hệ với các cấp chính quyền. Các hiệp hội thường tự rơi v{o tình thế của kẻ ngồi chờ chỉ thị từ các bộ hoặc chính quyền địa phương. Rất ít trường hợp các hiệp hội đưa ra được những khuyến nghị cho định hướng phát triển chung hoặc dàn xếp để bảo vệ quyền lợi các thành viên. Phần lớn các hiệp hội Việt Nam chưa ý thức đấy đủ tính xã hội của mình, chưa có khả năng hợp tác và khai thác các mối quan hệ với các tổ chức xã hội kh|c để tranh thủ được sự ủng hộ cũng như sự phối hợp h{nh động.

Về khía cạnh quan hệ hợp tác với các tổ chức quốc tế. Hầu hết các hiệp hội đều rất muốn phát triển các mối quan hệ với các hiệp hội quốc tế, nhưng thường lúng túng không giải quyết được những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động n{y. Điều này không thể chỉ giải thích một c|ch đơn thuần bằng những khó khăn kỹ thuật, sự thiếu năng động của các hiệp hội hay sự cản trở của c|c cơ quan chính quyền, mà phải tìm nguyên nhân sâu xa trong nhận thức về bản chất cũng như vai trò của các hiệp hội. Nhiều người, trong đó có cả các nh{ l~nh đạo của các hiệp hội, không hiểu được một xu thế đang ng{y c{ng rõ rệt là sự

chuyển giao dần dần một phần quyền lực nh{ nước cho các tổ chức kh|c nhau, trong đó có các hiệp hội. Riêng trong lĩnh vực ngoại giao, chỉ cần có đủ sự tinh tế, chúng ta sẽ thấy rằng các tổ chức phi chính phủ đang đóng những vai trò ngày càng quan trọng trong việc xúc tiến các mối quan hệ quốc tế.

https://thuviensach.vn

2.2. Nguyên nhân của tình trạng yếu kém và hất hợp lý Nguyên nhân của tình trạng này, theo chúng tôi, cần phải được xem xét từ cả hai phía: Phía các hiệp hội doanh nghiệp v{ phía c|c cơ quan quản lý nh{ nước.

https://thuviensach.vn

Từ phía các hiệp hội

Chúng ta có thể khẳng định rằng vai trò v{ t|c động của một hội phụ thuộc rất nhiều vào cơ cấu tổ chức, bộ m|y điều h{nh cũng như c| nh}n hội trưởng.

Cơ cấu tổ chức và bộ m|y điều hành của các hiệp hội ở Việt Nam thường mang nặng tính hình thức. Những người tham gia bộ m|y điều hành hội thường là những cán bộ đương chức kiêm nhiệm. Vì thế hoạt động của họ mang nặng tính chất nghiệp dư, trong khi về thực chất những nhiệm vụ của họ là hết sức quan trọng và nặng nề, đòi hỏi phải có những cán bộ

chuyên tr|ch để xử lý các công việc của hội. Những cán bộ như thế là tiền đề tạo ra chế độ

trách nhiệm cũng như đảm bảo tính hiệu quả thiết thức của các hoạt động của hội.

Hội trưởng, theo chúng tôi, không thể đơn thuần chỉ là một biểu tượng, mà phải là một nhà hoạt động xã hội và nghề nghiệp, thậm chí phải là một nhà hoạt động chính trị tích cực, nếu không, hội trưởng không thể nắm bắt được c|c định hướng để đưa ra c|c’ ý kiến có thể

t|c động mạnh mẽ đến quá trình hoạch định chính sách. Hiện nay ở Việt Nam có rất ít những hội trưởng như vậy. Trên thực tế, đa số các hội trưởng là những quan chức nh{ nước đ~ về hưu những người thường bị hai hạn chế cơ bản:

Thứ nhất, họ vẫn mang trong tiềm thức những định kiến và thói quen của một công chức.

Họ làm việc theo những định kiến và thói quen ấy nhiều hơn l{ bênh vực các quyền lợi của xã hội và của hội viên. Cách nhìn của họ vẫn l{ c|ch nhìn cũ, với những kinh nghiệm cũ v{

t}m lý cũ. Thậm chí không loại trừ trường hợp một số người trong số họ sử dụng địa vị

trong hội như l{ một c|ch để thay thế những địa vị họ từng có trong cơ quan nh{ nước.

Thứ hai, do các hội nói chung đều không có cơ sở vật chất, không có phương tiện kỹ thuật và không có bộ m|y điều h{nh đủ mạnh nên hội trưởng không thể tập hợp và xử lý thông tin cũng như nguyện vọng các hội viên. Nói chung, họ rơi v{o tình trạng lực bất tòng tâm.

Việc bều hội trưởng, vì thế rất quan trọng. Nó quyết định khả năng tìm được người hội trưởng có đủ phẩm chất, năng lực, cũng có nghĩa l{ quyết định chất lượng hoạt động của hội. Chỉ có thông qua bầu cử một cách dân chủ thì hội, với tư c|ch l{ một tổ chức tự nguyện, mới có thể hoạt động đúng chức năng của nó. Tuy nhiên, thực hiện điều đó không phải dễ.

Trong một xã hội đói thông tin, nhất l{ thông tin c| nh}n như ở Việt Nam, các hội viên thường không có cơ sở chính x|c để lựa chọn người đại diện cho mình. Người ta được vận động đến kỳ họp thứ nhất của hội. Ở đấy người ta tiến hành bầu cử, nói đúng hơn l{ lựa chọn ban điều hành hội, một cách có thể nói là còn khá bản năng. Nếu như sau đó c|c hội viên chẳng còn việc gì làm nữa, thật dễ hiểu là họ sẽ lảng dần. Và nếu như vậy, sự khó khăn hay suy tho|i trong đời sống của các hội sẽ l{ điều không tránh khỏi.

Một khía cạnh khác cần phải nói là tính vụ lợi ngắn hạn của các hiệp hội và hội viên. Các th{nh viên tham gia thường chỉ kỳ vọng vào những cơ hội l{m ăn trước mắt. Trong khi đó, c|c nghĩa vụ t{i chính đối với hiệp hội không được thực hiện nghiêm tức Kết quả là nhiều hiệp hội buộc phải dựa vào sự tài trợ của nh{ nước, một số hiệp hội bị biến thành những cơ

sở kinh doanh hoặc bị thao túng bởi một số doanh nghiệp thành viên. Kết quả là cả tiêu chí, tính chất lẫn hoạt động của các hiệp hội bị biến dạng, dẫn đến tình trạng thiếu dân chủ

trong các hiệp hội.

https://thuviensach.vn

Từ phía Nhà nƣớc

Lạc hậu trong nhận thức của c|c cơ quan nh{ nước: Các chính s|ch v{ quy định của pháp luật dĩ nhiên ảnh hưởng rất lớn đến các hiệp hội. V{ điều này xuất phát từ nhận thức của cơ

quan Nh{ nước về vai trò của các hiệp hội. Mặc dù Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường gần 20 năm, nhận thức của xã hội Việt Nam, đặc biệt là của nhiều cán bộ v{ cơ quan chính quyền, vẫn mang nặng tư duy cũ của thời kinh tế kế hoạch tập trung, cho rằng bộ máy công quyền có thể c|ng đ|ng v{ giải quyết mọi vấn đề của xã hội. Chính vì chưa đổi mới tư duy, c|c cơ quan nh{ nước có trách nhiệm quản lý các hiệp hội vẫn quan niệm hiệp hội như một tổ chức phụ trợ và thứ yếu và vì vậy hoạt động của hiệp hội thường chỉ mang tính biểu tượng, các hiệp hội phần nhiều tồn tại trên danh nghĩa. Hơn thế nữa, còn có tâm lý lo sợ

rằng sự lớn mạnh của các hiệp hội sẽ làm tổn hại đến uy tín và quyền lực của Nh{ nước và bộ máy của nó.

Thiếu cơ sở ph|p lý điều chỉnh các vấn đề liên quan đến việc thành lập, tổ chức, hoạt động của hiệp hội: C|c văn bản hiện hành của pháp luật Việt Nam liên quan đến việc thành lập, tổ chức và hoạt động của hiệp hội thường chỉ quy định chung chung và còn nhiều khoảng trống. Điều này làm cho nhiều nh{ l~nh đạo hiệp hội thấy rất khó hoạt động vì tâm lý luôn e ngại họ có thể vi phạm pháp luật, thụ động ngồi chờ chỉ thị từ một cấp quản lý nào đó, kết quả là các hoạt động của hội chỉ mang tính sự vụ mà có rất ít sự sáng tạo của những người thực thi nhiệm vụ.

Những người quan t}m đến các hiệp hội ở Việt Nam đều không lạ gì những khó khăn trong việc thành lập các hội. Quá trình xin thành lập các hội có khi kéo dài tới tám hay chín năm.

Biết bao nhiêu năng lực v{ năng lượng dồn vào quá trình vận động để thành lập hội, đến mức khi được phép thành lập hội thì người ta đ~ qu| mệt mỏi, không còn cả khả năng lẫn nhiệt tình điều hành và phát triển các hội đó nữa.

Một vấn đề kh|c cũng cần phải xem xét l{ quy định về cơ quan quản lý các hiệp hội. Trên thực tế, hiện nay các hiệp hội có thể do một Bộ, do Uỷ ban nhân dân tỉnh hoặc thành phố, hoặc do một đo{n thể quản lý. Sự thiếu thống nhất trong quy định cấp quản lý về mặt hành chính đối với các hiệp hội cũng g}y khó khăn không ít cho hoạt động của các hiệp hội.

Tóm lại, Nh{ nước can thiệp quá sâu vào hoạt động của các hội. Do đó, có hai tình huống xảy ra:

Thứ nhất, các hội không còn mang tính tự nguyện nữa mà chỉ còn là kết quả vận động của một số người tham gia ban đầu. Những người này chi phối mọi hoạt động của hội, làm cho các hội không còn là một tổ chức xã hội tự nhiên.

Thứ hai, nh{ nước nhìn nhận các hội không đúng với vai trò của nó nên đ~ can thiệp quá nhiều vào hoạt động của các hội. Một số hội phải có cơ quan nh{ nước bảo trợ, phải có đại diện của c|c cơ quan nh{ nước trong ban l~nh đạo, thậm chí còn nhờ các cán bộ l~nh đạo cấp Bộ trưởng, Thứ trưởng làm chủ tịch hội.

https://thuviensach.vn

3. Vấn đề nâng cao hiệu quả của các hiệp hội 3.1. Nhận thức về vai trò chính trị của các hiệp hội trong quản lý xã hội Mọi hoạt động của các hiệp hội cũng như sự đổi mới hoạt động của nó cần phải được bắt đầu dựa trên nền tảng là nhận thức đầy đủ về bản chất, vai trò và nhiệm vụ của các tổ chức này. Thậm chí chúng ta có thể nói đến một nền tảng triết học cho sự hình thành, tồn tại và phát triển của hiệp hội, điều sẽ đóng vai trò nòng cốt cho mọi chiến lược phát triển các hiệp hội Việt Nam. Rõ r{ng, để các hiệp hội trở thành một tác nhân quan trọng cho sự phát triển, nó không còn có thể tiếp tục là công cụ hay phần nối dài của bộ máy công quyền, mà phải đóng vai trò l{ một diễn đ{n để công chúng bày tỏ nguyện vọng v{ l{ t|c nh}n trung gian để

người d}n đóng góp trí tuệ cho công cuộc phát triển đất nước. Tóm lại, các hội phải là một thứ hàn thử biểu cho nh{ nước trong việc đo đạc các phản ứng xã hội đối với hệ thống chính sách.

Để hoàn thành vai trò và sứ mạng quan trọng này, các hiệp hội phải có những thay đổi về

chất. Hiệp hội phải được tổ chức v{ hướng mọi hoạt động của mình như l{ một tổ chức xúc tiên thương mại, hỗ trợ sản xuất, kinh doanh, thúc đẩy sự hợp tác, liên minh giữa các thành viên, đồng thời đó l{ công cụ phản biện của xã hội đối với những đường lợi kinh tế, chính trị

và xã hội của chính phủ. Về mặt kinh tế, nó như một Phòng thương mại chuyên ngành, có nhiệm vụ giúp các thành viên!)hát triển và kinh doanh có hiệu quả đồng thời tạo được sức mạnh tổng hợp của c|c th{nh viên để có thể cạnh tranh thắng lợi trong một thị trường thế

giới thống nhất luôn biến động và nhiều bất trắc. Về mặt chính trị, nó giống như một cơ

quan tham mưu về chính sách xã hội cho chính quyền các cấp.

Để phát triển sản xuất, mỗi công ty, mỗi ngành kinh tế đều phải đẩy mạnh công tác marketing cho sản phẩm của mình. Một công ty đơn lẻ thường rất khó khăn trong hoạt động đó. Vì thế, các hiệp hội phải tham gia như l{ những “tai mắt’, những “b{ mối” cho c|c doanh nghiệp thành viên trong việc nắm bắt thông tin thị trường, tìm kiếm đối t|c v{ c|c cơ

hội kinh doanh tại thị trường nước ngo{i cũng như hợp tác liên doanh, liên kết với c|c đối t|c trong nước và quốc tế.

Mặt khác, các hiệp hội không chỉ phấn đấu vì quyền lợi của các thành viên và hiệp hội mà còn phấn đấu vì quyền lợi và sự tiến bộ của toàn xã hội. Định hướng chính trị này hoàn toàn phù hợp với xu thế phát triển của đất nước và của cả thời đại. Chúng ta khẳng định rằng mặc dù c|c cơ quan công quyền và các hiệp hội đều có mục tiêu chung là phục vụ lợi ích của cả cộng đồng, phấn đấu vì sự tiến bộ xã hội, nhưng chúng không thể thay thế cho nhau. Một nh{ nước hiệu quả nhất khi những đường lối và chính sách phù hợp nhiều nhất với những quy luật tự nhiên của đời sống xã hội. V{ để có được những đường lối v{ chính s|ch như

thế, nh{ nước không chỉ cần có những trợ thủ, mà cả những tổ chức phản biện. Trong một nước theo chế độ một Đảng duy nhất như Việt Nam, vai trò đó c{ng quan trọng và chỉ có thể

thực hiện thông qua những tổ chức phi chính phủ, trong đó có c|c hiệp hội.

Như vậy, vai trò của các hiệp hội trong công tác quản lý nh{ nước là thu nhận các thông tin phản ánh nguyện vọng của nhân dân, những ý kiến có tính chất xây dựng về sự điều hành của c|c cơ quan chính quyền và truyền đạt đến c|c cơ quan nh{ nước để hoàn thiện hệ thống điều h{nh nh{ nước, cải thiện các thể chế. Có thể khẳng định rằng các hiệp hội chính là những hạt nh}n v{ cũng l{ những t|c nh}n thúc đẩy quá trình dân chủ hóa xã hội vì phát triển và tiên bộ.

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

3.2. Luật hóa hoạt động của các hiệp hội Để việc thành lập và hoạt động của các hiệp hội được thuận lợi và hiệu quả, trước hết cần phải có một cơ sở ph|p lý đ|p ứng được những đòi hỏi của cuộc sống chính trị – xã hội. Chỉ

khi nào Luật về các hiệp hội Việt Nam được ban hành, các hiệp hội mới có thể chủ động trong hoạt động, đồng thời c|c cơ quan nh{ nước mới có thể kiểm soát các hội mà không l{m phương hại đến vai trò và chức năng x~ hội của nó. Theo chúng tôi, c|c cơ quan nh{

nước chỉ nên kiểm soát các hội trên cơ sở xem xét cương lĩnh, điều lệ và giám sát quá trình thực hiện cương lĩnh, điều lệ để giữ cho những mục tiêu xã hội, chính trị của nó không biến đổi sang những khía cạnh bất lợi. Nh{ nước cần để cho các hội tự do hình thành, từng công bố cương lĩnh h{nh động ra hội, kinh tế và buộc nó phải thực hiện trong khuôn khổ những thỏa thuận của nhà nước v{ cương lĩnh m{ nó đề xuất. Đó l{ giải ph|p đúng nhất, và qua việc hình thành các hiệp hội “lột c|ch hơn Ph|t như vậy, cũng l{ c|ch thể hiện v{ thúc đẩy quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội.

Các chủ thể mong muốn hoặc đ~ tham gia hiệp hội cũng có thể nhận thức để hưởng quyền lợi và thực thi trách nhiệm của mình theo đúng luật. Nếu có Luật về các Hiệp hội, sẽ

không còn vấn đề cho hay không cho thành lập hội một c|ch kh| mơ hồ của c|c cơ quan quản lý cũng như những gì các hiệp hội có thể được phép làm.

Nếu được thành lập theo đúng ph|p luật và hoạt động đúng như tính chất của nó, các hiệp hội sẽ đem lại cho nh{ nước, xã hội và doanh nghiệp những lợi ích to lớn:

- Các hiệp hội có lợi ích cơ bản l{ được tham gia cùng với nh{ nước nhằm tạo ra môi trường thuận lợi cho chính các thành viên của nó tồn tại và phát triển. Ngoài ra còn có thể

kể các lợi ích kh|c như trao đổi thông tin, trao đổi kinh nghiệm, hợp tác trong việc đ{o tạo nghiệp vụ hoặc cơ hội để các thành viên của nó gặp gỡ, tìm hiểu lẫn nhau và hùn vốn thực hiện những sáng kiến kinh doanh trong c|c lĩnh vực công nghiệp, công nghệ, khoa học…

Tuy nhiên, lợi ích quan trọng hơn nhiều so với lợi ích của hội, là lợi ích của nh{ nước.

Trong một xã hội đang chuyển đổi như x~ hội Việt Nam, mọi cơ chế, mọi thiết chế đang được hình thành và không ngừng dược hoàn thiện. Đóng góp lớn nhất của các hiệp hội chính là sự phản ánh các ý nguyện của xã hội đến Đảng v{ Nh{ nước một cách trung thực nhất, không bị bóp méo do phải thông qua các kênh trung gian bị điều khiển. Việc hình thành và truyền đạt một cách tự nhiên và chính xác các ý nguyện xã hội thông qua các hiệp hội đóng vai trò một nguồn thông tin sống, một hệ thống thông tin không mang tính thống kê v{ định kiến. Nguồn thông tin n{y giúp nh{ nước nhận thức xã hội một cách tự nhiên và kh|ch quan để hoạch định các chính sách và pháp luật một c|ch đúng đắn, dễ được xã hội chấp nhận v{ hưởng ứng.

https://thuviensach.vn

3.3. Đảm bảo tính tự nguyện và phi chính phủ ở Việt Nam Gần đ}y, người ta nói nhiều về sự chồng chéo giữa cơ quan quản lý nh{ nước và các hội.

Theo chúng tôi, không có sự chồng chéo ấy. Có lẽ hầu hết các quan chức v{ l~nh đạo nhà nước cũng hiểu như thế, nhưng vì họ có quá nhiều việc phải làm nên họ không tha thiết lắm với các hoạt động hội. Trên thực tế có hai tình trạng trái ngược. Một số cơ quan nh{ nước và một số. quan chức cũ của c|c cơ quan nh{ nước can thiệp quá nhiều, qu| s}u v{o đời sống của các hiệp hội, nhưng lại có những cơ quan nh{ nước do bận bịu quá nhiều mà lảng tránh các hoạt động hội, thậm chí lảng tránh một cách có kế hoạch.

Giải ph|p để nâng cao vai trò và hiệu quả của các hội, theo chúng tôi, thật ra không có gì bí mật. Trước hết, các hội phải thực sự là tổ chức tự nguyện, được thành lập do những bức xúc của xã hội chứ không phải do ý đồ chính trị. Cần phải chấm dứt hiện tượng c|c cơ quan nh{ nước chỉ tin vào một số quan chức nh{ nước cũ có cương vị cao khi đứng ra xin lập hội.

Cần ý thức rằng động cơ của những người n{y v{ động cơ của xã hội là khác nhau. Những người này chỉ đo|n nhận ra động cơ của xã hội và nắm lấy để thành lập hội nhưng sau đó lại l|i nó đi theo ý tưởng của mình. Họ thu hội phí để tạo ra chỗ đứng, chỗ làm việc cho mình và một số người thân cận, rủ rê c|c đồng nghiệp cũ trong c|c cơ quan nh{ nước để tạo ra cái gọi là ban chấp hành các hội. Hội khi đó trở th{nh cơ quan cung cấp tài chính sau khi về hưu của một số quan chức.

https://thuviensach.vn

3.4. Nguyên tắc độc lập tài chính

Câu hỏi được nhiều người quan tâm là làm thế n{o để các hiệp hội hình thành tự nhiên và hoạt động hợp lý, đúng vai trò của nó?

Theo chúng tôi, các doanh nghiệp, cũng như c|c lực lượng xã hội nói chung, cần chủ động đóng góp ý tưởng, ý kiến, sáng kiến của mình… Hội sẽ thể hiện c|c ý tưởng, ý kiến, sáng kiến đó dưới hình thức một diễn đ{n có tổ chức. Các doanh nghiệp còn phải đóng góp một cách nghiêm túc cho cơ sở tài chính của hiệp hội. Điều n{y đặc biệt quan trọng bởi các hội phải độc lập về mặt tài chính. Tuyệt nhiên không nên có những hiệp hội nhận tài trợ của nh{ nước, bởi như vậy rất dễ xảy ra sự móc ngoặc chính trị giữa hiệp hội và nhà nước. Sự

móc ngoặc chính ta sẽ khiến cho các ý nguyện của xã hội không được phản ánh một cách tự

nhiên nữa. Khi đó nh{ nước không được lợi gì, thậm chí bị lừa bịp. Rõ r{ng l{ Nh{ nước thiệt đơn thiệt kép. Theo chúng tôi, chính thông qua việc đóng góp t{i chính một cách nghiêm túc dưới dạng hội phí, các doanh nghiệp hội viên sẽ đảm bảo khả năng để tài trợ

cho các hoạt động, để cùng nhau đầu tư v{o những vấn đề cần làm sáng tỏ, để tập trung ý chí v{ h{nh động của những người cùng chí hướng.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Từ những phân tích trên, một lần nữa chúng tôi muốn khẳng định rằng các hiệp hội ở

Việt Nam đang ở trong một quá trình biến đổi nhanh chóng cả về tính chất lẫn tổ chức và cách thức hoạt động. Dù chỉ là tự phát, do yêu cầu của đời sống, nó cũng phản ánh một xu hướng không thể đảo ngược là sự chuyển giao một phần quyền lực của Nh{ nước cho các tổ

chức phi chính phủ, cũng có nghĩa l{ sự khởi đầu của xu hướng dân chủ hóa xã hội. Với tư

c|ch l{ người thu thập những ý kiến phản biện từ công chúng đối với các chính sách của Nh{ nước, các hiệp hội ngày càng có vai trò to lớn trong quản lý nh{ nước và xã hội, đặc biệt là trong việc hoạch định c|c đường lối phát triển.

Tuy nhiên, để các hiệp hội thực hiện tốt vai trò của mình, cần phải có một môi trường pháp lý phù hợp. Các hiệp hội cũng cần phải có những thay đổi cơ bản cả về mô hình, cơ cấu tổ chức v{ phương thức hoạt động, nhưng quan trọng nhất là phải thay đổi nhận thức về

chính hiệp hội, phải thực sự là những tổ chức tự nguyện, phi chính phủ v{ độc lập về tài chính. Các hiệp hội cần phải được thành lập và hoạt động một cách lành mạnh. Chỉ khi đó nó mới có thể hoàn thành tốt vai trò của mình trong hệ thống quản lý xã hội v{ t|c động tích cực đến quá trình dân chủ hóa vì sự phát triển đất nước.

https://thuviensach.vn

XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA KINH DOANH

Nh{ thơ Chế Lan Viên có viết “Qu| khứ không chỉ ở sau lưng, qu| khứ còn ở trước mặt”. Một c}u thơ không nổi tiếng lắm nhưng thật là thông thái: Chúng ta cần và phải nhìn lại tiến trình của lịch sử dân tộc nếu muốn tìm ra con đường phát triển đất nước cho tương lai. Lịch sử

thật h{o hùng, nhưng chúng ta không thể dừng lại mà phải từ lịch sử h{o hùng đó đi lên, phải giành lấy một tương lai tươi s|ng. B|c Hồ dã dạy rằng nếu đất nước độc lập mà nhân dân vẫn không đạt cơm no |o ấm dù độc lập cũng l{ vô nghĩa.

Vậy chúng ta còn thiếu những gì? Tại sao với rừng vàng biển bạc, có nhân dân cần cù, lại được l~nh đạo bởi một Đảng vững mạnh, giàu kinh nghiệm và ý chí, chúng ta vẫn chưa tho|t khỏi nghèo nàn lạc hậu có quá nhiều lý do, cả chủ quan lẫn khách quan mà chúng tôi không định v{ cũng không thể đề cập hết tại đ}y. Nhưng có một lý do rất quan trọng, và ngày càng trở nên quan trọng hơn từ khi chúng ta tiến hành mở cửa, dồi mới và xây dựng một nền kinh tế thị trường – chúng tôi muốn nói đến một thực trạng là chúng ta chưa có một cộng đồng doanh nhân chuyên nghiệp cũng như một nền văn hóa kinh doanh.

Sự non kém của cộng đồng kinh doanh nhiều khi bị coi là hậu quả của những sai lầm trong chính sách kinh tế xã hội, nhưng theo chúng tôi không ho{n to{n đúng như vậy. Đúng là những sai lầm thời kinh tế tập trung bao cấp có nhiều ảnh hưởng tiêu cực nhưng còn có nhiều yếu tố mà chúng ta cần phải phân tích một cách khách quan và khoa học.

Thực ra, trong xã hội Việt Nam, doanh nh}n chưa bao giờ được tôn trọng tương xứng với vai trò của họ đối với sự phát triển đất nước. Do ảnh hưởng của tư tưởng nho gi|o, người ta xếp doanh nh}n v{o địa vị thấp kém. Lối xếp hạng Sĩ – Nông – Công – Thương từ lâu vẫn tồn tại trong ý thức và tâm lý cộng đồng người Việt. Vì thế cha mẹ thường chỉ thích cho co đi học, thi cử đỗ đạt làm qua chứ không muốn cho con trở thành doanh nhân. Vai trò và thực lực của tầng lớp doanh nhân trong lịch sử dân tộc hết sức mờ nhạt, chúng ta không có những doanh nhân xuất sắc để phát triển kỹ nghệ v{ thúc đẩy thương nghiệp. Người Việt Nam bằng lòng với những con quyền nan quanh quẩn trên sông hồ m{ quyên đi c|i bao la của đại dương. Trong suốt tiến trình phát triển, so với c|c nước phát triển, thậm chí nhiều nước Ch}u Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, dân tộc ta chưa bao giờ có được một tầng lớp doanh nh}n theo đúng tên gọi.

Thời kỳ thuộc Pháp, một số nhà doanh nhân dân tộc xuất hiện nhưng vấp phải sự cạnh tranh dữ dội của tư bản chính quốc nên phần lớn không đứng vững và phát triển. Những sai lầm của chúng ta trong thời kỳ kinh tế tập trung vừa qua đ~ đẩy tầng lớp n{y đến tình trạng gần như bị triệt tiêu. Khi đó, nh{ doanh nghiệp gần như đồng nghĩa với kẻ xấu – những kẻ

ăn b|m hoặc trục lợi bất chính.

Chính s|ch đổi mới đ~ đặt dấu chấm hết cho những quan điểm ấu trĩ mang nặng định kiến đó. Người ta không còn coi giàu có là một “tội lỗi”, không còn coi tầng lớp doanh nhân như những kẻ xấu xa nữa. Nhưng một trang mới đ~ mở ra chưa? Theo chúng tôi thì chưa.

Giàu có không còn là tội lỗi nhưng doanh nh}n – những người đóng vai trò quyết định trong việc tạo nên sự giàu có ấy, vẫn chưa được tôn vinh. Tình trạng này, theo chúng tôi cần xem xét từ hai phía: Phía xã hội và phía các doanh nhân.

https://thuviensach.vn

Từ phái xã hội, ở đ}y chúng tôi muốn nói đến xã hội theo nghĩa rộng nhất, chúng ta phải nhận rằng qu| trình đổi mới tư duy đ~ không theo kịp những đòi hỏi của cuộc sống. Cho m~i đến gần đ}y, việc thành lập doanh nghiệp vẫn hết sức khó khăn. Doanh nh}n không những gặp rất nhiều trở ngại trong quá trình hoạt động mà còn trở th{nh đối tượng bị phân biệt đối xử. Doanh nhân thậm chí vẫn bị coi là tầng lớp bóc lột, mặc dù với trí tuệ và kinh nghiệm quản lý của mình, họ đang đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc tạo ra công ăn việc l{m, cũng có nghĩa l{ tạo nên thu nhập cho người lao động và góp phần ổn định xã hội và phát triển đất nước. Cuộc tranh luận khá lâu và vẫn chưa ho{n to{n ng~ ngũ trong nội bộ Đảng CSVN về việc Đảng viên kinh doanh cũng thể hiện phần n{o c|ch nhìn như vậy.

Từ phía các các doanh nhân, mặc dù đ~ có được bước phát triển vượt bậc vẫn chưa tho|t khỏi tình trạng kinh doanh manh mún, không chuyên nghiệp, không có chiến lược dài hạn.

Một số thậm chí kinh doanh theo lối chụp giật, phi pháp và không thực hiện đúng những nghĩa vụ của mình với Nh{ nước và xã hội. Chính đó l{ một trong những lý do khiến cho hình ảnh của nhiều doanh nhân bị bóp méo. Ngo{i ra cũng phải nói rằng, về mặt tâm lý, chính c|c nh{ doanh nh}n cũng nhiều khi không d|m tin tưởng vào vai trò và sứ mạng của mình. Một số thiếu dũng cảm hoặc ý chí để quyết định đầu tư d{i hạn.

Nhưng cuộc sống sẽ không cho phép chúng ta dừng lại. Đổi mới hay là chết – ai đó đ~ nêu lên khẩu hiệu này, khẩu hiệu mà chúng tôi cho rằng không phải l{ qu| đ|ng. Trong một thế

giới biến đổi mau lẹ như thế giới ngay nay, để tồn tại và phát triển chúng ta phải có khả

năng thích ứng, tự hoàn thiện để có thể hợp tác, hội nhập và nắm bắt c|c cơ hội một cách kịp thời. Chúng ta đang x}y dựng một nền kinh tế thị trường mà trong nền kinh tế thị

trường, nòng cốt chính là các doanh nhân. Chúng tôi cho rằng hiện nay vai trò của doanh nhân là quan trọng hơn bao giờ hết.

Để hoàn thành tốt sứ mạng của mình, nhà doanh nghiệp cần phải đạt tới những tiêu chuẩn nhất định, v{ đến lượt mình các tiêu chuẩn đó lại có thể được xây dựng trên một nền văn hóa kinh doanh tiên tiến. Nhiệm vụ của chúng ta chính là xây dựng hệ tiêu chuẩn doanh nhân Việt Nam và nền văn hóa kinh doanh như thế.

Thực ra vấn đề không hoàn toàn mới. Con người, nói như C.M|c l{ tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Dù hoạt động trong lĩnh vực nào, người ta cũng cần phải có những quy tắc chung để chung sống v{ hơn nữa, để phát triển. Vai trò của các quy tắc chung đó l{ định hướng hoạt động của mỗi cá nhân phải phù hợp hay ít nhất l{ không đi ngược lại lợi ích chung.

Nền văn hóa doanh nh}n được thể hiện và chỉ có thể được thể hiện qua các doanh nhân.

Xây dựng hệ tiêu chuẩn doanh nhân là một công việc lớn, cần có sự đóng góp của nhiều cơ

quan, tổ chức và cá nhân. Ở đ}y, chúng tôi chỉ xin đưa ra một v{i ý tưởng ban đầu.

https://thuviensach.vn

1. Các phẩm chất cá nhân

a) Chủ nghĩa yêu nƣớc và ý thức công dân

Nói đến doanh nh}n l{ nói đến khát vọng l{m gi{u, nhưng trước khi là doanh nhân thì doanh nhân phải là một công d}n, hơn nữa, là một công d}n yêu nước. Chúng ta thường nói nhiều lời văn hoa bóng bẩy về chủ nghĩa yêu nước nhưng cụ thể yêu nước là gì? Theo chúng tôi, trong thời đại ng{y nay, khi đất nước đ~ độc lập và thống nhất, yêu nước chính là làm cho “d}n gi{u nước mạnh”, như khẩu hiệu m{ Đại hội Đảng đ~ đề ra. Một doanh nhân yêu nước phát biết kết hợp lợi ích cá nhân với lợi ích của đất nước.

Những kẻ vì lợi ích của cá nhân mà gây hại cho môi trường và cảnh quan đất nước, những kẻ thông qua đầu cơ, tham nhũng để nhanh chóng đạt lầy sự giàu có vật chất bằng mọi giá không thể là những doanh nh}n yêu nước. Ngược lại, chúng ta ph|i tôn vinh nhưng người l{m gi{u chính đ|ng, bởi chính họ đem đến sự thịnh vượng cho đất nước.

https://thuviensach.vn

b) Các giá trị nhân bản

Doanh nhân là những người trực tiếp tổ chức, điều hành và quản lý quá trình vận hành của nền kinh tế, tức là quá trình sáng tạo và nâng cao các giá trị vật chất cho xã hội. Chính sứ mạng v{ vai trò đó khiến cho doanh nhân có một vị trí đặc biệt. Họ có nhiều điều kiện hơn trong việc tiếp cận các nguồn lực, nguồn tài nguyên và tài sản vật chất của xã hội. Vì thế, hơn ai hết, họ phải l{ nhũng người ý thức sâu sắc về những giá trị nhân bản, điều sẽ tạo nên tính c}n đối trong đời sống.

https://thuviensach.vn

2. Quan hệ xã hội

a) Các quan hệ trong nội bộ cộng đồng doanh nhân

Hoạt động kinh doanh đòi hỏi các doanh nhân có khả nang cạnh tranh, v{ đó chính l{

động lực để tăng hiệu quả của nền kinh tế. Nhưng qu| trình cạnh tranh giữa các doanh nhân không thể là thứ cạnh tranh bằng mọi giá. Quá trình cạnh tranh phải dựa trên cơ sở các quy định pháp luật.

https://thuviensach.vn

b) Quan hệ với khách hàng

Trong một nền kinh tế lành mạnh, khách hàng phải được tôn trọng, không chỉ với nghĩa là những người trả tiền để mua hàng hoá và dịch vụ. Doanh nhân phải có trách nhiệm đối với hàng hóa và dịch vụ và bảo vệ kh|ch h{ng, cói đó không chỉ như nghĩa vụ hợp đồng mà còn l{ nghĩa vụ đạo đức.

https://thuviensach.vn

c) Quan hệ đối với các tổ chức xã hội và các tầng lớp xã hội khác Bên cạnh các hoạt động kinh doanh thuần tuý, các doanh nhân với cách là những người có tiềm lực về vật chất trong xã hội, cần phải có trách nhiệm đóng góp v{o c|c hoạt động chung. Doanh nhân phải đóng thuế một c|ch đầy đủ và minh bạch, đồng thời tuỳ theo khả

năng m{ tham gia c|c hoạt động từ thiện hoặc trở thành Mạnh Thường Quân của các hoạt động có lợi ích xã hội khác. Cần phải hiểu rằng đó cũng l{ c|ch đầu tư d{i hạn, bởi lẽ một xã hội phát triển ổn định và phồn vinh, có trình độ tổ chức v{ văn hóa cao chính l{ điều kiện cần thiết để hoạt động kinh doanh thuận lợi.

https://thuviensach.vn

3. Vai trò chính trị

a) Tiếng nói trong đời sống chính trị

Cùng với sự khẳng định của kinh tế thị trường, vai trò của doanh nh}n cũng tăng lên.

Tầng lớp doanh nhân không chỉ tăng lên về số lượng mà cả về ảnh hưởng và tỷ trọng đóng góp cho nền kinh tế đất nước. Trong tương lai, với tiềm lực kinh tế của mình, đó la một lực lượng chính trị hùng hậu, nhưng ngay từ bây giờ họ đ~ trở thành một lực lượng xã hội không thể bỏ qua. Chúng tôi cho rằng đ~ đến lúc doanh nhân cần phải có tiếng nói của mình trong đời sống chính trị xã hội của đất nước.

https://thuviensach.vn

b) Ngƣời tham mƣu về đƣờng lối kinh tế

Vai trò chính trị của doanh nhân thể hiện tập trung nhất thông qua vai trò người tham mưu cho Nh{ nước về đường lối, chiến lược v{ s|ch lược kinh tế. Với tư c|ch l{ những người trực tiếp hoạt động trong c|c lĩnh vực kinh tế, hiệu biết sâu sắc thị trường trong nước và thế giới, nắm được các xu thế phát triển trên thế giới đồng thời có quan hệ rộng rãi đối với c|c đối tác kinh tế và cả chính trị ở nước ngoài, các doanh nhân có thể đề xuất các giải ph|p, đồng thời đóng vai trò cầu nối cho Nh{ nước trong các quan hệ đối ngoại.

https://thuviensach.vn

4. Tính tiên phong về tri thức

a) Kỹ năng kinh doanh

Kinh doanh chuyên nghiệp cần có các kỹ năng v{ cả tinh thần sáng tạo. Tình trạng kinh doanh manh mún, chụp giật, thậm chí phi pháp của một số kẻ trong thời gian vừa qua, ngoài c|c lý do kh|ch quan như hệ thống luật pháp lạc hậu, tình trạng quan liêu v{ tham nhũng tr{n lan… còn có lý do chủ quan là kiến thức kinh doanh của doanh nhân quá thấp. Một số

lượng đông đảo các doanh nhân hoạt động một cách tự phát, hoàn toàn thiếu hiểu biết những kỹ năng thông thường, đó l{ chua kế đến những kiến thức liên quan về pháp luật, môi trường v{ văn hóa…

https://thuviensach.vn

b) Tính sáng tạo

Tuy nhiên, kỹ năng v{ kiến thức cũng mới chỉ là những gì có thể học được trong c|c cơ sở

đ{o tạo. Để trở thành một doanh nhân giỏi còn phải có tinh thần sáng tạo. Ở đ}y, theo chúng tôi, lao động của nhà doanh nhân khá gần gũi với lao động của người nghệ sĩ: Doanh nh}n cũng phải lựa chọn trong số vô v{n cơ hội một cơ hội khả thi, trong vô vàn giải pháp, một giải pháp tốt nhất. Chúng tôi cho rằng đối với một nhà kinh doanh chân chính, kết quả kinh doanh không đơn thuần là một khoản lợi nhuận mà còn là, có lẽ chủ yếu là, sự vật chất hóa những giá trị trí tuệ và tinh thần m{ doanh nh}n đ~ sử dụng trong quá trình hoạt động.

Hiệu quả kinh doanh chính l{ thước đo tính đúng đắn của các giải ph|p, cũng chính l{ thước đo của t{i năng doanh nh}n.

https://thuviensach.vn

c) Tính năng động

Một khi đứng v{o h{ng ngũ doanh nh}n, người ta đ~ tự nguyện chấp nhận một cuộc đua tranh quyết liệt. Không phải vô cớ m{ có c}u “Thương trường như chiến trường”. Trong cuộc cạnh tranh đó, ai nắm bắt nhanh nhạy c|c cơ hội v{ huy động được nhiều tiềm năng v{

có chiến lược, s|ch lược đúng đắn sẽ chiến thắng. Tính năng động sẽ khiến ta nhanh nhạy, giúp chúng ta huy động các tiềm năng. V{ nền kinh tế của đất nước sẽ chiến thắng nếu nhiều doanh nhân của chúng ta chiến thắng.

https://thuviensach.vn

5. Khả năng hợp tác và cạnh tranh quốc tế

Khả năng hợp t|c v{ tính năng động là những phẩm chất không thể thiếu của nhà kinh doanh hiện đại. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà không một cá nhân hay quốc gia nào có thể đứng ngoài xu thế toàn cầu hóa. Trong xu hướng đó, dưới t|c động của những dòng luân chuyển không ngừng và vô cùng mạnh mẽ của các nguồn vật chất cũng như nh}n lực, để phát triển, chúng ta phải có khả năng cạnh tranh. Và chính trong quá trình cạnh tranh đó nhu cầu hợp tác lại trở nên cấp b|ch hơn bao giờ hết. Điều này thoạt nhìn có vẻ

mâu thuẫn nhưng lại là hai mặt của một quá trình biện chứng. Hợp tác tốt có nghĩa l{ có nhiều lợi thế v{ do đó nhiều cơ hội chiến thắng trong cạnh tranh.

Chúng ta còn có thể đưa ra nhiều tiêu chuẩn khác nữa, nhưng dù tiêu chuẩn n{o thì cũng được xây dựng trên cơ sở của hệ thống các giá trị được chấp nhận rộng r~i. Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đ}y l{ hoạt động kinh doanh liên quan, thậm chí động chạm đến lợi ích, cả vật chất lẫn tinh thần của nhiều người, nhiều tầng lớp trong xã hội nên cần phải được điều chỉnh trên những cơ sở mang tính văn hóa. Những tiêu chuẩn văn hóa kinh doanh một mặt phải buộc các doanh nhân tuân theo những tiêu chuẩn nhân bản phổ quát, mặt khác phải tạo cho doanh nhân một không gian tự do để hoạt động có hiệu quả. Nó phải được xây dựng trên cơ sở những tiêu chuẩn văn hóa kinh doanh quốc tế và phải nhận được sự đồng tình rộng rãi của cộng đồng doanh nh}n cũng như to{n x~ hội. Trong thời đại toàn cầu hóa sôi động hiện nay, một nền văn hóa kinh doanh như vậy sẽ góp phần để nền kinh tế Việt Nam cùng cả nước hội nhập v{o đời sống kinh tế chính trị toàn cầu.

Một nền văn hóa kinh doanh tiên tiến l{ điều kiện tiên quyết để chúng ta xây dựng thành công cộng đồng những doanh nhân chuyên nghiệp, hạt nhân của nền kinh tế thị trường. Chỉ

với một nền văn hóa kinh doanh tiên tiến, các doanh nhân mới có thể ph|t huy được vai trò của mình, trở th{nh đồng minh kinh tế, chính trị của Đảng trong sự nghiệp xây dựng đất nước, vì mục tiêu dân gi{u, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh.

https://thuviensach.vn

XÂY DỰNG CỘNG ĐỒNG DOANH NHÂN

https://thuviensach.vn

1. Vị trí của doanh nhân trong xã hội hiện đại Chính s|ch Đổi Mới đ~ góp phần xoá bỏ c|i nhìn định kiến từ lâu của xã hội về tầng lớp doanh nhân, mở ra nhiều cơ hội cho sự phát triển đột phá của kinh tế tư nh}n với những doanh nh}n có năng lực, có quyết t}m v{ ý chí th{nh đạt. Tuy nhiên, đến nay vẫn không ít người đặt câu hỏi: Vị trí của doanh nhân Việt Nam trong xã hội đ~ thực sự được cải thiện chưa?

Chúng tôi cho rằng vị trí của doanh nh}n đ~ được n}ng lên đ|ng kể nhưng chưa tương xứng với vai trò của họ đối với sự phát triển của đất nước. Hiện nay, trong suy nghĩ của một bộ phận không nhỏ của xã hội, doanh nhân vẫn không được coi trọng, vẫn bị coi là những kẻ

bóc lột, doanh nghiệp tư nh}n dường như vẫn còn mặc cảm tự ti trong quan hệ với doanh nghiệp nh{ nước, với c|c cơ quan của nh{ nước. Thậm chí, do bị ảnh hưởng của tư duy cũ, ấu trĩ nên chính c|c doanh nh}n cũng không ho{n to{n d|m tin v{o vai trò v{ sứ mạng của mình. Một điều đ|ng buồn nữa là, ngay trong nội bộ Đảng, vấn đề Đảng viên có được làm kinh tế tư nh}n hay không vẫn còn chưa ng~ ngũ. Điều này cho thấy vấn đề chưa được nhìn nhận một cách khách quan và khoa học.

Có nhiều cách lý giải vấn đề n{y nhưng theo chúng tôi, một trong những nguyên nh}n cơ

bản nhất l{ cho đến nay chúng ta chưa x}y dựng được hệ tiêu chuẩn văn hóa kinh doanh của doanh nh}n cũng như cộng đồng doanh nhân Việt Nam. Gần đ}y b|o chí tuyên truyền rầm rộ

các giải thưởng sao đỏ, sao vàng trao cho những doanh nhân xuất sắc như l{ sự tôn vinh của Đảng v{ Nh{ nước đối với giới doanh nhân. Thực ra, đó chỉ là những động thái chính trị

nhằm khích lệ các doanh nhân chứ chưa phải l{ th|i độ cần có của nh{ nước đối với tầng lớp này. Chúng ta vẫn nhầm lẫn giữa cách nhìn của Đảng v{ ‘c|ch nhìn của xã hội đối với đội ngũ doanh nh}n. C|ch nhìn của Đảng quan trọng nhưng ho{n to{n không căn bản bằng cách nhìn của xã hội. Phải nhìn nhận rằng, c|i m{ doanh nh}n đi tìm chính l{ địa vị xã hội, họ

muốn khẳng định địa vị xã hội của mình, trong đó địa vị chính trị chỉ là một thành tố của địa vị xã hội chứ không phải là tất cả, v{ cũng không phải doanh nh}n n{o cũng đặt mục tiêu tìm kiếm địa vị chính trị. Việc tôn vinh bằng sao đỏ, sao v{ng không có nghĩa l{ địa vị chính trị của giới doanh nh}n đ~ thay đổi. Thực tế, cũng có một số doanh nh}n đi tìm địa vị chính trị một c|ch chính đ|ng, nhưng cũng có một số doanh nhân tìm kiếm địa vị chính trị bằng cách liên kết với các thế lực chính trị thoái hóa hay tận dụng c|c sơ hở của nh{ nước, và điều n{y đ~ tạo ra sự liên minh không minh bạch giữa chính trị và kinh tế. Đ}y l{ khía cạnh cần lên |n hơn cả vì nó báo hiệu sự không lành mạnh của xã hội. Trong xã hôi dân sự, sự

liên minh này, nếu có, sẽ bị kiểm soát bởi cơ chế dân chủ và cả những tiêu chuẩn văn hóa chính trị v{ văn hóa kinh doanh tiến bộ. Tóm lại, việc can thiệp với những mục đích chính trị v{o đời sống kinh doanh hay sự liên minh không lành mạnh giữa kinh tế và chính trị đều cho thấy dấu hiệu của những yếu tố tiêu cực trong việc hình thành cộng đồng kinh doanh.

https://thuviensach.vn

2. Những sai lầm trong việc xây dựng cộng đồng doanh nhân Hiện nay, xu hướng thành lập các hiệp hội, đặc biệt là các hiệp hội kinh doanh, là hội của những người cùng kinh doanh một ngành nghề n{o đó như Hội nuôi ong, Hội những người l{m vườn Việt Nam hay Hội chăn nuôi… đang rất phổ biến. Tuy nhiên, nhìn chung , các hiệp hội doanh nghiệp và nghề nghiệp của chúng ta vẫn dừng lại ở trạng thái câu lạc bộ hơn l{ c|c tổ chức có định hướng chiến lược dài hạn. Đó l{ nơi hội hè, gặp gỡ của những người mà lợi ích về cơ bản không gắn với lợi ích thực sự của những người làm nghề. Về hiệu quả hoạt động, các hiệp hội của chúng ta hoạt động thụ động và hình thức, không có nhiều khả năng, cả về tài chính lẫn chuyên môn, để hỗ trợ các doanh nghiệp. Bên cạnh đó, một xu hướng khác là chúng ta hô hào phát triển làng nghề, tức l{ ph|t huy t}m lý “buôn có bạn, bán có phường” hay ph|t huy “tâm lý tiểu thương“- vốn có nguồn gốc từ tâm lý tiểu nông. Làng nghề là mô hình kinh doanh cạnh tranh theo kiểu lệ làng, chứ không phải cạnh tranh theo Luật Doanh nghiệp. Chính sách phát triển làng nghề, như vậy, đ~ góp phần hỗ trợ biến nông dân từ tiểu nông thành tiểu thương. C|ch thức thành lập các hiệp hội doanh nghiệp và nghề

nghiệp hiện nay cũng góp phần biến nông dân lừ tiểu nông thành tiểu thương. V{ kết quả là, chúng ta không chỉ có tâm lý tiểu nông ở nông thôn mà còn có tâm lý tiểu thương ở thành phố.

Cạnh tranh luôn l{ động lực cho mọi sự phát triển. Trong nền kinh tế thị trường, khuyến khích cạnh tranh lành mạnh là cần thiết để tạo không gian phát triển cho các doanh nghiệp và chính cạnh tranh lành mạnh thúc đẩy nhu cầu hợp tác và hình thành các hiệp hội. Đấy cũng l{ lẽ thường vì suy cho cùng càng phát triển cao, con người càng có nhu cầu liên kết, cộng tác với nhau để tạo ra sức mạnh tổng hợp lớn hơn. Chúng ta đang ở giai đoạn đầu phát triển nền kinh ta thị trường, tức là mới làm quen với vấn đề cạnh tranh, nhưng đ~ th{nh lập hàng loạt các hiệp hội như t{ động thái chính trị nhằm dàn xếp, hòa giải cạnh tranh. Đ|ng ngại hơn, chính việc thành lập các hiệp hội, cộng đồng chủ yếu cho mục tiêu “quản lý” trong thời gian qua đ~ l{m nhòa đi sự phân biệt giữa các yếu tố lành mạnh và không lành mạnh của đời sống kinh doanh. Điều đó cũng có nghĩa l{, một cộng đồng doanh nhân thực sự chưa ra đời nhưng cơ cấu, thể chế để điều h{nh nó đ~ được hình th{nh trước đó. Kết quả tất yếu của sự can thiệp này là chúng ta không có cộng đồng doanh nhân thật, giải quyết những vấn đề thật của đời sống kinh doanh. Các hiệp hội trở th{nh nơi dung dưỡng, tạo điều kiện cho các cá thể yếu kém v{ cơ hội tồn tại. Mặt khác, các cá thể yếu kém trong những cộng đồng mang chất lượng như vậy bị trói buộc bởi sự “kiểm so|t” của nh{ nước, c{ng không được tạo động lực để vươn lên. Tiếp tục tồn tại với những cá thể yếu kém như vậy, chúng ta sẽ

không thể có một cộng đồng doanh nhân mạnh với những phẩm chất như đo{n kết, hợp tác để đương đầu với các cộng đồng khác trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.

Như vậy, sai lầm cơ bản trong quan điểm xây dựng cộng đồng doanh nhân chính là chúng ta đ~ đi ngược lại quy luật tự nhiên: Đó l{ cộng đồng doanh nh}n được hình thành khi và chỉ

khi mỗi doanh nghiệp, mỗi cá nhân kinh doanh là những cá thể phát triển hoàn chỉnh. Nếu không có các doanh nhân mạnh thì sẽ không có cộng đồng doanh nhân mạnh. Nói cách khác, việc xây dựng cộng đồng doanh nhân phải bắt đầu từ các cá thể chứ không phải từ tổ chức, tức là nhất thiết không được cưỡng ép do những yêu cầu chính trị như hiện nay. Sai lầm này bắt nguồn từ chính tư duy của chúng ta, từ lâu vẫn coi mỗi người cứ sinh ra đ~ l{ một cá thể. Đó l{ một c|ch nghĩ sai về bản chất vì cá thể không chỉ là một thực thể sinh học mà nó https://thuviensach.vn

còn phải là một thực thể văn hóa. Đ}y cũng chính l{ nguyên nh}n của sự hình thành muộn hệ tiêu chuẩn văn hóa kinh doanh của doanh nh}n cũng như cộng đồng doanh nhân Việt Nam. Chúng tôi tin chắc rằng, khi phát triển đến một mức độ nhất định, do nhu cầu cạnh tranh v{ đòi hỏi của đời sống kinh doanh, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ hình thành cộng đồng, hình thành các hội nghề nghiệp một cách tự nhiên và tự nguyện.

https://thuviensach.vn

3. Xây dựng cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam chuyên nghiệp Một cộng đồng doanh nhân theo nghĩa phải là một cộng đồng doanh nh}n được hình thành do nhu cầu tự nhiên của đời sống kinh doanh và phù hợp với các quy luật cạnh tranh.

Chúng ta đang x}y dựng nền kinh tế thị trường với nòng cốt là các doanh nghiệp mạnh, do đó, mục tiêu xây dựng cộng đồng doanh nhân Việt Nam phải là phát triển mỗi doanh nhân, mỗi doanh nghiệp trở thành một cá thể chuyên nghiệp.

Chúng ta đều biết rằng, căn nguyên s}u xa của sự chênh lệch phát triển giữa phương Đông v{ phương T}y nằm ở sự giải phóng cá nhân, giải phóng sức sáng tạo và phát triển năng lực của mỗi c| nh}n. Phương T}y ph|t triển trên cơ sở sức sáng tạo c| nh}n được giải phóng, cá nhân trở th{nh module cơ bản cho mọi tiến trình xã hội. Khác với phương T}y, cộng đồng luôn được coi trọng v{ xem như một phẩm chất của người phương Đông, v{

chính nó hình thành lối sống dựa vào cộng đồng, quy mô sản xuất nhỏ và lạc hậu. Nói cách kh|c, phương Đông kém ph|t triển vì các giá trị cá nhân, các quyền con người chưa được khẳng định và tôn trọng đúng mức. Khẳng định các quyền cá nhân, các giá trị c| nh}n l{ đòi hỏi tất yếu để giải phóng mỗi cá nhân, tạo động lực cho mọi sự phát triển.

Sức ép cạnh tranh từ toàn cầu hóa và hội nhập đòi hỏi mỗi nền kinh tế trong đó nòng cốt là các doanh nghiệp phải luôn mài sắc năng lực và phẩm chất của mình. Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, sự non yếu của cộng đồng doanh nhân là tất yếu. Không thể đòi hỏi những cá nhân trong một cộng đồng kinh doanh còn kém phát triển như Việt Nam có ngay được những phẩm chất như c|c c| thể ở các cộng đồng phát triển. Do đó, việc làm cần thiết hiện nay là phải nghiên cứu các quy luật hình thành cộng đồng doanh nhân Việt Nam với tư

cách là tập hợp các cá thể hoàn chỉnh cả về kỹ năng, trình độ và các tiêu chuẩn văn hóa kinh doanh. Nếu chưa ho{n chỉnh các tiêu chuẩn văn hóa của một c| nh}n thì chưa có c| thể như

thế. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là xây dựng các tiêu chuẩn văn hóa để có những cá thể hoàn chỉnh, mà còn phải biết phân loại cá thể và cộng đồng hóa cá thể. Để phân loại được cá thể cần phải hiểu cá thể, phải nghiên cứu cá thể. Như vậy, “có c| thể, hiểu cá thể

phân loại cá thể và cộng đồng hóa cá thể” l{ một chuỗi logic. Nếu không nghiên cứu cá thể

thì không phân loại được cá thể không phân loại được cá thể thì không thể cộng đồng hóa được cá thể, không cộng đồng hóa được cá thể thì không thể quản lý và hỗ trợ cho chính các cá thể. Cần phải tuân theo chuỗi logic n{y để đảm bảo rằng sự hình thành cộng đồng kinh doanh dựa trên nền tảng các giá trị cá nhân, các quyền con người được khẳng định và tôn trọng, sức sáng tạo c| nh}n được giải phóng.

Tuy nhiên, việc nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển, hoàn thiện các cá thể để có một cộng đồng mạnh không chỉ dừng lại ở đ}y, nó đòi hỏi tiếp tục lật lại vấn đề tính cộng đồng.

Đó l{, có nhất thiết và duy nhất cần thiết phải xây dựng tính cộng đồng kinh doanh với ý nghĩa để cộng đồng kinh doanh người Việt cũng có tính liên kết tập thể cao giống như cộng đồng kinh doanh người Hoa hay không? Sự hài hòa giữa tính tập thể và tính cá thể trong một cộng đồng là câu trả lời của chúng tôi. Cộng đồng là nhu cầu của con người, sự hình thành cộng đồng là tất yếu, nhưng mỗi cộng đồng người có những phẩm chất riêng, do đó chỉ có thể hình thành cộng đồng người Việt hay c|c nh{ kinh doanh người Việt chứ không thể đòi hỏi cộng đồng người Việt có những phẩm chất của cộng đồng người khác. Tính tập thể không phải là duy nhất cần thiết vì bản thân yếu tố n{y cũng h{m chứa không ít điểm yếu, đó l{ tính không bền vững, kém năng động, sáng tạo hay dễ bị bó méo. Thậm chí có https://thuviensach.vn

người còn cho rằng, tính cộng đồng càng cao thì bản lĩnh c| thể c{ng kém v{ ngược lại ở

nhiều nước phát triển, các hiệp hội luôn phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ, nhưng l{ sự kiểm soát của pháp luật. Mục đích th{nh lập các hiệp hội chính l{ tăng cường bản lĩnh của các cá thể thành viên nhằm duy trì sự tồn tại khách quan, hiệu quả của hiệp hội. Tính cá thể kết hợp với tính liên kết tập thể sẽ tạo thành sức mạnh cho cả cộng đồng. Do đó, chúng tôi cho rằng, không nên tiếp tục nhấn mạnh thái quá tính tập thể hay tính cộng đồng một khi đ~ x|c định mục tiêu là xây dựng cộng đồng doanh nhân Việt Nam chuyên nghiệp với những cá thể

chuyên nghiệp.

Việc hình thành cộng đồng kinh doanh Việt Nam bị cản trở bởi không ít những yếu tố văn hóa lạc hậu và tiêu cực, trong đó có t}m lý tiểu nông. Tuy nhiên, cần nhắc lại là vấn đề vẫn sẽ không được giải quyết nếu chúng ta tiếp tục coi tâm lý tiểu nông l{ đối tượng để công kích, phê phán. Chừng n{o chưa x}y dựng được các tiêu chuẩn đạo đức, văn hóa của doanh nhân với tư c|ch l{ c|c c| thể hoàn chỉnh thì chúng ta chưa có được một nền văn hóa kinh doanh Việt Nam, tức l{ chưa có một cộng đồng doanh nh}n theo đúng nghĩa. Theo chúng tôi, cần phải giải quyết tận gốc vấn đề, đó l{ cải c|ch văn hóa để giải phóng chính chúng ta khỏi tư duy cũ, thứ tư duy không dựa trên nền tảng là các giá trị cá nhân, các quyền con người. Điều đó cũng có nghĩa l{ thừa nhận những giá trị nh}n văn thực sự trong đó thừa nhận các giá trị cá nhân là giải ph|p căn bản cho việc xây dựng cộng đồng không chỉ cho giới doanh nhân mà cho tất cả các giới khác trong xã hội.

Tóm lại, mục tiêu xây dựng một cộng đồng doanh nhân mạnh phải là phát triển những cá thể hoàn chỉnh không chỉ về năng lực, trình độ mà cả các tiêu chuẩn văn hóa kinh doanh.

Cộng đồng kinh doanh phải được hình thành tự nhiên do nhu cầu của cuộc sống chứ không phải do nhu cầu chính trị và trở th{nh nơi ẩn nấp của các cá thể yếu kém như hiện nay. Do đó, x}y dựng cộng đồng doanh nhân Việt Nam chuyên nghiệp phải bắt đầu bằng việc nghiên cứu các tiêu chuẩn văn hóa của lực lượng doanh nh}n để hoàn thiện và chuyên nghiệp hóa từng cá thể cũng tức là xây dựng một nền văn hóa kinh doanh Việt Nam tiên tiến nhằm phát huy vai trò thực sự của các doanh nhân trong sự nghiệp phát triển đất nước.

https://thuviensach.vn

CẢI CÁCH GIÁO DỤC

Phát triển con người là vấn đề trọng

tâm của mỗi quốc gia. Hầu hết các

nước trên thế giới đều giương cao

khẩu hiệu “Gi|o dục là quốc sách hàng

đầu và dành nhiều tâm sức đề xây

dựng và thực hiện c|c chương trình

cải cách giáo dục. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, c|c chương trình cải cách giáo dục đó, tuỳ theo mức độ, đều có những hạn chế và sai lầm nhất định.

Trước khi đi s}u v{o nghiên cứu, cần phải khẳng định rằng sứ mệnh của cải cách giáo dục không chỉ đơn thuần l{ đưa nền giáo dục ra khỏi quá khứ mà quan trọng hơn l{ l{m cho nó đ|p ứng được những đòi hỏi của tương lai. Tuy nhiên, trong thời đại bùng nổ sự phát triển như hiện nay, tham vọng xây dựng một hệ tiêu chuẩn tĩnh cho bất kỳ lĩnh vực gì, kể cả giáo dục v{ đ{o tạo, là hoàn toàn bất khả thi. Chính vì vậy, đổi mới và cải cách giáo dục thường xuyên theo tư duy mở l{ phương thức duy nhất để thích ứng với sự thay đổi hàng ngày, hàng giờ của cuộc sống, nhằm mục tiêu cuối cùng l{ tr|nh nguy cơ bị gạt ra bên lề sự phát triển chung của nhân loại.

https://thuviensach.vn

1. Những hạn chế của nền giáo dục Việt Nam Những hạn chế của nền giáo dục Việt Nam bắt nguồn từ những nhược điểm có tính truyền thống của văn hóa Việt Nam và những hạn chế của nh{ nước xã hội chủ nghĩa. Nhiều cuộc cải cách giáo dục đ~ được tiến h{nh nhưng hầu hết đều thất bại do chỉ cải cách trên phương diện lý thuyết. Nói cách khác, chúng ta chỉ mải miết theo đuổi c|c chương trình lý thuyết và kém thực dụng. Hậu quả là, hệ thống giáo dục ng{y c{ng không tương thích, thậm chí ngày càng tách khỏi cuộc sống.

Khác với kinh tế bao cấp, kinh tế thị trường đòi hỏi người lao động phải có những năng lực mới. Bị chi phối nặng nề bởi những nguyên lý giáo dục cũ, hệ thống giáo dục hiện nay dường như không thể đ|p ứng được yêu cầu về nhân lực của nền kinh tế chuyển đổi. Người lao động được đ{o tạo không tương thích với yêu cầu sử dụng. Phương ch}m đ{o tạo “vừa hồng vừa chuyên” vẫn chi phối hệ thống đ{o tạo khiến cho lực lượng lao động được giáo dục quá nhiều về nhận thức chính trị, thay vì được giáo dục năng lực chuyên môn và khả

năng thích ứng.

Do ngành giáo dục không đ{o tạo được một lực lượng lao động thỏa mãn yêu cầu của thị

trường nên hiện nay, nhiều công ty đặc biệt là các công ty có vốn đầu tư nước ngoài, buộc phải tự đ{o tạo lấy người lao động của mình. Lý do đơn giản là chất lượng đội ngũ lao động Việt Nam, bao gồm cả đội ngũ kỹ sư v{ công nh}n kỹ thuật, chưa đ|p ứng được những đòi hỏi về tiêu chuẩn văn hóa, chuyên môn – nghiệp vụ của thị trường. Chúng ta trang bị cho người lao động những kiến thức mà hệ thống chính trị cần nhưng tiếc thay, những kiến thức này không phù hợp, hay nói đúng hơn, lạc hậu so với thời đại. Điều này giải thích tại sao người lao động Việt Nam thường bị đ|nh gi| thấp hơn, v{ do đó, bị trả lương thấp hơn trên thị trường lao động so với lao động nước ngo{i có cùng trình độ chuyên môn và cùng thời gian đ{o tạo.

Để đưa ra những giải pháp khoa học và toàn diện cho cải cách giáo dục, chúng ta cần phân tích những nhược điểm chủ yếu của nó: Thứ nhất, xét về phương diện triết học và chính trị học, chương trình giáo dục không có tính đa dạng cần thiết của khoa học nhận thức. Các nguyên lý nhận thức luôn m|y móc v{ gi|o điều. Bên cạnh đó, những nhà giáo dục học của chúng ta lại không nhận thức được tính lạc hậu hàng ngày của c|c chương trình giáo dục v{ chương trình kiến thức. Chính bởi vậy, họ thường trang bị cho học viên quá nhiều kiến thức không cần thiết? thậm chí cả những kiến thức chỉ có giá trị thực tiễn vào những năm 50, 60 của thế kỷ trước.

Thứ hai, ngành giáo dục đ{o tạo không xem người lao động như một thực thể con người với các quyền độc lập của nó. Chúng ta đ{o tạo kỹ năng như việc nhét chúng vào một cái hộp mà quên mất rằng con người không phải là một cái hộp kiến thức mà là một cửa hàng bán kiến thức, và họ cần phải biết cách bán kiến thức để đổi lấy thu nhập. Kết quả là, chúng ta có một lực lượng lao động hoặc thiếu hoặc không có năng lực ứng xử v{ không độc lập để

bán các giá trị của mình trên thị trường lao động.

Thứ ba, hệ thống giáo dục nặng về thi cử với những kỳ thi kéo dài triền miên gây áp lực cho cả thí sinh lẫn phụ huynh. Một cách rất chủ quan, các nhà giáo dục học của Việt Nam luôn cho rằng thi cử là cách tốt nhất để lựa chọn đầu vào mà quên mất rằng, mặt trái của thi cử l{ t}m lý đối phó thường trực nơi học viên và những cuộc chạy đua h{nh lang nơi phụ

huynh nhằm kiếm tìm cho con em mình những bảng điểm “lấp l|nh th{nh tích” ở những https://thuviensach.vn

ngôi trường tốt. Không nhận thức được vấn đề này, các nhà giáo dục học của chúng ta bất lực trong việc trả lời câu hỏi tại sao ngày nay học sinh, sinh viên trải qua nhiều cuộc thi như

vậy mà chất lượng giáo dục vẫn không được cải thiện.

Thứ tư, một trong những sai lầm cơ bản nhất của hệ thống giáo dục Việt Nam là coi vai trò của giáo dục đại học cao hơn gi|o dục phổ thông. Tư tưởng n{y tr|i ngược với hầu hết các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. Bởi lẽ, giáo dục phổ thông l{ nơi cung cấp những phương ph|p tư duy ban đầu và nền tảng kiến thức cho việc truy đuổi học thuật trong tương lai. Bên cạnh đó, gi|o dục phổ thông còn l{ giai đoạn giáo dục văn hóa, đạo đức, phong cách cho học sinh v{ trong giai đoạn này nhân cách của học sinh được định hình. Do không được giáo dục tốt trong giai đoạn phổ thông, lực lượng lao động của chúng ta có thể

được đ|nh gi| cao về năng lực chuyên môn nhưng lại bị đ|nh gi| thấp về nhân c|ch, v{ hơn thế còn bị định kiến trên thị trường lao động thế giới.

Tóm lại, những sai lầm kể trên đ~ khiến chúng ta rất chậm trong việc nhận thức về thời đại v{ c|c đặc điểm của nó. Hậu quả là, chúng ta không chỉ đứng trước nguy cơ m{ thậm chí đ~ thực sự rơi v{o tình trạng lạc hậu trước ngưỡng cửa của thời đại mới.

https://thuviensach.vn

2. Truy nguyên tình trạng lạc hậu của hệ thống giáo dục Truy nguyên những căn bệnh của hệ thống giáo dục đ{o tạo không phải là nhiệm vụ dễ

dàng. Tuy nhiên, trong khuôn khổ bài viết này, chúng ta sẽ xem xét một số nguyên nhân chủ

yếu khiến cho hệ thống giáo dục Việt Nam chậm phát triển hơn so với phương T}y, thậm chí so với nhiều nước ở châu Á.

https://thuviensach.vn

Áp đặt chính trị

Đ}y chính l{ nguyên nh}n căn bản làm trì trệ nền giáo dục Việt Nam. Bởi nếu chính trị

hóa hệ thống giáo dục đ{o tạo, Nh{ nước sẽ rất khó tạo ra các yếu tố tích cực cho nền giáo dục. Nếu như có yếu tố tích cực n{o đó xuất hiện thì có lẽ đó chỉ là công cụ tích cực của đời sống chính trị, chứ không phải công cụ tích cực của đời sống giáo dục. Một đảng chính trị

tích cực, hay ở trong giai đoạn tích cực của nó, cũng sẽ có những đóng góp nhất định. Nhưng đời sống giáo dục không phải là một giai đoạn mà là một quá trình liên tục, và chắc chắn nó không thể “ngủ đông” chờ qua giai đoạn tiêu cực của hệ thống chính trị.

Tính chính trị hóa l{m con người có định kiến chính trị khi bán các giá trị lao động của mình. Bị ảnh hưởng bởi tâm lý sỹ diện chính trị đang được bồi dưỡng cộng thêm với tâm lý sỹ diện sẵn có trong truyền thống văn hóa, người lao động Việt Nam rất khó bán sức lao động của mình. Hậu quả l{, người Việt Nam ít có cơ hội đóng góp v{o sự tiến bộ và phát triển của xã hội. Nếu hệ thống giáo dục của chúng ta tiên tiến trong giáo dục chính trị, nếu logic tư duy của người lao động Việt Nam là logic mở, xét cả về phương diện nhận thức chính trị và nhận thức kỹ thuật, chắc chắn người lao động sẽ có khả năng tự nhận thức để

mềm dẻo hóa, linh hoạt hóa c|c đường biên tiếp xúc giữa một bên là cá thể với một bên là thị trường lao động.

Bị chi phối bởi các mục tiêu chính trị, giáo dục v{ đ{o tạo đ~ phần nào trở thành công cụ

tuyên truyền về mặt nhận thức v{ tư tưởng v{ điều đó khiến cho xã hội hóa giáo dục, cho tới nay, vẫn l{ b{i to|n chưa có lời giải. Nói cách khác, chúng ta vẫn chưa thực sự thành công trong việc kêu gọi các thành phần kinh tế tham gia vào sự nghiệp xã hội hóa giáo dục.

Một yếu tố khác cần xem xét là vấn đề tự trị cho giáo dục. Trên thế giới, từ l}u người ta đ~

b{n đến vấn đề này. Tính tự trị của hệ thống giáo dục không phải là một đòi hỏi chính trị, m{ l{ đòi hỏi tất yếu của đời sống xã hội. Mục đích của chính sách tự trị giáo dục là làm cho chính trị không gây ảnh hưởng đến mức bóp méo tính tự nhiên xã hội của đời sống giáo dục. Nói c|ch kh|c, nó l{m cho con người có thể tiếp cận được nhiều lượng thông tin, nhiều nguyên thông tin v{ khuynh hướng, l{m phong phú vườn ươm c|c gi| trị xã hội trong trường học, góp phần duy trì tính tự do phát triển của nguồn nhân lực trong tương lai.

https://thuviensach.vn

Ảnh hƣởng của Khổng giáo, tƣ tƣởng phi thực dụng và những tín điều xã hội chủ nghĩa

Nền giáo dục Việt Nam chưa bao giờ độc lập và thoát khỏi ảnh hưởng của tư tưởng Khổng giáo Trung Quốc, tư tưởng phi thực dụng của Ph|p v{ tư tưởng gi|o điều của chủ nghĩa x~

hội v{o đầu những năm 30 của thế kỷ XX hay sớm hơn nữa, nhìn nhận một cách công bằng, song song với việc |p đặt những kiến thức mang tính chất thực d}n, người Pháp, cụ thể hơn là bộ phận tiến bộ trong lực lượng trí thức Ph|p đ~ có công đem đến c|c nước thuộc địa của mình những thành tựu của hệ tư tưởng Pháp. Nhờ đó, người Việt Nam biết rất sớm, thậm chí sớm hơn nhiều so với một số dân tộc khác những tư tưởng nh}n đạo xuất hiện vào những năm đầu thế kỷ XIX ở Pháp hay những thành tựu có tính chất tư tưởng như của Voltaire, Diderot hay Montesquieu. Nhưng về cơ bản, hệ thống giáo dục Trung Quốc và hệ

thống giáo dục Pháp giống nhau ở chỗ nặng về tu từ học v{ “tầm chương trích cú”’, vốn là c|c đặc điểm mà những nền văn hóa Anglo-saxon không có bởi tính thực dụng của chúng.

Do đó, trong h{ng trăm năm đô hộ ở c|c nước thuộc địa nói chung và ở Việt Nam nói riêng, người Ph|p đ~ không th{nh công trong việc xây dựng hệ giá trị thực sự v{ cơ cấu kinh tế

cho các quốc gia thuộc địa, mà chỉ xây dựng được cơ cấu h{nh chính để cai trị v{ cơ cấu văn hóa để nô dịch người dân của những nước này.

Từ năm 1954 trở lại đ}y, chúng ta ảnh hưởng bởi hệ tư tưởng Marxist và chủ nghĩa cộng sản kiểu Stalin tới mức mọi khía cạnh chính trị của nền giáo dục Việt Nam đều xoay quanh hệ tư tưởng đó. Những nhà tuyên giáo về hệ tư tưởng n{y đ~ cố gắng làm cho ‘hệ tư tưởng này thấm sâu vào từng mạch máu của đời sống xã hội và không có bất kỳ hệ tư tưởng hay trường phái triết học nào có thể thay thế được.

https://thuviensach.vn

Tâm lý ngại thay đổi của ngƣời Việt

Trong thời đại ng{y nay, đời sống xã hội phát triển nhanh đến mức các khái niệm lạc hậu dần, thậm chí lạc hậu từng ngày, từng giờ so với đời sống. Tuy nhiên, do tâm lý ngại thay đổi, chúng ta luôn mong muốn sự ổn định, dẫu rằng nhiều khi chỉ là sự ổn định giả tạo, dẫn đến việc ngủ quên trên các khái niệm cũ v{ lần lữa trong việc đổi mới để thích ứng với những đòi hỏi của cuộc sống. Đó l{ một sai lầm lớn bởi sẽ không bao giờ có sự đồng thuận giữa quá khứ v{ tương lai. Tất cả các khái niệm hiện tại đều lạc hậu so với sự phát triển của thời đại, vì vậy, nhiệm vụ của giáo dục là phải đổi mới chúng và chuẩn bị lực lượng cho tương lai.

Tóm lại, thay vì lạc lối trong các thuật ngữ và tôn thờ các lý thuyết cổ xưa, chúng ta phải tôn thờ cuộc sống, mà mục đích của cuộc sống, bản thể của cuộc sống l{ con người. Chỉ khi nào chúng ta nhận thấy được sự yếu kém của mình so với thế hệ trẻ thì đất nước chắc chắn sẽ phát triển. Hệ thống chính trị chỉ tiến bộ khi nó nhận thức được tính lạc hậu hiện tại của chính nó v{ có đối sách sao cho sự xuất hiện các yếu tố tương lai trở thành tầm nhìn chính trị. Chính tương lai sẽ buộc chúng ta phải thay đổi v{ đổi mới; và cải cách chính là cách thức duy nhất để không bị tụt hậu trong thế giới hiện đại.

https://thuviensach.vn

Thƣơng mại hóa giáo dục

Trong nền kinh tế thị trường hiện dại, thương mại hóa giáo dục là hiện tượng quan ngại nhất. Thương mại hóa giáo dục, hay được những c|i tên kh|c như tư nh}n hóa, thị trường hóa giáo dục l{ điều tuyệt đối không nên làm. Bởi thương mại hóa giáo dục chắc chắn sẽ tạo điều kiện cho những người hoạt động trong ngành giáo dục tiếp cận với mặt trái của kinh tế

thị trường.

Trong khi những nước tiên tiến sử dụng các công cụ thương mại chuyên nghiệp để hỗ trợ

giáo dục, chúng ta lại thương mại hóa giáo dục ở nhiều mức độ v{ dưới nhiều hình thức khác nhau.

Một số người do thiển cận đ~ đề xuất sáng kiến nên coi trường tư thục l{ cơ sở kinh doanh v{ điều chỉnh hoạt động của nó theo Luật Doanh nghiệp. Đó l{ việc làm nguy hiểm bởi trường học l{ cơ sở xã hội, Chính phủ phải ban h{nh c|c chính s|ch để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của nó và thực hiện các biện pháp cứu trợ kịp thời trong trường hợp xảy ra rủi ro. Mọi x|o động bất thường, chẳng hạn việc trường học tuyên bố phá sản hay bị đình chỉ

hoạt động, đều gây ra thiệt hại khó lường cho xã hội.

Mặt kh|c, trường học l{ môi trường hoàn thiện nhân cách cho thế hệ tương lai. Nếu thương mại hóa giáo dục, chúng ta sẽ sớm hình thành các tính cách tiêu cực trong lớp trẻ, khiến lớp trẻ mất niềm tin vào cuộc sống và sự trong sạch của ngành giáo dục, v{ điều đó chắc chắn sẽ tiêu diệt từ trong từng nước những hạt nhân tiên tiến cho sự nghiệp chấn hưng đất nước.

https://thuviensach.vn

3. Tiến tới một nền giáo dục hiện đại Một nền giáo dục tốt là một nền giáo dục phong phú, gần cuộc sống và luôn thích ứng với những đòi hỏi của cuộc sống. Môi trường giáo dục tốt phải l{ vườn ươm c|c nguyên chính trị và các nguyên nhận thức, nói cách khác, nó phải l{ vườn ươm c|c module ph|t triển của toàn xã hội, l{ nơi sản sinh đồng thời lưu giữ tính phong phú của nhận thức xã hội.

Hoạch định một chương trình cải cách giáo dục chi tiết là công việc của những nhà chính trị và những nhà giáo dục học chuyên nghiệp. Từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu, bài viết này chỉ mang tính chất gợi ý với mong muốn có một chương trình cải cách giáo dục thấu đ|o v{ to{n diện hơn.

https://thuviensach.vn

Tự do, tự lập, tự trọng – Nguyên lý cơ bản của giáo dục hiện đại Việc đầu tiên và quan trọng nhất là chúng ta phải x|c định được c|i đích cần vươn tới.

Mục tiêu của giáo dục là trang bị cho nguồn nhân lực những kiến thức đ|p ứng được đòi hỏi của thị trường lao động. Nguyên lý cơ bản của giáo dục hiện đại là tự do, tự lập và tự trọng.

Đối với cuộc đời một con người, tự do l{ điểm khởi đầu, tự lập l{ điểm tiếp theo, và tự trọng l{ điểm cuối cùng. Nếu không tự do, chúng ta sẽ không thể tự lập, và nếu không tự lập, chúng ta sẽ không thể tự trọng. Linh hồn chính trị của đời sống giáo dục cũng l{ tự do. Tự

do chính trị có nghĩa l{ không bị áp dặt v{ định kiến chính trị để có khả năng tiếp cận và xử

lý uyển chuyển trước những khác biệt của đời sống. Tự do để tạo không gian sáng tạo cho tất cả những hạt nhân phát triển của cộng đồng. Nếu không, dẫu đọc nhiều, học nhiều, chúng ta vẫn mãi là những con mọt sách và không thể sáng tạo các giải pháp tiếp cận và phát triển xã hội.

Trong đời sống hiện đại, nhiệm vụ của giáo dục là rèn luyện tính sáng tạo, tính thực dụng và tính cạnh tranh cho cả cộng đồng. Nếu không tự do, giáo dục sẽ trở thành vỏ bọc của chủ

nghĩa tuyên truyền trong khi giáo dục không phải là tuyên truyền, mà nhằm giúp con người tìm thấy vùng tự do của mình trong hoạt động nhận thức, hướng dẫn công nghệ ban đầu của nhận thức, hay truyền dạy phương ph|p luận nhận thức trên tất cả các khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội.

https://thuviensach.vn

Tƣ duy mở – Phƣơng pháp luận giáo dục hiện đại Bước đi quan trọng tiếp theo là chúng ta phải đổi mới và cải c|ch phương ph|p luận giáo dục. Có thể nói, nền giáo dục của chúng ta vừa lạc hậu vừa xa rời cuộc sống v{ điều đó khiến người lao động Việt Nam vụng về trong ứng xử, thiếu hiểu biết về kỹ năng v{ ngạo mạn về

các giá trị văn hóa v{ tư tưởng. Do đó, chúng ta phải định hướng nội dung giáo dục đ{o tạo theo tư duy mở, nghĩa l{ hệ thống giáo dục đ{o tạo phải đổi mới từ chỗ chỉ giáo dục cái mà Nh{ nước muốn, tới việc giáo dục cái mà xã hội và thị trường cần.

Nhìn lại lịch sử, hầu hết các cuộc trường kỳ kháng chiến do nông d}n l~nh đạo ở Việt Nam đều đ~ thiết lập được triều đại riêng nhưng thường không mấy thành công trong việc xây dựng đội ngũ trí thức thực sự của mình. Nhiều nhà trí thức Việt Nam tự cho mình khôn ngoan, nhưng rốt cục cũng chỉ nhặt nhạnh kiến thức theo kiểu kinh nghiệm chủ nghĩa chứ ít người thực sự nghiên cứu. Chính bởi vậy, trí thức Việt Nam hầu như không có chính kiến trước các vấn đề của thời đại. Điều n{y đòi hỏi chúng ta phải nhận thức lại vấn đề phát triển con người, phải hiện đại hóa người Việt v{ trên cơ sở đó, xây dựng đội ngũ trí thức tinh hoa của riêng mình, làm nòng cốt cho quá trình phát triển đất nước.

https://thuviensach.vn

Thứ nhất, giáo dục nhân cách – Bài học vỡ lòng của giáo dục Chúng ta phải gắn c|c giai đoạn của quá trình giáo dục với những đòi hỏi đích thực của xã hội. Chúng ta cần phải xem giáo dục như một quá trình liên tục và dài hạn, và giáo dục phổ

thông l{ điểm khởi đầu cho qu| trình đó.

Chúng ta cần phải xem giáo dục phổ thông quan trọng hơn gi|o dục chuyên nghiệp và giáo dục đại học. Bởi giáo dục phổ thông cung cấp những module kiến thức cơ bản cho mỗi con người và tạo cơ sở cho c|c giai đoạn giáo dục sau đó. Môi trường phổ thông giáo dục những bài học vỡ lòng đầu tiên v{ định hình nhân cách cho môi hạt nh}n tương lai của đất nước. Do đó, thay vì chỉ tập trung đầu tư cho gi|o dục đại học, Nh{ nước cần phải có chính s|ch đầu tư hơn lý v{ hiệu quả cho giáo dục phổ thông. Mặt khác, chúng ta phải từ bỏ tâm lý xem giảng viên đại học như tầng lớp thượng lưu của xã hội, đồng thời chấm dứt tình trạng chỉ phong h{m gi|o sư, cấp bằng tiến sỹ ở khu vực đại học. Ngành giáo dục đ{o tạo của chúng ta cần phải phong tặng, thậm chí tăng cường phong tặng danh hiệu gi|o sư, tiến sỹ ở

ngay giai đoạn phổ thông.

Về tổ chức quản lý, chúng ta cần phải tách giáo dục phổ thông khỏi giáo dục đại học và gi|o đục chuyên nghiệp, điều đó đồng nghĩa với việc tách Bộ Giáo dục v{ Đ{o tạo thành Bộ

Giáo dục Phổ thông và Bộ Đại học.

Tóm lại, giáo dục phổ thông l{ giai đoạn rất quan trọng, là nền tảng cho c|c giai đoạn giáo dục về sau. Chúng ta cần phải có phương ph|p khoa học để những kiến thức cơ bản của học sinh, nhân cách của học sinh trong giai đoạn phổ thông được hình thành một cách lành mạnh v{ đầy đủ. Nên nhớ rằng, nhiệm vụ của giáo dục phổ thông không phải là chuẩn bị

tâm lý cạnh tranh mà là xúc tiến và hoàn thiện nhân cách của người lao động. Nói cách khác, giáo dục phổ thông l{ giai đoạn hình th{nh con người chứ không phải hình th{nh con người cạnh tranh.

https://thuviensach.vn

Thứ hai, giáo dục kỹ năng – Tiền đề để nâng cao chất lƣợng của lực lƣợng lao động Chúng ta phải đ{o tạo những kỹ năng có thể b|n được. Giáo dục phải l{ phương tiện cơ

bản v{ ban đầu nhằm trang bị cho con người những kiến thức đủ để tham gia, và quan trọng hơn l{ để thích ứng với sự thay đổi thường xuyên của cuộc sống. Trong thời đại phát triển vũ b~o như hiện nay, các kỹ năng bị lạc hậu rất nhanh, do đó, việc trang bị những kỹ năng hoàn chỉnh ngay tại nh{ trường là việc làm vô ích và lãng phí. Chính vì vậy, giáo dục đ{o tạo chỉ cần trang bị tư duy nhận thức v{ phương ph|p luận cho người lạc động để họ có thể tự

hoàn thiện và phát triển các kỹ năng trong qu| trình thực hành. Diều đó đòi hỏi sự đồng bộ

về trình độ công nghệ và mối liên hệ chặt chế giữa xã hội v{ nh{ trường.

Tóm lại, chúng ta phải thường xuyên quy hoạch tính mới, tính cải cách của chương trình đ{o tạo để nó không xa rời m{ luôn tương thích với sự phát triển, tương thích với cuộc sống để sinh viên khi ra trường có thể trở thành thành phần tiên tiến, dẫn dắt các trạng thái phát triển nghề nghiệp của xã hội. Thêm v{o đó, chúng ta phải liên tục hiện đại hóa và thực dụng hóa c|c chương trình d{o tạo nghề nghiệp để năng lực lao động của người Việt Nam có thể

thỏa mãn các yêu cầu của thị trương lao động.

https://thuviensach.vn

Thứ ba, giáo dục ứng xử nhằm xúc tiến việc bán những kỹ năng lao động Do ít được giáo dục, thậm chí không được giáo dục về văn hóa ứng xử, người Việt Nam dễ

gây phản cảm trong con mắt của cộng đồng quốc tế. Chúng ta có khuynh hướng nói quá nhiều về mình, tuyệt đối hóa các giá trị của mình mà không biết rằng giá trị của mỗi con người là một đại lượng được người khác xác nhận. Dân tộc ta có rất nhiều điều vĩ đại và đ|ng tự h{o nhưng không có nghĩa l{ những điều đó cũng vĩ đại v{ đ|ng tự hào với tất cả

các dân tộc, cộng đồng khác trên thế giới. Do đó, gi|o dục ứng xử là một việc làm rất cần thiết.

Giáo dục ứng xử giúp người lao động thích ứng với nhiều nền văn hóa v{ điều kiện sống khác nhau. Trên thị trường, người lao động luôn phải cạnh tranh với nhau nên phần thắng sẽ thuộc về những người biết ứng xử khôn khéo hơn trong việc quảng bá các giá trị của mình. Mặt khác, giáo dục ứng xử nhằm giáo dục nội dung văn hóa của quá trình ứng xử, mà nguyên khí của quá trình ứng xử là tự do. Giáo dục tự do là giáo dục th|i độ ứng xử cho phù hợp với môi trường sống. Nếu được giáo dục tự do, người lao động sẽ tự tin và hấp dẫn hơn trên thị trường lao động cả trong nước và thế giới.

https://thuviensach.vn

Thứ tƣ, giáo dục tƣ tƣởng – Hạt nhân của quá trình giáo dục Mỗi cộng đồng nhân loại có những kinh nghiệm sống khác nhau, và do vậy, hình thành các hệ tư tưởng khác nhau. Hệ tư tưởng là kết quả của việc hệ thống hóa các kinh nghiệm sống, vì thế nếu chúng ta đem đối lập các hệ tư tưởng với nhau thì năng lực hợp tác giữa các cộng đồng sẽ giảm đi. Hiện nay, nhiều người trong chúng ta lo sợ lập trường tư tưởng của người Việt sẽ bị lung lay, thậm chí biến mất nếu tham gia vào thị trường lao động thế giới mà quên mất rằng việc giữ gìn bản lĩnh tư tưởng của mình không đồng nghĩa với việc không chấp nhận những tư tưởng khác biệt khác. Hậu quả l{, người Việt Nam khi ra khỏi biên giới lập tức trở thành những kẻ kềnh càng, dị biệt bởi chúng ta luôn tuyệt đối hóa c|i đúng của mình đến mức không chấp nhận c|i đúng của người khác, tuyệt đối hóa vẻ đẹp của mình mà quên mất vẻ đẹp của người kh|c, v{ điều này làm cho tâm hồn người Việt không được phong phú khi tiếp cận với thế giới.

Bên cạnh đó, hệ thống văn hóa tư tưởng tuyên huấn của chúng ta thường có khuynh hướng vận hành vì những mục tiêu cụ thể, rất hẹp và ngắn hạn. Ngụy biện cho hiện tượng n{y, đôi khi chúng ta gọi là sự linh hoạt chính trị. Không thể phủ nhận rằng, trong quá khứ, ở những hoàn cảnh lịch sử cụ thể, sự linh hoạt chính trị là thực sự cần thiết và rất khôn ngoan, nhưng không có nghĩa nó có thể là giải pháp cho mọi tình thế. Sự linh hoạt về chính trị trong những giai đoạn khác nhau của lịch sử không phải là những giá trị văn hóa vĩnh cửu, càng không phải là những tiêu chuẩn văn hóa ứng xử bất biến. Do đó, những kinh nghiệm ấy chỉ mang giá trị lịch sử và chúng ta không nên máy móc áp dụng trong thời đại hiện nay.

https://thuviensach.vn

Xã hội hóa giáo dục – lời giải cho bài toán đánh thức và huy động mọi tiềm năng trong xã hội

Ngoài những nội dung kể trên, một nhiệm vụ bức thiết đặt ra trước chúng ta là xã hội hóa giáo dục. Tuy nhiên, cần phải hiểu xã hội hóa giáo dục theo đúng bản chất của nó để tránh nhầm lẫn với hiện tượng tư nh}n hóa gi|o dục. Xã hội hóa giáo dục là làm cho sự nghiệp giáo dục trở thành nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Do đó, thay vì chỉ duy trì hệ thống các trường công, Nh{ nước phải tạo không gian xã hội, luật pháp và chính trị cho việc hình thành một khu vực giáo dục mà ở đấy ai cũng có quyền đóng góp vì sự nghiệp giáo dục và Nh{ nước là thành phần quan trọng nhất. Điều đó có nghĩa l{ Nh{ nước phải tạo điều kiện cho c|c trường tư thục hình thành và phát triển. Tuy nhiên, về cơ cấu sở hữu và quản lý, ban giám hiệu phải tách bạch với bộ máy sở hữu và quyền sở hữu không thuộc về một người mà thuộc về nhiều người.

Về mô hình hoạt động, trường tư thục được tổ chức giống công ty cổ phần mở, huy động được sự tham gia đóng góp của mọi người dân thông qua việc sử dụng các công cụ tài chính, chẳng hạn như cổ phiếu. Tài sản của trường tư thục được chia thành nhiều cổ phần và càng chia nhỏ bao nhiêu thì rủi ro càng ít bấy nhiêu. Đó l{ con đường đúng đắn nhất để xã hội hóa giáo dục, tức là xã hội hóa giáo dục bằng những công cụ tài chính hiệu quả.

Đ}y không còn l{ vấn đề lý luận chính trị, mà là vấn đề lý luận chuyên nghiệp, lý luận tài chính cho khu vực giáo dục. Nh{ nước phải xây dựng lý luận tài chính cho khu vực giáo dục tư v{ phải có các công cụ tài chính chuyên nghiệp để chống rủi ro cho sự tồn tại và phát triển của c|c trường học.

Bên cạnh đó, khi cho phép lập c|c trường tư, Nh{ nước cần phải bảo hộ tính ổn định của nó, trước hết là phải ổn định trường sở. Bởi nếu không tạo điều kiện về không gian địa lý cho c|c trường tư, Nh{ nước đ~ vô tình tối thiểu hóa cơ sở vật chất của c|c môi trường đ{o tạo. Học sinh sẽ không thể được giáo dục toàn diện trong một trường học không có sân bóng, bể bơi v{ c|c c}u lạc bộ. Mặt khác, nếu trường học chỉ giáo dục lý luận thì không cần nhiều cơ sở vật chất, nhưng vì trường học l{ nơi đ{o tạo những kỹ năng cần thiết, do đó, nó đòi hỏi cơ sở vật chất ở quy mô lớn hơn nhiều (xây dựng các phòng thí nghiệm là một ví dụ

điển hình). Do đó, Chính phủ có thể hỗ trợ cho c|c trường tư, đồng thời kinh doanh chúng bằng c|ch cho thuê đất nhưng gi| thuê đất và thời hạn thuê đất cho giáo dục phải khác với việc thuê đất cho các mục tiêu khác.

Tóm lại, xã hội hóa giáo dục là một việc nên làm và phải làm bởi nó sẽ huy động v{ đ|nh thức tiềm năng của mọi thành phần kinh tế. Xã hội hóa giáo dục là giải pháp quan trọng để

hệ thống giáo dục nước ta tiến kịp c|c nước khu vực và thế giới.

https://thuviensach.vn

XÃ HỘI HÓA GIÁO DỤC

https://thuviensach.vn

1. Đặt vấn đề

Giáo dục luôn là vấn đề trung tâm của đời sống xã hội vì nó quyết định tương lai của mỗi người và của cả xã hội. Thực trạng nhức nhối của nền giáo dục Việt Nam hiện nay – nguyên nhân làm trì trệ sự phát triển của Việt Nam – đặt ra vấn đề phải cải cách giáo dục và xã hội hóa giáo dục là một trong những giải ph|p được đặt ra sôi nổi nhất. Phải khẳng định, xã hội hóa giáo dục là tinh thần, là nội dung quan trọng nhất của cải cách giáo dục, đảm bảo sự

thành công của cải cách giáo dục. Nhiều người có tâm huyết quan tâm nghiên cứu v{ đưa ra những giải ph|p cho chương trình x~ hội hóa giáo dục nhưng thực tế chưa ghì nhận được thành công nào. Xã hội hóa giáo dục cần được nhận thức lại và giải quyết trên cơ sở hợp lý hơn.

https://thuviensach.vn

2. Các quan điểm về xã hội hoá giáo dục 1. Trước hết, để thực hiện thành công xã hội hóa giáo dục, nói rộng hơn l{ cải cách giáo dục chúng ta cần phải nhận thức lại mục tiêu của cải cách giáo dục. Giáo dục có nhiệm vụ chuẩn bị lực lượng tương lai cho x~ hội, do đó, cải cách giáo dục phải x|c định mô hình xã hội tương lai v{ hướng tin mô hình đó. Cải cách giáo dục là cuộc cải cách thứ tư, ở đó hội tụ tất cả nội dung của ba cuộc cải cách rất quan trọng khác là cải cách kinh tế, cải cách chính trị và cải c|ch văn hóa. Mô hình xã hội tương lai l{ cơ sở định hướng giáo dục v{ đ{o tạo con người một cách toàn diện cả về kỹ năng v{ nh}n c|ch, đ|p ứng được những đòi hỏi của xã hội đó. Đó chính l{ mục tiêu của cải cách giáo dục và mục tiêu của xã hội hóa giáo dục cũng không nằm ngo{i định hướng đó. X|c định mô hình phát triển xã hội tương lai m{ Việt Nam tiến đến và cần phải tiến đến l{ bước đi căn bản của chương trình x~ hội hóa giáo dục. Phải bắt đầu từ đó chúng ta mới có những bước đi cụ thể sau này. Xã hội hóa giáo dục phải chỉ ra xã hội Việt Nam trong tương lai cần những loại năng lực nào và trang bị cho con người những năng lực phù hợp. Như vậy, toàn bộ quá trình xã hội hóa chính là chuẩn bị những viên gạch từ tất cả những nguồn lực hiện tại để tạo ra ngôi nh{ trong tương lai, do đó, nhiệm vụ của xã hội hóa giáo dục chính là hoạch định tương lai của cả dân tộc.

2. Tuy nhiên, cho đến nay, cải cách giáo dục vẫn chưa mang lại những kết quả như

mong đợi. Chất lượng yếu kém của ngành giáo dục Việt Nam hiện nay bắt nguồn từ nhiều nguyên nh}n trong đó |p đặt l{ nguyên nh}n căn bản nhất. Hiện nay, Đảng v{ Nh{ nước kêu gọi xã hội hóa giáo dục song xã hội hóa giáo dục là gì thì dường như chúng ta chưa đề cập tới một cách thấu đ|o. Về bản chất, xã hội hóa giáo dục là giải pháp nhằm tháo gỡ những bế tắc của nền giáo dục Việt Nam và c|c nh{ l~nh đạo của chúng ta cũng đặt không ít kỳ vọng vào nó. Tuy nhiên, để

xã hội hóa giáo dục phát huy tác dụng, chúng ta phải đủ dũng cảm để triệt tiêu các hành vi giáo dục mang màu sắc v{ động cơ chính trị thô thiển; phải l{m như

thế để trả về cho giáo dục nhiệm vụ, vai trò và giá trị cao quý của nó.

3. Một trong những nội dung quan trọng nhất của xã hội hóa giáo dục là trong sạch hóa hệ thông giáo dục. Phải khẳng định rằng, trong sạch hóa hệ thống giáo dục phải được tiến hành ngay từ bây giờ vì một tương lai trong sạch và phải bắt đầu từ người thầy. Chạy theo bằng cấp, mua điểm hay đạo đức tha hóa của một số

giáo viên hiện nay là những vấn nạn của ngành giáo dục Việt Nam. Kết quả là ngành giáo dục của chúng ta chỉ tạo ra những tấm bằng chứ không phải là tạo ra con người. Hình ảnh và uy tín của thầy giáo, của c|c gi|o sư, tiến sỹ bị bôi đen trong con mắt xã hội do việc phong học hàm, học vị không đặt lên h{ng đầu tiêu chuẩn chất lượng. Nh{ nước l{ người định hướng xã hội chứ không phải là người thẩm đình tri thức v{ đạo đức nghề nghiệp của c|c nh{ gi|o. Do đó, cần phải chấm dứt tình trạng nh{ nước độc quyền phong học hàm học vi cho các nhà giáo, nói cách khác là không nên hành chính hóa việc phong học hàm, học vị, việc cần l{m l{ Nh{ nước x}y đựng lại thang bảng về tiêu chuẩn chức danh khoa học.

Khi đó, gi| trị của các chức danh người thầy sẽ do xã hội quyết định, học hàm học vị phải tạo ra giá trị được xã hội thừa nhận chung. Nếu không l{m được việc này, hệ thống giáo dục đ{o tạo sẽ tiếp tục tạo ra một loạt hàng giả. Chúng ta dã https://thuviensach.vn

trải qua một khoảng thời gian d{i dưới chế độ bao cấp, và mất một khoảng thời gian d{i hơn thế nhiều để xoá bỏ những di chứng của nó. Có thể nói, chúng ta dã tương đối thành công và triệt để trong việc cải cách một số lĩnh vực. Tuy nhiên, giáo dục là khu vực chúng ta yếu kém nhất, nơi ấy vẫn l{ căn cứ địa của sự bảo thủ. Do đó, nhiệm vụ cấp bách của chúng ta hiện nay là trong sạch hóa hệ thống giáo dục, khôi phục lại danh dự v{ địa vị cao quý của các nhà giáo và chất lượng của các chức danh khoa học Việt Nam.

4. Xã hội hóa giáo dục có ý nghĩa l{ nh{ nước phải tạo ra không gian xã hội, luật pháp và chính trị cho việc hình thành một khu vực giáo dục mà ở đấy ai cũng có quyền đóng góp vì sự nghiệp giáo dục, thực hiện sự cạnh tranh về chất lượng giáo dục, tức là giáo dục phải thuộc về xã hội. Xã hội hóa giáo dục, do đó, cần phải chỉ ra vai trò của xã hội trong sự nghiệp xã hội hóa giáo dục. Nói cách khác, xã hội phải tham gia vào việc hình th{nh chương trình gi|o dục thông qua chương trình x~ hội hóa giáo dục. Không thể có những nh{ sư phạm đủ năng lực toàn diện để l~nh đạo công cuộc xã hội hóa giáo dục, hay cải cách giáo dục. Hiện nay, chúng ta mới chỉ có những nhà khoa học mang trong mình khát vọng vươn tới sự tiến bộ. Điều này rất đảng quý nhưng chưa đủ để tạo ra thành công của xã hội hóa giáo dục. Đ~ đến lúc chúng ta phải nhận ra rằng, không thể khoán gọn xã hội hóa giáo dục cho các nhà giáo hay hệ thống giáo dục và xã hội hóa giáo dục sẽ không thể thành công chừng n{o chúng ta chưa chỉ ra cho xã hội thấy vai trò quan trọng của nó trong sự nghiệp vĩ đại này. Ở đ}y chúng tôi muốn nói đến một trong những nền tảng của xã hội hóa giáo dục là xã hội hóa nội dung giáo dục.

Trong quan điểm của chúng tôi, xã hội hóa gi|o đục không chỉ l{ đa dạng hóa hình thức và các nguồn đầu tư cho gi|o dục đ{o tạo, mà quan trọng nhất l{ đa dạng hóa nội dung hay đa dạng hóa, hiện đại hóa chương trình gi|o dục thích ứng với những đòi hỏi của xã hội. Vì vậy, các chuyên gia, các nhà khoa học và tầng lớp trí thức phải nghiên cứu những vấn đề của xã hội, phải coi xã hội như

một kho tư liệu sống luôn luôn phát triển và biến các vấn đề của xã hội thành nội dung

giảng

dạy.

Hệ thống giáo dục đ{o tạo có chức năng cung ứng lao động cho xã hội, vì thế, nó cần phải hiểu rõ xã hội cần loại lao động nào và xây dựng những quy trình đ{o tạo phù hợp. Trong bối cảnh của Việt Nam, hệ thống giáo dục đ{o tạo cần phải chuẩn bị lực lượng lao động có năng lực hội nhập, năng lực hợp t|c, năng lực chung sống hòa bình với những nền văn hóa kh|c nhau. Nói c|ch kh|c, hệ thông giáo dục đ{o tạo cần phải hoàn thành hai sứ mệnh, đó l{ dạy người và dạy nghề, dạy nghề để người lao động có đủ kỹ năng l{m việc v{ được thị trường chấp nhận còn dạy người để người lao động có thể làm chủ chính mình trên các thị

trường lao động khác nhau. Nếu l{m được như vậy, các sinh viên của chúng ta sẽ

được giải phóng về mặt nhận thức v{ đó chính l{ tiền đề để phát triển tư duy sáng tạo. Không nên kéo dài tình trạng c|c nh{ gi|o luôn l{ đối tượng bị động, tức là nhận chương trình giảng dạy do Bộ Giáo dục – Đ{o tạo biên soạn và máy móc

dạy

theo.

Mỗi ngôi trường phục vụ một nhu cầu tìm hiểu tri thức khác nhau và sự đa dạng của chương trình giảng dạy chính là một trong những yếu tố cạnh tranh quan trọng

nhất.

https://thuviensach.vn

Nó cũng l{ một trong những tiêu chí x|c định giá trị của ngôi trường. Trường nào nắm bắt đòi hỏi của xã hội tốt, trường đó sẽ xây dựng một chương trình giảng dạy hợp lý, cung cấp cho học viên những kiến thức hữu dụng. Một chương trình giảng dạy hợp lý đương nhiên phải bao gồm cả các môn học trang bị cho học sinh, sinh viên nhận thức chính trị và bản lĩnh chính trị với một tỷ lệ, thời lượng, học kinh hợp lý. Phần còn lại làm nên yếu tố cạnh tranh của trường học là các kiến thức chuyên môn, kiến thức xã hội – các yếu tố cấu th{nh tư duy nhận thức toàn diện. Đó cũng l{ một trong số những cách thiết thực nhất để khắc phục tình trạng phân biệt đối xử giữa khu vực giáo dục nh{ nước và khu vực giáo dục tư nh}n.

5. Khái niệm phát triển con người ng{y nay được hiểu là phát triển toàn diện cho mỗi con người v{ điều đó có nghĩa l{ họ phải nhận được sự giáo dục toàn diện trong

một

môi

trường

tốt.

Ở Việt Nam, không ít người quan niệm rằng ngôi trường chỉ l{ nơi dạy học sinh mà không biết rằng đất đai v{ c|c cơ sở vật chất khác của ngành giáo dục không chỉ l{ phương tiện hay công cụ giáo dục, mà còn là môi trường để tạo ra nhân c|ch con người, giúp cho họ hoàn thiện mọi mặt. Hiện nay, cơ sở vật chất cho giáo dục của chúng ta không được quan t}m đầu tư thích đ|ng. Sự quản lý thiếu tầm nhìn đối với sự nghiệp trồng người như vậy tạo ra những môi trường đ{o tạo kém chất lượng và không ổn định vì trên thực tế, nhiều trường học phải thuê địa điểm, phải thường xuyên chuyển địa điểm. Một thực tế là tỉnh nào của chúng ta cũng có 2, 3 khu công nghiệp tập trung nhưng không tỉnh nào có hoặc nghĩ

đến việc xây dựng những khu giáo dục tập trung hay những đô thị giáo dục của các tỉnh. Trong khi đó, ở nhiều nước trên thế giới, c|c cơ sở công nghiệp chiếm ít đất hơn nhiều so với c|c cơ sở giáo dục và viện nghiên cứu. Đ}y l{ vấn đề đòi hỏi tầm nhìn, chiến lược l}u d{i nhưng trước hết chúng ta không được phép chần chừ, do dự trong việc đầu tư thỏa đ|ng cho ng{nh gi|o dục. Bộ Tài nguyên và Môi trường phải quy hoạch cho tất cả c|c địa phương những vùng đất với một chế độ ưu đ~i để xây dựng cơ sở vật chất ban đầu cho ngành giáo dục, để tạo ra những môi trường giáo dục tốt trong đó có môi trường thiên nhiên, để hoàn thiện con người cả về kỹ năng v{ nh}n c|ch chứ không chỉ đơn giản l{ để học.

6. Tiền lương gi|o viên cũng l{ vấn đề gây nhiều tranh c~i v{ được cải cách không ít lần nhưng cho đến nay nó vẫn tiếp tục l{ căn nguyên của nhiều căn bệnh trong ngành giáo dục. Để xã hội hóa giáo dục thành công, chúng tôi cho rằng Đảng và Nh{ nước cũng như x~ hội phải khẩn trương đưa ra c|c biện pháp cải cách triệt để tiền lương của giáo viên nhằm khôi phục giá trị của chức danh nhà giáo.

“Thầy gi|o” l{ một chức danh thiêng liêng và nếu so sánh chỉ có thể so sánh với chức danh “thầy thuốc” vì cả hai đều gắn liền với con người. Nếu thầy thuốc là người gắn liền với sinh mạng vật chất của con người thì thầy gi|o l{ người gắn liền với sinh mạng tinh thần của con người. Thầy giáo còn là những người có vai trò quan trọng nhất trong việc tạo ra tương lai của đất nước. Do đó, chúng ta không được phép chần chừ, do dự hay nhân danh bất kỳ lý do n{o để trì hoãn tiến trình cải cách tiền lương của các nhà giáo. Chúng ta phải n}ng cao đời sống vật chất của c|c nh{ gi|o để họ không phải đối mặt với mặt trái của kinh tế thị

trường, nghĩa l{ không tạo cơ hội cho các mặt tr|i trong con người trỗi dậy làm https://thuviensach.vn

hoen ố nhân phẩm, đạo đức nghề nghiệp của các nhà giáo. Các thành phần khác trong xã hội có nghĩa vụ ủng hộ chủ trương, quyết sách này của xã hội. Mặc dù lao động n{o cũng vinh quang v{ cần phải được trả tiền lương tương xứng với những cống hiến, nhưng lao động của nhà giáo phải l{ đối tượng ưu đ~i nhất bởi những cống hiến của họ liên hệ một cách trực tiếp tới từng bước phát triển hay giật lùi của xã hội. Giá trị người thầy là giá trị cao quý phải được đảm bảo và chính giá trị’ người thầy sẽ tạo ra những giá trị giáo dục mà con em chúng ta nhận được. Chừng n{o l{m được như vậy thì hệ thống giáo dục của chúng ta mới tìm lại được địa vị cao quý trong xã hội, các nhà giáo sẽ được xã hội tôn vinh thực sự v{ tương lai con em chúng ta, tương lai Việt Nam mới được đảm bảo.

7. Liên quan đến tiền lương gi|o viên l{ vấn đề kiểm soát nguồn tài chính giáo dục.

Chúng ta huy động sự đóng góp của xã hội cho giáo dục nhưng hiệu quả của những nguồn tài chính này lại không được đảm bảo, xã hội không nhận được những sản phẩm mà nó cần. Đ|ng buồn hơn, chúng ta hoàn toàn không kiểm so|t được chất lượng các nguồn tiền tham gia vào giáo dục. Giáo dục trở thành nơi rửa tiền của những đồng tiền phi pháp, những đồng tiền “bẩn”. Cũng nằm trong nội dung trong sạch hóa ở trên, trong sạch hóa tài chính giáo dục phải bắt đầu ngay từ bước huy động vốn. Giáo dục là hoạt động thiêng liêng, đ{o tạo con người là hoạt động thiêng liêng nên không thể huy động vốn một cách bừa bãi được. Do đó, Bộ Tài chính cần phải nghiên cứu về các quy luật hình thành các nguồn tài chính cho giáo dục trên cơ sở ngăn chặn và loại bỏ những nguồn tài chính không trong sạch thâm nhập vào ngành giáo dục, bởi chúng ta không thể

tạo ra những con người tôi từ những đồng tiền “bẩn”. V{ nên chăng cần có một Ngân hàng Tín dụng cho Giáo dục, l{ nơi thanh lọc tất cả các nguồn đầu tư v{o giáo dục? Bộ Tài chính không chỉ có nghĩa vụ phân phối các nguồn tài chính cho việc giáo dục mà còn phải tiêu chuẩn hóa và kiểm soát chất lượng của những đồng

tiền

tham

gia

đầu

tư

cho

gi|o

dục.

Những đồng tiền “bẩn” không được phép thâm nhập vào ngành giáo dục dưới mọi hình thức và mọi mức độ, tức là không thể để cho các lực lượng có tiền thao túng việc xây dựng lực lượng cho sự phát triển tương lai được. Bộ Tài chính cần phải làm việc này một cách triệt để bới sự có mặt của những đồng tiền “bẩn” hay những chủ sở hữu “bẩn” trong sự nghiệp xã hội hóa giáo dục sẽ tiếp tục làm trì trệ nền giáo dục Việt Nam.

8. Một vấn đề quan trọng khác cần xem xét là vấn đề tự trị giáo dục, điều n{y đồng nghĩa với việc trả lại quyền tự quyết cho c|c trường học. Trên thế giới từ lâu người ta đ~ b{n đến chính sách này và hiện nay, hiệu quả của nó được chứng minh ở nhiều nước phát triển với những hệ thống giáo dục đ{o tạo tiên tiến vượt xa chúng ta h{ng trăm năm. Tính tự trị của hệ thông giáo dục l{ đòi hỏi tất yếu của đời sông xã hội. Tính tự trị trong hệ thông giáo dục tốt càng làm cho nền chính trị quốc gia vững mạnh. Mục đích của chính sách tự trị giáo dục là làm cho chính trị không gây ảnh hưởng đến mức bóp méo tính tự nhiên xã hội của đời sống giáo dục. Giáo dục là một quá trình ổn định v{ độc lập, do đó, không được gắn giáo dục với các hệ thống h{nh chính. Đ}y l{ một vấn đề lớn mà phạm vi bài viết này không thể phân tích hết. Ở đ}y, chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh đến tính tự trị trong giáo dục đại học. Giáo dục không chỉ nhằm đ{o tạo, trang bị kiến https://thuviensach.vn

thức cho học viên mà quan trọng hơn l{ phải trang bị cho họ phương ph|p học và nghiên cứu độc lập, v{ môi trường đại học l{ nơi ph|t triển năng lực tư duy và sáng tạo tốt nhất cho con người. Ở nhiều nước phát triển, tính tự trị trong giáo dục đại học tạo ra sự cạnh tranh giữa c|c trường đại học và tạo ra những sản phẩm nghiên cứu khoa học có giá trị. Và chính xã hội l{ người thẩm tra, đ|nh gi| những sản phẩm đó. Về khía cạnh quản lý, c|c trường này chịu sự quản lý của thanh tra giáo dục chứ không phải Sở Giáo dục – Đ{o tạo như ở Việt Nam.

Phải khẳng định rằng, mô hình quản lý c|c cơ sở giáo dục hiện nay của chúng ta chỉ mang tính hình thức và hoàn toàn không hiệu quả.

Do đó, cần phải trả lại tính tự trị cho giáo dục, trước hết là giáo dục đại học và xây dựng pháp luật cho nền tự trị giáo dục. Được biết, ngay cả châu Âu hiện nay cũng đang tiến hành một cuộc cách mạng giáo dục với một trong những nhiệm vụ chủ yếu là củng cố chế độ tự trị cho c|c trường đại học.

9. Một nội dung quan trọng nữa cần phải nghiên cứu trong chương trình x~ hội hóa giáo dục là xã hội hóa giáo dục phải hàm chứa nội đung x}y dựng chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trên nền tảng khoa học hiện đại. Tất cả các nhà triết học đều định nghĩa con người chỉ có giá trị khi mang trong mình lòng yêu nước. Điều đó có nghĩa rằng yêu nước vừa là một thuộc tính tự nhiên, đồng thời, cũng l{ một thuộc tính nhận thức. Tuy nhiên, chúng ta nên xây dựng lại khái niệm yêu nước theo những cách khác thay vì gắn nó với những lý tưởng chính trị bởi l{m như

thế nghĩa l{ chúng ta đ~ v{ đang chính trị hóa ngay cả lòng yêu nước. Con người khi được giáo dục đầy đủ sẽ phát triển toàn diện, nh}n c|ch được hoàn thiện, và khi thành công họ sẽ biết ơn những ngôi trường nơi đ~ đ{o tạo họ và biết ơn những gì m{ đất nước đ~ mang lại cho họ. Và chỉ khi đó, với lòng yêu nước xuất phát từ trong sâu thẳm tâm hồn, con người mới ý thức được trách nhiệm đóng góp xây dựng đất nước. Như vậy, giáo dục góp phần không nhỏ hình thành lòng yêu nước của công dân. Việc chính trị hóa lòng yêu nước sẽ làm nảy sinh trong con người những tình cảm chính trị hạn chế và ham muốn thăng tiên bằng con đường ấy có thể phá nó tâm hồn người Việt Nam. Chúng tôi cho rằng, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam không phải là một “cỗ xe” thồ tất cả những gì chúng ta mong muốn. Chủ nghĩa yêu nước phải dù gọn nhẹ để người Việt mang theo nó trong mọi hành trình của mình; quan trọng hơn, nó cần phải đủ sức mạnh để trở thành đôi c|nh trong t}m hồn mỗi con người Việt, v{ c|i đích m{ chúng ta đang đi đến sẽ là và phải là sự phát triển của dân tộc Việt Nam.

10. Điểm cuối cùng cũng l{ điểm quan trọng nhất, vì giáo dục là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân cần sự l~nh đạo có tầm nhìn chiến lược nên chúng tôi cho rằng, cần thiết phải xác lập đại diện chính trị cho sự nghiệp xã hội hóa giáo dục, để xã hội hiểu được toàn bộ quá trình xã hội hóa giáo dục nằm dưới sự chỉ đạo của ai.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục – Đ{o tạo hay ngành giáo dục Việt Nam không thể đơn độc lãnh dạo quá trình này. Chúng ta không thể do lỗi cho ngành giáo dục về

những thất bại của nó, hay về những hạn chế của xã hội hóa giáo dục. Nền giáo dục của chúng ta rõ r{ng chưa nhận được nhiều sự quan tâm từ phía những người đại diện của nhân dân, có lẽ bởi họ vô tình chưa nhận ra địa vị và trách nhiệm của mình trong sự nghiệp vĩ đại n{y. Theo quy định của Hiến pháp Việt Nam, Đảng cộng sản Việt Nam l{ người lãnh dạo duy nhất và toàn diện xã hội https://thuviensach.vn

Việt Nam. Sự tham gia của c|c nh{ l~nh đạo của Đảng v{ Nh{ nước chứng minh tầm quan trọng đặc biệt sự nghiệp trồng người, đồng thời tạo ra động lực thúc đẩy sự thành công của chương trình cải cách giáo dục nói chung và xã hội hóa giáo dục nói riêng. Để xã hội hóa giáo dục khẳng định vai trò v{ địa vị chính trị

của nó một c|ch tương xứng, chúng tôi cho rằng, cần phải thành lập Hội đồng Cải cách Giáo dục quốc gia, trong đó Tổng bí thư Ban chấp h{nh Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam là Chủ tịch, trực tiếp l~nh đạo chương trình n{y. Người nắm giữ cương vị Gi|m đốc điều hành cao nhất của chương trình cải cách giáo dục là Thủ tướng, bởi Thủ tướng l{ người hoạch định c|c chương trình ph|t triển của đất nước, nắm được những đòi hỏi của xã hội và của thị trường lao động cũng như những đòi hỏi của tương lai v{ l{ người có quyền lực cao nhất về

mặt hành pháp. Nhiệm vụ của Chủ tịch nước và Chủ tịch Quốc hội là xây dựng cơ

sở pháp luật cho quá trình xã hội hóa giáo dục nói riêng và ngành giáo dục nói chung. Hệ thống pháp luật về giáo dục phải đảm bảo tính độc lập tương đối và thể hiện tính tự trị của ngành giáo dục Việt Nam.

Một nền giáo dục duy trì sự tiến bộ của nó cho nhiều thời đại chính trị, hay nhiều thời đại khoa học khi và chỉ khi một hệ thống pháp luật độc lập tương đối và ổn định trước những biến động của xã hội. Trong sự nghiệp vĩ đại này, Bộ trưởng Bộ Giáo dục Đ{o tạo đóng vai trò Tổng Thư ký Chương trình X~ hội hóa giáo dục, chịu trách nhiệm thúc đẩy thực hiện các chủ trương, biện ph|p đ~ được thông nhất. Tóm lại, c|c nh{ l~nh đạo của chúng ta phải trực tiếp chỉ đạo qu| trình đó trên cơ sở những nghiên cứu khoa học. Chúng tôi tin rằng, việc xác lập đại diện chính trị cho hoạt động xã hội hóa giáo dục thể hiện nhận thức đúng đắn, toàn diện của Đảng v{ Nh{ nước về vai trò của sự nghiệp xã hội hóa giáo dục cũng như sự tôn trọng của Đảng v{ Nh{ nước đối với xã hội và chỉ khi đó chúng ta mới huy động được sự

đóng góp tự nguyện và tối đa của xã hội cho sự nghiệp cao cả này.

https://thuviensach.vn

3. Kết luận

Chúng tôi cho rằng, xã hội hóa giáo dục không chỉ đơn thuần là một cuộc đại cải cách hệ

thống giáo dục – đ{o tạo Việt Nam mà về bản chất, nó là một trong những nội dung quan trọng nhất trong chiến lược hoạch định tương lai đất nước. Vì thế, xã hội hóa giáo dục là nhiệm vụ chung của toàn xã hội chứ không thuộc về riêng bất kỳ một bộ, ng{nh hay cơ quan n{o. Đó l{ một sự nghiệp thiêng liêng, cốt tử bởi xã hội hóa giáo dục sẽ tạo ra đội ngũ trí thức – những người tạo nên dòng phát triển chính lưu của xã hội, thẩm định tính hợp lý của dòng chính lưu ấy và cải cách nó từng ngày, từng giờ nhằm thích ứng với những thay đổi của thế giới.

Chúng tôi tin rằng, các nhà hoạch định chính sách của chúng ta sẽ thành công trong sứ

mệnh này không chỉ bằng lòng dũng cảm và sự sáng suốt mà còn bằng cả tâm huyết và sự

nhiệt th{nh đến với tương lai.

https://thuviensach.vn

NHÂN TÀI VÀ SỬ DỤNG NHÂN TÀI

Một số vấn đề nhận thức

Gần đ}y, Báo Tuổi trẻ đ~ mở diễn đ{n nh}n t{i đang ở đ}u? Thu hút sự quan tâm của rất nhiều người, trong đó có nhiều học giả khá nổi tiếng với những bài viết tương đối cởi mở và thẳng thắn. Thực ra, vấn đề hoàn toàn không mới. Người ta đ~ mổ xẻ vấn đề này ở c|c cơ

quan nh{ nước – nơi thu hút phần lớn “nh}n t{i” theo quan niệm thông thường. Người ta cũng đem vấn đề này vào trong những cuộc họp ở c|c công ty tư nh}n – nơi quan niệm về

nh}n t{i đói khi hoặc thực tế hoặc thực dụng hơn. Người ta nói câu chuyện này ở cả những qu|n nước – nơi con người cảm thấy tự do hơn v{ do đó, sẽ nói về những vấn đề kiểu như

thế một cách hồn nhiên hơn, thẳng thắn hơn v{ đôi khi với một th|i độ bất m~n hơn. Dường như, vấn đề n{y đ~ nóng tới mức Đ{i Truyền hình VTV1 đ~ dự định sẽ chọn nó là một trong những chuyên mục đối thoại trực tiếp và chúng tôi tin rằng đó sẽ là một trong những chuyên mục được công chúng mong chờ nhất.

Chúng tôi cho rằng, trước khi bàn về việc làm thế n{o để phát hiện, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nhân tài, cần xem xét lại quan niệm về nh}n t{i. Nh}n t{i l{ người như thế nào?

Quan niệm truyền thống của chúng ta về nhân tài là những người học giỏi hoặc những người có nhiều bằng cấp hay giải thưởng. Một số người quan điểm thực tế và thực dụng hơn cho rằng, nhân tài là những người nhạy cảm với đồng tiền và kiếm được nhiều tiền.

Chúng tôi không đồng ý với cả hai quan điểm trên và cho rằng, chính những nhận thức lệch lạc như vậy đ~ kìm h~m khả năng ph|t triển nguồn lực con người của chúng ta trong một khoảng thời gian rất dài, thậm chí, đ~ gần như tiêu diệt những yếu tố mang tính t{i năng.

Không chỉ dừng lại ở những sai lầm trong việc nhận thức thế nào là nhân tài, xã hội gần như

chỉ coi trọng những người có khả năng trong lĩnh vực khoa học tự nhiên mà quên mất những khả năng hoặc t{i năng trong lĩnh vực khoa học nh}n văn khoa học quản lý và khoa học l~nh đạo. Đ|ng ngại hơn l{ tình trạng “chính trị hóa hay “quan chức hóa” c|c nh{ khoa học khiến cho các nhà công nghệ, các nhà khoa học buộc phải lấy những kiến thức vật lý hay toán học của mình để l~nh đạo những công việc đòi hỏi những hiểu biết chính xác về khoa học quản lý và khoa học l~nh đạo. Kết quả là chúng ta có những nh{ l~nh đạo rất không chuyên nghiệp và một tầng lớp trí thức vừa ngạo mạn vì sự th{nh đạt hơn nh}n d}n, vừa xa rời cuộc sống và, thậm chí, còn coi thường nhân dân.

Trong quan điểm của chúng tôi, chữ “t{i” trong “nh}n t{i” phải được chia làm hai loại, đó là khả năng v{ t{i năng. Khả năng thuộc về sôi đông v{ để xã hội phát triển một cách thông thường, cần phải phát hiện, đ{o tạo và sử dụng khả năng một cách hợp lý. Trong khi đó, t{i năng l{ một khái niệm trừu tượng hơn, nó luôn có tính c| biệt và là yếu tố không thể thiếu để tạo ra những sự phát triển mang tính đột phá. Các phân tích về khả năng v{ t{i năng đưa chúng ta tới một kết luận, nhân tài là những người tự giao nhiệm vụ cho mình và tự sáng tạo ra mình.

https://thuviensach.vn

Những hạn chế

Gần đ}y, Chính phủ Việt Nam có kế hoạch chi một khoản ngân sách là 325 tỷ đồng cộng với hoặc 11 triệu đô la hoặc 45 triệu đô la cho Dự án “700 nh}n t{i trong 7 năm”. Phải khẳng định rằng đó thực sự là thành ý, là nguyện vọng chính đ|ng của chính phủ nhằm phát huy nguồn lực con người – một trong những yếu tố quan trọng nhất của tiến trình phát triển. Tuy nhiên, tính khả thi của Dự án cần phải xem xét kỹ. Liệu rằng, với một nền giáo dục như hiện nay, với một nền văn hóa như hiện nay và với một thể chế như hiện nay, chúng ta có thể thành công hay không? Hay 325 tỷ đồng cộng với 11 triệu đô la hoặc 45 triệu đô la sẽ

tiếp tục cho ra đời những nhân tài không có thực tài hoặc nếu có t{i cũng không có khả

năng cống hiến t{i năng của mình vào tiến trình phát triển của đất nước? Đó mới chính là điều chúng ta cần làm rõ.

Thứ nhất, buộc phải công nhận một thực tế rằng, Việt Nam hiện đang có một nền giáo dục khuôn mẫu và kém hợp lý tới mức luôn cung cấp cho thị trường lao động những sản phẩm khó bán hoặc thậm chí không thể bán. Những sản phẩm kiểu đó thường là những người lao động mang trong mình rất nhiều kiến thức nhưng lại thiếu tư duy l{m việc nên không thể

biến những kiến thức được học trở thành công cụ lao động của mình. Kết quả là chúng ta có một thế hệ thanh niên (so với khu vực và thế giới) đang ng{y c{ng tụt hậu với chỉ số trí tuệ

đạt 2,3/10, ngoại ngữ đạt 2,5/10 và khả năng thích ứng với điều kiện tiếp cận khoa học kỹ

thuật chỉ đạt 2/10 (*). Điều đó đồng nghĩa với việc chất lượng phát triển của Việt Nam đang bắt đầu có biểu hiện suy thoái, hay nói cách khác, Việt Nam đang ph|t triển với một chất lượng xuống cấp.

Thứ hai, nền văn hóa Việt Nam với những hạn chế của nó đang ng{y c{ng trở thành một thứ trở ngại đối với việc tìm kiếm và sử dụng nhân tài. Tại sao lại nói như vậy? Chúng tôi cho rằng, một điều kiện bắt buộc để phát huy nguồn lực con người là chúng ta phải tôn trọng các giá trị cá nhân. Tuy nhiên, nền văn hóa Việt Nam dường như rất khó chấp nhận những thứ khác biệt, những thứ nổi cộm – tóm lại là những giá trị mang đậm chất cá nhân.

Cuối cùng, là vấn đề thể chế cũng chính l{ vấn đề quan trọng nhất. Ngạn ngữ cổ Anh có một c}u “There is no other way but taking the bull hy its horn”, nghĩa l{ “Chẳng có cách nào để giải quyết khó khăn ngo{i việc đối diện với nó”. Không thể không thừa nhận rằng, hết thảy mọi khó khăn v{ bế tắc của chúng ta đều nằm ở vấn đề thể chế. Từ rất l}u, cơ chế tuyển dụng của Việt Nam có một đặc điểm là dựa vào các mối quan hệ theo kiểu những lao động được tuyển dụng v{o c|c cơ quan nh{ nước đều khả năng hay t{i năng. Kiểu tuyển dụng như thế kéo dài hàng không còn nhiều lắm cơ hội được đóng góp v{o sự nghiệp phát cứ lần lượt tiếp nhận công việc của các thế hệ trước và gia giảm rất nhiều người đ~ trở thành lãnh đạo, nắm giữ những cương vị của mình, một số người trong số họ lựa chọn cách tuyển dụng những lao động có h{m lượng t{i năng còn hạn chế hơn cả dạo, chất lượng trí tuệ còn đ|ng ngại hơn. Đôi khi yếu tố công nhiên, t{i năng của họ lại trở thành một thứ vũ khí tố cáo sự

hạn chế của những người nắm giữ cương vị quản lý. Kết quả là, từ bỏ công việc của mình.

Một số người có khả năng hoặc triển vọng tất yếu của mình nếu ở lại và cố gắng “kề vai sát c|nh” v{o c|c cơ quan nh{ nước. Nhiều người trong số họ ra nước ngoài học (hoặc bằng học bổng của Nh{ nước hoặc tự túc) và không quay về nước, tạo ra hiện tượng “chảy máu chất x|m”.

https://thuviensach.vn

Nói tóm lại, hạn chế lớn nhất của thể chê hiện nay nằm ở chỗ nó có khuynh hướng làm cho mọi người giông nhau và giống với một c|i khuôn được đúc sẵn. Liệu nhân tài có thể

phát triển trong một thể chế như thế khi mà mọi yếu tố mang tính mới, mang tính đột phá luôn bị triệt tiêu? Có thể nói, những điều tương tự như thế cứ kéo dài triền miên khiến cho lực lượng quản lý ngày càng trở nên không tương thích với tiến trình phát triển của đất nước. Phải chăng, chính vì điều đó m{ vấn đề tìm kiếm, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nhân tài ngày càng trở nên bức xúc?

https://thuviensach.vn

Một số giải pháp

Có một câu nói rất nổi tiếng đại ý Rafael là một t{i năng, nhưng vấn đề của chúng ta không phải là tìm ra Rafael vì là tìm ra các yếu tố Rafael trong mỗi một con người v{ đảm bảo rằng các yếu tố Rafael đó có thể phát triển. Chúng tôi cho rằng vấn đề phát hiện, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nhân tài của chúng ta cần phải bắt đầu v{ được tiến hành với một nhận thức như vậy. Một xã hội không thể phát triển ổn định thuần túy nhờ vào việc phát hiện, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nhân tài; mặt khác, trạng thái tối ưu của bất kỳ

loại yếu tố n{o cũng l{ đủ kể cả khi yếu tố đó l{ t{i năng. Do đó, cần có những nghiên cứu chính xác về trạng th|i đủ cụ thể của Việt Nam và xây dựng những công nghệ đ{o tạo thích hợp thay vì “sản xuất một cách ồ ạt hoặc nuôi “g{ chọi” như trước đ}y v{ hiện nay.

Trong quan điểm của chúng tôi, vấn đề phát hiện, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nhân tài sẽ không bao giờ được thực thi một cách hiệu quả nếu chúng ta không đủ dũng cảm để tạo ra những thay đổi triệt để đối với hệ thống giáo dục Việt Nam, nền văn hóa Việt Nam và thể

chế Việt Nam. Đ}y l{ ba nhiệm vụ mang ý nghĩa sống còn và nếu không thực hiện chúng đưa trên một tư duy v{ phương ph|p luận hợp lý, thì không chỉ Dự |n “700 nh}n t{i trong 7

năm” sẽ thất bại mà cả rất nhiều những dự |n tương tự như thế, thậm chí lớn hơn thế trong tương lai cũng sẽ thất bại.

Thật khó để có thể đưa ra lộ trình cho ba cuộc cải cách trên trong phạm vi một bài viết.

Tuy nhiên, thông điệp quan trọng nhất mà bài viết này muốn truyền tải tới những độc giả

của nó l{ h~y để tự do trở th{nh điểm khởi đầu của cả ba cuộc cải cách. Chính tự do sẽ tạo ra sự đa dạng tinh thần của đời sống giáo dục, chính tự do sẽ đem lại cho nền văn hóa Việt Nam một sức sống mới và chính tự do sẽ đ|nh thức v{ nuôi dưỡng t{i năng. Ở đ}y, xin được lưu ý rằng, quá trình phát hiện, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nh}n t{i đối với những người có t{i năng sẽ rất khác với những người có khả năng. Với những người có khả năng, chúng ta có thể tiến hành theo cách thức hiện giờ với việc thiết lập và triển khai những dự án tương tự như Dự |n “700 nh}n t{i trong 7 năm”, th{nh lập c|c trường chuyên lớp chọn hay những chương trình đ{o tạo cử nh}n t{i năng (đ~ được thí điểm ở một số trường đại học lớn v{ bước đầu cũng đ~ tỏ ra là thành công). Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là phải tạo ra một thể chế lành mạnh bởi chỉ một thể chế lành mạnh mới có thể phát huy tốt nhất những khả năng của họ v{ cũng chỉ một thể chế lành mạnh mới hấp dẫn những người có khả năng v{ t{i năng. Mặt khác, một thể chế lành mạnh sẽ kích thích cảm hứng phát triển trong từng cá nhân. Sự cộng hưởng cảm hứng của từng c| nh}n, đến lượt mình, sẽ tạo ra cảm hứng phát triển của những cộng đồng v{ điều này chắc chắn sẽ xúc tiến tiến trình phát triển của cả đất nước. Đối với những người t{i năng, việc duy nhất chúng ta cần làm sau khi tìm thấy họ là hãy trao tự do cho họ, nói c|ch kh|c, h~y để t{i năng của họ phát triển một cách tự do mà không có bất kỳ sự lăng-xê nào bởi t{i năng l{ một thứ tài sản m{ người sở hữu nó là người ít biết về nó nhặt. Cần nhận thức rằng, đôi khi, việc quảng cáo rầm rộ về một t{i năng có thể hạn chế, hoặc thậm chí, tiêu diệt sự phát triển của một t{i năng v{ những can thiệp mang tính chất định hướng có thể giới hạn không gian phát triển cũng như không gian s|ng tạo của họ.

Về vấn đề sử dụng t{i năng, chúng tôi cho rằng, đầu tiên cần phải có một cơ chế tuyển chọn dân chủ, công khai minh bạch để đảm bảo các yếu tố khả năng v{ t{i năng có thể xuất hiện. Điều thứ hai nhưng không kém phần quan trọng là chúng ta phải xây dựng một cơ chế

https://thuviensach.vn

pháp quyền để đảm bảo các yếu tố khả năng v{ t{i năng có thể phát triển mà không bị vùi dập. Chỉ khi n{o l{m được hai điều trên thì chúng ta mới có thể sử dụng nh}n t{i v{ đó cũng chính là tiền đề để phát huy một trong những nguồn nội lực quan trọng nhất – nguồn lực con người.

Thực ra, vấn đề của chúng ta không dừng lại ở việc làm thế n{o để phát hiện, bồi dưỡng, đ{o tạo và sử dụng nhân tài mà quan trọng hơn cả là làm thế n{o để xây dựng một đội ngũ

trí thức Việt Nam. Chúng tôi cho rằng, nói đến tri thức l{ nói đến một phạm trù nhân cách và khi nói về nh}n c|ch, c|i đầu tiên phải b{n đến là tình yêu trong mỗi một con người, trong đó yêu nước là tình yêu quan trọng nhất. Cổ nhân dạy rằng ” Quốc gia hưng vong, thất phu hữu tr|ch” nghĩa l{ ngay cả những kẻ tầm thường còn phải chịu trách nhiệm trước sự

hưng thịnh của nước nhà, vậy thì trí thức lại càng không thể l{m ngơ trước những vấn đề

của đất nước. Hơn nữa, tri thức là những kẻ uống sữa” của nhân dân nên trí thức buộc phải biến mình trở thành tội đồ của nhân dân, phải nói hộ nhân dân giống như ng{y xưa Nguyễn Trãi từng đau nỗi đau của một cô gái câm – ở đ}y, cô g|i c}m l{ biểu tượng của nhân dân, những người bất lực trong việc diễn tả cả nỗi đau cũng như nguyện vọng của mình. Trí thức là những người dũng cảm và dám nói lên sự thật, thay vì chỉ đóng vai trò phụ họa như phần đông những người tự xưng l{ trí thức hiện nay. Nói tóm lại, trí thức phải tìm thấy vai trò thực sự của mình trong sự nghiệp phát triển đất nước.

https://thuviensach.vn

Nhân tài chính trị – lời giải cho bài toán phát triển Đến nay, quan niệm của ta về nhân tài tiến bộ hơn v{ chứa đựng những đòi hỏi cụ thể

hơn, tuy nhiên, cũng mới chỉ chú trọng đến c|c nh}n t{i trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, hay nói c|ch kh|c l{ “nh}n t{i công nghiệp”. Như vậy, nhân tài là ai? Chúng tôi cho rằng, nh}n t{i l{ người nhận ra những yếu tố mà một dân tộc cần v{ đ|p ứng một cách thông minh nhất. Cái mà dân tộc Việt Nam đang cần, do đó, l{ nh}n t{i chính trị.

Vậy thì một nhân tài chính trị cần phải giải quyết những vấn đề n{o? Trong quan điểm của chúng tôi, nhân tài chính trị phải giải quyết không chỉ bài toán chính trị cụ thể của từng giai đoạn lịch sử mà cả những bài toán chính trị có tính truyền thống của lịch sử. Phải hiểu rằng những bài toán chính trị truyền thống bao giờ cũng chứa đựng trong nó những yếu tố

riêng biệt của từng thời dại v{ do đó, nh{ chính trị buộc phải giải các bài toán chính trị

truyền thống bằng những lực lượng trong thời đại của mình trên cơ sở tính đến những nhân tố riêng biệt. đó. Trong trường hợp của Việt Nam, một nhân tài chính trị cần phải giải quyết sáu vấn đề ‘căn bản nhất – đó l{ định vị Việt Nam trong tiến trình phát triển của thế

giới, xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam, xây dựng hệ tư tưởng quân sự Việt Nam, xây dựng chương trình phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa bên cạnh Trung Quốc, xây dựng tầng lớp thượng lưu v{ đội ngũ trí thức trong xã hội Việt Nam và thừa nhận các giá trị

phương T}y. Chỉ khi nào sáu vấn đề n{y được giải quyết thì chúng ta mới có thể thay đổi vị

thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

https://thuviensach.vn

1. Định vị Việt Nam trong tiến trình phát triển của thế giới Nhiệm vụ đầu tiên v{ cũng l{ nhiệm vụ quan trọng nhất của nhân tài chính trị là trả lời câu hỏi Việt Nam đang ở đ}u trong tiến trình phát triển của thế giới. Dường như, c}u hỏi n{y chưa bao giờ được đặt ra một c|ch nghiêm túc, hay nói c|ch kh|c, chúng ta chưa bao giờ có nhu cầu nhận thức một cách chính xác về đất nước, tổ quốc và cộng đồng của mình trên tất cả các khía cạnh. Trong khi Nhật Bản tự nhận mình là một quốc gia nghèo, khan hiếm t{i nguyên v{ người Nhật Bản cần phải có những phẩm chất nhất định để tạo ra sức mạnh dân tộc thì Việt Nam luôn tự ca ngợi mình như một quốc gia gi{u đẹp, rừng vàng biền bạc với những con người Việt Nam anh dũng, thông minh… Phải chăng chúng ta có quá nhiều ưu điểm trong trí tưởng tượng của mình v{ chính điều đó đ~ khiên cả một dân tộc nhận thức sai về tầm vóc cũng như địa vị thực sự của mình?

Để nhận thức rõ về Việt Nam, trước hết là phải nhận thức về con người Việt Nam. Người Việt Nam có ưu điểm v{ nhược điểm gì? Người Việt Nam có những năng lực và khiếm khuyết như thế n{o? Người Việt Nam được đ|nh gi| ra sao trong qu| trình hội nhập hay để

hội nhập thành công, chúng ta còn thiếu những phẩm chất nào? Hết thảy những vấn đề này cần được nghiên cứu một cách cụ thể nhằm trả lời câu hỏi con người Việt Nam đang ở đ}u trong tiến trình phát triển của thế giới. Có thể nói, Việt Nam đời sống hiện đại. Gần đ}y, khi xây dựng chiến lược phát triển th{nh cường quốc, Trung Quốc đ~ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khai thác tài nguyên biển. Biển trong nh~n quan người Trung Quốc không chỉ

là một thứ tài nguyên kinh tế mà còn là một thứ tài nguyên chính trị và tài nguyên quân sự.

Khi nhận thức về tài nguyên Việt Nam, chúng ta cũng nên có một cách tiếp cận như vậy để

có thể khai thác một cách hiệu quả những ưu thế của mình.

Thứ ba là phải nhận thức về những điều kiện địa chính trị, địa kinh tế, địa quân sự của Việt Nam. Xét về mặt vị trí địa lý, Việt Nam là một quốc gia mặt tiền. Tuy nhiên, trong khi nền kinh tế hàng hải, nền kinh tế viễn dương đ~ hình th{nh từ rất l}u, đ~ tạo ra đế quốc Tây Ban Nha, đế quốc Anh, đế quốc Ph|p, đ~ tạo ra người Hà Lan và một hệ thống thuộc địa mà phải mất đến h{ng trăm năm chúng ta mới tạo ra các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc thì Việt Nam vẫn chưa tham gia v{o nền kinh tế hàng hải, vẫn chưa có hải quân, vẫn chưa có chiếc thuyền. Việt Nam là một dân tộc mở cửa gần như muộn nhất ở khu vực Đông Nam Á

v{ không có năng lực viễn chinh. Chính điều đó đ~ khiến Việt Nam, trong một khoảng thời gian rất dài, trở thành một bộ phận biệt lập trong các tiến trình quốc tế.

Khi bàn về các yếu tố địa kinh tế, địa chính trị v{ địa quân sự của Việt Nam, chúng ta buộc phải phân tích Trung Quốc như một trong những biến số quan trọng nhất. Hãy thử quan sát các quốc gia khác bên cạnh Trung Quốc. Nước Nga nằm phía trên Trung Quốc phát triển hơn Trung Quốc và có cả sức mạnh lẫn tham vọng của một cường quốc. Nước Mông Cổ, xét về mặt dân số, chỉ là một nước nhỏ nhưng đ~ từng làm rung chuyển cả thế giới. Đội quân gần như bất khả chiến bại của Th{nh C|t Tư H~n đ~ trở thành ác mộng đối với cả châu âu bởi vó ngựa của quân Mông Cổ đi đến đ}u thì thêm một thành trì bị hạ tới đó. Đến thời Hết Tất Liệt, ông ta không nuôi ý chí chinh phục thế giới như c|c Đại Hãn tiền nhiệm, mà dốc hết khả năng để chinh phục toàn cõi Trung Quốc trong một chiến dịch d{i ngót mười năm.

Năm 1263, ông rời kinh đô về Bắc Kinh. Trong trận hải chiến cuối cùng v{o năm 1279 tại vịnh Quảng Đông, Hết Tất Liệt đ~ đ|nh bại nhà Nam Tống. Từ đó, Hết Tất Liệt cai trị toàn cõi Trung Quốc, xưng l{ ho{ng đế, lập ra nhà Nguyên (1280-1367). Hải quân Nhật Bản cũng https://thuviensach.vn

từng đ|nh bại Trong Quốc những năm 1894-1895 và làm thế giới sửng sất với việc chiến thắng Nga trong cuộc chiến tranh Nga – Nhật 1904-1905. Nhật Bản cũng từng khiến thế giới phải ngưỡng mộ trước cái gọi là sự phát triển thần kỳ của Nhật Bản. Đến nay, quốc gia này vẫn tương đối thành công trong việc duy trì và khẳng định địa vị của mình trên trường quốc tế. Hàn Quốc cũng x|c lập cho mình một vị thế bình đẳng so với Trung Quốc. Nam H{n, đến nay, phát triển hơn Trung Quốc cả về kinh tế lẫn chính trị còn Bắc Hàn, mặc dù là một nước bé (xét về mặt dân số) nhưng đủ ý chí để biến mình trở thành kẻ đối thoại bình đẳng với Hoa Kỳ, thậm chí d|m th|ch đố Hoa Kỳ trong lĩnh vực quân sự. Hồng Kông hay Đ{i Loan cũng không phải là những kẻ thất bại trong việc xử lý vấn đề Trung Quốc. Cả Hồng Kông và Đ{i Loan đều phát triển v{ tương đối độc lập với Trung Quốc, đặc biệt l{ Đ{i Loan vẫn không ngừng nuôi tham vọng trở thành một nước Đ{i Loan độc lập. }n Độ luôn luôn là một đối thủ đ|ng gờm của Trung Quốc v{ không ít người tin rằng trong tương lai, ấn Độ sẽ trở

thành một cường quốc châu á. Rõ ràng, việc ở gần Trung Quốc không kìm hãm sự phát triển của chuỗi các quốc gia ấy.

Có thể nói, Việt Nam gần như l{ nước kém thành công nhất trong việc xử lý các vấn đề

liên quan đến Trung Quốc. Tại sao lại như vậy? Có nhiều lý do, trong đó, đầu tiên và quan trọng nhất là bởi chúng ta không độc lập với Trung Quốc về mặt văn hóa nói chung và về

mặt tư tưởng nói riêng. Khi viết về Ngô Thì Nhậm, chính em ruột của ông đ~ viết rằng “Anh ta lúc xuất thế thì dùng đạo Nho, lúc nhập thế thì dùng đạo Thiền” – đó l{ một sự thừa nhận về việc Việt Nam không có hệ tư tưởng của riêng mình. Hệ tư tưởng của Việt Nam, xét về

mặt bản chất, là một sự vay mượn chủ yếu c|c tư tưởng Trung Quốc, trong đó nổi bật là Nho giáo. Trong một khoảng thời gian rất d{i, người ta đ~ quan niệm rằng, tinh hoa trong hệ tư tưởng Trung Quốc chính là Luân lý Nho gia – cái mà một số quốc gia ch}u |, trong đó có Việt Nam vin v{o để tự hào về những giá trị châu Á của mình. T}m lý n{y đ~ khiến Việt Nam không thể ra khỏi quá khứ và lệ thuộc vào Trung Quốc. Dường như c|c nh{ chính trị

Việt Nam không nhận thức được rằng nếu tiếp tục tự hào về những giá trị châu Á theo cái c|ch như vậy thì vĩnh viễn chúng ta sẽ không thể độc lập với Trung Quốc về mặt tư tưởng.

Hãy thử nghiên cứu cách thức mà một số quốc gia khác lựa chọn để thoát ra khỏi những ảnh hưởng của Luân lý Nho gia. Rõ ràng, Nhật Bản và Hàn Quốc đều chịu ảnh hưởng của Khổng gi|o nhưng họ vẫn có một nền văn hóa tương đối khác biệt với Trung Quốc bằng cách thừa nhận những giá trị tiến bộ của văn hóa phương T}y, trong đó nổi bật là các giá trị

tự do dân chủ. Ngay cả người cộng sản Bắc Hàn họ cũng có lý thuyết riêng của họ – đó l{ lý thuyết chủ thể và hoàn toàn không chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản Trung Quốc.

Không thể phủ nhận rằng, chính sự độc lập về mặt văn hóa của hai quốc gia n{y đ~ tạo ra cho họ một vị thế khác trong mối tương quan với Trung Quốc. Do đó, Việt Nam cần phải tạo ra các giá trị của mình bằng c|ch dũng cảm vứt bỏ những giá trị văn hóa lạc hậu chứ không phải đoạn tuyệt với những gi| tư ch}u | hay văn hóa phương Đông bởi chúng là sản phẩm của lịch sử và không ai có thể đi tới tương lai m{ không có h{nh trang l{ qu| khứ. Quan trọng hơn, Việt Nam cần phải xây dựng một nền văn hóa mở” – nền văn hóa có khả năng thải hồi những yếu tố lạc hậu và tiếp nhận những yếu tố tiến bộ.

Những ph}n tích trên đưa đến kết luận, x|c định vị trí của Việt Nam trong tiến trình phát triển của thế giới là nhiệm vụ quan trọng nhất của các nhà chính trị Việt Nam. Họ buộc phải thực hiện sứ mệnh lịch sử ấy để biến Việt Nam trở thành một bộ phận trong các tiến trình quốc tế. Chỉ có như thế thì chúng ta mới có thể phát triển một cách thực thụ.

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

2. Xây dựng hệ tƣ tƣởng kinh tế Việt Nam Bàn về việc xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam, cần phải phân tích sự ảnh hưởng lẫn nhau của chính trị, kinh tế v{ văn hóa. T{i sản cơ bản của người Việt Nam là ruộng hay làng xã kinh tế, do đó, l{ kinh tế làng xã và hình thành nền chính trị l{ng x~ cũng như văn hóa làng xã. Bên cạnh đó, xét về mặt địa lý, Việt Nam nằm trong khu vực lạc hậu. So với Trung Quốc, Việt Nam giáp với các tỉnh Quảng Tây và Vân Nam, tức là vùng lạc hậu nhất của Trung Quốc. Xét trong khu vực, trước những năm 60, khu vực Đông Nam | cũng rất lạc hậu. Tuy nhiên, cùng với sự xuất hiện của người Pháp vào cuối thế kỷ XIX, nhờ thứ “công cụ không tự

giác của lịch sử” như Marx nói m{ Việt Nam đ~ được tiếp cận với c|c tư tưởng, tự do, dân chủ của thế kỷ |nh s|ng” v{ điều này phần n{o đ~ cải thiện tình trạng lạc hậu trên nhiều phương diện, đặc biệt, là lạc hậu về nhận thức v{ tư tưởng của chúng ta. Như vậy, không thể

phủ nhận rằng chính sự tồn tại dai dẳng và sâu sắc của yếu tố làng xã cùng với những đặc điểm địa lý cũng như lịch sử đó đ~ hạn chế không gian phát triển kinh tế, chính trị v{ văn hóa của chúng ta. Trong giai đoạn hiện nay, về vấn đề chuyển đổi cơ cấu kinh tế Việt Nam, chúng ta không có định nghĩa “chuyển đổi” rõ r{ng v{ cũng không hoạch định lộ trình chuyển đổi một cách chủ động và hợp lý, không nhận ra rằng chính điều đó có thể khiến cho chúng ta rơi v{o trạng thái chuyển từ sự phiêu lưu n{y đến một sự phiêu lưu kh|c.

Với những phân tích trên, chúng tôi cho rằng, xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam là xây dựng một cách trọn vẹn tư tưởng phát triển các nguồn lực, các trạng thái tự nhiên cũng như c|c quan hệ quốc tế của Việt Nam. Việc xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam cần phải dựa trên sự phân tích rất rõ c|c đặc điểm về t{i nguyên, d}n cư, x~ hội, văn hóa cũng như

c|c đặc điểm địa kinh tế, địa chính trị và phải theo xu hướng hội nhập. Cần phải nhận thức rằng, toàn cầu hóa l{ cơ hội của c|c nước lạc hậu và vì thế, các nhà chính trị của các quốc gia lạc hậu phải xem nó như một sự động viên có chất lượng quốc tế về cải c|ch. Do đó, cải cách cơ cấu kinh tế theo khuynh hướng hội nhập là một trong những điểm quan trọng của việc xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam. Cần phải nhắc lại rằng, bất kỳ dân tộc n{o cũng phải phát triển (nói chung) và xây dựng hệ tư tưởng kinh tế (nói riêng) dựa trên những đòi hỏi nội tại về sự phát triển chứ không phải do sức ép, bởi sự phát triển do sức ép chính là tiền đề của sự phát triển bằng mọi giá. Với cách tiếp cận như vậy chúng tôi cho rằng vấn đề đặt ra không phải là tình huống buộc phải cải cách, mà cải c|ch như một nhu cầu tự thân của nó, như một chương trình m{ con người hoạch định về tương lai của mình. Do đó, x}y dựng hệ

tư tưởng kinh tế Việt Nam tức là xây dựng một hệ thống các mục tiêu mà ở đó con người tự

gi|c hướng về tương lai của mình. Cần phải xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam trong điều kiện hiện tại của đời sống quốc tế chứ không phải bằng cách quay trở lại quá khứ bởi như trong phần trước đ~ ph}n tích, lời giải của bài toán chính trị truyền thống luôn chứa đựng chất lượng của thời đại, cụ thể là thời đại toàn cầu hóa. Thời đại hội nhập là thời đại nện cho việc xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam trong giai đoạn hiện nay và nó chính là xây dựng các giải pháp phát triển theo khuynh hướng hội nhập. Hiện Việt Nam đ~ gia nhập ASEAN, cố gắng gia nhập WTO, tham gia các Hiệp định song phương v{ đa phương. Mặc dù những bước đi n{y có thể không phải là những thành tố quan trọng nhất trận chương trình xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam, nhưng chúng l{ những giải pháp có giá trị làm nền cho việc xây dựng hệ tư tướng kinh tế Việt Nam.

Hiện giờ, chúng ta đang có cơ hội để xây dựng c|c tư tưởng kinh tế, hay nói cách khác là xây dựng tư tưởng phát triển thời bình. Tuy nhiên, liệu chúng ta có thể làm việc đó một https://thuviensach.vn

cách trọn vẹn hay không nếu vẫn tự trói mình trong những nỗi lo ngại không chính đ|ng?

Và liệu chúng ta có thể tạo ra chất lượng anh hùng của mình trong cuộc sống thật hay không nếu vẫn chìm đắm trong ánh hào quang của quá khứ? Đó chính l{ những câu hỏi lớn mà một thiên tài chính trị phải trả lời trước khi bắt tay vào sứ mệnh của mình.

https://thuviensach.vn

3. Xây dựng hệ tƣ tƣởng quân sự Việt Nam Theo ước tính, trung bình khoảng 200 năm, Việt Nam lại có một cuộc chiến tranh. Thời gian hòa bình, do đó, d{i hơn thời gian chiến tranh. Tuy nhiên, người Việt Nam luôn tự hào về chiến thắng của mình và vì thế, biến chiến tranh trở thành nội dung quan trọng nhất trong lịch sử.

Lịch sử Việt Nam chỉ ra rằng các chính quyền mới đều được thiết lập sau một cuộc chiến tranh. Lực lượng chủ yếu tham gia một cách kiên nhẫn vào phần lớn các cuộc chiến tranh là nông dân. Chiến thắng, do đó, thuộc về những người nông dân chứ không thuộc về những dối tượng khác, chẳng hạn giới trí thức. Chiến thắng của người nông dân Việt Nam, chính vì thế, là thắng hai đối tượng cùng lúc – đó l{ giặc ngoại xâm và giới trí thức Việt Nam. Chính vai trò mờ nhạt của giới trí thức Việt Nam trong phần lớn các cuộc chiến tranh đ~ duy trì trạng thái chậm tiến bộ của các triều đại. Đó l{ một thực tế mà chúng ta buộc phải thừa nhận.

Tuy nhiên, nông dân Việt Nam không phải l{ người khởi xướng các cuộc chiến tranh. Có thể thấy phần lớn các cuộc chiến tranh của Việt Nam được khởi xướng bởi tầng lớp thống trị trong xã hội cũ, nh}n d}n l{ người được huy động v{ nông d}n l{ đối tượng tham chiến.

Điều đó nói lên rằng, Việt Nam không có qu}n đội chuyên nghiệp. Các triều đại phong kiến Việt Nam không đủ khả năng t{i chính để xây dựng lực lượng qu}n đội chuyên nghiệp nên phải gửi đội quân của mình vào nhân dân; khi có chiến tranh, nh{ nước sẽ huy động. Điều đó dẫn đến sự hình thành khái niệm chiến tranh nh}n d}n v{ đến nay, c|c tư tưởng chiến tranh nhân dân vẫn chi phối các trạng thái hiện tại của việc xây dựng lực lượng vũ trang Việt Nam. Trong trường hợp của Việt Nam, nh}n d}n được huy động như một đại lượng vô hạn v{ chính điều đó đ~ vô tình l{m mất đi bản chất nh}n văn của khoa học quân sự. Hệ tư

tưởng quân sự mới của Việt Nam, do đó, cần phải được xây dựng trên tinh thần kéo dài những khoảng thời gian hòa bình của nh}n d}n v{ để nhân dân không trở thành khái niệm và nội dung chủ yếu trong các cuộc chiến tranh. Những cuộc chiến tranh gi{nh độc lập dân tộc có thể sẽ không bao giờ xảy ra ở Việt Nam nữa, nhưng những cuộc chiến tranh khác có thể sẽ xảy ra. Chính bởi vậy, chúng ta cần phải xây dựng tư tưởng quân sự của mình để

hoàn thiện hai nội dung căn bản: Thứ nhất là xây dựng lực lượng qu}n đội chuyên nghiệp để có thể tham gia vào các cuộc chiến tranh như một động thái chính trị mềm dẻo và cần thiết và thứ hai là xây dựng đời sống dân sự nằm bên ngoài mọi sự lôi kéo của các cuộc chiến tranh. Đ}y l{ nhiệm vụ chính trị không kém phần quan trọng so với việc xây dựng các tư tưởng kinh tế, bởi nếu không l{m được như vậy, dân tộc Việt Nam sẽ không có sự phát triển ổn định, chúng ta sẽ tiếp tục bị lôi kéo vào những cuộc chiến tranh v{ như thế, dân tộc Việt Nam sẽ không có tương lai.

https://thuviensach.vn

4. Xây dựng chƣơng trình phát triển kinh tế, chính trị và văn hóa bên cạnh Trung Quốc

Nhiệm vụ tiếp theo của thiên tài chính trị là giải quyết vấn đề sống, phát triển và hình th{nh c|c ưu thế bên cạnh nước Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc. Đ}y l{ một trong những vấn đề chính trị truyền thống đối với Việt Nam. Thực ra, các nhà chính trị Việt Nam luôn khó khăn trong việc giải bài toán chính trị với Trung Quốc. Trung Quốc luôn nuôi trong mình tham vọng trở th{nh cường quốc và các nhà chính trị Trung Quốc cả trong quá khứ

lẫn hiện tại không ngừng hoạch định c|c bước đi chiến lược để biến tham vọng đó trở thành hiện thực. Chính vì lý do đó, m{ Trung Quốc ngày càng trở thành một biến số quan trọng trong bài toán chính trị của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới, đặc biệt là Việt Nam trên tư

cách một nước láng giềng của Trung Quốc với đầy đủ những ấn tượng về sự bị bành trướng cả về kinh tế lẫn văn hóa bởi Trung Quốc.

Xét về mặt văn hóa, c|c nước Đông Á nói chung v{ cụ thể là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam là bốn quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của Không giáo. Cả bốn quốc gia n{y đều trải qua một khoảng thời gian rất dài xây dựng xã hội, điều hành và xử lý các vấn đề

kh|c nhau, l~nh đạo từ thượng tầng kiến trúc đến hạ tầng cơ sở dựa trên các nguyên tắc của Không giáo. Tuy nhiên, trong số bốn quốc gia này, Việt Nam l{ nước khó khăn nhất trong việc thoát ra khỏi những ảnh hưởng của Không gi|o. Điều này thể hiện rất rõ ở tình trạng lạc hậu về tư tưởng và lạc hậu về chính trị ở Việt Nam. Nhiều học giả cố gắng giải thích những thất bại của Việt Nam trong việc xử lý vấn đề Trung Quốc theo những cách khác nhau, cố tình không thừa nhận sự thật là Việt Nam rất lúng túng khi xử lý các vấn đề với Trung Quốc trong khi sự hào hùng là một trong những yếu tố thẩm mỹ rất quan trọng có tác dụng kích thích cảm hứng phát triển. Tại sao lại như vậy? Phải chăng l{ bởi một ng{n năm Bắc thuộc? Phải chăng, ngay cả sau khi có các triều đại phong kiến độc lập cha ông ta vẫn phải sang tận Trung Quốc để xin được công nhận là An Nam Quốc vương, l{ một phiên thần của Trung Quốc? Trong quan điểm của chúng tôi, lý do quan trọng nhất là bởi Việt Nam không có một tầng lớp thượng lưu v{ đội ngũ trí thức thực thụ – những người đủ năng lực để đối thoại chính trị một c|ch bình đẳng v{ đủ khí ph|ch để xử lý các vấn đề Trung Quốc.

Chúng tôi cho rằng, chiến lược tồn tại và phát triển bên cạnh Trung Quốc của Việt Nam cần phải được xây dựng trên tinh thần làm cho Việt Nam khác với Trung Quốc chứ không phải l{m thêm n{o để Việt Nam có thể cạnh tranh với Trung Quốc. Một trong những lý do khiến chúng ta không thành công khi xử lý các vấn đề liên quan đến Trung Quốc, là chúng ta đ~ không nhận ra và khai thác những ưu thế của Việt Nam – trên tư c|ch một nước nhỏ và linh hoạt – so với Trung Quốc – một đất nước cồng kềnh, phức tạp và rất khó thay đổi.

Chúng ta từng cố gắng học Trung Quốc về mặt chính trị v{ đó cũng chính là sai lầm của Việt Nam khi xử lý các vấn đề Trung Quốc. Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc đ~ chủ động trong việc thay đổi các tiêu chí chính trị nhằm phát huy tối đa sức mạnh của dân tộc bé hơn để trở nên cơ động hơn, sắc sảo hơn, linh hoạt hơn v{ rõ ràng, họ đ~ th{nh công. Vậy thì làm thế n{o để Việt Nam khác với Trung Quốc? Như trong phần trước đ~ ph}n tích, một trong những lý do khiến Việt Nam không thể thoát ra khỏi cái bóng của Trung Quốc là sự

xâm nhập v{ b{nh trướng về mặt tư tưởng, cụ thể là ảnh hưởng của Khổng giáo. Do vậy, để

đem lại cho hệ tư tưởng Việt Nam một bản sắc mới, chúng ta buộc phải thừa nhận các tinh hoa giá trị phương T}y với linh hồn là tự do, dân chủ. Hệ giá trị phương T}y sẽ trở thành đối trọng của hệ tư tưởng Trung Quốc và Việt Nam sẽ tự tìm ra mình, tự xác lập hình ảnh https://thuviensach.vn

của mình giữa hai hệ giá từ đó. Điều này sẽ được phân tích kỹ hơn trong phần cuối của bài viết.

Như vậy để có thể xử lý tết các vấn đề liên quan đến Trung Quốc, cần phải nghiên cứu và tập hợp những lý luận và kinh nghiệm sống bên cạnh Trung Quốc trong mối tương quan với c|c điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội cụ thể của Trung Quốc.

Dựa trên cơ sở đó, chúng ta sẽ xây dựng các bài toán mẫu với những lời giải mẫu cho một số tình huống. Quan trọng nhất là luôn phải xem Trung Quốc như một biến số trong mọi toan tính kinh tế cũng như chính trị và từ đó, có c|c đối sách chủ động trong mối quan hệ

với Trung Quốc. Hết thảy những việc này cần phải được tiến hành với một nhận thức mới –

thay vì coi Trung Quốc là một nước lớn, hãy coi Trung Quốc tà một thị trường lớn, chúng ta sẽ tiếp cận và xâm nhập Trung Quốc như những nhà buôn thực thụ với một đầu óc kinh doanh tỉnh táo, với những nhận thức chính trị thực dụng và với những bản sắc văn hóa kh|c biệt.

https://thuviensach.vn

5. Xây dựng tầng lớp thƣợng lƣu và đội ngũ tri thức Việt Nam Khi lý giải tình trạng lạc hậu trên nhiều phương diện của Việt Nam, các học giả mới chỉ

tập trung vào những lý do kinh tế hay lý do chính trị. Chúng tôi cho rằng, sự thiếu vắng một tầng lớp thượng lộ chính là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc chúng ta chậm phát triển. Sự thiếu vắng n{y, dường như, bắt nguồn từ cấu trúc quyền lực trong xã hội Việt Nam. Chúng ta không có niềm tự hào của tầng lớp thượng lưu hay nói c|ch kh|c, x~

hội Việt Nam, dân tộc Việt Nam không có tầng lớp thượng lưu nên không có c|c c| nh}n đối thoại bình đẳng, v{ do đó, không có sự đối thoại chính trị bình đẳng.

Nhằm chứng minh luận điểm này, chúng tôi cho rằng cần phải l{m rõ hơn kh|i niệm tầng lớp thượng lưu. Tầng lớp thượng lưu, trước hết, khác với tầng lớp quan lại. Quan lại, hay nói cách khác, chức tước l{ do được phong còn thượng lưu phải l{ người có những tố chất cao quý thiên bẩm kết hợp với những tố chất hình th{nh trong qu| trình tương t|c với xã hội. Do đó, nếu tầng lớp thượng lưu thực sự tồn tại thì nó sẽ tồn tại với mọi thời đại và không phải lúc n{o cũng đồng nhất với tầng lớp cầm quyền. Tìm hiểu lịch sử những dân tộc khác, chúng ta sẽ thấy nước Pháp mặc dù trải qua cuộc cách mạng hơn 200 năm nhưng tầng lớp thượng lưu Ph|p theo đúng nghĩa cổ xưa vẫn tồn tại. Hiện nay, những người cộng sản Trung Quốc cũng đ~ bắt đầu xây dựng tầng lớp thượng lưu của mình. Trong khi đó, x~ hội Việt Nam chưa bao giờ có tầng lớp thượng lưu bởi chúng ta không có cả cơ sở vật chất lẫn cơ sở sinh hoạt tinh thần cho tầng lớp thượng lưu.

Bàn về Trung Quốc, không phải vô cớ mà Giang Trạch D}n đưa ra lý thuyết Ba đại diện.

Về bản chất, lý thuyết Ba đại diện chính là công cụ để giải quyết bài toán chính trị của Trung Quốc. Nó nhằm trả lời câu hỏi ai là người có đầy đủ những phẩm chất cần thiết để đại diện cho dân tộc Trung Quốc trong c|c đối thoại chính trị. Tuy nhiên, lý thuyết Ba đại diện cũng chỉ là một công cụ lý thuyết, nó không đủ và không thể thay thế việc xây dựng tầng lớp thượng lưu. Tầng lớp thượng lưu, theo đúng nghĩa, phải là những người có khả năng đồng nhất địa vị thượng lưu của mình với địa vị đại diện quyền lực của mình. Nói cách khác, tầng lớp thượng lưu chính l{ sự thống nhất giữa những giá trị cao quý mà nhân dân linh cảm thấy với quyền lực mà nhân dân tìm thấy. Đó cũng chính l{ chất lượng đại diện của tầng lớp thượng lưu. Linh cảm dẫn đến chất lượng đại diện chỉ có thể tồn tại dựa trên nền tảng của chế độ dân chủ phát triển – tại đó sứ mệnh chính trị được trao vào tay ai hoàn toàn dựa trên cơ sở sự linh cảm của nhân dân về chất lượng đại diện của một số tầng lớp nhất định.

Từ các phân tích trên có thể rút ra kết luận, nhiệm vụ của cải c|ch văn hóa Việt Nam là chỉ

ra cho mọi người thấy các giá trị cơ bản tạo ra các tiêu chuẩn của tầng lớp thượng lưu trong xã hội Việt Nam. Nhiệm vụ của giới học giả nước nhà là chứng minh các giá trị có thể làm nền tảng để xây dựng tầng lớp thượng lưu Việt Nam. Song song với việc xây dựng tầng lớp thượng lưu, cần phải xây dựng đội ngũ trí thức. (Trong trường hợp tầng lớp thượng lưu đồng nhất với đội ngũ trí thức thì có thể nói xã hội đ~ đạt đến trạng thái phát triển lý tưởng). Cần nhấn mạnh rằng, tầng lớp trí thức phải được xây dựng dựa trên những dự báo chính xác về loại lao động đ|p ứng tết nhất c|c đòi hỏi phát triển của một dân tộc. Nếu không căn cứ vào những dự b|o như vậy, chúng ta sẽ lại có một tầng lớp trí thức đóng vai trò mờ nhạt, thụ động trong mọi vấn đề. Xây dựng tầng lớp thượng lưu v{ đội ngũ trí thức của Việt Nam, do đó, trở thành một trong những nhiệm vụ quan trọng của các nhà chính trị

Việt Nam, bởi đội ngũ trí thức chính là những người đại diện cho trí tuệ của cả dân tộc còn https://thuviensach.vn

tầng lớp thượng lộ vừa phản ánh chất lượng của những dự báo chính trị, vừa truyền tải những thông điệp chính trị quan trọng nhất. Tuy nhiên, làm thế n{o để những thông điệp này trở thành những “dòng chủ lưu” trong x~ hội? Rõ ràng, nhiệm vụ đó thuộc về tầng lớp trung lưu – những người đóng vai trò khuếch đại c|c thông điệp chính trị quan trọng và lành mạnh.

Xác lập cơ cấu xã hội hợp lý đảm bảo cho sự hình thành và phát triển của tầng lớp thượng lưu v{ đội ngũ trí thức Việt Nam, đó cũng chính l{ nhiệm vụ của nhân tài chính trị.

https://thuviensach.vn

6. Thừa nhận các giá trị phƣơng Tây với đặc trƣng là tự do, dân chủ

Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia châu Á, chẳng hạn Nhật Bản hay Hàn Quốc, chỉ ra rằng, sự xâm nhập của các giá trị phương T}y chính l{ một trong những chất xúc t|c đối với tiến trình phát triển của những quốc gia này. Khi bàn về vấn đề hệ tư tưởng, nhiều học giả

có khuynh hướng phân biệt hệ tư tưởng phương Đông, hệ tư tưởng phương T}y, thậm chí cố gắng chứng minh hệ tư tưởng phương Đông như một hình ảnh đối lập của hệ tư tưởng phương T}y. Thiết nghĩ, trong thời đại toàn cầu hóa, sự phân biệt thái quá này hoàn toàn không cần thiết nữa, và nếu chúng ta tiếp tục xử lý các vấn đề chính trị với c|ch nghĩ như

thế thì phương Đông sẽ không bao giờ phát triển một cách thực sự và lành mạnh.

Tại sao Việt Nam cần phải thừa nhận các giá trị phương T}y? Thứ nhất là bởi các giá trị

phương T}y, tiêu biểu là tự do, dân chủ đ~ được chứng minh là các giá trị tiên tiến. Chúng ta không nên coi những giá trị này là sản phẩm của phương T}y m{ h~y xem đó như những sáng tạo của lo{i người. Phương T}y chỉ là kẻ đi trước, tận hưởng trước và trả gi| trước.

Thứ hai là bởi như trong phần trước của bài viết đ~ ph}n tích, chúng ta cần phải làm cho mình khác với Trung Quốc. Nếu “đóng cửa” về mặt tư tưởng và cố tình không thừa nhận tính tiên tiến của các giá trị phương T}y thì Việt Nam sẽ không bao giờ thoát ra khỏi ảnh hưởng của hệ tư tưởng Trung Quốc, cụ thể là Khổng gi|o. Do đó, Việt Nam cần phải thừa nhận các giá trị phương T}y để chấm dứt tình trạng bị ‘“Trung Quốc hóa” ít nhất về mặt tư

tưởng. Sẽ là rất thiển cận nếu ai đó cho rằng việc thừa nhận các giá trị phương Tây sẽ khiến Việt Nam biến th{nh phương T}y bởi rõ ràng Nhật Bản hay Hàn Quốc đ~ thừa nhận các giá trị phương T}y nhưng họ vẫn là chính họ.

Không thể phủ nhận rằng hệ giá trị phương T}y với hạt nhân là tự do đ~ gieo trồng những mầm phát triển ở bất cứ nơi đ}u m{ nó có mặt. Bởi tự do là có hứng phát triển; tự do luôn dẫn đến sự sáng suốt trên tất cả các khía cạnh, đặc biệt là nhận thức v{ khi đ~ s|ng suốt về mặt nhận thức thì các giải pháp sẽ rất đúng đắn. Một trong những nguyên nhân khiến mọi thời đại chính trị của Việt Nam không thành công khi giải quyết vấn đề chính trị

với Trung Quốc l{ chúng ta không độc lập về mặt nhận thức. Chúng ta không chấp nhận các giá trị phương T}y v{ lấy Trung Quốc làm mẫu nên chúng ta không thể tách khỏi Trung Quốc. Do đó, thừa nhận các giá trị phương T}y chính l{ n}ng cao năng lực đề kháng của Việt Nam khi sống bên cạnh Trung Quốc vĩ đại.

Không ít người đặt câu hỏi tại sao chủ nghĩa Marx lại có ma lực đối với những nước cộng sản. Trong tác phẩm Giang Failure, Brezensky đ~ cho rằng sở dĩ Chủ nghĩa Marx hấp dẫn đối với c|c nước cộng sản là bởi nó hứa hẹn một tương lai không có bóc lột v{ điều này thỏa mãn khát vọng của tầng lớp lao động. Tuy nhiên, hơn cả thế, chủ nghĩa Marx còn thỏa mãn tuyệt đối sự kiêu ngạo của tầng lớp trí thức – những kẻ luôn khao khát cải tạo thế giới.

Trung Quốc là một trong số rất ít những nước cộng sản còn lại nhận ra tính không thực dụng của chủ nghĩa Marx v{ vì lý do đó, họ đ~ sắp xếp hệ tư tưởng theo chiều dọc. Từ Không gi|o đến chủ nghĩa Marx, đến tư tưởng Mao Trạch Đông, học thuyết của Đặng Tiểu Bình và lý thuyết Ba đại diện của Giang Trạch D}n. Đối với Không giáo hay chủ nghĩa Marx, Trung Quốc ứng xử theo lối kính nhi viễn chi. Họ có những người thực dụng như Mao Trạch Đông hay Đặng Tiểu Bình để đưa Trung Quốc ra khỏi quá khứ. Nhận ra sự tới hạn trong học thuyết của Đặng Tiểu Bình, Giang Trạch D}n đ~ s|ng tạo ra lý thuyết Ba đại diện nhằm thay đổi chất lượng đại diện của Đảng Cộng sản Trung Quốc – tức thay vì đại diện cho những lực https://thuviensach.vn

lượng cụ thể, Đảng Cộng sản Trung Quốc đại diện cho những giá trị tiên tiến cụ thể. Nhưng rõ ràng, sự phát triển tốt của một Đảng chính trị không thể thay thế sự phát triển tốt về mặt chính trị của cả một dân tộc; nói cách khác, một dân tộc chỉ có thể phát triển tết về mặt chính trị khi thừa nhận sự đa dạng tinh thần như l{ tiền đề của nền dân chủ. Vì những lý do đó, Trung Quốc không thể nào trì hoãn quá trình tiệm cận nền dân chủ, và cần phải cảnh báo rằng khi nào Trung Quốc đạt tới trạng thái dân chủ về mặt chính trị, mọi sức mạnh trong cơ thể người khổng lồ ấy sẽ được giải phóng và liệu còn chăng c|i gọi l{ cơ hội cải c|ch hay cơ hội phát triển cho Việt Nam? Một thiên tài chính trị cần phải dũng cảm đối mặt với câu hỏi đó.

https://thuviensach.vn

Kết luận

Lịch sử Việt Nam thế kỷ trước được ghi dấu bởi Hồ Chí Minh – người đ~ giải quyết thành công vấn đề chính trị căn bản nhất – đó l{ độc lập dân tộc. Hy vọng rằng, trong thế kỷ XXI, chúng ta sẽ tìm thấy những tố chất Hồ Chí Minh trong các nhà chính trị Việt Nam đương đại.

Tuy nhiên, trước khi đi tìm những tố chất đó, chúng ta phải tự do và quan trọng nhất là phải tự do với chính mình và về lịch sử của mình.

https://thuviensach.vn

TÌM KIẾM MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN

1. Mô hình kinh tế hay mô hình chính trị

Trong một thời gian dài, vấn đề lựa chọn các mô hình kinh tế được đặt ra một cách sôi nổi, không chỉ ở Việt Nam mà ở hầu hết c|c nước đang ph|t triển và các quốc gia chuyển đổi. Không những thế, việc lựa chọn các mô hình kinh tế sao cho phù hợp với những đặc điểm riêng của từng quốc gia được xem như l{ biểu tượng của sức sáng tạo và quyền tự

quyết của quốc gia. Thế nhưng rất ít quốc gia thành công trong sự nghiệp có vẻ rất cao thượng cả về chính trị lẫn tâm lý dân tộc đó Những năm gần đ}y, cùng với xu thế toàn cầu hóa ngày càng mạnh mẽ, quyền lựa chọn mô hình kinh tế đang ng{y c{ng trở nên không rõ ràng. Thậm chí người ta bắt đầu phải đặt câu hỏi về tính hợp lý của “quyền tự quyết của quốc gia” này: Liệu người ta có quyền và có thể chọn cho xã hội một mô hình n{o đó hay không?

Hãy thử nhìn nhận một cách tỉnh táo và khách quan những đặc điểm của thế giới hiện đại, chúng ta sẽ thấy rằng câu hỏi trên l{ ho{n to{n có cơ sở. Trong xu thế toàn cầu hóa, những cái gọi là mô hình, với c|c đặc điểm ít nhiều ổn định, không còn nhiều ý nghĩa khi tất cả cố

gắng hội tụ đến một khuynh hướng trong đó đòi hỏi lớn nhất là tính khả thi của đối thoại và hợp t|c. Trước toàn cầu hóa, c|c không gian đặc biệt, đặc thù về kinh tế ở mỗi quốc gia dường như l{ một đặc quyền chính trị của nhà cầm quyền. Giờ đ}y, c|c đặc thù ấy, dù vẫn tồn tại, không còn thể hiện khuynh hướng có tính ưu thế, mà chỉ là một khuôn khổ linh hoạt để các cộng đồng riêng, các quy chế, mô hình riêng có thể hội nhập.

Tuy nhiên cũng cần phải nói rằng để hội nhập tốt, các nền kinh tế đều có hai khía cạnh rất đ|ng quan t}m. Khía cạnh thứ nhất l{ tính đặc thù của mỗi một quốc gia. Khía cạnh thứ hai l{ trình độ phát triển của nền kinh tế. Nếu chúng ta không phân biệt được tính đặc thù với sự khác biệt vô lý và chủ quan, thì chúng ta sẽ luôn phải đối mặt với sự lẫn lộn giữa tính đặc thù về mức độ phát triển và khác biệt về mô hình chính trị.

Để một nền kinh tế tương t|c thuận lợi với các nền kinh tế khác chúng ta phải dẹp bỏ sự

khác biệt về mặt chính trị trong các mô hình kinh tế, hay nói cách khác là phải đảm bảo để

các khía cạnh chính trị không cản trở khuynh hướng hội nhập. Khi đó chỉ còn lại sự chênh lệch về trình độ phát triển, c|i người ta có thể nỗ lực để khắc phục, hay ít nhất có thể hỗ trợ

lẫn nhau để khắc phục, và không thể dược xem là sự can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

Như thế, sự lựa chọn mô hình kinh tế không mang đặc thù kinh tế m{ nó mang đặc thù chính trị. Cho đến nay, các mô hình kinh tế luôn được lựa chọn bằng tiêu chuẩn chính trị mà không phải bằng các tiêu chuẩn, hay c|c đặc thù kinh tế. Sự lựa chọn mô hình kinh tế này hay mô hình kinh tế kh|c, như vậy, sẽ mang màu sắc chính trị và sẽ kéo theo rất nhiều hậu quả. Chọn mô hình kinh tế n{o, người ta sẽ phải đ{o tạo người lao động theo mô hình ấy.

Người ta cũng phải đ{o tạo các nhà quản lý, xây dựng hệ thống pháp luật và xây dựng môi trường cho đời sông kinh tế dựa v{o c|c đòi hỏi của mô hình đ~ chọn. Nói cách khác, lựa chọn mô hình kinh tế là kết quả của hoạt động chính trị, trong chừng mực các yếu tố chính trị còn ảnh hưởng quyết định. Ở một số quốc gia, người ta thậm chí xem cải cách kinh tế

như l{ biểu hiện của một quá trình diễn biến hòa bình. Kết quả l{ người ta phải cảnh giác, https://thuviensach.vn

rồi tạo ra hàng loạt biện ph|p đề kháng, cái mà thực chất chỉ cản trở tốc độ phát triển tự

nhiên của nền kinh tế.

Đ~ đến lúc phải nói thẳng ra rằng chính trị cần trở thành một tổ hợp các giải pháp hỗ trợ

để phát triển kinh tế. Nếu phát triển kinh tế vẫn chưa trở thành nội dung chủ yếu của hoạt động chính trị thì chính trị sẽ cản trở kinh tế phát triển. Chính trị hóa đời sống kinh tế, vì vậy, là một việc làm nguy hiểm. Nó khiến cho năng lượng bị phân tán vào các khía cạnh chính trị nhiều hơn, g}y nên sự mất c}n đối giữa c|c khuynh hướng.

Vì lẽ đó, lý thuyết Ba đại diện và việc kết nạp thương nh}n v{o Đảng ở Trung Quốc, theo chúng tôi, cần được nghiên cứu rất cẩn thận. Đó thực chất là chính trị hóa đời sống kinh tế, chính trị hóa các lực lượng xã hội. Cho dù trong điều kiện hiện nay của Trung Quốc nó có thể được coi là dân chủ và tiến bộ, nhưng nếu xét tổng thể, nó không phải là một bước tiến.

Nó, thậm chí, có thể coi là lạc hậu. Bởi lẽ nó lôi kẻo thương nh}n, cùng c|c hoạt động kinh doanh, tức l{ lôi kéo đời sống kinh tế vào các guồng máy chính trị, bằng c|ch đó chính trị

hóa tư duy của một bộ phận ít cần đến chính trị nhất. Kết quả là nó làm giảm năng lực kinh doanh v{ năng lực sản xuất tạo ra mối liên hệ móc ngoặc giữa kinh doanh và chính trị, đồng thời tạo ra các quan hệ không minh bạch giữa chính trị và kinh tế. Đó l{. nguyên nh}n chủ

yếu dẫn đến khủng hoảng tài chính châu Á.

Vấn đề hiện nay không phải là lựa chọn mô hình kinh tế, mà là và dứt khoát phải là, lựa chọn các giải pháp chính trị không mâu thuẫn với sự phát triển tự nhiên của đời sống kinh tế.

https://thuviensach.vn

2. Về những tham số của nền kinh tế

Như trên đ~ nói, ng{y nay chúng ta không nén đi tìm mô hình kinh tế, mà phải tìm một mô hình chính trị không cản trở các quá trình kinh tế. Khi đó, nhiệm vụ của bộ máy chính trị

là nghiên cứu những đặc điểm quốc gia và lãnh thổ để tìm ra các tham số đặc biệt nhằm hạn chế hay phát huy chúng trong tiến trình phát triển kinh tế đất nước. Trong trường hợp Việt Nam, những tham số này là sự thể hiện những điều kiện kinh tế chính trị xã hội v{ địa lý rất phức tạp do những quá trình lâu dài trong lịch sử để lại. Sự nghiên cứu một cách khoa học và khách quan các yếu tố này là một trong những điều kiện quan trọng bậc nhất để đảm bảo sự phát triển của đất nước. Đó l{ một vấn đề lớn mà khuôn khổ không thể gói trong một bài viết. Dưới đ}y chúng tôi chỉ cố gắng đưa ra một vài tham số chính.

Thứ nhất, đó l{ sự chung sống giữa hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa với khuynh hướng phát triển kinh tế tự do toàn cầu. Sự chung sống và tồn tại song song của hai yếu tố này là một tham số quan trọng h{ng đầu. Vấn đề là có cách nào dung hòa chúng hay không? Việc xây dựng v{ điều chỉnh các hoạt động kinh tế dựa trên khuynh hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tác động tới quá trình phát triển của đời sống kinh tế như thế nào? Nó làm chậm hơn hay thúc đẩy quá trình phát triển?

Thứ hai, kinh nghiệm chiến tranh, văn hóa chiến tranh, tâm lý chiến tranh có ảnh hưởng đến tiên trình kinh tế hay không? Dân tộc chúng ta là một dân tộc suốt mấy chục năm lận đận vì chiến tranh, và cả lịch sử h{ng ng{n năm cũng luôn có chiến tranh. Thói quen thời chiến ảnh hưởng như thế n{o đến các hoạt động v{ tư duy kinh tế?

Thứ ba, truyền thống văn hóa có vai trò như thế n{o đối với sự nghiệp phát triển hiện nay?

Dân tộc Việt Nam lệ thuộc rất tạo điều kiện cho kinh tế phát triển. Sự phát triển của thế giới hiện đại đòi hỏi mỗi quốc gia phải có chiến lược phát triển riêng, không phải để thỏa mãn những đòi hỏi cứng nhắc của các tiêu chuẩn định sẵn, m{ căn cứ vào những xu thế chung của thời đại và những tham số riêng của đất nước mình để hội nhập, hợp tác và cùng tiến bộ. Đó l{ một khoảng tự do đồng thời cũng l{ th|ch thức đối với các chính phủ. V{ đó l{

công việc quan trọng nhất, chỗ đứng chân chính của các chính phủ.

https://thuviensach.vn

Phần IV.

ĐỐI THOẠI

CẢI CÁCH HIẾN PHÁP Ở TRUNG QUỐC

(Bài trả lời phỏng vấn của Tạp chí “The Science Monitor” th|ng 4 năm 2004) Hỏi: Ngày 14/03/2004, Quốc hội Trung Quốc đ~ thông qua sửa đổi Hiến ph|p, trong đó 3

điểm nổi bật là: (i) bảo vệ quyền sở hữu tư nh}n; (ii) tôn trọng và bảo vệ nhân quyền và (iii) thuyết Ba đại diện của Giang Trạch Dân vào trong Hiến pháp. Kể từ năm 1982, Trung Quốc đ~

4 lần sửa đổi Hiên ph|p, nhưng lần sửa đổi n{y được đ|nh gi| l{ mang tính c|ch mạng nhất, đ|nh dấu bước đột ph| trong đường lối phát triển của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trước hết, theo ông, lý do của việc Trung Quốc cải cách Hiến pháp với những thay đổi đột ph| như vậy là gì?

Trả lời: Trước tiên, tôi muốn nhắc lại một kết luận quan trọng được rút ra từ những nghiên cứu của chúng ta về vấn đề cải c|ch, đó l{ trong đời sống quốc tế hiện đại, tự do không còn là quyền chính trị m{ đ~ trở thành quyền phát triển và nó gắn liền với các cuộc cạnh tranh toàn cầu. Nếu không có tự do thì năng lực c| nh}n, năng lực xã hội không được giải phóng v{ do đó, năng lực phát triển của dân tộc cũng không được giải phóng. Khi năng lực phát triển không được giải phóng thì năng lực cạnh tranh sẽ giảm. Trung Quốc là một cường quốc và rất có thể sẽ trở thành một cực chính trị hay một siêu cường trong đời sống chính trị quốc tế. Trên thực tế, có thể thấy Trung Quốc đ~ trở th{nh như vậy, tuy không được toàn diện như Hoa Kỳ. Khi tham gia vào WTO, Trung Quốc nhanh chóng trở thành người l~nh đạo, người điều khiển phản ứng của c|c nước đang ph|t triển trong tổ chức này.

Nhiều người đ~ nhận ra điều ấy từ khi Trung Quốc bắt đầu tham gia v{o WTO. Nhưng tham vọng của Trung Quốc không dừng lại ở đó. Trung Quốc muốn vươn lên th{nh một cực chính trị của thế giới, vì vậy Trung Quốc buộc phải cải cách, cải cách triệt để để không ngừng nâng cao tính hấp dẫn đối với cộng đồng quốc tế và giảm thiểu c|c nguy cơ rủi ro. Sự hấp dẫn về

mặt chính trị của một quốc gia là một trong những điểm quan trọng nhất tạo ra sự hấp dẫn của quốc gia đó. Do vậy, Trung Quốc không thể cứ lần lữa mà không cải cách chính trị được.

Đối với Trung Quốc, thời điểm hiện nay chính là thời cơ của họ.

Từ năm 1979, Trung Quốc bắt đầu tiến hành cải cách và mở cửa. Đến nay, sau 25 năm, Trung Quốc đ~ chấm dứt giai đoạn bản năng của sự phát triển và chuyển sang giai đoạn phát triển có lộ trình. Cải cách Hiến pháp của Trung Quốc lần này là sự đúc rút kinh nghiệm của các cuộc cải c|ch m{ người Trung Quốc đ~ tiến h{nh trước đ}y, tức l{ đi từng bước một để khẳng định những thành tựu chính trị, những kinh nghiệm chính trị trong quá trình cải cách, làm cho Trung Quốc trở thành thị trường hấp dẫn một cách toàn diện đối với nền kinh tế thế giới.

Cuộc cải cách Hiến pháp lần này là một bước nữa để Trung Quốc khẳng định kinh nghiệm chính trị của mình trong tiến trình cải cách toàn diện đất nước theo hướng dân chủ về chính trị, tự do về kinh tế và cởi mở về văn hóa. Đ}y cũng chính l{ ba tiêu chuẩn lý thuyết mà chúng ta đ~ rút ra khi đ|nh giá bất cứ một hiện tượng có chất lượng cải cách nào trên thế

giới. Trung Quốc không phải là ngoại lệ. Việc cụ thể hóa lý thuyết “Ba đại diện” cho thấy quyết tâm của Trung Quốc nhằm xây dựng một nền chính trị tiên tiến.

Hỏi: Ông có thể nói rõ hơn về luận điểm quan trọng này?

https://thuviensach.vn

Trả lời: Trung Quốc xây dựng xã hội dân chủ dựa trên cấu trúc của hệ thống chính trị

một Đảng cầm quyền. Xét về mặt lý luận, đ}y l{ một việc cực kỳ khó. Người Trung Quốc cố

gắng thoát ra khỏi bế tắc về mặt lý luận trong lĩnh vực này. Trung Quốc không phải là xã hội một Đảng mà là xã hội một Đảng cầm quyền. Khác xã hội chúng ta, Trung Quốc có 8 đảng ph|i kh|c nhau đều thừa nhận sự l~nh đạo của Đảng Cộng sản trong khuôn khổ mà Trung Quốc gọi là hợp t|c đa đảng “dưới sự l~nh đạo của Đảng Cộng sản”, trong đó có Đảng Dân chủ Công Nông, Đảng Chí công hay Hội cách mạng dân chủ… Do vậy, có thể nói trong ba nội dung sửa đổi của hiến pháp, lý thuyết Ba đại diện theo tôi là quan trọng nhất, bởi vì nó giải quyết mâu thuẫn căn bản của Trung Quốc là xây dựng xã hội dân chủ dựa trên hệ thống chính trị một Đảng cầm quyền, hay dựa trên sự khẳng định tính cầm quyền lâu dài của những người cộng sản. Có thể nói, đ}y l{ một trong những nghệ thuật l~nh đạo rất căn bản và thể hiện tầm nhìn của những người l~nh đạo Đảng cộng sản Trung Quốc.

Hỏi: Những sửa đổi đó có ý nghĩa như thế n{o, thưa ông?

Trả lời: Rõ ràng, cải cách Hiến pháp lần này ở Trung Quốc là một cuộc thay đổi quan trọng vì nó tạo nền tảng cho sự tồn tại và phát triển lâu dài của Đảng Cộng sản Trung Quốc với tư c|ch l{ Đảng Ba đại diện: Đại diện các lực lượng sản xuất tiến bộ, đại diện nền văn hóa tiến bộ v{ đại diện lợi ích cơ bản của đại đa số nhân dân Trung Quốc. Ở đ}y, Trung Quốc dùng thuật ngữ “nền văn hóa tiên tiến” để tr|nh đụng chạm trực tiếp đến chính trị, và điều này thể hiện sự khôn ngoan về chính trị của các nhà cộng sản Trung Quốc. Đảng Cộng sản Trung Quốc thể hiện sự tiên tiến về chính trị, do đó, mới có hệ quả là thừa nhận quyền con người và hệ quả thứ hai là thừa nhận quyền sở hữu tư nh}n các tài sản – nội dung quan trọng nhất của quyền con người. Khi thuyết Ba đại diện thừa nhận những người cộng sản Trung Quốc, Đảng cầm quyền ở Trung Quốc l{ đảng đại diện cho khuynh hướng chính trị

tiên tiến nhất tức l{ đ~ khẳng định dân chủ về mặt lý luận, mà tính ứng dụng của quá trình dân chủ đó chính l{ thừa nhận quyền con người và pháp chế hóa sự thừa nhận đó. Đ}y chính là hai quyền hết sức căn bản trong các tập hợp các quyền của con người, và việc Trung Quốc đến nay mới thừa nhận hai quyền này tố cáo sự lạc hậu chính trị ở Trung Quốc thời gian trước đó.

Không thể phủ nhận l{ Đảng Cộng sản Trung Quốc đ~ đi một bước khá dài từ đại diện cho một lực lượng cụ thể trở th{nh đại diện cho các vấn đề của đời sống chính trị. Đó l{ sự sáng tạo của lý thuyết Ba đại diện và phải khẳng định, Giang Trạch D}n đ~ l{m một cuộc cách mạng xét về mặt phương ph|p luận để xây dựng một Đảng chính trị. Bằng lý thuyết “Ba đại diện” Trung Quốc đ~ giải quyết được vấn đề xây dựng Đảng. Xây dựng Đảng l{ thay đổi cương lĩnh chính trị của Đảng v{ phương ph|p x}y dựng Đảng cho phù hợp với đòi hỏi của cuộc sống, ở đ}y l{ cuộc sống toàn cầu, chứ không phải chỉ là cuộc sống của Trung Quốc. Lý thuyết Ba đại diện, do đó, trở thành giải pháp mang tính triết học chứ không đơn thuần là giải pháp chính trị, và giá trị triết học của nó trước hết nằm ở việc nhận thức về Đảng cầm quyền, về xây dựng Đảng cầm quyền trong bối cảnh thế giới hiện đại ngày nay.

Hỏi: Đảng Cộng sản Trung Quốc luôn khẳng định sự trung thành với Chủ nghĩa Marx-lenin, nhưng với việc đưa thuyết Ba đại diện vào trong hiến pháp lần này, chúng ta nên hiểu th|i độ

của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với Chủ nghĩa Marx – Lenin như thế nào?

Trả lời: Nếu quan sát chúng ta sẽ thấy, Trung Quốc sắp xếp các hệ tư tưởng chính trị

theo chiều dọc: Chủ nghĩa Marx – Lenin, tư tưởng Mao Trạch Đông, lý luận Đặng Tiểu Bình, https://thuviensach.vn

bây giờ là thuyết Ba đại diện của Giang Trạch Dân. Sự sắp xếp này phản ánh sự phát triển liên tục của đời sống xã hội nói chung v{ đời sống chính trị nói riêng của Trung Quốc. Chính tả là sự phản ánh các cách thức điều hành cuộc sống, khi cuộc sống thay đổi thì cách thức điều hành cuộc sống cũng thay đổi. Như vậy, sự tiếp nối của các hệ tư tưởng ở Trung Quốc đ|p ứng đòi hỏi tự nhiên của cuộc sống, không phải do tình thế bắt buộc.

Việc đưa thuyết Ba đại diện vào Hiến pháp cho thấy người Trung Quốc đối xử trân trọng đối với Chủ nghĩa Marx-Lênin, với th|i độ biện chứng v{ quan điểm lịch sử nghiêm túc. Chủ

nghĩa Marx-Lênin đ~ có vai trò lịch sử đối với việc hình thành hệ tư tưởng Trung Quốc và đến nay hệ tư tưởng Trung Quốc đang tiếp tục phát triển bằng thuyết Ba đại diện. V{o đầu thế kỷ XIX, khi giai cấp công nhân công nghiệp trở thành lực lượng tiên tiến của thời đại thì Đảng chính trị đại diện cho giai cấp công nhân công nghiệp l{ đúng. Nhưng khi bước sang nền kinh tế hậu công nghiệp thì giai cấp công nhân công nghiệp không còn là lực lượng tiên tiến nữa. Cần phải x|c định lại lực lượng m{ c|c Đảng chính trị đại diện. Trung Quốc đ~ l{m được việc đó. Với thuyết “Ba đại diện”, Đảng Cộng sản Trung Quốc không còn đại diện cho lực lượng con người cụ thể m{ đại diện cho những yếu tố tiên tiến của cuộc sống, đó l{ c|c khuynh hướng chính trị hay trình độ chính trị của đời sống phát triển.

Hỏi: Trung Quốc l{ c}y đại thụ trong khối c|c nước XHCN. Theo ông, việc cải cách hiến pháp lần này báo hiệu một tương lai như thế nào của CNXH?

Trả lời: Xưa nay, chúng ta tư duy dựa vào lý thuyết lưỡng cực, lý thuyết về Chiến tranh Lạnh, tức l{ có CNXH v{ CNTB, v{ chúng ta luôn trăn trở với câu hỏi CNXH còn hay mất. Sẽ

đến lúc không còn câu hỏi như vậy về tương lai của CNXH vì người ta không cần quan tâm đến việc anh được gọi là gì. Tôi cho rằng, không có CNXH theo kiểu này hay CNTB theo kiểu kia mà thế giới là một cộng đồng các quốc gia với c|c khuynh hướng. chính trị khác nhau.

C|c khuynh hướng chính trị cũng diễn biến, cũng thay đổi trên cơ sở những thay đổi hàng ngày của nhịp điệu cuộc sống. Tôi đ~ đến nhiều nước và thấy rằng địa vị của con người mới chính l{ đối tượng phản ánh chất lượng chính tri của một xã hội.

Hỏi: Theo ông, các nhà chính trị Trung Quốc có nhận thức được những rủi ro khi họ chủ

trưng thể chế hóa quyền con người và sở hữu tư nh}n hay không?

Trả lời: Theo tôi, những sửa đổi Hiến pháp mang tính cách mạng lần này là kết quả của sự cân nhắc có chất lượng khoa học và tỉnh táo của những người cộng sản Trung Quốc. Việc thay đổi những nguyên lý chính trị của Trung Quốc là kết quả của đời sống trí tuệ chứ

không phải là kết quả của nhiệt tình cách mạng hay tình yêu cái mới, cũng không đơn giản là tình cảm của các nhà cộng sản Trung Quốc đối với nhân dân của mình. Đ~ qua rồi cái thời các nhà chính trị có thể gặp may trong việc tìm ra các giải pháp chính trị đúng đắn; bây giờ, các quyết định chính trị phải là kết quả của sự cân nhắc khoa học. Các cuộc cải cách ở Trung Quốc là kết quả của ý thức tỉnh táo về lợi ích của những người cộng sản Trung Quốc. Họ đ~

giải quyết được vấn đề gắn liền quyền lợi của những người cộng sản Trung Quốc với quyền lợi của nước CHND Trung Quốc và nó tạo ra tính tương thích giữa một dân tộc với một đảng chính trị cầm quyền với tư c|ch đại diện cho những yếu tố tiên tiến của cuộc sống. Đấy là lý do tôi đi đến kết luận rằng, lý thuyết “Ba đại diện” l{ một cuộc thay đổi có chất lượng triết học trong lý thuyết về xây dựng đảng chính trị và chúng ta buộc phải nghiên cứu vấn đề này một cách nghiêm túc.

https://thuviensach.vn

Sự đột phá trong cải cách hiến pháp cho thấy Đảng Cộng sản Trung Quốc ý thức rất rõ về

những rủi ro, quan trọng hơn, họ nhận thức về những lợi ích mà sự thay đổi sẽ đem lại. Tôi cho rằng, những người cộng sản Trung Quốc không chỉ dũng cảm, họ còn là những người thông minh, có tầm nhìn khi quyết định những bước đi quan trọng đó.

Hỏi: Cải cách Hiến pháp Trung Quốc lần này có phải là thời cơ cho Việt Nam hay không? Và c|c nh{ l~nh đạo Việt Nam có ý thức được sức ép đối với công cuộc cải cách và mở cửa ở Việt Nam trong thời gian tới hay không?

Trả lời: Trước hết, chúng ta cần làm rõ khái niệm thời cơ. Theo tôi, thời cơ ở đ}y cần phải hiểu là không gian cho phép của sự trì hoãn cải cách và trên thực tế, nó được quy định bởi hai yếu tố quan trọng l{ đối nội v{ đối ngoại. Khi nh}n d}n hay đời sống của nhân dân phát triển đến một mức độ mà khoảng cách giữa sự tiên tiến của Đảng l~nh đạo với nhân d}n còn đủ d{i thì đó l{ thời cơ. Khi nh{ chính trị lạc hậu hơn nh}n d}n thì thời cơ không còn nữa. Về mặt đối nội, khoảng cách ấy được đo bằng khả năng c|c nh{ chính trị hiểu nhân dân của mình. Về đối ngoại, nó được đo bằng năng lực cạnh tranh và hội nhập của cả đất nước, trong đó có c|c nh{ chính trị. Trong khi toàn dân thực hiện đổi mới và cải cách thì các nhà chính trị cũng phải đổi mới. Họ phải tự đổi mới mình để đ|p ứng với những đòi hỏi của đời sống chính trị hiện đại, nhưng trước hết l{ để tạo ra sự tiên tiến chính trị và dẫn dắt quá trình cải cách và mở cửa đi đúng hướng. Công cuộc cải cách ở Việt Nam cũng đ~ trải qua gần 20 năm, một khoảng thời gian chưa d{i nhưng cũng không phải là ngắn cho một quá trình cải cách, những kết quả thu được chủ yếu l{ trong lĩnh vực kinh tế. Tôi cho rằng, những bước đi mạnh bạo v{ đột ph| như vậy của Trung Quốc mở ra không ít cơ hội cho Việt Nam.

Chúng ta nên tranh thủ thời cơ n{y để tiến hành những bước cải cách triệt để hơn, s}u rộng hơn, nếu không sẽ là quá muộn. về sức ép, có thể khẳng định ngay rằng, sức ép đối với Việt Nam là rất lớn, chúng đến từ cả hai phía: Đối nội v{ đối ngoại. Về sức ép đối nội, nếu Trung Quốc phát triển mạnh v{ đạt được nhiều thành tựu thì một cách tự nhiên Việt Nam sẽ chịu sức ép từ chính sự phát triển đó do những đòi hỏi của xã hội. Còn về sức ép đối ngoại, khi Trung Quốc đổi mới, họ trở nên hấp dẫn hơn v{ như vậy nguồn đầu tư sẽ chảy vào họ nhiều hơn. Việt Nam có sự hấp dẫn riêng của mình nhưng nếu không thay đổi, Việt Nam sẽ kém hấp dẫn hơn v{ kém khả năng cạnh tranh trong quá trình hội nhập. Việc cải cách Hiến pháp của Trung Quốc sẽ mở rộng không gian phát triển và chắc chắn Trung Quốc sẽ có những bước tiến mới. Chắc chắn Việt Nam sẽ thấy sốt ruột. Đó l{ những sức ép mà Việt Nam sẽ

phải đối mặt.

Hỏi: Trước những thay đổi mang tính chất cách mạng ở Trung Quốc, ông có liên hệ gì với Việt Nam?

Trả lời: Phải khẳng định, nếu không thay đổi hệ quy chiếu của tư duy người Việt Nam sẽ

không nhìn ra sự sáng suất của Trung Quốc. Việt Nam dường như vẫn chưa hiểu hết lợi ích của cải cách. Tất cả c|c nước phát triển đều hiểu một điều đương nhiên, l{ không thừa nhận các quyền sở hữu thì con người sẽ không tiết kiệm, sẽ lãng phí; không tự do thì con người sẽ không sáng tạo; và không dân chủ thì sẽ không có nh{ nước đúng đắn và lành mạnh.

Những chân lý ấy được các nhà Khai sáng Pháp khẳng định từ cuối thế kỷ XVII. Trung Quốc đ~ thay đổi được hệ quy chiếu của tư duy bằng sự sáng suốt và bằng cả khát vọng vươn tới sự tiến bộ.

https://thuviensach.vn

Cải cách chính trị ở Việt Nam dễ hơn nhiều so với Trung Quốc ở chỗ, Việt Nam bé hơn Trung Quốc rất nhiều cho nên số lượng rủi ro và các vấn đề mà Việt Nam phải đối mặt khi tiến hành cải cách chắc chắn không nhiều và ít phức tạp hơn. Hơn nữa, trong khi những tư

tưởng tự do chỉ xâm nhập vào Trung Quốc qua vùng Thượng Hải, qua Hồng Kông thì tư

tưởng tự do, dân chủ của phương T}y x}m nhập vào Việt Nam qua nhiều con đường Sài Gòn, Hà Nội, Huế, Đ{ Nẵng… Thế hệ cha tôi cũng đ~ hiểu những tư tưởng tự do phương T}y từ rất sớm. Chúng ta xâm nhập cái mới dễ hơn thì chúng ta sẽ cải cách dễ hơn. V{ tôi tin rằng, trước thời cơ n{y, c|c nh{ l~nh đạo Việt Nam sẽ có đủ sự sáng suốt v{ dũng cảm để

quyết định những bước đi đúng đắn.

https://thuviensach.vn

XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN

Bài trả lời phỏng vấn của Viện Nghiên cứu Phát triển Investconsult th|ng 2 năm 2003.

Hỏi: Khái niệm Nh{ nước pháp quyền xuất hiện từ thế kỷ XVII/ Tuy nhiên, những vấn đề

liên quan đến nh{ nước pháp quyền, chẳng hạn bản chất của nh{ nước pháp quyền, sự khác biệt giữa nh{ nước pháp trị v{ nh{ nước pháp quyền hay điều kiện xây dựng nh{ nước pháp quyền vẫn đang tiếp tục được bàn luận để làm sáng tỏ. Trước hết, xin ông cho biết, mô hình nh{ nước pháp quyền có phải l{ mô hình nh{ nước phổ biến và tiên tiên nhất hiện nay không?

Trả lời: Trong hơn 200 quốc gia trên thế giới, đến nay, mới chỉ có một số nước tổ chức theo mô hình nh{ nước pháp quyền còn đại bộ phận các quốc gia vẫn chưa tổ chức theo mô hình n{y. Nhưng, thế giới đang tiến đến một nền dân chủ nên xét về phương diện nh{ nước, có thể nói, thế giới đang phấn đấu cho một nh{ nước pháp quyền. Điều đó cho thấy nhà nước pháp quyền chưa phải là hiện tượng phổ biến. Ngay cả ở những nước tự cho rằng mình có nền dân chủ lớn thì nh{ nước pháp quyền vẫn là một vấn đề trăn trở, cần được cải cách, cải tiến và nghiên cứu hàng ngày.

Trước khi đi v{o những nghiên cứu sâu hơn, phải khẳng định rằng, nh{ nước pháp quyền không phải là một đối tượng tĩnh m{ l{ một đối tượng động, có năng lực tự cải tiến để phù hợp với tình thế, phù hợp với trình độ phát triển kinh tế, sự giác ngộ chính trị v{ trình độ

d}n trí. Do đó, x}y dựng nh{ nước pháp quyền không phải là một vấn đề cũ m{ luôn luôn l{

một vấn đề mới.

Chẳng hạn, để có thể thích nghi với c|c điều kiện khác nhau của tình hình thế giới, Hoa Kỳ

đ~ th{nh lập Bộ An ninh Nội địa nhằm quản lý người dân một cách chặt chẽ hơn. Mặc dù nh{ nước Hoa Kỳ luôn luôn tự cho mình là một nh{ nước dân chủ hay biểu tượng của tự do nhưng trước chủ nghĩa khủng bố, nh{ nước ấy lại hạn chế các quyền tự do. Đó l{ sự thích nghi công khai của nh{ nước pháp quyền với hoàn cảnh mới. Mặt khác, tình trạng đ|nh cắp quyền lực đang phổ biến một cách rộng rãi trên phạm vi toàn nhân loại; do đó, duy trì, x}y dựng và cải tiến nh{ nước pháp quyền là công việc hàng ngày của nhân loại, không phải việc cũ, cũng không phải việc đ~ rồi.

Phải khẳng định rằng, nh{ nước pháp quyền là sản phẩm của nền dân chủ về chính trị, tại đó con người tự do trong việc lựa chọn c|c khuynh hướng chính trị; đương nhiên, nếu con người tự do trong việc lựa chọn c|c khuynh hướng chính trị thì cộng đồng sẽ tự do trong việc lựa chọn các hình thái chính trị.

Những quốc gia không tự do trong việc lựa chọn c|c khuynh hướng chính trị sẽ có nền chính trị đồng nhất, tại đó người ta chỉ thừa nhận những quan điểm duy nhất về mặt chính trị v{ do đó, sẽ rất khó xây dựng nền dân chủ. Bàn về vấn đề nh{ tước pháp quyền của Việt Nam, tôi cho rằng, chúng ta mới chỉ có một nh{ nước được phân công nội bộ chứ không phải một nh{ nước mà quyền lực của nó được phân công một cách hiệu quả và việc sử dụng các quyền lực ấy được kiểm soát bằng các quy tắc xã hội. Vì thế, chúng ta mới chỉ đang trong quá trình xây dựng nh{ nước pháp quyền và cần phải thỏa mãn một số tiền đề quan trọng thì mới có thể hoàn thành công việc này.

Hỏi: Xin ông nói rõ hơn thế n{o l{ nh{ nước pháp quyền?

https://thuviensach.vn

Trả lời: Nh{ nước pháp quyền l{ nh{ nước mà ở đó quyền lực của pháp luật là quyền lực duy nhất v{ cơ bản; nghĩa l{, không phải quyền lực chính trị mà quyền lực pháp luật là quyền lực tối cao.

Hỏi: Trong c|c nh{ nước phong kiên, chẳng hạn nh{ nước của Louis XIV ông ta tuyên bố

rằng, “Ph|p luật ở ta”, tức pháp luật có thể vẫn giữ địa vị tối thượng nhưng ho{n to{n do một vị ho{ng để quy định. Theo ông, nh{ nước thời Louis XVI có phải nh{ nước pháp quyền không?

Trả lời: Nh{ nước Louis XIV, xét về hình th|i nh{ nước, có thể coi l{ nh{ nước pháp quyền; nhưng, cái mà chúng ta cần làm rõ là chất lượng hay mức độ dân chủ của những hình th|i nh{ nước như thế. Có thể nói, ở các loại hình nh{ nước pháp quyền. Như vậy, quyền lực của pháp luật không ổn định và chính trạng thái không ổn định đó sẽ tạo nên trạng thái không ổn định của nh{ nước pháp quyền. Xin được nhắc lại rằng, nh{ nước pháp quyền phải l{ nh{ nước mà ở đó ph|p luật giữ địa vị thống trị, tức là pháp luật chi phối và điều chỉnh mọi sinh hoạt của đời sống và quyền lực của pháp luật phải ổn định.

Tại sao chúng ta luôn nói rằng c|c nh{ nước phi dân chủ không thể xây dựng nh{ nước pháp quyền? Đó l{ bởi vì ở những quốc gia này, pháp luật không phải là sản phẩm của những thỏa thuận xã hội mà lại là kết quả của những ngẫu hứng chính trị. Nói cách khác, toàn bộ quá trình lập ph|p, tư ph|p, h{nh ph|p ở những nh{ nước phi dân chủ thường bị

thao túng bởi những lực lượng chính trị nhất định, không rành mạch về nguyên tắc và không hợp pháp về địa vị. Rõ ràng, chừng nào mà pháp luật còn bị xây dựng và sửa đổi dựa trên những nhận thức chính trị chủ quan của những người cầm quyền thì không thể tạo ra trạng thái ổn định của quyền lực pháp luật, tức là không thể xây dựng nh{ nước pháp quyền theo đúng nghĩa.

Hỏi: Xin ông cho biết, nh{ nước pháp quyền là mục đích hay chỉ là công cụ quản lý xã hội?

Trả lời: Nh{ nước pháp quyền chưa bao giờ l{ c|i đích m{ chỉ là công cụ hay phương tiện quản lý xã hội. Marx nói rằng, nh{ nước sẽ biến mất khi không còn giai cấp nữa; như thế, trong quan niệm của Marx, nh{ nước không phải l{ c|i đích mà chỉ là công cụ để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội tức l{ nh{ nước l{ cơ quan điều hành xã hội. Cần phải quan niệm như vậy thì mới dễ dàng cải tiến, thay đổi và tái cấu trúc nh{ nước pháp quyền để thích hợp với những tình thế mới. Chúng ta đang cố gắng xây dựng nh{ nước pháp quyền với các tiêu chuẩn mang tính phổ biến, chẳng hạn sự rành mạch và cân bằng giữa ba nhánh hành pháp, lập ph|p v{ tư ph|p. Việc phân ra các quyền như vậy nhằm tạo điều kiện cho các quyền giám sát nhau và tạo ra tính độc lập tương đối để tránh tình trạng đ|nh cắp hay thao túng quyền lực của các lực lượng chính trị. Trong một chừng mực n{o đó, chúng ta cũng đang có những thay đổi nhất định khi tiếp cận vấn đề xây dựng nh{ nước pháp quyền. Những thay đổi như vậy là hoàn toàn cần thiết bởi việc chuyển từ hình th|i nh{ nước này sang hình thái nh{ nước khác nhiều khi phải trả giá bằng một cuộc cách mạng, nhưng cải tiến một nhà nước thì không phải trả giá bằng một cuộc cách mạng mà bằng những cải c|ch v{ đổi mới thường xuyên.

Hỏi: Xin ông phân biệt nh{ nước pháp trị v{ nh{ nước pháp quyền?

Trả lời: Pháp trị và pháp quyền l{ kh|c nhau. Đ~ “trị” tức là không có tự do, dân chủ; do đó, x}y dựng một nh{ nước pháp trị tức là thừa nhận việc sử dụng pháp luật như một công cụ cai trị. Khi pháp luật chỉ là công cụ để cai trị, thì về bản chất, nó được xây dựng bởi ý chí https://thuviensach.vn

của người cầm quyền. Hoàn toàn khác với nh{ nước pháp trị, ở nh{ nước pháp quyền, pháp luật, về bản chất, là các khế ước xã hội. Nh{ nước pháp trị v{ nh{ nước pháp quyền, do đó, có sự khác nhau về bản chất. Xây dựng nh{ nước pháp quyền phải trên cơ sở một nền dân chủ về mặt chính trị. Do đó, ngay cả khi thừa nhận pháp luật như l{ quyền lực tối thượng thì vẫn chưa đủ để xây dựng nh{ nước pháp quyền, tức là bên cạnh việc thỏa m~n điều kiện ấy, cần phải xem xét pháp luật được xây dựng như thế nào.

Theo tôi, pháp luật phải được xây dựng trên cơ sở một nền dân chủ hay nói cách khác là chỉ khi n{o đạt đến trạng thái dân chủ thì pháp luật mới thực sự là những thỏa thuận xã hội và các lực lượng xã hội khác nhau tham gia một c|ch bình đẳng vào quá trình thỏa thuận ấy.

Cai trị bằng pháp luật có thể là trạng thái sử dụng và nhận thức giá trị của pháp luật ở bậc thấp nhưng nếu không bắt đầu theo c|ch như vậy thì rất có thể sẽ không có sự phổ biến giá trị của pháp luật và sẽ không đưa đến sự hình thành của nh{ nước pháp quyền như l{ trạng thái phát triển của nh{ nước pháp trị. Xây dựng nh{ nước pháp quyền, do đó, chính l{ trạng thái phát triển về nhận thức giá trị của pháp luật. Điểm ưu việt nhất của nh{ nước pháp quyền là các quyền lực được cấu trúc một cách cân bằng, giám sát lẫn nhau, đặc biệt trong qu| trình hình th{nh c|c quy định xã hội. Bất kỳ hoạt động n{o cũng phải đảm bảo tính dân chủ tức là phải dân chủ trong cả việc hình thành pháp luật, triển khai pháp luật và xử lý các sai phạm xã hội, tức là dân chủ trong cả lập ph|p, h{nh ph|p v{ tư ph|p. Chỉ khi n{o đạt đến trạng th|i đó thì chúng ta mới có thể xây dựng nh{ nước pháp quyền theo đúng nghĩa.

Hỏi: Thưa ông, liệu c|c nh{ nước pháp quyền có chất lượng giống nhau không?

Trả lời: Trước tiên, phải khẳng định rằng, không phải tất cả c|c nh{ nước pháp quyền đều có chất lượng giống nhau. Chất lượng của nh{ nước pháp quyền bị chi phối bởi nhiều yếu tố, trong đó, hai yếu tố cơ bản nhất là sự đa dạng của c|c khuynh hướng chính trị và trình độ dân trí. Nền dân chủ của Anh, Pháp và Hoa Kỳ có những điểm khác nhau và nhà nước pháp quyền ở những quốc gia đó cũng có chất lượng khác nhau.

Khi nói về khái niệm, cần phải khẳng định rằng, bất kỳ khái niệm nào cũng có nhiều tầng lớp hay mức độ. Xưa nay, nh}n loại vẫn phê phán những người tư duy theo lối lẽ phải giản đơn hay nói c|ch kh|c l{ những người tư duy theo lối logic một lẽ phải. Không thể có một lẽ

phải, mà phải có nhiều cấp độ của lẽ phải, nhiều khía cạnh của lẽ phải. Dân chủ, trước hết là một khái niệm và vì thế, nó cũng có nhiều cấp độ, nhiều mức độ, nhiều hình thức. Hai yếu tố

quan trọng nhất quyết định mức độ dân chủ là sự đa dạng chính trị và sự đa dạng nhận thức (cũng có thể hiểu l{ tính khuynh hướng của nền giáo dục). Không phải không có sự đa dạng chính trị thì không xây dựng được nh{ nước pháp quyền nhưng mức độ da dạng chính trị sẽ

quyết định chất lượng của nh{ nước pháp quyền. Dân trí gắn liền với ý thức của nhân dân và phụ thuộc vào chất lượng của giáo dục. Nếu không thừa nhận sự đa dạng về chính trị thì không thể giáo dục tự do được, và không giáo dục tự do thì không gian nhận thức của nhân dân sẽ bị hạn chế v{ điều đó sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến trình độ dân trí.

Hỏi: Xin ông cho biết cơ sở để xây dựng một nh{ nước pháp quyền. Ở ít số nước, nền kinh tế đ~ được cải c|ch nhưng vẫn mang đậm dấu ấn nền kinh tế quốc doanh, điều này có trở

ngại gì đôi với việc xây dựng nh{ nước pháp quyền không?

Trả lời: Nhiều quốc gia đ~ có nh{ nước pháp quyền từ thế kỷ XVIII, mặc dù nền kinh tế

của họ là nền kinh tế quốc doanh, hay sở hữu nh{ nước đóng vai trò chủ đạo. Tôi không cho rằng, nền kinh tế quốc doanh là trở ngại cho việc xây dựng một nh{ nước pháp quyền.

https://thuviensach.vn

Chúng ta nên lật ngược vấn đề, tức là việc tồn tại hay không tồn tại của một nh{ nước pháp quyền ảnh hưởng như thế n{o đến nền kinh tế?

Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng, nền kinh tế nhiều thành phần là một trong những tiền đề cơ bản cho việc xây dựng một xã hội dân chủ; nói cách khác, sự tồn tại của nền kinh tế đa th{nh phần sẽ dẫn đến sự thừa nhận tính đa dạng của c|c khuynh hướng chính trị.

Nếu không có nền kinh tế nhiều thành phần thì không có tiền đề vật chất cho việc thừa nhận tính đa dạng của c|c khuynh hướng chính trị. Có lẽ, đ~ đến lúc phải nhận ra rằng các khuynh hướng chính trị ho{n to{n bình đẳng với nhau và sự thắng thế của một khuynh hướng trong quá trình cạnh tranh sẽ tạo ra khuynh hướng chủ đạo của xã hội. Tuy nhiên, không phải mọi sự đa dạng đều có thể tạo ra dân chủ; vì thế, sự đa dạng chính trị là một đại lượng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Đại lượng này phải đủ lớn thì mới tạo ra những thay đổi căn bản mà kết quả của nó là một nền dân chủ chính trị.

Mặt kh|c, con người là sinh vật hoạt động có mục đích. Tính đa mục đích trong hoạt động kinh tế sẽ lan truyền rất nhanh v{ d}n đến những đòi hỏi chính trị. Việc nhấn mạnh vai trò chủ đạo của một thành phần kinh tế cũng giống như việc thừa nhận sự l~nh đạo của một khuynh hướng chính trị. Sự ấn định cứng nhắc về tính chủ đạo của một khuynh hướng chính trị sẽ cản trở sự hình thành của c|c khuynh hướng chính trị. Chừng nào mà chúng ta vẫn chưa thừa nhận sự đa dạng của c|c khuynh hướng chính trị thì nền kinh tế nhiều thành phần chỉ là biện pháp tình thế.

Lịch sử chỉ ra rằng con người không thể không thừa nhận sự đa dạng của đời sống kinh tế

bởi nó là tiền đề phát triển và một nền kinh tế không phát triển có thể đưa đến sự sụp đổ về

mặt chính trị. Chính vì thế, thừa nhận sự đa dạng của đời sống kinh tế là cần thiết đối với bất kỳ hệ thống chính trị nào vì sự tồn tại của chính nó. Điều đó cũng đồng nghĩa rằng nó dang chuẩn bị những tiền đề cần thiết cho việc xây dựng một nền dân chủ và một nh{ nước pháp quyền theo đúng nghĩa.

Hỏi: Xin ông phân tích nguyên nhân của những yếu kém trong hoạt động quản lý nhà nước? Phải chăng, một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu vắng một nh{ nước pháp quyền theo đúng nghĩa?

Trả lời: Quản lý nh{ nước yếu kém và sự thiếu vắng một nh{ nước pháp quyền không liên quan với nhau; nói cách khác, những yếu kém trong hoạt động quản lý của một loại hình nh{ nước phụ thuộc vào những yếu tố khác chứ không phải vào sự tồn tại hay không của nh{ nước pháp quyền. Cần phải nhắc lại rằng, vì không có tự do dân chủ nên mới không có nh{ nước pháp quyền chứ không phải vì không có nh{ nước pháp quyền nên không có tự

do dân chủ. Do vậy, đổ lỗi những yếu kém trong công tác quản lý xã hội cho sự không có nhà nước pháp quyền là không hợp lý. Tôi t|n đồng cách giải thích rằng, phần lớn những yếu kém trong việc quản lý xã hội của chúng ta bắt nguồn từ sự lắp ghép một c|ch khiên cưỡng những thành tố khác nhau.

Những thành tố ấy thậm chí còn chưa có đấy đủ những tiền đề cần thiết để phát triển một cách trọn vẹn. Nói cách khác, chúng ta thiếu sự đồng bộ giữa những thể chế khác nhau, chẳng hạn giữa thể chế chính trị và thể chế kinh tế v{ chính điều đó đ~ dẫn đến những hạn chế trong việc quản lý xã hội.

Nh{ nước pháp quyền có thể không phải là công cụ quản lý xã hội tốt nhất nhưng để quản lý xã hội trong sự phát triển của nó thì nh{ nước pháp quyền lại là sự lựa chọn tết nhất. Vấn https://thuviensach.vn

đề l{ chúng ta định quản lý xã hội theo mục tiêu nào. Nếu để duy trì trạng thái ổn định hay những trật tự cứng nhắc thì nh{ nước pháp quyền chắc chắn không phải là một công cụ tốt.

Nhưng nếu để xác lập và duy trì những trật tự tự nguyện, những trật tự tự giác thì không thể có công cụ nào tết hơn l{ nh{ nước pháp quyền.

Hỏi: Xin ông ph}n tích rõ hơn luận điểm này?

Trả lời: Theo tôi, nh{ nước là một thể chế được đại diện bởi những con người rất cụ thể.

Ở những nh{ nước phi dân chủ, những người nh}n danh nh{ nước ấy hoàn toàn có thể phá vỡ trật tự bằng nhiều c|ch, trong đó phổ biến nhất l{ tham nhũng. Nhưng, vì không có một nh{ nước pháp quyền theo đúng nghĩa nên người ta không thể xét xử công bằng giữa người thân của những quan chức và những kẻ có thân phận kém cỏi hơn. Khi xét xử những quan chức cao cấp hay những người thân của họ, chúng ta buộc phải “nhẹ tay”; sự nhẹ tay ấy, đôi khi, không phải vì tình cảm mà vì sự an toàn của cả một thể chế chính trị. Như vậy rõ ràng là vì không có nền dân chủ như một tiền đề chính trị để xây dựng nh{ nước pháp quyền nên không thể xác lập những quan hệ minh bạch. Khi quan hệ không minh bạch thì không có những ranh giới cụ thể giữa công dân với công dân vì mỗi người đều cần phải có những thế

lực bảo trợ sự tồn tại và phát triển của mình. Hiện tượng ấy ngày càng trở nên phổ biến và khiến con người không còn tin v{o nh{ nước hay những người đại diện nữa.

https://thuviensach.vn

THẾ GIỚI THỨ BA VÀ TỰ DO HÓA THƢƠNG MẠI

Bài trả lời phỏng vấn của Tạp chí “The World To day” th|ng 8 năm 2003.

Hỏi: Những chuyển biến nhanh chóng của nền kinh tế thế giới cũng như của từng khu vực, từng nhóm nước diễn ra trong vài ba thập kỷ vừa qua đang ng{y c{ng khẳng định tính tất yếu của xu thêm tự do hóa thương mại. Tuy nhiên, chính phủ và cộng đồng kinh doanh các nước Thế giới thứ ba vẫn chưa nhận thức một c|ch đầy đủ cả về lợi ích cũng như rủi ro của việc tham gia vào quá trình này. Vậy, xin ông cho biết quan điểm của mình về tụng hóa thương mại?

Trả lời: Mua bán là một trong những hành vi bản năng của con người nhằm thỏa mãn các đòi hỏi của mình; vì thế, tự do hóa thương mại, về bản chất, là trạng thái phát triển của bản năng đó. Tuy nhiên, hơn cả thế, nó là một xu thế toàn cầu, không lệ thuộc vào ý chí của bất kỳ quốc gia nào và không quốc gia nào có thể nằm ngoài xu thế đó. Nếu quan sát, chúng ta sẽ thấy những người có cơ hội ra nước ngo{i đều muốn mua và mua một cách thích thú hoặc vì chất lượng hàng hóa của nước đó tốt hơn hoặc vì c|c đặc điểm văn hóa m{ sản phẩm chứa đựng.

Hai chủ thể tham gia vào quá trình tự do hóa thương mại là xã hội v{ nh{ nước. Xã hội bao gồm những người cung cấp/ nhà sản xuất và những người tiêu dùng. Những người cung cấp/ nhà sản xuất luôn có nhu cầu mở rộng thị trường, trong khi những người tiêu dùng luôn muốn có sự lựa chọn đa dạng v{ phong phú hơn. Tự do hóa thương mại đ~ giúp cả người tiêu dùng v{ người buôn b|n đạt được mục đích của mình v{ do đó, nó mang lại lợi ích cho toàn xã hội. Về phía nh{ nước, nh{ nước là một khái niệm tồn tại trên cơ sở có quyền lực chính trị với một số lượng d}n cư trên một lãnh thổ nhất định. Tự do hóa thương mại có thể phá vỡ những biên giới không chỉ về mặt pháp lý mà cả về mặt chính trị, vì có sự

tương t|c giữa các hệ thống pháp lý và hệ thống chính trị khác nhau thông qua việc trao đổi và chấp nhận các luồng h{ng hóa cũng như văn hóa của các quốc gia kh|c nhau. Điều đó sẽ

tạo ra sức ép khiến các chính phủ phải thường xuyên thay đổi để phù hợp với sự chuyển biến của xã hội. Tự do hóa thương mại cũng l{m cho c|c chính phủ gặp nhiều khó khăn về

kinh tế vì tự do hóa thương mại khuyến khích dỡ bỏ các hàng rào thuế quan: Do đó, c|c chính phủ bao giờ cũng có th|i độ, hoặc thận trọng hơn, hoặc bảo thủ hơn. Tuy nhiên, nếu chính phủ đặt quyền lợi kinh tế của mình cao hơn lợi ích của xã hội thì kinh tế sẽ trì trệ. Do đó, họ phải tìm ra cách thức giải quyết vấn đề tự do hóa thương mại trong khi vẫn giữ được ổn định chính trị. Động cơ n{y dẫn đến việc hình thành các thiết chế quốc tế và các luật quốc tế về tự do thương mại m{ đỉnh cao nhất là Tổ chức Thương mại thế giới WTO. Hiện nay, chúng ta bàn về việc tham gia AFTA hay WTO nhưng đó mới chỉ là bàn việc xây dựng các thể chế cho quá trình tự do thương mại chứ không phải ph|t động một cuộc cạnh tranh thường xuyên trên tất cả các khía cạnh của quá trình công nghiệp, quá trình kinh tế và quá trình cải cách chính trị, xã hội.

Hỏi: Xin ông phân tích những lợi ích mà tự do hóa thương mại có thể mang lại cho các nước đang ph|t triển?

Trả lời: Lợi ích đầu tiên l{ được tiếp cận với những hàng hóa mà mình không sản xuất được; nói cách khác, tự do hóa thương mại l{m cho con người không phải sản xuất những https://thuviensach.vn

thứ m{ người khác làm tốt hơn. Tự do hóa thương mại tạo điều kiện cho con người có nhiều loại hàng hóa thay thế những loại hàng hóa sẵn có trong xã hội; nó cũng đặt ra các tiêu chuẩn chất lượng để lựa chọn v{ đ{o thải những sản phẩm không đủ chất lượng. Sự

cạnh tranh khốc liệt như vậy sẽ thúc đẩy sản xuất phát triển.

Bên cạnh đó, khi ph|t triển đến một mức n{o đó, tự do hóa thương mại sẽ đưa ra c|c tiêu chuẩn văn hóa hay tiêu chuẩn đạo đức của h{ng hóa để hàng hóa cạnh tranh với nhau một c|ch bình đẳng trên toàn vùng lãnh thổ hay toàn cầu. Ví dụ, không được sử dụng lao động tù nh}n, lao động trẻ em… hay nói c|ch kh|c, tự do hóa thương mại sẽ điều chỉnh các tiêu chuẩn cạnh tranh, xây dựng các thể chế thương mại tự do, t|c động trên toàn bộ xã hội chứ

không chỉ cộng đồng kinh doanh. Mặt khác, quá trình tự do hóa thương mại còn nâng cao năng lực của c|c nước đang ph|t triển, thu hút các nguồn vốn đầu tư nước ngoài nhằm phát triển các ngành công nghiệp phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Bên cạnh đó, c|c nước này sẽ tiếp thu, học hỏi được công nghệ sản xuất mới v{ phương thức quản lý hiệu quả từ c|c nước phát triển.

Cuối cùng và quan trọng hơn cả, tự do hóa thương mại sẽ thúc đẩy toàn bộ tiên trình cải cách xã hội. Nó tạo sức ép cho người d}n được hưởng những quyền tự do khác. Ngày nay, tự do không còn là quyền chính trị nữa, mà là quyền phát triển. Tự do hóa thương mại là tiền đề của tự do phát triển, là một phép thử đảo lộn mọi nhu cầu, mọi đòi hỏi của xã hội và tạo ra c|c khuynh hướng cải cách triệt để v{ căn bản các hệ thống nh{ nước, các hệ thống chính trị và thậm chí, là cả các hệ thống nhận thức.

Hỏi: Thưa ông, dường như ở đ}u đó, người ta vẫn có th|i độ chống lại tự do hóa thương mại?

Trả lời: Người ta chống toàn cầu hóa chứ không chống tự do hóa thương mại. Khái niệm tự do hóa thương mại trong cách nhìn của nh{ nước bao giờ cũng kh|c c|ch nhìn của xã hội.

C|c nh{ nước đóng vai trò lực lượng trung gian, vừa xúc tiến lại vừa cản trở quá trình tự do thương mại do bênh vực quyền lợi của quốc gia m{ mình đại diện. C|c nước phát triển thì tận dụng ưu thế của mình trong quá trình toàn cầu hóa, kể cả quá trình tự do hóa thương mại. C|c nh{ nước của các quốc gia lạc hậu luôn đề kh|ng trước quá trình cạnh tranh. Trong điều kiện của c|c nước đang ph|t triển, người ta thường bán các loại hàng hóa mang bản sắc và chất lượng văn hóa chứ không có nhiều sản phẩm mang chất lượng công nghiệp. Nếu các hàng hóa mang chất lượng công nghiệp của anh ở quy mô thấp, số lượng thấp thì anh không mạnh v{ không có ưu thế trong quá trình cạnh tranh.

Quá trình tự do hóa thương mại còn làm nảy sinh những vấn đề rất phức tạp đòi hỏi phải được giải quyết một c|ch đồng bộ; điều này dẫn đến sự ra đời của các hiệp ước thuế quan như l{ một trong những công cụ điều tiết lợi ích của các bên tham gia vào quá trình tự do hóa thương mại. Nếu những hiệp ước thuế quan không giúp các quốc gia thu được những lợi ích nhất định thông qua việc tham gia quá trình tự do hóa thương mại thì các chính phủ

sẽ không ủng hộ. Nhưng nhiều người quan liêu tới mức tiếp tục phân phối lợi ích thông qua các hiệp ước thuế quan mà thực chất là hạn chế tự do thương mại. Vì thế, khi xây dựng WTO, người ta xây dựng bộ luật để các quốc gia thỏa thuận với nhau trong quá trình tự do thương mại, tức l{ điều chỉnh lợi ích trong quá trình thực hiện tự do hóa thương mại.

Những chính phủ không đủ thông thái và tầm nhìn về kinh tế luôn nhầm lẫn giữa điều chỉnh lợi ích xã hội với điều chỉnh lợi ích nh{ nước. Ở các quốc gia phát triển, mức sống và thu https://thuviensach.vn

nhập của nhân dân rất cao v{ do đó, thuế không đ|nh v{o doanh nghiệp m{ đ|nh v{o con người, tức là thuế thu nhập cá nhân, trong khi ở ta, ng}n s|ch được đóng góp chủ yếu bằng thuế doanh nghiệp. Khi nguồn ng}n s|ch nh{ nước được xây dựng chủ yếu dựa trên thuế

thu nhập doanh nghiệp thì không khuyến khích tự do hóa thương mại. Thuế bằng “O” tức là các doanh nghiệp ở Malaysia có thể cạnh tranh với các doanh nghiệp ở Hà Nội. Rõ ràng sự

cạnh tranh ấy bao giờ cũng mang thất thiệt cho các công ty kém.

Trong trường hợp chính phủ lại “tiếp” c|c công ty của mình bằng thuế thu nhập doanh nghiệp thì sức cạnh tranh ấy lại càng giảm đi v{ c{ng phải chịu nhiều thất thiệt hơn trong quá trình tự do hóa thương mại

Hỏi: Thưa ông, phải chăng c|c nước phát triển thu được nhiều lợi ích hơn thông qua việc tham gia vào quá trình tự do hóa thương mại?

Trả lời: Nhiều người cho rằng, tự do hóa thương mại có lợi cho những nước công nghiệp phát triển v{ không đông d}n, nhưng thực ra không phải vậy. Tự do hóa thương mại đem lại cơ hội bình đẳng cho tất cả các quốc gia. Những nước phát triển thường không đông d}n, do đó, năng lực sản xuất công nghiệp của họ sẽ bị hạn chế. Điều này dẫn đến sự di chuyển các nền công nghiệp, có nghĩa l{ xây dựng mạng lưới ngoại vi và trung tâm công nghiệp của các nước phát triển trong lòng c|c nước đang ph|t triển. Chính vì thế, c|c nước đang ph|t triển phải tự tin tham gia vào quá trình tự do hóa thương mại và tham gia một cách chủ động.

Không những thế, c|c nước phát triển còn l{ nơi thu hút c|c nguồn lao động nhập cư, do đó, họ buộc phải thay đổi một số thói quen văn hóa để có thể chấp nhận những người lao động nhập cư. Họ phải có chính sách nhập cư phù hợp, chính s|ch bình đẳng giữa mức sống của dân họ và dân nhập cư, hay l{m thế n{o để tăng cường mức sống của lực lượng lao động. Không phải người lao động n{o cũng l{ nhập cư có hợp đồng, có cả những người nhập cư thẳng và khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn, l{m nảy sinh một loạt vấn đề như thất nghiệp, xung đột văn hóa… g}y khó khăn cho việc quản lý an ninh xã hội.

Hỏi: Thưa ông, liệu có một nền thương mại toàn cầu bình đẳng không? Vì trong một cuộc chơi chung như thế n{y, dường như c|c nước yếu vẫn phải chịu thiệt thòi?

Trả lời: Không ít người vẫn nhầm lẫn giữa khái niệm bình đẳng và bằng nhau. Quy mô c|c cơ hội hay các rủi ro không bằng nhau ở mỗi quốc gia. Một quốc gia có năng lực ở mức.

nào thì chấp nhận cơ hội ở mức ấy và kém ở mức nào thì nhận rủi ro ở mức ấy. Tôi không nghĩ rằng c|c nước bé thì sẽ phải nhận rủi ro nhiều Thụy Sĩ l{ một nước bé nhưng không rủi ro bởi họ biết thay đổi thể chế bằng cách tham gia EU, tức là họ nới rộng hay hy sinh khái niệm biên giới, dân tộc để tham gia vào cộng đồng lớn hơn v{ họ không hề thiệt thòi. Hoa Kỳ là một nước lớn và họ sẽ có những cơ hội hay những rủi ro ở quy mô lớn hơn nhiều. Hoa Kỳ rủi ro vì thiếu nhân công, rủi ro vì hấp dẫn qu| nên khó khăn trong việc kiểm soát những người nhập cư v{ tạo ra một xã hội rất khó quản lý. Toàn cầu hóa hay tự do hóa thương mại dẫn đến những nhiễu loạn xã hội mà rủi ro gõ cửa từng quốc gia bất chấp lớn, bé, giàu, nghèo.

Vậy chúng ta phải ứng xử như thế nào? Tự do hóa thương mại không có nghĩa l{ Việt Nam phải có những hàng hóa công nghệ cao thì mới được tham gia một cách bình đẳng.

Chúng ta vẫn có thể bán những sản phẩm đơn giản nhưng độc đ|o, tinh tế và việc đó ho{n toàn có thể mang lại hiệu quả hay lợi ích cho chúng ta trong quá trình tự do hóa thương mại. Không có các khái niệm bất công theo nghĩa thông thường giữa c|c nước đang ph|t https://thuviensach.vn

triển v{ c|c nước phát triển. Cả hai loại nước n{y đều có rủi ro, chứ không phải chỉ có nước yếu mới có rủi ro bởi vì quốc gia mạnh nhưng chưa hẳn đ~ có c|c công ty mạnh. Hoa Kỳ

hùng mạnh như vậy nhưng những người nuôi cá ở Hoa Kỳ phải cầu cứu nh{ nước.

Hỏi: Thưa ông, c|c quốc gia đang ph|t triển sẽ gặp những khó khăn gì khi tham gia tự do hóa thương mại?

Trả lời: Không một quốc gia nào có thể đứng ngoài quá trình tự do hóa thương mại nếu quốc gia đó muốn tồn tại, tôi nói là tồn tại chứ chưa b{n đến phát triển. Mặc dù vậy, các nước đang ph|t triển sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Công d}n của c|c nước n{y đ~ hạn chế

năng lực phát triển của hầu hết c|c nước này không có thói quen xây dựng một doanh nghiệp tự do, hay nói các khác là họ không có cả thói quen lẫn năng lực của một nhà buôn tự do hay một nh{ thương lượng tự do. Điều n{y đ~ hạn chế năng lực phát triển của hầu hết c|c nước đang ph|t triển.

Các quốc gia đang ph|t triển không có vốn để đầu tư, bổ sung v{ đổi mới công nghệ nên khối lượng sản phẩm trên thị trường rất hạn chế v{ không đủ sức cạnh tranh. Hơn nữa, các nước n{y cũng phải đối mặt với sự thiếu hụt kiến thức, thiếu kinh nghiệm về thương mại, giá trị và tiêu chuẩn hàng hóa. Muốn tham gia vào thị trường thế giới, chúng ta phải đ|p ứng được các tiêu chuẩn khắt khe. Những người tiên tiến nhận ra rằng người ta đang giúp mình xây dựng các hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, nhưng đại bộ phận các chính phủ lại cho rằng nền sản xuất trong nước đang bị |p đặt các tiêu chuẩn phương T}y v{ điều đó sẽ làm ảnh hưởng tiêu cực đến c|c lĩnh vực khác. Có một thời, người ta dự báo rằng khi Trung Quốc gia nhập WTO, Trung Quốc sẽ trở thành thủ lĩnh của c|c nước thế giới thứ ba trong việc đấu tranh cho các quyền lợi của quá trình tự do hóa thương mại. Tôi không cho l{ như

thế. Trung Quốc v{o WTO trên tư c|ch một nước đang ph|t triển, thậm chí chậm phát triển.

Nhưng tham vọng của Trung Quốc không dừng lại ở việc l{ đại diện cho c|c nước thuộc thế

giới thứ ba mà họ muốn vươn lên th{nh cường quốc tầm cỡ thế giới. Vậy, các nước thế giới thứ ba không có con đường nào khác mà buộc phải tự vươn lên. Không phải vươn lên một cách tập thể mà chủ động vươn lên với khó khăn, đặc trưng riêng của từng nước.

Hỏi: Theo ông, hệ thống pháp luật của c|c nước thế giới thứ ba đ~ phù hợp với những đòi hỏi của quá trình tự do hóa thương mại chưa?

Trả lời: Pháp luật là các quy tắc của tự do. Không có tự do thì không có pháp luật. Tôi rất thích c}u đầu tiên trong Hiến pháp Campuchia tự do là quyền mà cầu hạnh phúc của mỗi một cá nhân mà không dẫm đạp lên các quyền tương tự của kẻ khác. Pháp luật là công cụ

điều chỉnh sự không dẫm đạp lên người khác.

Hầu hết c|c nước thế giới thứ ba đều có hệ thống pháp luật không tiên tiến, vì họ có một nh{ nước và một hệ thống chính trị không tiên tiến. C|c nước thế giới thứ ba muốn phát triển thì buộc phải cải cách thể chế chính trị. Chắc chắn, bất kỳ một nước n{o cũng sẽ đi theo khuynh hướng tự do bởi tự do l{ khuynh hướng tất yếu chứ không phải khuynh hướng mang tính lựa chọn. Tự do cạnh tranh tạo ra tự do hóa thương mại, không muốn thua cuộc trong quá trình cạnh tranh ấy thì phải giải phóng năng lực của mỗi con người bằng cách trả

lại tự do cho họ. Nếu chúng ta bám lấy quá khứ thì chúng ta sẽ đi giật lùi tới tương lai.

Chúng giống một cái túi thủng và chắc chắn, nó sẽ không trở ta bảo vệ sự đa dạng tự nhiên, vậy tại sao lại không bảo vệ sự đa dạng về mặt tinh thần? Sự đa dạng về tinh thần là cái gốc của dân chủ. Nếu không xây dựng một nền văn hóa bảo tồn tính đa dạng của đời sống tinh https://thuviensach.vn

thần của con người thì không có cơ sở để xây dựng xã hội dân chủ. Chúng ta có thể xây dựng một thiết chế pháp luật để đảm bảo dân chủ nhưng nó ho{n to{n không đủ bởi vì nó không bắt nguồn từ đời sống. Các thiết chế điều chỉnh để bảo vệ dân chủ phải rõ ràng và minh mạch.

Hỏi: Theo ông, c|ch c|c nước đang ph|t triển tham gia WTO nói riêng và quá trình tự do hóa thương mại nói chung đ~ thực sự hợp lý chưa?

Trả lời: WTO không phải là một thể chế theo nghĩa thông thường m{ l{ c|c vòng đ{m ph|n. Như thế, nó là một thể chế động và rất linh hoạt, tức là những nhận định khác nhau bắt đầu từ những vòng đ{m ph|n kh|c nhau v{ người ta tổ chức vòng đ{m ph|n để liên tục thay đổi cho thích ứng với thay đổi của thực tại. Chính vì thế, giám sát việc chấp nhận một thể chế l{ đương nhiên, đó l{ kỷ luật quốc tế. Tôi nghĩ rằng không ai có thể l~nh đạo được một qu| trình thay đổi cả. Chúng ta phải thừa nhận rằng, thực tế sẽ l~nh đạo các hành vi chính trị trong quá trình tự do hóa thương mại chứ không phải c|c nh{ nước l~nh đạo quá trình tự do thương mại và vì thế, không nên trông đợi vào sự thảo luận của c|c nh{ nước với nhau cho các quyền lợi của mình. Nếu anh tham gia quá trình toàn cầu hóa hay quá trình tự do hóa thương mại toàn cầu với tư c|ch một nhà kinh doanh thì anh phải tìm cách thỏa mãn các trạng thái khác nhau của thể chế ấy chứ không phải chờ đợi hay đòi hỏi những điểm có lợi.

Hỏi: Xin ông đưa ra những giải ph|p để c|c nước đang ph|t triển có thể giảm thiểu rủi ro khi tham gia vào tiến trình tự do hóa thương mại?

Trả lời: Trước mắt, để nhanh chóng hội nhập và tránh thất thiệt trong giai đoạn đầu của quá trình tự do hóa thương mại theo tôi, c|c nước đang ph|t triển nên khai th|c tôi đa những nguồn lực tự nhiên của mình như du lịch chẳng hạn. Du lịch là một biểu hiện rõ rệt nhất của quá trình tự do hóa thương mại. Do đó c|c nước đang ph|t triển cần tăng cường chất lượng và quy mô các sản phẩm mang tính bản sắc văn hóa cao, tức là các hàng hóa mang tính địa phương. Bên cạnh đó, phải đầu tư ph|t triển quy mô các sản phẩm công nghiệp, không chỉ là các sản phẩm thuần túy mà có thể có cả sản phẩm dịch vụ; nếu không, thu nhập của quốc gia sẽ rất thấp.

Chúng ta phải biết lấy cái khó của người giải quyết cái khó của mình, dựa vào cái khó ít nhân lực của c|c nước phát triển để có chính s|ch thu hút đầu tư. C|c nước đang ph|t triển cần thu hút đầu tư nước ngo{i để giải quyết những bế tắc về thiếu vốn, thiếu công nghệ của mình. Kêu gọi đầu tư nước ngo{i cũng chính l{ kêu gọi công nghệ, kêu gọi tiền vốn, kêu gọi kinh nghiệm sản xuất… tức là tất cả những gì mà các nước đang ph|t triển thiếu. Muốn thế

c|c nước đang ph|t triển phải cải cách mô hình kinh tế, thậm chí phải thay đồi những tiêu chuẩn chính trị theo những khuynh hướng tự do hóa thương mại và tự do dân chủ để hấp dẫn đầu tư nước ngoài. Bên cạnh đó, phải có những biện pháp chống tham nhũng bởi một thể chế mà ở mọi cấp đều tham nhũng như hiện nay thì thành lựa chọn của c|c nh{ đầu tư.

C|c nước đang ph|t triển phải cải cách kinh tế để nhân dân có thu nhập cao hơn thì họ mới mua và mới có thị trường được. Nếu không l{m được điều đó, c|c nước đang ph|t triển sẽ

không hấp dẫn đầu tư nước ngoài.

Bên cạnh đó, phải tăng cường giáo dục, phát triển sự nghiệp giáo dục để có một lực lượng lao động phù hợp với đòi hỏi của quá trình tự do hóa thương mại. lợi thế duy nhất mà các nước thứ ba có là nhân lực dồi dào – cái mà các nhà chính trị gọi là nội lực nhưng họ đều https://thuviensach.vn

nhầm lẫn. Nội lực của Việt Nam nói riêng hay của c|c nước đang ph|t triển nói chung chính l{ năng lực đổi mới để hấp dẫn cả thế giới chứ không phải dồi dào nhân lực. Nhân lực mà không được đ{o tạo tốt để chuẩn bị cho hội nhập từ không phải là nội lực. Giáo dục ở các nước đang ph|t triển sẽ buộc phải thay đổi, phải cải cách vì nếu không sẽ không bắt kịp với tốc độ phát triển của c|c nước phát triển. Giáo dục nhằm cung cấp lao động phù hợp với đòi hỏi của thị trường, biến lao động trở thành hàng hóa. Hầu hết c|c chương trình gi|o dục ở

c|c nước đang ph|t triển vẫn kém tính thực tế, nặng về lý thuyết những năm 60, 70 của thế

kỷ XX. Trong khi đó, gi|o dục kỹ năng, gi|o dục nhận thức quá trình tự do, quá trình hội nhập thì rất ít.

Mặt khác, phải cải cách thể chế bởi chính thể chế lạc hậu là nguyên nhân lớn nhất kìm hãm sự phát triển. Đ~ đến lúc các chính phủ không còn giữ nguyên bản sắc chủ quan được nữa vì nó sẽ mâu thuẫn với qu| trình tăng cường sức cạnh tranh của nền kinh tế và của quốc gia. Để nâng cao sức cạnh tranh, c|c nước đang ph|t triển buộc phải hiểu rõ những giá trị của mình, không được ảo tưởng về lượng giá trị mình không có mà phải mài sắc và hiện đại hóa những c|i đ~ có, kể cả thể chế chính trị. Cần phải cải cách cả văn hóa nữa bởi nếu chế độ chính trị bảo trợ sự phát triển kinh tế thì văn hóa chính l{ thể chế tinh thần bảo hộ

đời sống chính trị. Nếu văn hóa không tiên tiến thì chính trị sẽ lạc hậu bởi chính trị bắt nguồn từ văn hóa. Cải cách chính trị, cải cách kinh tế, cải c|ch văn hóa v{ cải cách giáo dục là bốn cuộc cải cách bắt buộc mà bất kỳ một quốc gia lạc hậu nào muốn phát triển cũng phải l{m đồng bộ. Cuối cùng, c|c nước đang ph|t triển cần phải năng động v{ đổi mới cũng như

cải c|ch thường xuyên hơn bởi để tồn tại, họ sẽ không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc chủ động tham gia vào quá trình tự do hóa thương mại cũng như to{n cầu hóa. Trong cuộc chơi n{y, x~ hội đóng vai trò quyết định chứ không phải nh{ nước. Về phía những nhà sản xuất, cách duy nhất l{ đổi mới v{ tăng cường sức cạnh tranh của hàng hóa hay nói cách khác là các doanh nghiệp cũng cần phải cải c|ch chính mình để trở thành một bộ phận của các tiến trình thương mại quốc tế.

https://thuviensach.vn

VIỆT NAM – MỘT TƢƠNG LAI CÓ THỂ DỰ BÁO

Trả lời phỏng vấn của DFID – Cơ quan Ph|t triển Quốc tế của Vương quốc Anh, th|ng 4 năm 2003.

Hỏi: Xin ông cho biết sự tiến bộ kinh tế t|c động như thế n{o đối với sự tiến bộ chính trị, xã hội v{ văn hóa của Việt Nam?

Trả lời: Không phải chỉ riêng Việt Nam mà tất cả c|c nước thế giới thứ ba muốn phát triển, muốn thoát khỏi đói nghèo đều phải tiến hành cải c|ch, trước hết là cải cách kinh tế.

Sự phát triển kinh tế có ảnh hưởng rất tích cực đến mọi mặt của đời sống xã hội thông qua việc n}ng cao đời sống cả vật chất lẫn tinh thần của người dân. Tuy nhiên, nếu cải cách kinh tế không hiệu quả thì hiệu quả chính trị của cuộc cải cách kinh tế sẽ giảm đi. Muốn cải cách kinh tế có hiệu quả thì phải giảm thiểu được hiện tượng tham nhũng hay dồn tiền làm giàu bất chính. Sự thức tỉnh chính trị và xã hội bắt nguồn từ sự có dược c|c cơ sở vật chất tối thiểu. Đối với quốc gia, đường sá, thông tin hay truyền hình được gọi l{ cơ sở hạ tầng những đối với cá nhân thì những nhu cầu cơ bản được coi là cơ sở hạ tầng. Phát triển kinh tế phải tạo được cơ sở hạ ‘tầng của đời sống cho người dân. Bản th}n con người cũng phải phát triển các kỹ năng để thích ứng với thị trường lao động, từ đó con người hiểu được các giá trị

của mình, tức là phát triển kinh tế l{m cho người d}n định gi| được giá trị lao động và giá trị con người. Như thế’ người dân sẽ có tự tin và dẹp được sự ảo tưởng. Khi con người hiểu mình và hiểu rõ giới hạn của mình thì mọi hành vi của họ đều được điều chỉnh bởi nhận thức về giá trị của chính nó. Do đó, h{nh vi ấy có mục đích v{ có giới hạn. Như thế, thứ nhất sự phát triển của kinh tế sẽ có ảnh hưởng đối với con người và với xã hội.

Thứ hai, kinh tế phát triển thì con người sẽ có thêm nhu cầu. Mỗi một giai đoạn phát triển khác nhau của đời sống kinh tế, con người lại có những nhu cầu kh|c nhau. Để thỏa mãn nhiều nhu cầu thì con người phải khai thác thêm các giá trị của mình. Tất nhiên, có những người khai th|c chính đ|ng v{ những người khai th|c không chính đ|ng. Nhưng chỉ cần tỷ

lệ người khai th|c chính đ|ng nhiều hơn người không chính đ|ng thì x~ hội sẽ tiến bộ, tức là sự phát triển của kinh tế sẽ dẫn đến sự thức tỉnh giá trị lao động, thức tỉnh nhu cầu và quan trọng hơn l{ sự thức tỉnh giá trị con người. Khi con người thức tỉnh các nhu cầu l{ đ~ giải quyết được khâu số 1 của đời sống phát triển kinh tế, tức là có cầu Không có cầu thì sẽ

không có cung và không thể phát triển kinh tế, phát triển sản xuất được. Đ~ có một thời chúng ta sai lầm trong cấu trúc kinh tế khi đề cao tiết kiệm và chê phương T}y l{ x~ hội tiêu dùng mà không nhận ra rằng nếu không có tiêu dùng thì không có công nghiệp và sản xuất.

Một cách bản năng, chúng ta đồng thời thức tỉnh các quy luật kinh tế v{ cao hơn nữa là bắt đầu có sở hữu. Mọi dư thừa đối với người Việt Nam, đi từ thấp đến cao như bộ quần áo hay xe cộ, đều tích luỹ thành cái gọi l{ “của để d{nh”, tức là dần dần hình thành một tầng lớp hữu sản. Hữu sản là một thứ thừa kế tự nhiên, là kết quả của nhu cầu và tích luỹ, tức là xây dựng một xã hội có tích luỹ, có tích luỹ thì có sở hữu, mà có sở hữu thì con người sẽ ý thức về quyền sở hữu. Càng ngẫm tôi càng thấy câu nói của Banzac rằng “những ai không có gì thì cũng chẳng ra gì” l{ rất đúng. Khi con người đ~ ý thức được quyền sở hữu thì sẽ có trách nhiệm với các hành vi của mình vì họ thấy sợ mất các sở hữu, vì họ thấy cuộc đời con người https://thuviensach.vn

họ có giá trị. Con người bắt đầu nghĩ đến việc giải quyết các vấn đề dân sự liên quan đến cái chết, việc m{ trước đ}y chưa bao giờ người Việt phải nghĩ đến ngo{i tình thương.

Tóm lại, khi kinh tế phát triển, con người bắt đầu có sở hữu và hiểu các giá trị của xã hội dân sự, trong đó phải giải quyết các khúc mắc, ràng buộc về mặt ph|p lý v{ con người thức tỉnh về xã hội dân sự. Con người buộc phải xử lý rất nhiều các mối quan hệ và nhận ra rằng không thể chỉ có một nh{ nước thuần túy mà phải có một nh{ nước pháp luật để xử lý tất cả

các mối quan hệ, vay mượn; mua bán. Mua bán các nhu yếu phẩm thì không cần hợp đồng nhưng mua b|n c|c của để dành thì phải có hợp đồng… X~ hội phát triển thì con người có các hành vi phát triển cho chính bản th}n mình: Đầu tư, mua sắm, cho con đi học ở mức cao hơn v{ n}ng h{nh vi của con người lên, đòi hỏi phải có một nh{ nước đủ văn minh để đảm bảo tất cả các giao dịch của cá nhân. Nếu không phát triển kinh tế thì không thể thức tỉnh những đòi hỏi như vậy ở con người và không có nhu cầu về một nh{ nước hiện đại, một xã hội hiện đại, thậm chí không có cả nhu cầu về sự công bằng nữa. Không so sánh thì không thấy sự công bằng.

Đó l{ c|c hệ quả của phát triển kinh tế.

Hỏi: Thưa ông, sự tiến bộ của kinh tế có góp phần khắc phục những đặc điểm tiêu cực của văn hóa Việt Nam không?

Trả lời: Trong một xã hội không phát triển, con người sẽ không hiểu được giá trị của phát triển. Trước đ}y, v{o thời kỳ mới mở cửa, các họa sỹ Việt Nam cứ vẽ bức tranh nào cũng đều nói nó mấy nghìn đô la, trong khi đó, ở sân nhà thờ Đức b{ Paris, có h{ng trăm họa sỹ vẽ chẳng kém các họa sỹ của mình nhưng không ai đòi số tiền như thế cả. Nền sản xuất hàng hóa và kinh tế thị trường đ~ khiến con người hiểu giá trị rất rõ thông qua các giao dịch giá cả, c|i gì cũng có gi|, trừ nhân phẩm và các giá trị tinh thần. Do đó, con người đủ

năng lực nhận thức, phân loại rất rõ r{ng v{ con người không ảo tưởng về các giá trị không có thật nữa. Kinh tế phát triển cải tạo dần thói quen của một xã hội tiểu nông trong đó mọi thứ đều được hiểu một cách nhùng nhằng. Khi có giao du, có kinh tế thị trường, con người hiểu v{ cư xử một cách phải chăng hơn v{ đó l{ c|ch thay đổi tốt nhất các mặt tiêu cực của đời sống văn hóa. Con người hiểu được các giá trị thì sẽ hạn chế được bệnh “Chí Phèo”

trong nhận thức và làm cho xã hội không còn ảo tưởng trong việc tự đơm kết các giá trị của mình. Một người có giá trị thì ít khi nhận ra giá trị của mình mà chỉ có những người khác nhân ra. Những người thiển cận hay không hiểu biết thì không năm tới, nhưng chúng ta rất có thể v{ có điều kiện để dự b|o tương lai của Việt Nam trong những khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội. Xã hội của chúng ta trộn lẫn những mâu thuẫn giữa kinh tế với chính trị, giữa chính trị với xã hội, giữa xã hội với lịch sử… Do đó, sự dự báo có thể rất chủ quan nhưng c|c dự báo tự do mang tính chủ quan đó nếu nằm bên cạnh nhau sẽ tạo ra được khuynh hướng và quyết định tương lai của đất nước trong các khía cạnh cụ thể.

Về chính trị, chúng ta có thể xây dựng được một hệ thống chính trị ít nhất không nằm trong khu vực lạc hậu của thế giới thứ ba. Về tổ chức nh{ nước, chúng ta sẽ có một nhà nước pháp quyền, trong đó x~ hội dân sự đ~ được hình thành ở mức thấp theo các tiêu chuẩn quốc tế về xã hội dân sự, nhưng trong tương quan so s|nh thì nó không nằm trong vùng tồi tệ của thế giới thứ ba, tức là nằm ở lớp kha khá.

Về kinh tế, chúng ta cũng n}ng lên được tầm trên mức trung bình hiện nay, và chắc chắn đời sống tinh thần cũng phong phú hơn. Tuy nhiên, sự phát triển xã hội còn kém sự phát https://thuviensach.vn

triển của đời sống kinh tế. V{ đ}y l{ một nhược điểm. Khi hệ thống nh{ nước phát triển, chúng sẽ lôi đời sống kinh tế phát triển đến hết không gian tự do của nó. Nói như thế tuy trừu tượng nhưng trong thực tế thì rất cụ thể. Ví dụ, Luật Đất đai cần phải minh bạch hơn, trong đó quy định rõ quyền sở hữu và quyền sử dụng. Nếu không, khái niệm quyền sử dụng sẽ trở thành quyền sở hữu có điều kiện, vì quyền sử dụng và quyền sở hữu có điều kiện về

đất đai l{ hai kh|i niệm hoàn toàn khác nhau. Nếu cứ nhập nhằng giữa quyền sử dụng và sở

hữu toàn dân thì dần dần đất đai chuyển đổi từ đối tượng ai muốn can thiệp cũng được th{nh đối tượng không dễ can thiệp, không dễ can thiệp chứ không phải là không can thiệp được. Từ đấy dần dần xã hội bắt đầu phá vỡ các giới hạn. Do vậy, phải cải c|ch để có được một định nghĩa hay một bộ khung rành mạch về quyền sở hữu, quan trọng nhất là các quyền sở hữu, sau đấy là các quyền tự do nhằm thúc đẩy xã hội phát triển. Cho nên, phải làm thế n{o để hệ thống chính trị, hệ thống nh{ nước – biểu hiện pháp lý của hệ thống chính trị, cơ cấu pháp lý của hệ thống chính trị phát triển trước hệ thống kinh tế, tức là nó tạo ra không gian có tính chất tiền đề cho sự phát triển hay không gian dẫn cho sự phát triển của kinh tế thì kinh tế sẽ phát triển nhanh hơn nữa.

Hỏi: Khuynh hướng dân chủ là không thể đảo ngược ở Việt Nam, tuy nhiên, hiện nay trên thế giới có nhiều mô hình dân chủ, ví dụ, ở Hoa Kỳ là nền dân chủ tối đa, ở c|c nước châu Âu là nền dân chủ phải chăng v{ H{n Quốc và Trung Quốc là nền dân chủ hạn chế. Vậy, theo ông Việt Nam sẽ lựa chọn loại mô hình nào hay sẽ có một mô hình riêng?

Trả lời: Người Việt Nam chưa có kinh nghiệm về dân chủ, do đó, người Việt Nam sẽ phải học kinh nghiệm dân chủ ở c|c nước dân chủ trên thế giới. Nhưng tôi không cho rằng cách phân loại vừa rồi l{ đúng, ph}n loại dân chủ là rất nguy hiểm. Không phải người Mỹ là dân chủ vô điều kiện, không giới hạn hay châu Âu dân chủ phải chăng. Ch}u Âu l{ c|i nôi của mọi nền dân chủ.

Nhận thức về dân chủ của người châu Âu cao tới mức không những nó liên kết được các bộ phận bên trong một quốc gia, mà còn liên kết được cả châu lục, như vậy, nền dân chủ đ~

trở th{nh th|i độ, th{nh đạo đức, chứ không phải lý thuyết. Còn người Mỹ cũng không phải dân chủ tự do vô điều kiện, đấy là chúng ta nhận thức sai. Văn hóa của người Mỹ dễ khiến cho người ta lầm lẫn thế. Nhưng hệ thống pháp luật của Hoa Kỳ kiểm soát chặt chẽ không kém gì c|c nh{ nước chuyên chính vô sản. Nhưng vì tôn trọng con người nên họ không kiểm so|t con người một cách thô thiển. Còn Hàn Quốc và Trung Quốc thì khác nhau, không thể

xếp nó vào cùng một nền dân chủ hạn chế. Trung Quốc cũng giống như chúng ta l{ một quốc gia tiệm cận dân chủ, còn Hàn Quốc đ~ l{ một nền dân chủ thực sự tuy nền dân chủ ấy chỉ

mới bắt đầu từ cuối thời Park Chung Hee (tức là mới có 30 năm). Tuy vậy, nền văn hóa của Hàn Quốc không tạo cho nó thói quen thể hiện dân chủ một cách thỏa đ|ng như người Mỹ

hay người châu Âu.

Để trả lời câu hỏi Việt Nam sẽ có một nền dân chủ như thế nào thì phải trả lời được câu hỏi nền dân chủ l{ gì? Theo quan điểm của người Mỹ thì thiết chế cơ bản để định nghĩa d}n chủ là một xã hội đa nguyên, đa đảng về mặt tổ chức và tôn trọng quyền cá nhân. Trong những năm tới v{ trước mắt xã hội của chúng ta chắc chắn vẫn không giống với nước Mỹ về

cái gọi là nền dân chủ, cũng không đạt tới cái sâu sắc và bài bản của ch}u }u để có thể tuyên bố về nền dân chủ Việt Nam như thế nào. Về bản chất, sự chậm tiến này không phải do chính trị mà bắt nguồn từ truyền thống văn hóa. Chính nền văn hóa của chúng ta, các kinh https://thuviensach.vn

nghiệm văn hóa của chúng ta không cho phép chúng ta xây dựng các nền dân chủ theo kiểu phương T}y một cách nhanh chóng. Rất nhiều nhà chính trị của chúng ta lo ngại rằng chúng ta sẽ trượt theo hướng dân chủ phương T}y. Đ}y l{ những nỗi sợ không có căn cứ vì có muốn như phương T}y chúng ta cũng không l{m được. Tất nhiên, trong xã hội có một bộ

phận tiên tiến và những người tiên tiến thì đi với một tốc độ khác, những người bình thường đi với một tốc độ khác. Khi xã hội chúng ta xây dựng theo hướng dân chủ thì chúng ta sẽ có một số ph}n hóa. Đ}y l{ điểm quan trọng nhất cần phải nhận thức. Chúng ta phải tổ

chức quá trình dân chủ hóa theo hướng có điều khiển để không rơi v{o cuộc nổi loạn mang tính dân chủ. Phải điều chỉnh mức phân hóa của đời sống xã hội để không bẻ gãy sự liên lạc trong xã hội và tạo ra sự nhịp nhàng của xã hội. Người Triều Tiên là một dân tộc hơi qu}n phiệt, người Trung Quốc là một dân tộc hơi c|t cứ, người Nhật Bản cũng có m{u sắc quân phiệt, có kinh nghiệm văn hóa qu}n phiệt, nhưng Việt Nam không có cả văn hóa c|t cứ hay quân phiệt. Chúng ta gắn với ch}u Âu hơn về mặt nhân cách, về mặt văn hóa. Nếu chúng ta đi theo d}n chủ, thì chúng ta sẽ tiệm cận một nền dân chủ nhanh hơn, hay hơn, hấp dẫn hơn v{ đẹp hơn tất cả những nền dân chủ đ~ có ở Đông Nam Á n{y, kể cả Đông Bắc Á.

Hỏi: Rất nhiều cuộc chiến tranh trên thế giới bắt nguồn từ xung đột tôn giáo và sắc tộc.

Việt Nam có 54 dân tộc, theo ông, chúng ta nên giải quyết vấn đề dân tộc ra sao? Vai trò của Uỷ ban Dân tộc Miền núi nên được thể hiện như thế nào?

Trả lời: Có lẽ, Việt Nam là quốc gia có ít vấn đề sắc tộc nhất. Chúng ta chỉ có một chút khúc mắc ở Tây Nguyên mang mầu sắc tôn gi|o. Nhưng c|c nh{ chính trị của chúng ta quá thận trọng, vì thế, chúng ta quá cảnh gi|c v{ ngăn chặn mọi quá trình phát triển ngay từ

nguồn gốc, làm hạn chế không gian tự do phát triển. Các nhà chính trị phải đủ trí tuệ để hiểu rằng, nên ngăn chặn đến đ}u l{ vừa phải. Ví dụ, ở Tây Nguyên người ta nói đến đạo Tin Lành, thật ra, nhiều người cũng chẳng hiểu đạo Tin L{nh l{ gì. Người Tây Nguyên trót dại biết đạo Tin L{nh v{ cũng có một số lực lượng tôn gi|o nước ngoài, thậm chí có cả lực lượng thù địch tạo ra một trạng th|i xung đột. Nhưng một cách khách quan nhất, phải thừa nhận rằng chúng ta ngăn chặn ngay từ đầu, đ|nh v{o ý thích của họ. Để điều chỉnh chỉ cần một bộ luật, một không gian chính trị rành mạch, công khai, thế l{ đủ Trên thế giới, không một quốc gia nào chỉ có một cộng đồng tôn gi|o, đa tôn gi|o l{ thể hiện sự đa dạng về mặt tinh thần của một dân tộc. Do vậy, tất cả các chính phủ đều cố gắng trở th{nh nh{ nước thế

tục vì khi chính quyền có mầu sắc tôn gi|o thì đều l{m tăng sự hằn học xã hội đối với những cộng đồng xã hội khác Cho nên, chính quyền Diệm đ~ phạm phải sai lầm khi xây dựng nhà nước tôn giáo và ông Diệm không xử lý nổi mối quan hệ giữa đạo Thiên chúa v{ đạo Phật.

Chúng ta buộc phải làm khác, phải có một bộ luật rõ ràng về quyền tự do tôn giáo, phải thừa nhận tính hợp pháp của c|c h{nh vi đến một mức n{o đó m{ không ph| vỡ tính ổn định của xã hội. Nếu chúng ta phổ biến và thực hiện điều luật đó một cách kiên quyết thì chúng ta có thể giải quyết được tận gốc vấn đề Tây Nguyên. Ở Indonesia, người Mỹ không hề lên án việc tiêu diệt nhóm GEM, nhóm ASEP, hay không ai lên án việc Nga đ{n |p qu}n phiến loạn Chesnia. Rõ r{ng, c|c nước phát triển đ~ phải nhận thức lại một số vấn đề. Cho nên, chúng ta phải l{m rõ điều n{y, không ngăn chặn quá trình, chỉ đặt điểm bamer phải dừng lại. Điểm bamer được hiểu là một điểm giới hạn mà nếu vượt qua điểm đó, x~ hội sẽ trở nên mất trật tự, mất ổn định. Có lẽ, chúng ta sợ trong tương lai chúng sẽ trở thành những lực lượng khác nhau, bởi vì chúng ta không hiểu một xã hội đa tôn gi|o, tức l{ đa nguyên tinh thần khác với đa nguyên chính trị, xã hội đa đảng phái mới là xã hội đa nguyên chính trị. Nhưng vì chúng https://thuviensach.vn

ta không thể ngăn chặn việc hình thành một xã hội phát triển th{nh đa nguyên về mặt tinh thần cho nên cách tốt nhất mà chúng ta có thể làm là học c|ch điều hành xã hội ấy.

Hỏi: Theo ông, trong tương lai, vai trò của các tổ chức phi chính phủ sẽ như thế nào?

Trả lời: Tôi nghĩ rằng các tổ chức phi chính phủ đ~ thay đổi từ nhiều năm nay chứ không phải đến bây giờ mới thay đổi. Chưa bao giờ xã hội của chúng ta có nhiều tổ chức phi chính phủ như 5 năm vừa rồi. Trong vòng 5 năm tới, về số lượng thì cũng chỉ phát triển đến thế

thôi nhưng về chất lượng chắc chắn sẽ có thay đổi. Hiện nay, các tổ chức phi chính phủ nằm trong quản lý của chính phủ. Trong 5 năm tới, các tổ chức phi chính phủ sẽ phải đối mặt với những khó khăn thực, những nhiệm vụ thực và sẽ gặt h|i được những lợi ích rất thực. Tôi nghĩ rằng 5 năm tới, nó không chỉ phát triển về số lượng mà còn về chất lượng, có tính độc lập tương đối với chính quyền, tự do trong khuôn khổ của pháp luật hợp lý và gắn liền với đòi hỏi về lợi ích của nhóm xã hội mà nó tập hợp.

https://thuviensach.vn

TRÒ CHUYỆN VỚI GIÁO SƢ JOHN GILLESPIE

John Gillespie l{ gi|o sư thỉnh giảng của Trường Đại học Luật Deakin – một trong những trường đại học luật danh tiếng của Úc v{ cũng l{ một trong những trường luật có ảnh hưởng lớn trong khu vực châu Á – Th|i Bình Dương. Ông đ~ nghiên cứu về Việt Nam từ

hàng chục năm qua v{ có nhiều công trình nghiên cứu về Việt Nam. Th|ng 3 năm 2005, trong dịp sang Việt Nam nghiên cứu ông đ~ có cuộc trò chuyện sau đ}y với tác giả.

GS John Gillespie (JG): Tôi rất cảm ơn ông đ~ gi{nh thời gian cho buổi gặp gỡ. Như ông đ~

biết, tôi rất quan tâm nghiên cứu Việt Nam v{ cũng tham gia một sôi dự án do các nhà tài trợ

tổ chức. Lần n{y tôi đang tham gia một đề tài nghiên cứu mà tôi thấy rất thú vị đó l{ một dự

án viết cuốn sách về v}n đề làm thế nào chuyển luật pháp từ quốc gia n{y đến quốc gia kia và nghiên cứu Việt Nam như một ví dụ (case study). Chúng tôi đang cố gắng tạo ra một mô hình m{ qua đó người ta hiểu và du nhập luật pháp vào.

Ông Nguyễn Trần Bạt (NTB): 9 năm trước đ}y tôi có nói với tiến sỹ Henry Kissinger đúng c|i điều ông đang nghiên cứu, không phải trên bình diện pháp luật thuần túy mà rộng hơn l{ văn hóa. Thực ra, pháp luật phải được xem là một khía cạnh hay một mặt của văn hóa. Hơn một năm gần đ}y tôi tập trung nghiên cứu về sự giao lưu văn hóa v{ vai trò của văn hóa với toàn bộ tiến trình cải cách thể chế chính trị ở c|c nước trên thế giới, đặc biệt là c|c nước thế giới thứ ba. Tôi thử giải thích một số quan điểm của Rousseau và Montesquieu dưới khía cạnh văn hóa. Đặc biệt, tôi đang bắt đầu nghiên cứu lại khái niệm “Tự do”. Người ch}u Á chúng tôi ít đặt câu hỏi về tự do. Người châu Âu của các bạn thì nhờn với khái niệm này. Một nửa thế giới sợ tự do còn một nửa thế giới thì coi thường tự do. Vậy, trong điều kiện phát triển của khoa học ở thời đại của chúng ta tự do được hiểu như thế nào, nó thấm v{o đời sống như thế nào, nó trở thành sở hữu của mỗi một con người như thế nào, nó cấu tạo ra nhân loại trong thời hiện đại như thế n{o? Đó l{ nền tảng của những nghiên cứu về

các vấn đề chính s|ch, trong đó có vấn đề luật pháp.

Nh}n đ}y, tôi cũng muốn nói rằng, đ~ đến lúc sự kiên nhẫn của gi|o sư bắt buộc người Việt phải đ|nh gi| vai trò của ông đối với sự hiểu biết về Việt Nam.

JG: Không phải chỉ một mình tôi mà có nhiều nhà khoa học nước ngo{i quan t}m đến Việt Nam. Nên ông đồng ý, tôi sẽ gửi một số thông tin về một số người, từ những thông tin đó ông có thể biết những nhóm người đang quan t}m đến những vấn đề cụ thể nào. Tuy nhiên, nêu nhìn v{o danh s|ch đó thì đa số đều quan t}m đến v}n đề sửa đổi thương mại ngắn hạn, có rất ít người quan t}m đến v}n đề phát triển lên dài hạn như văn hóa, luật ph|p, …

NTB: Hoàn to{n đúng. Tất cả các nhà tài trợ cho Việt Nam đều quan t}m đến th|i độ của Việt Nam đối với thế giới chứ không quan t}m đến địa vị của Việt Nam ở trên thế giới. Tôi là một trí thức Việt Nam v{ tôi quan t}m đến địa vị của Việt Nam ở trên thế giới. Chỉ có xác lập dược địa vị của những nước như Việt Nam v{ c|c nước thế giới thứ ba thì phương T}y mới có thể chống được khủng bố. Ngay cả Chính phủ Hoa Kỳ mới chỉ để ý đến sự hợp tác với người Nga, người Trung Quốc v{ c|c nước lớn trong việc chống khủng bố, tức là quan tâm https://thuviensach.vn

đến tiềm lực v{ năng lực chống chủ nghĩa khủng bố. Họ không để ý đến sự đóng góp của những quốc gia như Việt Nam trong việc chống khủng bố. Việt Nam là một quốc gia có cuộc chiến tranh dài nhất trong lịch sử hiện đại. Tất cả các thủ đoạn mà chủ nghĩa khủng bố đang sử dụng trên thế giới bây giờ đều đ~ được người Việt Nam sử dụng với tư c|ch l{ những người yêu nước chống lại những kẻ x}m lược. Do đó, sự đóng góp của những quốc gia như

Việt Nam đối với việc không chủ nghĩa khủng bố có giá trị về mặt lý luận chứ không chỉ là đóng góp về tiềm lực hay tiền bạc. Nếu ông nghiên cứu kỹ thì ông sẽ thấy rằng trong sự méo mó về các khái niệm của nền văn minh nh}n loại m{ chúng tôi đang l{m, có hơi hướng của cuộc chiến tranh du kích về mặt tinh thần. Người Việt Nam chúng tôi đ~ sử dụng những nhược điểm của nền dân chủ phương T}y để đ|nh thắng người Mỹ về mặt chính trị. Nước Mỹ bị chia rẽ bởi cuộc chiến tranh Việt Nam là vì nghệ thuật chiến tranh tâm lý của người Việt, nghệ thuật sử dụng các khái niệm của nền dân chủ hiện đại để đ|nh thắng những kẻ

địch của mình trên nền chính trị của họ.

Khi gi|o sư nói rằng đang nghiên cứu đề tài về sự chuyển dịch của pháp luật từ quốc gia n{y đến quốc gia kia, tôi thấy rằng, nếu chỉ nghiên cứu dưới góc độ luật pháp thì không thể

thấy hết được. Phải nghiên cứu dưới nền văn hóa chính trị thì mới thấy được các hiện tượng ấy diễn ra như thế nào trong thực tế.

JG: Tôi ho{n to{n đồng ý với ông. Nên chỉ nhìn vào luật ph|p cũng như quy trình tạo ra luật ph|p thì ho{n to{n vô nghĩa. Một trong những phương ph|p tiếp cận l{ xem xét th|i độ ứng xử của con người khi đứng trước pháp luật, nhìn khía cạnh văn hóa ảnh hưởng thê n{o đối với luật ph|p v{ nam mô hình trước khi xây dựng mô hình đế quốc. Hồ Chí Minh từng trích một câu nói về luật pháp của Pháp và biểu tượng về công lý của người Pháp là một người phụ

nữ bị che mắt; một tay cầm cái cân, một tay cầm kiếm. Biểu tượng ấy ở bên kia họ chỉ bịt một mắt nhưng sang đ}y thì bịt cả hai mắt và cán cân công lý bị lệch đi bởi tiền và sự tham lam.

Còn cái kiếm dùng để bảo vệ công lý thì sang Việt Nam được dùng để chông lại người dân.

Hiện giờ khi nói chuyện với những người có tuổi trong hệ thống tôi thấy họ vẫn có cái gì đ}y lo ngại, thận trọng do sự mô tả trước đ}y về vấn đề hệ thống luật pháp khi chuyển vào Việt Nam. Khi luật pháp Xô Viết được đưa v{o Việt Nam, nó được triển khai vì bản thân nó chống lại tất cả các luật của giới tư sản. Bây giờ cần có sự thay đổi về văn hóa, cần thay đổi th|i độ của người dân, phải hiểu luật không phải là một công cụ điều khiển như trong qu|

khứ mà pháp luật phải là của người dân.

NTB: Tôi đ~ viết b{i “Ph|p luật – Tài sản tinh thần của nh}n d}n”. Tôi cũng luôn luôn muốn người Việt phải hiểu lại một c|ch căn bản hầu hết các khái niệm. Chính vì thế, trong suốt 5 năm nay tôi viết gần 100 bài báo, khoảng 1.000 trang s|ch để giới thiệu tất cả các khái niệm quan trọng và cần thiết cho xã hội Việt Nam. Hai năm gần đ}y tôi gi{nh thời gian để giới thiệu lại các khái niệm “Tự do” v{ “D}n chủ’. Tôi ph}n tích vai trò của hai khái niệm này dựa vào lợi ích của con người nói chung, trong đó có lợi ích của người Việt. Tự do là một cách thức để giải phóng c|c năng lực phát triển. Gần đ}y, tôi đi đến kết luận là Tự do sinh ra con người. Nếu không có tự do thì chúng ta cũng đi, cũng nói nhưng chưa phải là con người. Một nửa thế giới bây giờ chưa phải l{ con người hoàn thiện.

JG: Theo như ông nói thì con người sinh ra không đương nhiên có tự do mà tự do là cái gì đó m{ con người phải giành lấy mới có v{ sau đó thì mới trở th{nh con người. Rất nhiều học https://thuviensach.vn

giả cũng cố gắng mô tả khái niệm tự do. Đúng l{ tự do không phải tự nhiên mà có mà phải chiến đ}u để có được tự do. Tôi đồng ý với quan điểm này của ông.

NTB: Chính vì cách lý giải nguồn gốc của tự do như vậy, trong qu| trình đi tìm nguồn gốc của tự do tôi đ~ đi đến một khái niệm nữa, đó l{ kh|i niệm “tiền con người”. Lo{i người cần phải hiểu điều ấy, cần phải nhận thức như thế. Cuộc chiến đấu để giành tự do, giữ tự do là cuộc chiến đấu sống còn. Từ đó tôi dẫn đến một khái niệm nữa, đó l{: Tinh thần của pháp luật.

Montesquieu trong nhiều trang sách của mình không giải thích về tinh thần của pháp luật một c|ch cơ bản. Tôi cho rằng, tinh thần của pháp luật là tự do v{ do đó, nền dân chủ là thể

chế để bảo vệ tự do. Chỉ có như thế mới giải thích được tại sao phương Đông không ph|t triển được bởi vì phương Đông về thực chất chưa có tự do.

Trong một cộng đồng không biết và không hiểu tự do như vậy m{ phương T}y lại bàn về

khái niệm “nh}n quyền” thì chẳng kh|c gì “đ{n gẩy tai tr}u’. Đấy là một nỗi đau đớn mà nhân loại cần phải hiểu.

JG: Đấy là một hiện tượng kích động. Tôi nghĩ rằng tôi cũng tìm thấy các lý do mà không phải chỉ riêng người phương Đông khó chịu m{ người phương T}y cũng có thể khó chịu. Vì tất cả những người bảo vệ nhân quyền theo Thiên chúa gi|o đ~ được học và hiểu rằng tất cả

mọi người sinh ra đều có quyền như nhau. Theo quan điểm triết học của Marx thì văn hóa l{

sản phẩm do hoạt động kinh tế, xã hội tạo th{nh. Còn theo quan điểm của phương T}y thì tự

do được thể chế tạo ra. Tôi cho rằng, nêu đưa c|c kh|i niệm n{y v{o c|c nước Đông Á thì còn phải xem th|i độ phản ứng, nhu cầu của xã hội.

NTB: Tôi cho rằng dần dần lo{i người sẽ tự nhận ra điều ấy. Bởi vì nếu không thì sẽ

không thể giải thích được một loạt hiện tượng ở trên thế giới. Nếu tự do là hệ quả của thể

chế thì ai sinh ra thể chế? Ai gợi ý cho lo{i người khái niệm thể chế? Ai làm phiền nhân loại nhiều nhất? Có phải những người không hiểu tự do, không có tự do? Tại sao những người giàu có, những người có học, những người có giáo dục không gài bom mà toàn những người ngốc nghếch ở trong gác hang hốc của nhân loại làm chuyện ấy? Tôi cho rằng, đ~ đến lúc lo{i người không được lười biếng nữa. Lo{i người phải nghĩ lại, phải phân tích lại. Ngay cả

đối với những bậc tiền bối của chúng ta – những nh{ tư tưởng vĩ đại ở những thế kỷ trước –

chúng ta cũng buộc phải đo đạc lại độ chính xác của các lập luận của họ. Tư tưởng của những triết gia ở thế kỷ |nh s|ng như Montesquieu, Rousseau hay Vontaire đ~ tạo ra hai cuộc cách mạng vĩ đại, l{m thay đổi nhân loại trong vòng 20 năm trở lại đ}y. Đó l{ c|ch mạng Mỹ và cách mạng Pháp. Nhờ hai cuộc cách mạng n{y m{ lo{i người đ~ thức tỉnh về tự

do và từ đó, ch}u Âu v{ Hoa Kỳ đ~ ph|t triển nhanh hơn Trung Quốc – một nước vốn có nền văn hóa ph|t triển l}u hơn. Ch}u Âu đ~ tận dụng những hệ quả của khái niệm tự do và trở

th{nh đế quốc; do đó một bộ phận khác của ch}u Âu đ~ tạo ra tư tưởng kiểu Marx nhằm giải thích tự do theo một cách khác và họ giải thích tự do như l{ quyền của số đông v{ đó chính là Chủ nghĩa Bolsevic, kết quả là dẫn nhân loại đến một loạt các sai lầm của thế kỷ XX.

JG: Tôi cũng đọc quan điểm của Lemn về khái niệm dân chủ xã hội chủ nghĩa v{ thấy rằng quan điểm của Lenin về dân chủ đại diện thực ra không phải là dân chủ. Tôi thấy quan điểm dân chủ số đông có ý nghĩa hơn. V}n đề là cách thực hiện. Khi một nhóm, một tôi chức vận động dân chủ như vậy sẽ không có người chịu trách nhiệm.

https://thuviensach.vn

NTB: Tôi biết nhược điểm của Marx cũng như của Lenin về các khái niệm dân chủ mà thực chất là cách giải thích tự do. Nền dân chủ đại diện cũng tỏ ra có những nhược điểm vì nó trở thành hàng hóa và có thể buôn b|n. Nhưng nền dân chủ số đông vẫn không phải là nền dân chủ trực tiếp. Tôi mới có một nghiên cứu về hiện tượng lộng hành trên thế giới.

Chính nền dân chủ số đông tạo ra sự lộng hành và số đông không nhất thiết phải l{ đúng vì bao giờ c|i đúng cũng xuất hiện với sự nhận biết của ít người ngay từ đầu.

JG: Hiện nay, có mót nhóm nhà khoa học ở Frankfurd cũng đang đặt lại những vấn đề như

vậy, ông có biết gì về nhóm này không?

NTB: Không, tôi không biết về nhóm n{y v{ cũng không có ai gợi ý cho tôi cả. Tất cả

những gì mà tôi muốn nghiên cứu thì tôi phải tự tìm ra nó ở trong các ý niệm của tôi. Sự

thiếu ngoại ngữ của tôi làm cho tôi thiệt thòi nhưng cũng đem lại cho tôi một lợi thế, đó l{

những sản phẩm nghiên cứu của tôi nếu không phải là của trí tuệ của tôi thì ít nhất cũng l{

của tâm hồn tôi.

JG: Tôi hiểu những suy nghĩ của ông. Nó là gốc, nó không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ dòng nghiên cứu nào ở bên ngoài. Tôi nhắc đến nhóm nghiên cứu ở Frankfurd vì họ chỉ tập trung nghiên cứu ở châu Âu, họ không có khả năng nghiên cứu châu Á, hay có thể họ không hiểu những vấn đề như vậy ở châu Á. Nhóm này nói rằng, những tư tưởng của Rousseau không áp dụng được nên họ đ~ s|ng tạo ra một lý thuyết mới. Ví dụ, tư tưởng của Voltaire, Montesquieu hay Rousseau về khái niệm nh{ nước pháp quyền ứng dụng cho toan xã hội, là thể chế của toàn xã hội, nhưng với các xã hội hiện tại thì không phải đúng như vậy vì không phải tất cả mọi người đều có khả năng tiếp cận với toà án, với công lý. Chính vì thêm họ cho rằng, khái niệm đó còn phải được xem xét lại.

NTB: Tôi cho rằng đ~ đến lúc nhân loại phải bàn lại về cách thức sống của mình. Đó l{

nhiệm vụ của trí thức. Đấy cũng không phải là nhiệm vụ của các trí thức th{nh đạt bởi vì họ

đ~ đi hết những con đường cũng như đ~ dùng hết những năng lượng của họ mà phải là những trí thức còn trẻ, chưa bao giờ tìm được vinh quang trong hệ thống kiến thức của nhân loại sẵn có.

Hơn 100 năm trước đ}y, chính sự tự tin của Marx đ~ tạo ra triết học Marx. Trong đời sống trí tuệ thời kỳ đó, Marx l{ một người vô sản v{ do đó s|ng tạo ra Chủ nghĩa cộng sản.

Tôi nghĩ rằng, ở đ}u đó trên thế giới, chắc chắn dang tiềm ẩn những nghiên cứu để tạo ra một giai đoạn nhận thức mới của nhân loại.

JG: Ông có quan điểm rất hay về điều kiện xã hội với trí thức Có thể những ý tưởng thú vị sẽ

xuất phát từ Đông Á. Những nhóm người như con trai ông được học ở hệ thống của phương Tây, theo cách của phương T}y nhưng có c|ch nhìn riêng. Tôi thấy rất thú vị khi người Việt Nam bắt đầu học những vấn đề rộng về triết học, xã hội như thế thay vì học những thứ hẹp như kỹ thuật hay công nghệ thông tin… Tôi tin tất cả sự phát triển mới sẽ bắt đầu từ châu Á.

Quan sát tất cả những lĩnh vực khác nhau ở phương T}y đều thấy một hiện tượng mệt mỏi, phương T}y đ~ đi tới sự kịch trần của các phát hiện triết học. Có một cuốn sách rất thú vị do một nhà sử học Mỹ viết, đầu đề của nó l{ ‘The end of the Age” – Sự kết thúc một kỷ nguyên.

Lập luận chính của ông ta là thành thủ khoa học kỹ thuật của phương T}y có từ khoảng 500-600 năm trước đ}y đ~ đi hết giới hạn rồi, vậy bây giờ người ta sẽ tư duy kiểu gì?

NTB: Tôi cho rằng cán phải định nghĩa lại tự do. C|ch đ}y 4 năm, tôi có viết một bài về

“Sự suy thoái của khoa học”, trong đó tôi ph}n tích khoa học đang trong qu| trình suy tho|i.

https://thuviensach.vn

Khoa học là một loại hoạt động có sự kết hợp của hai vấn đề: Thứ nhất là các khái niệm, thứ

hai l{ phương ph|p logic. C|c phương ph|p logic của nhân loại hình th{nh trong điều kiện nhân loại phát triển rất đơn điệu. Các khái niệm được lập bởi vì các thông tin bị hạn chế.

Cùng với sự phát triển của quá trình toàn cầu hóa, sự phát triển của CNTT thì thông tin càng ngày càng nhiều, do đó, kh|i niệm lạc hậu từng ngày một. C|c phương ph|p luận mới càng ng{y c{ng phong phú nhưng c|c khuynh hướng tư tưởng thì lại được hình thành từ thế kỷ

XVII v{ lo{i người vẫn tư duy trượt theo thói quen mà vẫn chưa x}y dựng được c|c đường ray mới cho phương ph|p luận của mình. Tôi nghĩ rằng cần phải có một cuộc cách mạng trong nhận thức. Cần phải tiến hành cuộc cách mạng trong những khái niệm gốc, những khái niệm quan trọng nhất của đời sống nhân loại. Tự do là một trong số đó. Chính vì thế

hai năm nay tôi tập trung nghiên cứu khái niệm tự do từ rất nhiều góc độ khác nhau, ví dụ

như mối quan hệ Tự do -Văn hóa – Pháp luật, Tự do và Sự Lộng hành, Tự do và Sự Thịnh vượng…

Tôi không phải là nhà hàn lâm chuyên nghiệp nhưng tôi cố gắng xây dựng một cách tiếp cận các kết luận khoa học khác với cách truyền thống, bởi vì tôi cho rằng các cách truyền thống cũng bắt đầu bộc lộ những giới hạn của nó. Tôi lấy ví dụ về Việt Nam chẳng hạn. Rất nhiều người nghiên cứu về Việt Nam, cả người Việt lẫn người nước ngoài. Rất nhiều tiền đổ

vào nghiên cứu Việt Nam, và cùng nhiều tiền để nghiên cứu Trung Quốc nhưng chưa có công trình nào giải thích đầy đủ về Việt Nam hoặc Trung Quốc. Nếu dùng thông tin như

công cụ xây dựng các khái niệm cho nó hiện thực, gần gũi thì cũng không có một khái niệm nào mô phỏng được một đối tượng khổng lồ như Trung Quốc hay cộng đồng dân tộc phức tạp như Việt Nam. Tuy nhiên, tôi đang sử dụng một phương ph|p không mới để nghiên cứu, một phương ph|p m{ nh}n loại đ~ l{m từ l}u, đó l{ “Suy tưởng”.

Từ xưa, Socrate hay Democritus đ~ sử dụng phương ph|p n{y v{ đ~ đạt đến một năng lực rất kỳ lạ trong việc giải thích thế giới. Sự phát triển của công nghiệp đ~ sản sinh ra một loạt c|c nh{ tư tưởng như Decarte. Thực ra, họ có những thành công của thời đại của họ và họ

cũng ngay lập tức có những hạn chế của thời đại.

Sau đó chúng ta có cái gọi là triết học duy vật. Tuy nhiên, những tư tưởng của châu Âu không ứng dụng được cho châu Á vì nó không có chất lượng khái quát, không có chất lượng nhân loại mà chỉ có chất lượng khu vực. Cái có lý của tư tưởng phải mang chất lượng phổ

biến toàn cầu, không phải chỉ có giá trị khu vực. Nếu chỉ có giá trị khu vực thì chắc chắn nó nhầm lẫn ở đ}u đó.

Người Việt Nam không hiểu dược vai trò, sứ mệnh của những người như ông. Họ không biết rằng những dòng dịch chuyển của những người như ông có tính quy luật giống như

Alexandre Yesin, Louis Pasteur – những nhà truyền giáo những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Những người như ông chính l{ những nhà truyền giáo mới của thời đại chúng ta.

Bây giờ không chỉ c|c ông đến để truyền giáo mà những dân tộc như chúng tôi đ~ bắt đầu có những người có thể thảo luận cùng với c|c ông. Đấy chính là sự hợp tác giữa một thế giới đ~ ph|t triển và một thế giới đang có thể phát triển. C|c ông không mang đến sự phát triển m{ mang đến cảm hứng phát triển. Đấy chính là bản chất của tất cả các hiện tượng đang diễn ra ở Trung Quốc, đó l{ sự trỗi dậy do bị kích thích bởi cảm hứng từ phương T}y.

https://thuviensach.vn

JG: Tôi đ~ nhiều lần đến Việt Nam và gặp rất nhiều người nước ngoài ở Việt Nam và tôi thấy, theo quan sát của tôi, giá trị của nước ngo{i đ~ mất. Họ không phải l{ người Việt Nam để có thể hiểu hoặc có các giá trị nội địa cho nên sau một thời gian họ mất đi gi| trị của họ.

NTB: Tôi đang nghiên cứu một đề tài về “Tổ chức và rèn luyện nền dân chủ Việt Nam“.

Nếu các ông tổ chức và rèn luyện nền dân chủ cho Việt Nam thì các ông sẽ thấy rằng có rất nhiều vấn đề. Nếu không phải là một nhà nông học, các ông nhìn ruộng lúa một cách rất đơn giản. Nó xanh, khi có gió thì ngả nghiêng, đến lúc chín thì màu vàng của nó rất rực rỡ và Levitan hay Van Gogh chỉ nhìn để vẽ. Nhưng nếu là một nhà nông học thì các ông sẽ thấy trong sự đẹp đẽ đó, nấm và sâu bệnh đang ho{nh h{nh như thế nào. Bây giờ, người nước ngoài mất uy tín ở Việt Nam ở khía cạnh nào? Tôi cho rằng, đó l{ khía cạnh tiền. Người Việt Nam bắt đầu nhiều tiền hơn v{ họ thấy c|c gi|o sư Úc kh|c c|c gi|o sư Hoa Kỳ. Họ tưởng rằng các ông nhiều tiền lắm, rằng hạnh phúc cơ bản của đời người là do tiền mang lại. Và do đó, họ kết luận rằng khi các ông không có nhiều tiền thì c|c ông chưa chắc hạnh phúc bằng họ. Một thời gian nữa, họ bắt đầu gặt hái sự bất hạnh của việc có nhiều tiền, lúc đó họ mới hiểu rằng hạnh phúc không phải chỉ là có nhiều tiền. Họ đặt ra câu hỏi vậy hạnh phúc của c|c ông được cấu tạo bằng gì? V{ lúc đó họ lại kính trọng các ông trở lại. Khi họ kính trọng các ông trở lại thì chất lượng Người của họ lớn hơn, tức là họ bắt đầu thoát ra khỏi trạng thái tiền con người để bước sang miền con người.

Tôi vừa đưa ra một vấn đề mới v{ đang ho{n thiện, đó l{ B{n về sự thịnh vượng. Tôi chứng minh Trung Quốc không phải là một nước giàu và còn lâu lắm mới trở thành một nước giàu.

Nhiều người tưởng rằng 20 năm nữa Trung Quốc sẽ bằng Hoa Kỳ và họ theo Trung Quốc vì họ nghĩ rằng Trung Quốc sẽ mang lại cho họ sự thịnh vượng. 1000 năm trước đ}y, Trung Quốc là một quốc gia văn minh đứng đầu thế giới, do đóng cửa và tự mãn, Trung Quốc đ~

không giữ được địa vị của mình nữa. Tôi nghĩ rằng, nếu không có được tinh thần của tự do thì Trung Quốc không thể đi tới thịnh vượng được.

JG: Thực ra, rất nhiều nhà tài trợ có t}m lý như ông mô tả. Họ nhìn Việt Nam như một nước nghèo và họ làm từ thiện. Những tổ chức như WB, ADB hay Liên Hợp Quốc thì không có tâm lý như vậy và họ muôn làm cho các hệ thông ở Việt Nam có thể hội nhập được với hệ thống thượng mại toàn cầu. Rất thú vị khi quan sát các thể chế n{y tương t|c với các tổ chức của Việt Nam, ví dụ như Viện Quản lý Kinh tế trung ương (CIEM). Tôi gặp tiến sỹ Nguyễn Mạnh Cường ở CIEM năm 1991 v{ tôi thấy, từ đó tới nay, ông ta đ~ có những thay đổi cả trong suy nghĩ. Giờ đ}y ông ta suy nghĩ giống như c|ch của WB v{ ADB nhưng lại phải hoạt động trong khuôn khổ của Việt Nam. Các nhà nghiên cứu nước ngoài có thể phát hiện ra v}n đề từ rất nhiều khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, họ không đưa ra được c|ch để giải quyết vấn đề, có thêm do chưa hiểu biết sâu về con người và xã hội Việt Nam.

NTB: Thực ra con người có hai loại vấn đề. Thứ nhất là vấn đề tồn tại; thứ hai là vấn đề

phát triển. Chiến tranh và những tư tưởng lạc hậu đ~ dìm chúng tôi xuống cái tầng của những người chuyên giải quyết các vấn đề để tồn tại. Cho nên, khi ông nói những vấn đề về

phát triển thì đại bộ phận người Việt không nghe. Rất hiếm có những người Việt như chúng tôi ở đ}y vì chúng tôi không nói về những vấn đề tồn tại. Chúng tôi cũng không còn thì giờ

nghĩ đến vấn đề phát triển cho cá nhân mình. Thậm chí, chúng tôi cũng không bị ràng buộc bởi các vấn đề phát triển của Việt Nam nữa bới chúng tôi đ~ hiểu được rằng phát triển là https://thuviensach.vn

vấn đề của nhân loại. Sự phát triển của nhân loại như một đo{n t{u, nó có vấn đề của cái đầu tàu, có vấn đề của các toa tàu, có vấn đề giữa tiếp xúc của các toa tàu với nhau và vấn đề

về việc kết hợp giữa c|c đầu t{u để tạo ra tốc độ lớn hơn.

JG: Ngay từ khi gặp ông c|ch đ}y 16 năm, tôi đ~ nhận ra rằng ông có rất nhiều tư tưởng triết học tiên tiến. Tôi muốn biệt là tại sao ông lại có những sự quan t}m như vậy đối với triết học? Có người sinh ra đ~ có thiên hướng về triết học. Tôi nghĩ rằng ông cũng l{ một người như vậy.

NTB: Thực ra không chỉ có ông nhận xét về tôi như vậy. Mỗi người sinh ra đ~ được Chúa trao cho những khả năng kh|c nhau. Chúa ưu tiên tôi v{ cho tôi hai loại khả năng: L{m một nhà triết học và làm một nhà buôn. Tôi buôn rất giỏi nên tôi gi{u có v{ tôi có năng lực triết học nên tôi thuyết phục được rất nhiều người. Tôi chỉ có một đóng góp v{o đó m{ thôi. Đó là phối hợp nhuần nhuyễn hai khả năng đó để làm ra tiền và tạo nên trí tuệ của mình. Và phải nói thực với ông rằng, bây giờ tôi không còn thích kiếm tiền nữa, tôi thích làm những việc như thế này. Cho nên nếu hỏi tôi thích nói chuyện với ông hay với Bill Gates thì tôi sẽ

nói rằng tôi thích nói chuyện với ông hơn.

JG: Thực ra có rất nhiều nh{ kinh doanh có tư tưởng triết học. Bill Gates cũng l{ một nhà tư tưởng. Họ có thiên hướng trở th{nh nh{ tư tưởng nhưng họ cũng l{ những nhà kinh doanh rất thành công. Quay lại ví dụ ông đưa ra về sự phát triển thông qua hình ảnh đo{n tàu. Một số người học theo lối quản lý kinh tê nh{ nước và nói với người khác những gì anh ta đ~ được học, ngo{i ra còn có c|c cơ quan, c|c viện phát triển và các chương trình.

Nhưng vấn đề là, trong số đó, ai l{ người có khả năng kết hợp các yêu toác tạo nên bước phát triển nhảy vọt?

NTB: 18 năm trước đ}y, trong một buổi tiếp đại sứ Thụy Điển, b{ đại sứ có hỏi tôi: “Tại sao ở Việt Nam trong thời buổi hiện nay mà ông lại có những hiểu biết về một nền kinh tế

tự do?” Tôi đ~ trả lời rằng, chính vì tôi không thuộc b{i cũ nên tôi dễ học bài mới.

Tôi cho rằng con người l{ đầu ra của quá trình chính trị n{y v{ đầu vào của quá trình chính trị khác. Nghiên cứu sự phát triển kinh tế của Cộng hòa Liên bang Đức chẳng hạn. Sau năm 1945, Adnauer được Hoa Kỳ hỗ trợ để xây dựng lại nước Đức v{ 4 năm sau ông ta đ~

tạo ra một nền kinh tế tương đối phát triển. Nhưng, 10 năm sau khi thống nhất đất nước, Hemut Kohl và Gerhard Schroeder không l{m gì được và hiện nay, Schroeder đang sa lầy trong sự phát triển của nền kinh tế Đức, bởi phải cõng đ|m người ở Đông Đức ra khỏi bùn lầy nhận thức. Hơn 15 năm qua đi, nước Nga vẫn chưa ra khỏi không gian hậu Xô Viết. Liên bang Xô Viết đóng góp cho nhân loại Chủ nghĩa cộng sản, sau đó l{ mafia v{ tham nhũng.

Cho nên người Nga cũng không phải là nguyên liệu cho một tiến trình chính trị lành mạnh kh|c được. Phải thông qua cải c|ch văn hóa quyết liệt thì những nước như Nga, Trung Quốc hay c|c nước nước Đông Âu mới có thể tiệm cận tới sự phát triển hợp lý được.

JG: C|ch đ}y một năm, trường tôi có tổ chức hội thảo về luật của Trung Quốc và Việt Nam.

Kết luận mà hội thảo đưa ra rất thú vị. Đa số cho rằng không còn yếu tố xã hội chủ nghĩa trong hệ thống luật pháp ở Trung Quốc và Việt Nam nữa. Mỗi mình tôi chứng minh là nó vẫn còn tồn tại. Trường Đại học Colurnbia của Hoa Kỳ cũng tổ chức một hội thảo mang tính chất tương tự ở Bắc Kinh.

https://thuviensach.vn

NTB: Như ông biết, chính phủ chúng tôi có những chương trình lập pháp rất vĩ đại và họ

đang chạy nước rút để ra nhập WTO. Tôi đ~ suy nghĩ từ l}u l{ c|i gì điều chỉnh các hoạt động xã hội: Luật ph|p hay văn hóa, v{ tôi đi đến kết luận l{ văn hóa chứ không phải luật ph|p điều chỉnh các hoạt động xã hội. Nếu không cải cách và sửa đổi về văn hóa, tức là không cải cách về chính trị thì mọi pháp luật được sản sinh ra trong những giai đoạn bệnh hoạn của chính ta sẽ làm cho xã hội càng bệnh hoạn hơn. C{ng l{m nhiều mặt bao nhiêu thì nhân dân càng mất tự do.

JG: Tôi hiểu khái niệm tự do và tôi rất đồng ý với ông. Để tạo nên những thay đổi, cần có những diễn đ{n đặc biệt, cần có không gian tự do để mọi người cùng thảo luận. Thảo luận phải trở thành một hoạt động thường xuyên và những người tham gia đối thoại cũng phải có một ngôn ngữ chung, mọi người đều hình dung ra v}n đề và cách giải quyết vấn đề. Đó cũng chính là vấn đề của Việt Nam. Theo quan sát của tôi thì các cuộc đối thoại hiện nay ở Việt Nam thường nhỏ lẻ, vụn vặt. Ví dụ như ở Viện Quản lý Kinh tế Trung Ương, một sôi nhóm làm việc với đối t|c nước ngoài, một số nhóm kh|c đối thoại nội bộ. Tuy nhiên, giữa các nhóm lại không có sự trao đổi qua lại và cùng hình dung ra vấn đề.

Ông đ~ đưa ra quan điểm rất đúng về tự do, hiểu biết đó như l{ của một nhà trí thức.

Những kinh nghiệm của tôi ở Việt Nam hay Indonesia l{ người dân phải được giáo dục, phải có hiểu biết thì mới nắm bắt được tất cả c|c ý tưởng của nước ngoài, là những ý tưởng không phải trong nội tại nó có.

NTB: Tôi nghĩ rằng con người có thể vay vốn. Người Việt hay là bất kỳ ở một nước thế

giới thứ ba đều không có vốn liếng và sở hữu ban đầu về dân chủ, về tự do và các khái niệm căn bản khác cho sự phát triển. Vì thế họ phải vay mượn và cùng với thời gian họ sẽ có kinh nghiệm bổ sung và làm phong phú thêm khái niệm tự do dân chủ. Không nhất thiết anh phải có vốn. Không có tiền để kinh doanh anh có thể vay vốn. Vay vốn là một trong các phát hiện quan trọng nhất của nhân loại. Nước Mỹ vĩ đại hình thành từ sự vay vốn của nước Pháp cộng với tự do đến mức Cách mạng Mỹ xuất hiện trước Cách mạng Pháp.

JG: Nhìn lại lịch sử nhân loại, chúng ta có thể tìm được nhiều minh chứng cho quan điểm n{y. Ch}u Âu cũng phải vay mượn của người Israel v{ người La Mã cổ đại.

NTB: Tôi cho rằng con người phải biết học và kính trọng lẫn nhau. Nếu chúng ta, những người trí thức, không nghĩ ra c|ch gì để các dân tộc tỏ ra kính trọng nhau, tôn trọng các thực thể văn hóa của nhau thì không thể nào giải quyết được bài toán phát triển toàn cầu.

Người ta phải kính trọng nước Úc bởi vì nước Úc đ|ng kính trọng và con người Úc phát triển chứ không phải người ta sợ tiền của nước Úc. Đó l{ một trong những c|ch để hỗ trợ

châu Á và châu Phi phát triển.

Nếu như ch}u Á không ph|t triển vì một nền văn hóa thiếu tự do thì châu Phi không phát triển bởi sự hoang dã. Có thể nói rằng, hơn một nửa nhân loại không hiểu tự do. Các ông là những người có giáo dục, một v{i năm phải đến trường đ{o tạo lại để không bị lạc hậu, nhưng ở chúng tôi thì không.

JG: Đ}y l{ vấn đề nhiều người ở c|c nước phương T}y cảnh báo, rằng phương T}y hiện giông như ở Trung Quốc thế kỷ XVI – XVII, họ chỉ nghe chính họ. Tôi cho rằng, rất khó để tạo nên sự quan t}m n{o đó đôi với sự phát triển của luật pháp ở châu Âu, ở Úc hay ở Hoa Kỳ.

https://thuviensach.vn

NTB: Ông đừng sợ. Châu Âu và Hoa Kỳ phát triển vì họ có Socrate, Đemocritưs, Platon, Rousseau, Montesquieu, Voltaire và biết đ}u đến thế kỷ XXI phương T}y sẽ có John Gillespie.

Không nên sợ cái tự mãn của người châu âu, bởi sự tự mãn của người có giáo dục không đ|ng sợ bằng sự tự mãn của những kẻ vô giáo dục. Tôi nói vậy không phải vì tôi nịnh người phương T}y bởi xét về mặt văn hóa tôi cũng được giáo dục như những người phương T}y có giáo dục. Cái tôi sợ là sự tự mãn tiếp tục của những người vô giáo dục.

JG: Với điều kiện là những người thiếu giáo dục ấy không được kiểm so|t tương lai của xã hội hay sự tự mãn của họ không ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội. Tôi không biết liệu giáo dục đóng góp đến đ}u trong việc n}ng cao c|ch suy nghĩ của con người nhưng rõ r{ng, giáo dục giúp con người n}ng cao đạo đức. Tuy nhiên, giáo dục như là một công cụ v{ người ta sử dụng công cụ đó phục vụ lợi ích của chính mình.

NTB: Giáo dục tạo ra một số con người có giá trị hướng dẫn, tạo ra tiêu chuẩn để hướng dẫn xã hội thông qua ảnh hưởng của nền văn hóa của chính họ. Nếu như chúng ta l{m biến mất những người có giá trị hướng dẫn như vậy thì nhân loại sẽ trở nên hoang d~. Hướng dẫn ở đ}y đóng vai trò như một sự gợi ý nhân loại tiệm cận tới sự đúng đắn. Giáo dục chỉ

chuẩn bị cho sự phát triển chứ không phải là sự phát triển.

Bên cạnh giáo dục, cần quan t}m đến văn hóa. Phải xây dựng nền văn hóa của thời đại chúng ta, trong đó văn hóa chính trị l{ mũi nhọn. Phải xây dựng một nền văn hóa kinh doanh toàn cầu, mở rộng giao lưu, mở rộng quyền tự do của tôn giáo. Nhân loại đ~ tạo ra một số tôn giáo rất quan trọng đối với đời sống của con người. Nó có chức năng kiểm soát rất hiệu quả chất tượng con người, chất lượng nhân hậu của c|c h{nh vi con người. Cho nên việc tạo ra tự do cho tất cả các tôn giáo sẽ tạo ra trạng thái cân bằng giữa c|c khuynh hướng văn hóa, tư tưởng, thói quen v{ lo{i người sẽ dễ dàng kiến tạo hòa bình hơn. Lo{i người không thể sáng tạo ra mình như l{ một đối tượng mới ho{n to{n được, nhưng lo{i người có thể làm mới các yếu tố để tạo ra mình. Tất cả các công cụ tinh thần đều bị chính trị lợi dụng trong quá khứ.

Vì thế, làm mới lại các công cụ tinh thần nghĩa l{ phải giải phóng chúng ra khỏi chính trị, nghĩa l{ giải phóng ra khỏi c|c định kiến mang tính nh{ nước. Khi giải phóng con người ra khỏi c|c định kiến mang tính nh{ nước, con người có thể thảo luận trên phạm vi toàn cầu những vấn đề thiết thực của đời sống.

https://thuviensach.vn

JG: Hiện nay, ở c|c nước phương T}y xuất hiện khái niệm đa văn hóa. Chủ nghĩa đa văn hóa áp dụng rất đặc biệt ở Hoa Kỳ là quốc gia có số người di cư rất đông. Ở nước Úc hiện nay đang có sự tranh luận về chủ nghĩa đa văn hóa. Đa dạng văn hóa được hiểu như l{ việc chịu đựng, chấp nhận các sự khác biệt.

Nhưng sự chấp nhận ấy cũng tạo ra một trạng thái theo kiểu tôi đồng ý với anh nhưng thực ra tôi cũng chẳng tôn trọng anh.

NTB: Tôi xem sự đa dạng về tinh thần là một lý thuyết; đỉnh cao của nó là sự đa dạng văn hóa tức là sự đa dạng cộng đồng v{ đỉnh cao nhất của sự đa dạng cộng đồng là sự đa dạng văn hóa chính trị. Sự đa dạng của nền văn hóa chính trị tạo ra năng lực đối thoại tiềm ẩn, một công cụ kìm hãm sự xung đột và chiến tranh.

C|ch đ}y 10 năm, tôi cũng đ~ nói c}u chuyện này với ông Henry Kissinger và tôi nói thêm rằng đó l{ công việc của giới trí thức nhân loại. Nếu không l{m được điều này thì giới trí thức chỉ l{ người mô tả thế giới một c|ch hay ho m{ không có đóng góp gì.

Tôi cho rằng, sự chịu đựng đó l{ sự mệt mỏi của người Anh chứ không phải của người Úc, bởi trong mỗi người Úc có cả người Anh. Người Anh luôn tìm kiếm sự thuần chủng. Ví dụ

như ở Hoa Kỳ, người Anh đ~ thất bại trong lý thuyết thuần chủng của mình cũng giống như

người Đức đ~ thất bại dưới thời Hitler. Tôi nói với đại sứ của ông rằng, nếu 200 năm trước đ}y, c|c ông có những chính sách nhập cư như của Hoa Kỳ thì nước Úc sẽ không phải là một nước Úc với 16 triệu dân như hiện nay. Nếu như Úc có những chính sách nhập cư như Hoa Kỳ thì bây giờ người ta cũng không nói tới chuyện Trung Quốc ở khu vực này.

JG: Năm 1991, ngay sau khi Liên Xô sụp đổ, nhà nghiên cứu chính trị Mỹ gốc Nhật Fukuyama đ~ viết một cuốn sách với nhan đề: “The End of the History”. B}y giờ không còn cái gì thay thét để những người tự do ở Phương T}y suy nghĩ nữa. Ông ta viết cuốn s|ch n{y như

một thách thức về văn hóa v{ cũng gợi ý cho xã hội một c|ch nghĩ. Ông ta không nói rằng điều đó l{ đúng nhưng rất nhiều người lại coi đó l{ ch}n lý.

Với cuộc khủng hoảng kinh tế ở Đông Á, người ta càng tin vào cuốn sách này và ngay cả áp dụng vào các thô hình ở Nhật hay Hàn Quốc cũng đúng.

NTB: Khi đọc cuốn “Sự va chạm của các nền văn minh” của Huntington, tôi đ~ nhận ra đ}y l{ một loại tư duy mang tính chất một căn bệnh phổ biến của nhân loại ở thế kỷ XX. Họ

quan niệm về các nền văn minh m{ không hiểu rằng thế giới là một nền văn minh, có những chỗ tối sáng khác nhau chứ không phải là các nền văn minh biệt lập. Khi phát hiện ra những vết tích giống nhau về kiến trúc cổ đại ở Ai Cập và ở các vùng Nam Mỹ như Mexico hay Argentina thì người ta hiểu ra rằng nhân loại giống nhau từ lâu lắm rồi. Nhân loại là một nền văn minh v{ có c|c vùng chưa ph|t triển, có những chu kỳ phát triển ở những vùng địa lý khác nhau của đời sống nhân loại. Huntington nhầm lẫn sự va chạm giữa các vùng quyền lợi khác nhau với c|c vùng văn minh kh|c nhau. Đó l{ nhầm lẫn lớn nhất mà ông ta phạm phải. Chính phủ Bush rất thích Huntington và Bush loang nền văn minh m{ mình đại diện để va chạm với c|c nước kh|c. Đó l{ điểm tối nhất trong nhận thức của Bush về thế giới.

Ông ta biểu dương sự thắng lợi của thế giới văn m{ giới không văn minh hay l{ chủ nghĩa khủng bố. Đó l{ một sự biểu dương không thông minh vì hoàn toàn có thể có sự sụp đổ của nền văn minh nh}n loại do sự va chạm quyền lợi giữa c|c vùng địa kinh tế, địa văn hóa kh|c nhau trên thế giới.

https://thuviensach.vn

JG: Tôi đ~ nhận được tuyển tập các bài của ông; ý tưởng của ông rất hữu ích, giúp cho tôi thêm hiểu biết về văn hóa, đặc biệt l{ văn hóa Việt Nam. Phải nói l{, c|ch nghĩ của ông đ~ ảnh hưởng tới c|ch nghĩ của tôi. Tôi không hiểu làm thế nào mà ông có nhiều thời gian để suy nghĩ như vậy.

NTB: Tôi quản lý công ty n{y theo phương ph|p của một nhà chính trị nên tôi vừa làm được tiền mà lại vừa l{m được những việc như ông thấy. Thực ra con người là một bí mật.

Nếu người ta biết c|ch người ta có thể l{m được rất nhiều việc một lúc. Suy ra cho cùng nhân loại tạo ra ảnh hưởng lẫn nhau. Sự ảnh hưởng lẫn nhau tạo ra thế giới và hòa bình thế

giới bởi nếu con người ta nói chuyện được với nhau, bắt tay vui vẻ được với nhau thì không cần có chiến tranh.

GS. John Gillespie (J.G): Xin chúc mừng ông về các tác phẩm vừa xuất bản. Tôi đ~ đọc những quyển s|ch đó v{ cảm thấy rất tâm đắc.

Ông Nguyễn Trần Bạt (NTB): Điều thú vị đối với tôi l{ đ~ thực hiện được lời hứa với gi|o sư, tức l{ tôi đ~ công bố được cuộc nói chuyện lần trước giữa chúng ta. Đ~ gần 20 năm trôi qua từ khi tôi thảo luận với các nhà chính trị của Australia về tương lai của Việt Nam, cũng như với gi|o sư về hoạt động lập pháp của Việt Nam, tôi thấy rằng dường như điều khẳng định của tôi l{ đúng. Nếu không cải cách chính trị, không tạo ra tự do và dân chủ thì mọi hoạt động lập ph|p đều trở thành cái bẫy đối với nhân dân. Bây giờ, người ta không còn tin vào hoạt động lập pháp phi cải cách chính trị nữa. Hiện nay đ~ có những cuộc khởi nghĩa về mặt báo chí. Tất cả c|c nh{ b|o đều vùng lên, họ đ~ l{m “bay đầu” một Bộ trưởng và nhiều Thứ trưởng, và chắc hẳn còn thêm một số Bộ trưởng hoặc một vài quan chức cấp cao hơn. Nhưng điều quan trọng nhất l{ c|c nh{ b|o đ~ chứng minh với các nhà chính trị của chúng tôi rằng nhân dân có khả năng khởi nghĩa v{ nh}n d}n ho{n to{n không mất khả

năng ấy. Các nhà báo còn chứng minh một chân lý vĩ đại hơn l{ có thể khởi nghĩa. Khởi nghĩa ở đ}y không phải là hình bóng của những hoạt động quá khứ của các cuộc cách mạng ở đất nước chúng tôi, mà là sự nổi giận rất đ|ng yêu của nhân dân, là sự điều chỉnh th|i độ

của nh}n d}n đối với các khuyết tật của nh{ nước.

JG: Trước kia, b|o chí cũng tham gia v{o những chuyện tương tự như thế, nhưng cuối cùng mọi xử lý đều mang tính chất nội bộ, sau đó người ta chỉ thông báo kết quả. Còn bây giờ phải chăng, theo như ông nói, b|o chí tham gia, thúc đẩy vào cả tiến trình xử lý sự việc?

NTB: Hiện nay không còn vấn đề các nhà chính trị đ{m ph|n với nhau, mà họ đ{m ph|n dưới sức ép của sự nổi giận có thể c{ng ng{y c{ng tăng của nhân dân, nên họ buộc phải thông báo sự thảo luận của họ với nhân dân. Hay nói cách khác, các nhà chính trị của chúng tôi đ~ phải lên sân khấu để diễn cho nhân dân thấy phản ứng của mình trước sự giận dữ của họ. Tôi cảm thấy hạnh phúc khi biết rằng nhân dân của chúng tôi không mất đi năng lực nổi giận. Tôi rất hạnh phúc khi biết rằng các nhà báo trẻ tuổi của chúng tôi ho{n to{n có đầy đủ

phẩm chất của những nhà hoạt động xã hội.

Bên cạnh sức ép của nhân dân còn có một sức ép nữa rất quan trọng. Trước đ}y, c|c nh{

chính trị của chúng tôi nhân danh nhân dân thảo luận với giới chức quốc tế một cách tương đối bình đẳng, thế nhưng khi nh}n d}n nổi giận thì họ không còn đại diện cho nh}n d}n để

thảo luận với giới chức quốc tế được nữa. Như vậy, dường như họ buộc phải thay đổi dưới áp lực của nhân dân lẫn áp lực của sự quay lưng của cộng đồng quốc tế.

JG: Thực ra, sự chỉ trích của cộng đồng tài trợ quốc tế l{ chưa đủ mạnh.

https://thuviensach.vn

NTB: Nhưng sự đe dọa của họ rất mạnh. Họ có thể không chỉ trích Việt Nam nhưng họ có quyền cắt đứt các mối liên hệ với Việt Nam v{ điều đó có |p lực mạnh mẽ hơn cả sự giận dữ.

Còn nhân dân chúng tôi chỉ có một c|ch để thể hiện sự giận dữ của mình, đó l{ sẵn sàng quay lưng lại.

JG: Đấy là sức ép rất lành mạnh bởi vì mong muốn của nh}n d}n l{ được nhìn thấy những sự thay đổi.

NTB: Tôi luôn luôn kêu gọi tất cả những ai giận dữ rằng phải bình tĩnh. Sức mạnh không nằm trong sự giận dữ, sức mạnh nằm ở sự bình tĩnh để quan sát. Giận dữ chỉ dẫn đến cách mạng chứ không thể dẫn đến sự tiến bộ được.

JG: Phải chăng ông ủng hộ một cuộc cách mạng nhung lụa?

NTB: Không có cuộc cách mạng nào là nhung lụa cả. Tôi đ~ từng nói chuyện với đại sứ

Ukraine về vấn đề này. Tất cả các cuộc cách mạng màu sắc, cách mạng nhung lụa… thực ra chỉ là tên gọi khác nhau của khái niệm hết sức cổ điển l{ “c|ch mạng”. Tôi đ~ chứng minh với ông ta rằng điều đ|ng sợ nhất của cách mạng không phải là chết người đổ máu, mà là nỗi lo sợ một cuộc cách mạng tiếp theo. Và những gì diễn ra ở Ukraine đ~ thể hiện đúng nhận định ấy của tôi. Những thế hệ trực tiếp tham gia cuộc cách mạng của chúng tôi không còn nữa, nhưng nỗi lo sợ của họ đã truyền qua nhiều thế hệ. Đến thế hệ con tôi vẫn còn lo sợ cách mạng. Nỗi lo sợ là di chứng quan trọng nhất, khốc liệt nhất, tai hại nhất của các cuộc cách mạng. Lo{i người cần sửa chữa các khuyết điểm của mình để tránh xảy ra các cuộc cách mạng. Đấy là quan điểm chính trị cũng như quan điểm khoa học của tôi.

JG: Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy áp lực của nhân dân sẽ tạo nên sự thay đổi.

Vấn đề ở đ}y l{ hệ thống chính trị cầm quyền có đủ khả năng thay đổi không hay nó sẽ sụp đổ?

NTB: Bây giờ không có một hệ quả n{o rõ r{ng như hai hệ quả mà ông vừa phân loại, bởi vì sự sụp đổ cả hệ thống và sự sụp đổ của những bộ phận khác nhau của hệ thống đang thay thế nhau. Tôi cho rằng bản chất phi cách mạng của mọi sự thay đổi chính là sự sụp đổ của các bộ phận khác nhau của hệ thống, bởi vì nó thay thế cho sự sụp đổ của cả hệ thống. Vậy khi các bộ phận khác nhau của hệ thống sụp đổ thì chúng được thay thế bằng cái gì về mặt vật lý, về mặt lực lượng? Sau khi sụp đổ, các bộ phận ấy được thay thế bằng các bộ phận kh|c nhau được lấy từ xã hội dân sự, và chính vì thế, nhiệm vụ của chúng ta là xây dựng sự

hùng mạnh của xã hội dân sự. Xã hội dân sự chỉ hình thành dựa vào sự thức tỉnh của nhân dân, cho nên, nhiệm vụ của chúng ta không phải chỉ là cải tạo các nhà chính trị mà quan trọng hơn l{ phải thức tỉnh nhân dân, hay nói cách khác là nâng cao dân trí.

Tôi có thể đưa ra những ví dụ cụ thể. Một trong những sự sụp đổ của hệ thống các quan điểm cũ của nhà cầm quyền là vấn đề hệ thống ng}n h{ng v{ t{i chính. Trước đ}y chỉ có một Ng}n h{ng Nh{ nước làm tất cả mọi việc. Sau đó người ta định xã hội hoá hoạt động ngân hàng bằng cách mở các hợp tác xã tín dụng. Họ tưởng rằng hợp tác xã tín dụng sẽ thay thế

tính kế hoạch của Ng}n h{ng Nh{ nước. Nhưng hệ thống ấy sụp đổ và xuất hiện các ngân h{ng thương mại tư nh}n v{ c|c ng}n h{ng thương mại nước ngo{i. C|c ng}n h{ng thương mại nước ngo{i đ~ ph|t triển lực lượng những người làm ngân hàng trong xã hội chúng tôi.

C|c ng}n h{ng thương mại cổ phần được hình thành từ những sản phẩm được giáo dục bởi c|c ng}n h{ng thương mại nước ngo{i đ~ tạo ra cộng đồng các ngân hàng Việt Nam hiện nay. Nếu đem so với tình trạng 10 năm trước đ}y ở Việt Nam sẽ thấy hệ thống ngân hàng https://thuviensach.vn

hiện nay rất tiến bộ. Như vậy, sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng nhà nước đ~ tạo ra các lực lượng ngân hàng Việt Nam bây giờ bằng những yếu tố lấy từ xã hội dân sự.

Tôi lấy một ví dụ khác gần với chính trị hơn. 20 năm trước đ}y tất cả c|c cơ quan b|o chí đều thuộc nh{ nước, sử dụng kinh phí của nh{ nước. Nhà báo là những người vừa nghèo, vừa khổ, vừa thiếu kinh nghiệm, phần lớn sống dựa v{o nh{ nước v{ nói theo quan điểm, chủ trương của nh{ nước. Nhưng b}y giờ số lượng báo chí nhiều lên và trong xã hội đ~ xuất hiện một lực lượng đông đảo các nhà báo phục vụ những tờ báo nửa nh{ nước. Rõ ràng những gì đang diễn ra ở Việt Nam là kết quả của cuộc tiến công liên tục, dữ dội của các tờ

báo nửa nh{ nước đối với các hiện tượng tiêu cực trong xã hội. Lực lượng nh{ b|o đó lấy kinh nghiệm của xã hội dân sự Việt Nam, họ đòi hỏi, kêu gọi phẩm giá của xã hội dân sự.

Như vậy, nền b|o chí nh{ nước thuần tuý đ~ bắt đầu được thay thế bằng nền báo chí có chất lượng nh}n d}n. Điều thú vị nhất l{ nh}n d}n đ~ bắt đầu thấy rằng nếu không có báo chí thì ngay cả sự chính đ|ng của cảnh s|t cũng không giữ được trật tự xã hội. Đấy chính là nguyên lý về việc phi cách mạng ho| đời sống xã hội của tôi.

JG: Theo quan điểm luật học, sự thay đổi hệ thống không chỉ bằng thay đổi qua báo chí mà phải có diễn đ{n để có những tranh luận chính thống. Đối với một nhà nước, để biến những trao đổi xã hội đó trở thành những quy định luật pháp thì cần một cơ quan, một bộ phận nào đó để tổ chức những cuộc thảo luận xã hội như thế.

NTB: Tôi không nghĩ thế. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà ngay cả người dân cũng phải rèn luyện một phương ph|p quan s|t kh|c đối với những biến động xã hội. Đôi lúc khi đi từ miền m{u đỏ sang miền màu da cam, chúng ta nhìn thấy một đường phân biệt hai miền, nhưng trong thời đại này, chúng ta sẽ không nhìn thấy đường phân biệt như vậy.

Hiện nay trên đ{i truyền hình của chúng tôi người ta đang thảo luận về thuế ô tô. B|o chí đ~

đưa ra những phản ứng rất quyết liệt của xã hội về vấn đề tại sao chúng tôi lại trở thành một quốc gia có gi| ô tô đắt nhất thế giới và chất lượng ô tô kém nhất thế giới. Các nhà báo đ~ đặt ra những câu hỏi rất sắc sảo như: Phải chăng, ngo{i những nhà sản xuất ô tô ra, còn có ai đó được hưởng lợi thông qua việc duy trì trạng thái bất hợp lý như hiện nay về chất lượng cũng như gi| cả ô tô Việt Nam? Ông thử ngẫm về câu hỏi ấy mà xem.

Điều thú vị là ở chỗ, có những lực lượng khác nhau trong chính quyền đ~ lén đi theo nh}n dân khi tiếng nói của nhân dân bắt đầu tỏ ra có hiệu lực. Đấy chính là bản chất của những biến động chính trị phi cách mạng m{ tôi đ~ quan s|t thấy trong xã hội của chúng tôi. Rất khó để chúng ta có những diễn đ{n ở đó mọi sự đen trắng đều rõ r{ng, nhưng chúng ta sẽ

thấy mật độ m{u đen giảm đi, mật độ màu trắng tăng lên. V{ đến một lúc n{o đó chúng ta không thấy m{u đen nữa, chúng ta thấy một màu nhờ nhờ, có thể là nửa trắng nửa đen. Bản chất của hoạt động phi cách mạng là làm trắng dần lên cuộc sống chứ không phải là tiêu diệt m{u đen để thay thế bằng màu trắng.

JG: Những thay đổi về báo chí ở Việt Nam là rất đ|ng kể. Phải chăng nền kinh tế thị trường đ~ góp phần tạo ra điều đó?

NTB: Không đơn giản như thế. Đ~ có một sự dịch chuyển tích cực của những bộ phận có chất lượng dân sự từ cộng đồng c|c nh{ đầu tư nước ngo{i đến Việt Nam, do đó chất lượng kiến thức về đời sống dân chủ của cư d}n ở c|c đô thị được cải thiện một c|ch đ|ng kể. Vấn đề đặt ra đối với những người xúc tiến sự tiến bộ xã hội chính là làm thế n{o để nông thôn cũng có những biến động như thế. Điều đó được “tiếp tay” bằng sự xuất khẩu lực lượng lao https://thuviensach.vn

động. Những người lao động Việt Nam đi ra nước ngoài sau một thời gian họ cũng sẽ phải quay trở lại. Họ sẽ nói những tiếng nói về sự vô lý của xã hội. Việt Nam đang thay đổi từng ngày từng giờ, nền dân chủ đang đến từng giờ trên lãnh thổ của chúng tôi. Đ}y l{ niềm tin bất di bất dịch của tôi.

JG: Mặc dù tất cả những biến chuyển của Việt Nam về báo chí là rất tích cực nhưng nó có dẫn đến dân chủ hay không còn phụ thuộc vào quan niệm của nhà cầm quyền chấp nhận những loại ý kiến nào từ xã hội.

NTB: Tôi không tin rằng sự tiến bộ xã hội được hình thành từ sự cân bằng giữa những quan điểm nh{ nước v{ quan điểm của xã hội, của nhân dân, mà sự tiến bộ xã hội được quy định bởi sự cân bằng dân sự, tức là sự cân bằng của những lực lượng kh|c nhau đối với cùng một khái niệm. Quan hệ giữa nh{ nước và nhân dân phản ánh sự cân bằng bên trong của xã hội chứ không phải là sự cân bằng giữa nh{ nước và xã hội. Vấn đề đặt ra là chúng ta đi tìm một quy chế thể hiện sự chấp nhận của nh{ nước đối với c|c quan điểm khác nhau của cùng một khái niệm. Tôi cho rằng chúng ta phong cho nh{ nước một quyền quá lớn.

Chúng ta phải khẳng định ngay trạng th|i nh{ nước không có quyền có quan điểm, mà nhà nước chỉ có quyền phản ánh sự cân bằng của c|c quan điểm của xã hội. Tức là, quyền lực của sự chấp nhận những giới hạn thay đổi thuộc về xã hội, không thuộc về nh{ nước, giống như nh{ nước không có quyền cho một người đ{n ông v{ một người đ{n b{ lấy nhau mà chỉ

làm chứng cho sự lấy nhau đó. Cần phải khẳng định điều đó ngay từ bây giờ để nhân dân ở

những xứ chậm phát triển như thế này biết rằng xã hội có một quyền bất khả xâm phạm là quyền tự cân bằng. Chính quyền chỉ l{ người thừa nhận và phản ánh sự cân bằng ấy và sẽ

chấp nhận mọi sự cân bằng kh|c đến sau đó. Chúng ta phải xây dựng một nguyên lý bất di bất dịch l{ nh{ nước không có quyền có th|i độ chính trị, lực lượng có quyền có th|i độ

chính trị là các bộ phận khác nhau của xã hội dân sự. Đấy là bản chất cốt lõi của khái niệm dân chủ.

JG: Nhưng tôi vẫn mang một niềm tin ám ảnh rằng chính phủ luôn luôn đóng vai trò dẫn dắt. Ví dụ như nước Mỹ, đ}y l{ một quốc gia có mức độ dân chủ rất cao, nhưng chính phủ Mỹ

luôn nghĩ rằng họ có quyền làm những việc tạo dựng dư luận xã hội.

NTB: Cần phải quan niệm rằng chính phủ cũng l{ một bộ phận của xã hội dân sự, bởi chính phủ cũng được điều hành bởi những con người cụ thể, và những người làm việc trong chính phủ thể hiện c|c quan điểm dân sự của họ. Họ có thể đứng trên cái bục cao hơn để

nói, nhưng họ vẫn nói tiếng nói từ bên dưới, không phải tiếng nói từ những quan điểm chính trị bên trên, và trên thực tế cũng không có tiếng nói ấy.

JG: Điều ông đang b|n đến rất gần với chương trình nghiên cứu của chính phủ Indonesia m{ tôi đang tham gia, đó l{ nghiên cứu về giới hạn của nh{ nước pháp quyền. Vấn đề đặt ra là việc tự cân bằng, tự kiểm soát, tự l~nh đạo quan trọng như thế n{o đối với một xã hội dân sự. Nghiên cứu cho thấy trong bộ m|y nh{ nước có rất nhiều cơ quan kh|c nhau có quyền kiểm soát hoạt động của xã hội dân sự. Nhưng khi nh{ nước bỏ những giấy phép đi, tạo cơ

chế tự quản lý thì một loạt các hậu quả xấu đ~ ph|t sinh v{ x~ hội không tự cân bằng được.

NTB: Tôi nghĩ rằng những khái niệm này phải được nghiên cứu bởi một chính phủ văn minh hơn chính phủ Indonesia thì mới l{m rõ được. Việc chính phủ Indonesia nghiên cứu khái niệm ông vừa nói thể hiện tính không chừng mực của chính phủ. Bởi vì phải đạt đến một trình độ n{o đó người ta mới nghiên cứu được các giới hạn của c|c nh{ nước pháp https://thuviensach.vn

quyền. Indonesia hiện giờ đang ở trình độ nghiên cứu những vấn đề như: Liệu Indonesia đ~

có nh{ nước pháp quyền chưa. Họ chưa đạt đến mức nghiên cứu giới hạn hợp lý của nhà nước pháp quyền, bởi vì giới hạn hợp lý của nh{ nước pháp quyền không được quy định bởi nh{ nước m{ quy định bởi sự giác ngộ của xã hội. Nh{ nước giống như cảnh sát chống bạo động luôn trực sẵn đấy. Những tranh chấp dân sự sẽ kéo lực lượng cảnh s|t đến để

phát hiện ra những khủng hoảng vốn có trong đời sống dân sự. Nếu nh{ nước xông vào xã hội và sắp đặt trật tự xã hội theo ý muốn của mình thì nh{ nước trở th{nh nh{ nước cảnh sát chứ không phải nh{ nước pháp quyền.

Xã hội n{o cũng l{ x~ hội tự quản nếu là một xã hội lành mạnh. Gia đình l{ một trong những ví dụ điển hình nhất về cái gọi là xã hội tự quản, vì người ta không bao giờ gọi cảnh s|t v{o nh{ để giải quyết mối quan hệ giữa vợ chồng hoặc quan hệ giữa bố mẹ và con cái.

Nhưng nh{ nước pháp quyền thì thâm nhập qua cả cánh cửa gia đình. Cho nên, cần phải phân biệt giữa các lực lượng đảm bảo tính ổn định của nh{ nước pháp quyền với chính nó.

Làm thế n{o để người ta kêu gọi sự có mặt các yếu tố pháp quyền trong gia đình? C|c yếu tố

pháp quyền có mặt khi con người có sở hữu. Nếu một xã hội chưa ph|t triển đến mức khá giả thì rất khó có các sở hữu để đòi hỏi pháp quyền hoá các giá trị. C|ch đ}y 20 năm, ở nông thôn người ta không cần đến nh{ nước và pháp luật để giải quyết những vấn đề về sở hữu ruộng đất. Ông bố chỉ cần nói rằng cho đứa con này thửa ruộng n{y, cho đứa con kia thửa ruộng kia mà không cần đến yếu tố pháp quyền nào cả, bởi vì những thửa ruộng ấy không đ|ng gi|. Khi đô thị hoá phát triển, đất đai nông thôn tăng gi| thì lập tức người ta cần đến yếu tố pháp quyền của nh{ nước để làm cho tất cả những cam kết thừa kế có giá trị. Các yếu tố thừa kế không chỉ có trong mối quan hệ cha con, mà cả trong quan hệ vợ chồng, bởi vì các bà vợ của những đứa con bắt đầu nhòm ngó nhau, tị nạnh nhau, rằng mảnh đất nhà anh to hơn hay mảnh đất nhà tôi, và bắt đầu tranh chấp. Khi đó, x~ hội gia đình không thể tự giải quyết được nữa, nó bắt đầu cần đến nh{ nước và pháp luật.

Indonesia chưa đến lúc b{n đến giới hạn của nh{ nước pháp quyền mà nên xây dựng nhà nước pháp quyền trước, bởi vì nh{ nước pháp quyền là công cụ lâu dài chuẩn bị cho những giai đoạn phát triển thật sự của đời sống xã hội. Hay nói cách khác, ở những xã hội đang phát triển như x~ hội chúng tôi, nh{ nước pháp quyền là công cụ cho tương lai ph|t triển.

Lâu nay, ở những nước lạc hậu, người ta b{n đến nh{ nước pháp quyền chỉ trên khía cạnh chính trị của nh{ nước, tức l{ b{n đến quyền của con người, nhưng lại quên mất rằng khi đ~

trở th{nh con người rồi thì nó có những vấn đề của con người chứ không phải vấn đề của tiền con người. Những vấn đề của con người cũng khốc liệt không kém gì những vấn đề của tiền con người, tức là những vấn đề chính trị. Cho nên, tôi nghĩ rằng ngay cả khi muốn xây dựng hệ thống pháp luật có vẻ lãng mạn so với đòi hỏi thật sự của đời sống thì người ta cũng phải xây dựng dần dần.

JG: Tôi nghĩ rằng chính phủ Indonesia cũng ý thức được điều ấy và họ đang cố gắng làm từng bước một.

NTB: Nếu họ không kỳ vọng tác dụng ngay lập tức của nhà nước pháp quyền thì tôi nghĩ

rằng đấy là sự nhận thức lành mạnh. Còn nếu họ định |p đặt một nh{ nước pháp quyền từ

bây giờ thì ngay cả khái niệm nh{ nước pháp quyền cũng không có những ý nghĩa tích cực.

Quan điểm của tôi là không phải pháp luật điều chỉnh hành vi của con người, m{ l{ văn hóa.

Cần phải xây dựng một hệ thống pháp luật như thế n{o để nó có thể biến th{nh văn ho|, bởi https://thuviensach.vn

có như thế, pháp luật mới có thể điều chỉnh các hành vi. Ví dụ ở Australia bây giờ, tuân thủ

pháp luật trở th{nh văn ho| của người Australia.

JG: Chuyển sang một vấn đề rất đ|ng quan t}m ở Việt Nam hiện nay. Tôi đ~ nghe nhiều chuyện sắp tới liên quan tới Đại hội Đảng X mà tôi cho là rất quan trọng. Quan sát tình hình hiện nay, ông có nhận định gì?

NTB: Đúng thế. Nó quan trọng đến mức l{ đ~ thúc đẩy những cuộc chiến tranh thật sự

trên mặt trận chống tham nhũng. Nó giống như việc G.W. Bush sử dụng sự kiện 11/9 để tiến h{nh đưa qu}n Mỹ đến Trung Á. Chúng tôi đang có một cuộc chiến tranh chống tham nhũng rất dữ dội. Nhân dân chúng tôi có một thời kỳ cực kỳ thuận lợi để nhìn thấy rõ cái gọi là trật tự xã hội của chúng tôi. Chúng tôi đ~ nhìn thấy bản chất của nền văn minh có chất lượng chính trị của thể chế của chúng tôi. Nh}n d}n chúng tôi chưa bao giờ thấy sự suy giảm một cách rõ rệt uy tín của nhà cầm quyền đối với xã hội như giai đoạn hiện nay. Cuộc chiến tranh ấy xuất hiện vì sắp đến Đại hội X. Nếu không có Đại hội thì sẽ không có cuộc chiến tranh này và xã hội sẽ không có cơ hội để tiến bộ. Mặc dù Đại hội Đảng lần thứ X chưa được tiến h{nh nhưng nó đ~ có những đóng góp vô cùng tích cực cho sự tiến bộ của xã hội Việt Nam trên hai khía cạnh chủ yếu.

Khía cạnh thứ nhất l{ đ~ có sự bàn cãi rất sôi nổi trong xã hội về vai trò của chủ nghĩa cộng sản, về những mức độ hợp lý và không hợp lý của nó đối với việc điều hành xã hội. Đ~

có cuộc thảo luận toàn xã hội rất thú vị liên quan đến chủ nghĩa Marx, về khái niệm bóc lột theo định nghĩa của Marx. Đ~ có c|c cuộc thảo luận cực kỳ thú vị về dân chủ ho|, đa nguyên ho| đời sống chính trị. Chưa bao giờ có những cuộc thảo luận như vậy trong 60 năm tồn tại của nh{ nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Sự thảo luận về những vấn đề cốt lõi như vậy có một nửa sự đóng góp của các lực lượng cấp tiến trong những người cộng sản Việt Nam, một nửa còn lại do sự đóng góp của xã hội. Tất cả những khái niệm cấm kỵ trong suốt 60 năm tồn tại của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đ~ mất hết giá trị, bây giờ

không còn khái niệm gì là cấm kị không được thảo luận. Đó l{ một sự thay đổi có chất lượng cách mạng của xã hội chúng tôi.

Khía cạnh thứ hai được thảo luận ngoài xã hội là vai trò của nh{ nước, c|c nhược điểm của nh{ nước Việt Nam, thể hiện tập trung ở tham nhũng, thể hiện tập trung ở những nhược điểm của thể chế. Chưa bao giờ trong lịch sử của chúng tôi có một cuộc tổng kiểm thảo toàn xã hội về chất lượng của các hoạt động nh{ nước như hiện nay. Đấy l{ hai đóng góp vĩ đại nhất của Đại hội X đối với sự tiến bộ xã hội. Đại hội X chưa diễn ra nhưng những sự t|c động tích cực và tiến bộ của nó đối với xã hội thì đ~ được tạm ứng trước.

JG: Quay lại vấn đề ban đầu, như ông đ~ trao đổi, nếu không có cải cách chính trị thì mọi hoạt động lập ph|p đều trở thành cái bẫy đối với nhân dân. Trong Nghị quyết của Bộ Chính trị liên quan đến cải c|ch tư ph|p có khẳng định một nguyên lý rằng đối với các hoạt động dân sự như hoạt động kinh tế thì người d}n được làm những gì mà luật không cấm. Nhưng trong các dự |n đang được thực hiện ở Việt Nam, tôi thấy sự quản lý nh{ nước còn rất chặt chẽ chứ không có tinh thần đó.

NTB: Bởi vì hệ thống pháp luật của chúng tôi được xây dựng trên một nền chính trị và nền chính trị ấy hãm không cho pháp luật biến th{nh văn ho|. Thêm nữa, pháp luật thường được xây dựng trên một nền văn ho| không cởi mở, vì thế tất cả những yếu tố có thể biến thành văn ho| để điều chỉnh hành vi của con người không thể đến với cuộc sống được. Xây https://thuviensach.vn

dựng luật mà không có cải cách chính trị và cải c|ch văn ho| thì ph|p luật trở thành con tin của chính trị và tù binh của văn ho|. Trong kho có thể nhiều gạo nhưng ngo{i kho người ta vẫn có thể chết đói. Nh{ cầm quyền có thể sử dụng pháp luật nhưng nh}n d}n thì không đủ

năng lực sử dụng pháp luật, bởi vì không có tất cả c|c cơ sở hạ tầng kh|c để pháp luật biến thành tài sản của người dân trên tất cả các khía cạnh của đời sống kinh tế – xã hội.

Gần đ}y có một vụ sập hầm mỏ than ở Quảng Ninh. Tổng Gi|m đốc công ty than nói rằng việc sập hầm là kết quả của việc khai th|c than tư nh}n vô chính phủ. Gi|m đốc một công ty của nh{ nước có quyền lên án những gi|m đốc của những công ty phi nh{ nước khác thì cái đó được gọi là gì? Tức l{ gi|m đốc công ty than quốc doanh có thể biến tất cả những công ty khai th|c than phi nh{ nước trở th{nh đối tượng bất hợp pháp và có quyền lên |n c|c đối tượng ấy như l{ nguồn gốc của các tai nạn. Đó l{ một ví dụ về quyền sử dụng luật pháp, tức là có luật ph|p nhưng người dân không có tất cả các quyền để sử dụng luật pháp. Những tư

nhân sử dụng luật pháp về tài nguyên không có quyền lên truyền hình để nói một cách công khai, hay là họ chỉ có quyền lên truyền hình để nói những điều chính phủ ưa. Tôi xin nhắc lại rằng luật ph|p trong điều kiện của một nền chính trị lạc hậu và một nền văn ho| lạc hậu là con tin của chính trị và là tù binh của văn ho|. Chắc chắn rằng những lập luận này của tôi không bao giờ thay đổi chừng n{o chúng ta chưa có một xã hội dân chủ thực sự. Một xã hội dân chủ thực sự mới đủ để cho luật pháp xuất hiện, chứ không phải là cho luật pháp xuất hiện một cách có hiệu lực trong đời sống xã hội, vì hiệu quả thực sự của pháp luật còn phụ

thuộc v{o năng lực sử dụng pháp luật của nh}n d}n, m{ điều đó gắn liền với sự phát triển trí tuệ nhân dân và sự phát triển kinh tế. Điểm tới hạn của sự phát triển kinh tế chính là khi nhân dân bắt đầu có sở hữu thực sự. Việc nhân dân có các vật chất dư thừa để tạo ra sở hữu của mình xuất hiện bằng con đường phát triển kinh tế. Đó chính l{ vai trò của việc phát triển kinh tế hay là của cải cách kinh tế đối với toàn bộ tiến trình dân chủ về chính trị.

JG: Ông có thể cho biết vai trò của luật sư ở Việt Nam đang thay đổi như thế nào?

NTB: Vai trò của luật sư lệ thuộc vào một số yếu tố. Trước tiên là yếu tố chính trị. Cần phải có một nền chính trị tốt hơn thì vai trò của luật sư mới thể hiện tốt hơn. Vai trò của luật sư sẽ tốt hơn nếu có một hệ thống pháp luật tốt hơn, tức là pháp luật phải được giải phóng ra khỏi chính trị. Vai trò của luật sư được thể hiện rõ hơn cùng với sự n}ng cao năng lực thực thi pháp luật của nh{ nước, tức là hệ thống tòa án, hệ thống công tố có trình độ tốt hơn v{ cũng phải được phi chính trị hóa. Và cuối cùng nó lệ thuộc vào hệ thống đ{o tạo. Với hệ thống đ{o tạo hiện nay thì không có luật sư cho nên không thể nói về vai trò của luật sư.

JG: Trong một hội thảo ở Hạ Long về Luật Luật sư mấy tuần trước đ}y, có rất nhiều thảo luận từ phía c|c đo{n luật sư kh|c nhau v{ Bộ Tư ph|p nói rằng họ đ|nh gi| cao tất cả các ý kiến. Cuối cùng, ông Thứ trưởng kết luận rằng ông ta đ|nh gi| cao những quan điểm đó nhưng ông ta không tin c|c đo{n luật sư đ~ đủ chín chắn để có thể tự quản, cho nên, rất khó để thấy được vai trò của luật sư. Theo ông điều đó có đúng không?

NTB: Tôi rất ngạc nhiên khi một ông Thứ trưởng Bộ Tư ph|p lại nói như thế. Ông ta cho rằng c|c đo{n luật sư không chín chắn đủ để tự quản nhưng sự chín chắn của c|c đo{n luật sư đem so với sự chín của cái gì? Nếu đem so sự chín của c|c đo{n luật sư với sự chín của Bộ Tư ph|p v{ của ông Thứ trưởng Bộ Tư ph|p thì tôi rất ngạc nhiên vì họ là những thứ

không thể chín được, trong khi c|c đo{n luật sư thì có thể chín dần nhưng chậm. Cần phải nói rằng Việt Nam là quốc gia duy nhất trên thế giới có Bộ trưởng Bộ Tư ph|p không phải là https://thuviensach.vn

một luật sư. Để làm một Bộ trưởng Bộ Tư ph|p thì phải là một luật sư, bởi nếu không thì ông ta sẽ giải quyết công việc như thế nào? Ông ta không có kinh nghiệm về vai trò dân sự

của pháp luật thì làm sao ông ta có thể điều hành Bộ Tư ph|p? Khi có một nền tư ph|p không chín, một tòa án không chín, một Bộ Tư ph|p không chín, một Viện công tố không chín và một đội ngũ luật sư không chín, thì chúng ta phải nghiên cứu tại sao những yếu tố

như vậy của một nền tư ph|p không thể chín được chứ không phải phê phán yếu tố này chín hay không chín.

JG: Mới đ}y có một học giả nước ngo{i tên l{ Kingsper đ~ viết một bài rất thú vị về Việt Nam. Ông ta cho rằng khi kinh tế phát triển sẽ xuất hiện tầng lớp trung lưu, tầng lớp trung lưu n{y bắt đầu có tài sản v{ bước đầu muốn có một sự an toàn chính trị đối với những tài sản của mình, do đó họ đòi hỏi về dân chủ. Nhưng tầng lớp trung lưu của Việt Nam tích tụ

được tài sản của mình thông qua những mối quan hệ đặc biệt khác nhau với nh{ nước, chính vì vậy khi có được tài sản, họ không muốn thay đổi nữa.

NTB: Tôi đồng ý với kết luận của học giả đó. Thực ra điều đó tôi đ~ nói từ lâu rồi, khoảng 15 năm trước đ}y. Nhưng tôi muốn nói đến một vấn đề mới hơn, đó l{ một xã hội phát triển trong danh dự, bởi vì không có c|ch gì để thiếu danh dự mà phát triển lành mạnh được. Tất cả những cuộc đấu tranh chống tham nhũng của xã hội chúng tôi diễn ra gần đ}y đều mách bảo một sự thật rằng xã hội chúng tôi là xã hội không có danh dự. Những bộ phận thượng lưu của đời sống chúng tôi như l{ c|c bộ trưởng cũng không chứng tỏ mình l{ người có điều ấy.

Người ta không thể làm cho xã hội trở nên tốt đẹp nếu thiếu danh dự. Cần phải xây dựng một xã hội có danh dự trước khi xây dựng một xã hội tiên tiến về chính trị hoặc kinh tế.

Chúng tôi đ~ x}y dựng một xã hội khá giả bằng c|ch đi ăn cắp và buôn lậu. Chúng tôi không thể phát triển được nếu chúng tôi thiếu danh dự và mọi sự phát triển đều biến thành sự

phát triển của những yếu tố tiêu cực. Cần phải hỗ trợ Việt Nam xây dựng một xã hội có danh dự. C|c đô thị của chúng tôi đ~ bắt đầu có những tiện nghi mà ngay cả những người phương T}y trung bình cũng không có, nhưng những người sử dụng những tiện nghi như vậy là những người không có danh dự. Đấy là lời kêu cứu thực sự của tôi.

JG: Nhiều khi, con người làm một điều gì đó v{ họ cảm thấy không ổn về đạo đức, nhưng sau đó họ tìm cách giải thích việc đấy một c|ch đạo đức, họ tự tìm đến sự cân bằng.

NTB: Tôi biết tất cả điều ấy, đó l{ quy luật của sự tha hóa. Cần phải kiểm soát quá trình tha hóa bởi nếu không kiểm so|t được quá trình tha hóa thì không kiểm so|t được các quá trình tương tự kh|c như tham nhũng, vi phạm pháp luật hay là các quá trình chính trị. Vậy tiêu chuẩn n{o được gọi là có danh dự? Đó l{ sự tín nhiệm và tôn trọng lẫn nhau giữa con người với con người, là sự tôn thờ triệt để những giá trị nh}n đạo truyền thống. Trong tiểu thuyết “Chiến tranh v{ hòa bình”, Lev Tolstoi có đoạn viết như thế này: Vinh quang thay nhân dân Nga, kẻ đ~ cùng một lúc biết vứt đi nghệ thuật đấu kiếm cổ điển để huơ lên trên đầu kẻ thù cái vồ của chiến tranh nh}n d}n… V{ nh}n d}n Nga đ~ đ|nh tan được qu}n đội của Napoleon, đồng thời cũng đ|nh tan cả nền văn minh của mình. Những kẻ có tầm nhìn chính trị ngắn luôn luôn t{n ph| cơ sở của đời sống tinh thần vì những thành tựu trước mắt. Và hệ quả của những sự t{n ph| như thế ảnh hưởng rất nhiều đến văn hóa.

Tôi cho rằng một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của sự nghiệp xây dựng một xã hội có danh dự là giải phóng con người ra khỏi nền văn hóa lạc hậu. Đấy là một công việc rất https://thuviensach.vn

vất vả. Đấy cũng l{ lời kêu cứu của tôi với tư c|ch l{ một nhà nghiên cứu xã hội đối với cộng đồng quốc tế. Không nên tiếp tay cho một xã hội thiếu danh dự bằng những lời khen vội vã và hời hợt. Không nên tập trung chỉ trích họ về chính trị mà nên bắt đầu sự chỉ trích một cách quyết liệt về mặt văn hóa. Không nên chỉ trích họ về những khía cạnh văn hóa mang tính bản sắc mà nên tập trung chỉ trích họ về việc không thỏa mãn các yêu cầu văn hóa có giá trị phổ biến toàn cầu. L{m như vậy chính là góp phần khôi phục một xã hội có danh dự.

JG: Phát triển c|c ý tưởng là công việc của trí thức, nhưng rất ít và rất hiếm người có năng lực để làm việc đó, thậm chí họ không có thời gian để làm việc đó. Vậy có sự điều phối những người có cùng tư tưởng trong xã hội Việt Nam không?

NTB: Không. Từ khi sách của tôi được in ra, tôi có tiếp xúc với một số người thích nó. Rất đ|ng tiếc là những người chú ý đến nó và khen nó hầu hết đều là những người đ~ từng có địa vị quan trọng trong xã hội và là những người ý thức được sự bất lực của mình đối với tiến bộ xã hội. Dần dần tầng lớp trí thức cũ chết đi, những người trẻ tuổi liệu có để t}m đến những chuyện như thế n{y không? Đó l{ một câu hỏi rất lớn đối với những người có trách nhiệm. Tôi biết rằng ở phương T}y lớp trẻ cũng giống như ở đ}y, tuy nhiên cha ông của họ

đ~ l{m được một việc l{ đưa x~ hội ra khỏi tình trạng thiếu học thức. Còn ở phương Đông chúng tôi thì xã hội đang ở trong tình trạng thiếu học thức bởi chính tầng lớp cha ông của họ. Vậy họ còn tương lai của những người có học thức thật sự nữa không? Tôi cho rằng toàn cầu hóa l{ cơ hội thứ tư của những người phương Đông để trở thành những người có học, nhưng họ đang mất thì giờ để chứng minh rằng họ có học vấn trong xã hội của họ chứ họ

không chấp nhận sự có học theo nghĩa to{n cầu. V{ đ}y chính l{ tấn bi kịch lớn nhất của những người phương Đông, tạo ra những hiện tượng như ở Trung Đông, ở Trung Á, ở Nam Á, ở Đông Nam Á.

JG: Có một nhân sỹ tên là Primathoia đ~ bị đi tù 20 năm từ thời Sukarno, ông ta viết rất nhiều sách. Ông ta có nêu lên một thực tế là khi gặp người Indonesia ở đảo Java, họ thường nói rằng nền văn minh của họ đ~ đạt đến độ văn minh nhất trên thế giới, và cho rằng khi đ~

ngộ nhận như vậy thì không thể có phát triển được. Khi người nước ngoài nhìn vào Việt Nam, họ thấy rằng văn hóa Việt Nam đ~ ph|t triển, đ~ tiếp cận đến tất cả những lĩnh vực khác nhau của cuộc sống. Phải chăng đó cũng l{ c|i bẫy để người Việt Nam không ra khỏi được chính mình?

NTB: Tôi biết tất cả điều ấy, người Việt Nam có tất cả mọi thứ mà không có gì. Nguồn gốc của sự có tất cả mà không có cái gì bắt đầu từ nghi lễ tinh thần của người Việt đối với người chết. Họ đốt cho người chết tất cả những thứ mà họ nghĩ l{ sang trọng ở trên thế giới, kể cả

ô tô Mercedes. Kinh nghiệm đó diễn ra trong đời sống, xây dựng trong đời sống một thực tế

tương tự, tất nhiên ở cấp độ khác. Chúng tôi có tất cả mọi thứ, có cả luật chống tham nhũng, luật chống tờ-rớt, nhưng chúng tôi không có tờ-rớt và chúng tôi cũng không chấm dứt được tham nhũng. Chúng tôi chứng minh bàn tay của người Việt có năm ngón v{ có những bàn tay rất d{i như b{n tay Franz Liszt, nhưng chúng tôi không đ|nh đ{n được vì chúng tôi không có âm nhạc. Cái bế tắc của người Việt Nam không phải là thiếu c|i đ{n m{ l{ không có âm nhạc. Làm thế n{o để người Việt Nam có âm nhạc là một công việc vô cùng khó. Làm cho người Việt Nam có c|i đ{n thì có thể bằng ODA nhưng l{m cho người Việt Nam có âm nhạc thì không bằng ODA được.

JG: Xin cảm ơn ông về buổi nói chuyện thú vị này!

https://thuviensach.vn

VIỆT NAM HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Trả lời phỏng vấn của các phóng viên Hãng Strategic Media (SM) do bà Toni De Chang và ông Nikitas Papadopoulos thực hiện tại Hà Nội ng{y 15/6/2005 cho chuyên đề “Vietnam Going Global” của tạp chí Foreign Affairs (Hoa Kỳ).

Strategic Media (SM): Trước hết chúng tôi xin cảm ơn ông cùng với các cộng sự của ông đ~

dành thời gian tiếp chúng tôi ngày hôm nay. Chúng tôi xin giới thiệu một chút về chúng tôi.

Như c|c ông đ~ biết, tạp chí Foreign Affairs mới đ}y được bầu chọn là tạp chí có ảnh hưởng nhất ở Hoa Kỳ. Một trong những lý do tại sao nó được bầu chọn như vậy l{ căn cứ vào những độc giả và những người viết bài cho tạp chí này. Giới chính khách chiếm khoảng 35% độc giả, 65% độc giả còn lại là các nhà kinh doanh. Ví dụ, số tháng 5-6 của năm nay có một bài của tổng thư ký Liên Hợp Quốc, Kofi An nan nói về việc tái cấu trúc, cải cách Liên Hợp Quốc và một số bài khác của một số người như Dick Cheney, Colin Powell, Donald Rumsfeld, Condoleezza Rice… Trong danh sách các công ty hội viên của chúng tôi cũng có rất nhiều tên tuổi nổi tiếng.

Nguyễn Trần Bạt (NTB): Tôi luôn xem các bạn, những người làm báo chí, nhất là những người làm báo chí Hoa Kỳ là rất quan trọng. Vì thế cho nên tôi tiếp các bạn cùng với sự có mặt của tất cả những người cộng sự với tôi.

SM: Càng ngày các công ty ở Hoa Kỳ càng quan tâm nhiều hơn trên thị trường Việt Nam.

Đó chính l{ lý do vì sao chúng tôi có mặt ở đ}y ng{y hôm nay. Việt Nam sắp trở thành thành viên của WTO, thủ tướng Việt Nam sắp sang Hoa Kỳ. Chúng tôi coi Việt Nam như một đối tượng có thể thay cho vấn đề Trung Quốc, chính vì thê m{ chúng tôi đến Việt Nam. Ở một số

tạp chí gần đ}y nhất, trước bài của ông Kofi Annan, chúng tôi có viết một bài phụ trương về

Mông Cổ khoảng 14 trang. Bài viết đó đề cập tới vấn đề là làm thế nào Mông Cổ có thể trở

th{nh đối tác của Hoa Kỳ khi phía Bắc nó là Nga và phía Nam là Trung Quốc. Chúng tôi muốn cung cấp cho độc giả một cái nhìn ông thể về những gì đang diễn ra ở Mông Cổ và những cơ

hội ở đó.

Tiếp theo chúng tôi muốn viết về Việt Nam. Việt Nam đang đ{m ph|n để gia nhập vào WTO.

Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ đ~ được ký kết nhưng lượng đầu tư của Hoa Kỳ

vào Việt Nam không tăng. Chúng tôi muốn tìm hiểu xem vì sao nó đầu tư của Hoa Kỳ vào Việt Nam vẫn chưa tăng nhiều và khi Việt Nam trở th{nh nước thành viên của WTO thì những cơ

hội gì có thể thúc đẩy được dịch vụ cũng như kinh tế Việt Nam. Chúng tôi cũng muốn xem xét cả yếu tố Trung Quốc. Việt Nam được lợi vì khi Trung Quốc phát triển và rất nhiều vấn đề

khác nữa.

NTB: Tôi hiểu rằng các bạn đến đ}y l{ để tìm hiểu Việt Nam, không phải tìm hiểu Việt Nam cho mục tiêu du lịch, hay nục tiêu cá nhân mà tìm hiểu Việt Nam cho mối quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, tìm hiểu Việt Nam để làm cho Việt Nam có thể hội nhập với thế giới. Các bạn có nói đến vấn đề là tại sao c|c nh{ đầu tư Hoa Kỳ vẫn chưa đến Việt Nam được Đó l{ một câu hỏi cần có lời giải đ|p, nhưng đ|ng lẽ các bạn phải hỏi chúng tôi là làm thế n{o để cho các bạn đến với chúng tôi. Tuy nhiên, tôi nghĩ l{ c|c bạn hãy cứ thoải m|i đặt ra cho tôi bất kỳ câu hỏi nào.

https://thuviensach.vn

SM: Câu hỏi đầu tiên của chúng tôi liên quan đến vấn đề quan hệ thương mại Việt Nam –

Hoa Kỳ. Năm 2001, Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ đ~ được ký kết và từ đó đến nay thương mại giữa hai nước tăng 4 lần, nhưng đầu tư thì vẫn không tăng được như tiềm năng của hai nước vốn có. Xin ông cho biết nguyên nhân?

NTB: Việt Nam chúng tôi chưa có một nền kinh tế có thể tiếp nhận được đầu tư tích cực từ Hoa Kỳ. Thứ nhất là sức mua của thị trường Việt Nam rất thấp. Thứ hai là các cấu trúc của hệ thống phân phối, hệ thống thương mại của Việt Nam không đủ chuyên nghiệp để có thể đ|p ứng yêu cầu của c|c nh{ đầu tư Hoa Kỳ. Các thể chế kinh tế, thể chế ngân hàng, thể

chế tài chính của chúng tôi cũng trong tình trạng ấy, nghĩa l{ chưa đủ để thỏa mãn các tiêu chuẩn chuyên nghiệp để đầu tư có hiệu quả. Chúng tôi chưa có những công cuộc cải cách chính trị thỏa đ|ng, đ|p ứng mong đợi của các doanh nhân Hoa Kỳ để họ có thể tin cậy vào môi trường đầu tư. Điều đó thể hiện qua việc chúng tôi cực kỳ vất vả trong việc gia nhập WTO v{ cũng cực kỳ vất vả trong việc đ{m ph|n để ký kết hiệp định thương mại giữa hai nước. Người Việt Nam chúng tôi còn phải cố gắng rất nhiều nhưng không phải là cố gắng để

thỏa mãn các tiêu chuẩn của Hoa Kỳ mà cái chính là thỏa mãn các tiêu chuẩn để hợp tác với Hoa Kỳ. Đó l{ việc cần phải được hỗ trợ. Chúng tôi vẫn nói với các quan chức của sứ quán Hoa Kỳ ở Việt Nam trong nhiều năm về sự hỗ trợ chính trị. Hỗ trợ chính trị ở đ}y có nghĩa l{

phía Hoa Kỳ phải hiểu c|c khó khăn của Việt Nam trong việc tổ chức các công cuộc cải cách.

Hỗ trợ chính trị có nghĩa l{ c|c bạn với tư c|ch l{ c|c nh{ b|o phải hỗ trợ Việt Nam để tạo ra những hình ảnh tốt hơn trong con mắt của công chúng Hoa Kỳ, đặc biệt là các nhà kinh doanh. Các bạn biết là cuộc chiến tranh với người Mỹ là cuộc chiến tranh lớn nhất trong lịch sử Việt Nam v{ nó để lại những chấn thương đời sống tinh thần lớn nhất trong lịch sử của đất nước chúng tôi. Sự hòa giải hay sự hợp tác bình thường trở lại với Hoa Kỳ là một trong những điều quan trọng nhất m{ người Việt Nam cần đạt được Việc tăng cường sự hợp tác với Hoa Kỳ là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất của trí tuệ chính trị.

SM: Ông đ|nh gi| như thế nào về sự hợp tác giữa hai nước từ sau sự kiện năm 1994 khi m{

chính phủ Hoa Kỳ bãi bỏ lệnh cấm vận đối với Việt Nam?

NTB: Chúng tôi rất c|m ơn năm 1994. Trước đó, trong một buổi tiếp xúc với cựu Tổng thống Bush (cha), tôi có hỏi ông ta rằng: “ông cảm thấy thế nào về việc ông đ~ vượt một khoảng cách chính trị và không gian lớn để đến Việt Nam?” Phải nói rằng từ năm 1994 đến nay, tốc độ của sự hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đ~ tăng lên rất nhanh. Nhưng nó vẫn không đủ để cho c|c nh{ đầu tư Hoa Kỳ đến Việt Nam. Các thể chế quan trọng của Hoa Kỳ ở

Việt Nam như l{ Ng}n h{ng Xuất Nhập khẩu Hoa Kỳ (US EXIMBANK), Cơ quan Đầu tư Tư

nhân Hải ngoại (OPIC)… mới xuất hiện một v{i năm gần đ}y. Nếu những thể chế như vậy mới xuất hiện thì chưa thể có c|c nh{ đầu tư đến ngay được. Nhưng b}y giờ người Việt Nam bắt đầu thấy rõ vai trò cực kỳ quan trọng của Hoa Kỳ trong tiến trình phát triển. Chúng tôi rất hồi hộp về chuyến đi của thủ tướng Phan Văn Khai. Trước mắt, chúng tôi tìm kiếm sự

ủng hộ của các bạn để gia nhập WTO. Xa hơn, chúng tôi muốn Việt Nam trở thành một quốc gia có những quan hệ mang chất lượng đồng minh với Hoa Kỳ. Đồng minh ở đ}y không giống như c|i nghĩa m{ người ta vẫn hiểu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Đồng minh ở đ}y có nghĩa l{ s|t c|nh để giải quyết một loạt các vấn đề nổi cộm của thế giới sẽ xảy ra trong thế kỷ m{ chúng ta đang sống.

https://thuviensach.vn

SM: Ở Hoa Kỳ, giới kinh doanh thường g}y t|c động tới chính phủ và chính phủ thường làm theo sự chỉ đạo của giới kinh doanh, còn ở Việt Nam thì chính phủ hướng dẫn kinh doanh.

Theo ông làm thế nào có thể hòa hợp hai quốc gia với sự khác biệt như vậy?

NTB: Đấy là câu hỏi mà tất cả các nhà chính trị c|c nước thường đặt ra cho Việt Nam. Ở

Việt Nam, khu vực kinh tế thuộc sở hữu nh{ nước vẫn nắm gần 80% tài sản quốc gia. Ở Việt Nam, nh{ nước đóng vai trò khác hẳn nh{ nước Hoa Kỳ đối với xã hội. Cho nên, chúng tôi nghĩ rằng kinh doanh đi trước trong trường hợp Việt Nam sẽ rất khó thành công mà cần phải đi song song với sự phát triển các quan hệ chính trị. Nếu chính phủ chúng tôi nhận được những thông điệp thân thiện từ chính phủ Hoa Kỳ thì chính phủ chúng tôi sẽ hướng dẫn xã hội hợp tác một cách ngoạn mục hơn với xã hội Hoa Kỳ.

Tất cả các hợp đồng kinh tế quan trọng mà phía Hoa Kỳ có thể ký với Việt Nam đều phải ký với các công ty của chính phủ. Tổng công ty Than Việt Nam ký hợp đồng để mua các thiết bị khai thác than của Caterpillar. Một số lượng lớn máy bay bay trên bầu trời Việt Nam thuộc sở hữu của Tổng công ty Hàng không Việt Nam được mua từ Boeing. Hay nói cách khác, hầu hết các sản phẩm quan trọng nhất của nền công nghiệp Hoa Kỳ đều được mua bởi quyết định của chính phủ của chúng tôi. Và nếu như chính phủ Việt Nam không nhận được những thông điệp thân thiện một cách rõ rệt và ổn định từ phía Hoa Kỳ thì chính phủ chúng tôi buộc phải có những cách thức để cân bằng với c|c nước kh|c. Chúng tôi trông đợi những tín hiệu, những sự hỗ trợ hay sự hợp tác chính trị rõ hơn để cho các nhà chính trị của chúng tôi yên t}m hơn trong việc lái con tàu Việt Nam đến gần sát Hoa Kỳ hơn một chút.

SM: Ông đ~ đưa ra một số vấn đề về cải cách chính trị, cải cách kinh tế rất quan trọng để có thể thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Theo ông hệ thống WTO sẽ đem lại cho các cuộc cải cách những gì v{ ng{nh tư vấn của ông sẽ thay đổi như thế nào sau khi Việt Nam gia nhập WTO?

NTB: Rất nhiều người hỏi chúng tôi về vấn đề Việt Nam gia nhập WTO và về lợi ích mà chúng tôi có được khi gia nhập WTO. Tôi có nói rằng người ta không thể đếm c| khi đứng ở

trong bờ. Trở thành thành viên WTO, giống như đ|nh c|, thì phải ra biển. Đấy là việc bắt buộc, nhất l{ trong điều kiện hiện nay khi thế giới chỉ còn 5-7 nước chưa gia nhập WTO.

Quan trọng hơn nữa, Việt Nam là một nền kinh tế, một xã hội đang chuyển đổi. Về kinh tế, Việt Nam đang tiệm cận tới nền kinh tế thị trường. Về chính trị, Việt Nam đang tiệm cận dần đến c|c quan điểm dân chủ. Trong giai đoạn chuyển đổi như vậy nếu nằm trong khuôn khổ

của WTO thì Việt Nam không có con đường để quay trở lại trạng thái bảo thủ nữa. Đấy chính là lợi ích trước mắt và cao nhất của việc chúng tôi gia nhập WTO. Muốn phát triển thì chúng tôi phải có trí tuệ. Trí tuệ chỉ hình thành trong kinh nghiệm tương t|c với thế giới hiện đại, do đó, tham gia v{o WTO l{ chúng tôi tham gia v{o một trường học vĩ đại về sự

phát triển hiện đại. Chính phủ chúng tôi vô cùng dũng cảm khi quyết tâm gia nhập WTO. Họ

đưa cả dân tộc này vào cái lớp học mà thực ra họ chưa được trang bị kỹ lưỡng. Đấy là con đường duy nhất chính phủ chúng tôi phải chọn.

Trong cái biển mênh mông của WTO như vậy, chúng tôi đ~ đến nhiều cảng và chúng tôi đang đến gần cảng quan trọng nhất. Thuyền trưởng của chúng tôi, tức là Thủ tướng của chúng tôi, sẽ lái con tàu cùng thủy thủ đo{n đến Hoa Kỳ trong một vài ngày nữa. Tôi rất mong báo chí của các bạn có những bài mô tả một cách tết đẹp về chuyến đi n{y. Tại sao tôi lại đề nghị như thế Chúng tôi có khoảng 1,5 triệu người Việt Nam ở Hoa Kỳ, họ chưa thể

https://thuviensach.vn

thích chính phủ Việt Nam hiện nay v{ cũng chưa thể thích thủ tướng của chúng tôi. Cho nên, chuyến đi của ông thủ tướng chúng tôi có thể chìm trong những lời kêu ca của những người Việt Nam ở nước ngoài. Nếu như những tờ báo quan trọng như Foreign Affairs m{ có được những mô tả một c|ch đẹp đẽ về chuyến đi n{y của ông Kh|c thì đấy chính là sự động viên chính trị đối với chính phủ chúng tôi v{ như vậy sẽ làm cho Hoa Kỳ trở thành một bến cảng quan trọng trên đại dương mênh mông của WTO trong con mắt của người Việt.

SM: Chúng tôi rất ấn tượng về hình tượng đại dương m{ ông nói đến. Quay lại vấn đề WTO, xin ông cho biết liệu điều gì sẽ xảy ra khi c|c ông ” ra khơi đ|nh c|”. Kế hoạch của Investconsult như thế nào khi Việt Nam ra khơi?

NTB: Trong tình huống Việt Nam gia nhập WTO và quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trở nên náo nhiệt hơn, chúng tôi có hai mục tiêu rất rõ ràng: Thứ nhất là tranh thủ mọi cơ hội để có tiền giống như một doanh nghiệp. Thứ hai, quan trọng hơn, chúng tôi muốn xúc tiến sự hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, làm cho nó mật thiết hơn thông qua c|c hoạt động môi giới về

kinh tế. Tất cả những nước gọi là Con rồng ch}u | đều lớn lên từ bình sữa có được từ quan hệ với Hoa Kỳ. Do đó, Việt Nam muốn trở thành một con rồng hay con hổ có kích thước tương tự thì cũng buộc phải uống loại sữa ấy. Người Việt Nam phải thấy điều ấy một cách sống còn, một c|ch rõ r{ng. Người Việt Nam chúng tôi vẫn còn một khuyết điểm cần chú ý, đó l{ giữa việc thỏa mãn cái miệng và thỏa m~n c|i tai, chúng tôi ưu tiên thỏa mãn cái tai hơn, tức là chúng tôi thích nghe những lời ngọt ngào và mải nghe những lời ngọt ngào mà quên cả việc uống cái bình sữa cần cho sự khôn lớn. Chính vì thế, chúng tôi phải học cái cách thực dụng của người Trung Quốc, chúng tôi phải học cái cách khôn ngoan của người Nhật Bản, chúng tôi phải học cái nhanh nhẹn của người Hàn Quốc để chúng tôi uống bằng được cái bình sữa đ~ giúp những nước tôi vừa kể thành những con rồng.

Đối với Investconsult, chúng tôi chỉ cần có công việc. Khi c|c nh{ đầu tư đến, tất yếu họ sẽ

đến với chúng tôi. Mọi việc đ~ diễn ra như thế trong nhiều năm. Từ năm 1997, Việt Nam, cùng với khủng hoảng t{i chính ch}u Á đôi chút đ~ l{m thất vọng c|c nh{ đầu tư Hoa Kỳ.

Việc gia nhập WTO và cùng với sự thân thiện một c|ch rõ r{ng hơn với Hoa Kỳ khuyến khích các nhà với đầu tư tốt nhưng chúng tôi rất khó có thể xây dựng các hệ thống phân phối, các hệ thống bán lẻ một cách tiêu chuẩn. Đó l{ một trong những nhược điểm có chất lượng văn hóa của nền kinh tế Việt Nam. Vì thế, để phát triển một c|ch tương đối nhanh chóng, người Việt Nam phải chú trọng không chỉ đầu tư m{ còn cả việc phát triển các hệ

thống phân phối. Điều đó giúp chúng tôi l{m quen v{ hiện đại hóa lối sống thương mại của người Việt. Người Trung Quốc cũng phạm phải nhiều sai lầm trong khía cạnh này. Họ không quan niệm đúng về franchise, cho nên họ li-xăng c|c nh~n hiệu hàng hóa và sản xuất những hàng hóa chất lượng thấp trên tên tuổi lớn Điều đó gần giống như sự phá hoại uy tín thương mại trên phạm vi toàn cầu. Tôi đ~ từng nói với b{ đại sứ Charlene Barshefsky về

nhận định này tại buổi gặp gỡ ở phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. Người Việt Nam cần phải tránh bằng mọi c|ch xu hướng này. Trung Quốc là một thị trường lớn, người Trung Quốc có thể sử dụng những hàng hóa chất lượng thấp cho những khu vực xa xôi. Việt Nam là một quốc gia nhỏ về mặt địa lý, nếu như Việt Nam để mình trở thành một thị trường lưu h{nh những hàng hóa chất lượng thấp thì nền kinh tế Việt Nam không có tương lai. Do đó, người Việt Nam phải học cách của người Nhật Bản v{ người Hàn Quốc để tạo ra một lớp các sản phẩm có chất lượng ít nhất l{ cao hơn chất lượng sản phẩm của Trung Quốc. Điều đó chỉ có thể thực hiện được dựa vào ba yếu tố: Thứ nhất là sự tự giác của chính phủ, thứ

https://thuviensach.vn

hai là phải lựa chọn các nhà công nghiệp khi tiến h{nh đầu tư v{o Việt Nam, thứ ba là phải lựa chọn phương thức franchise cho những hãng phân phối. Ba yếu tố này là ba yếu tố có tính chất nền tảng cho chất lượng hàng hóa ở Việt Nam, giúp Việt Nam có một nền kinh tế

có uy tín trong khu vực.

Với đầu tư tốt nhưng chúng tôi rất khó có thể xây dựng các hệ thống phân phối, các hệ

thống bán lẻ một cách tiêu chuẩn. Đó l{ một trong những nhược điểm có chất lượng văn hóa của nền kinh tế Việt Nam. Vì thế, để phát triển một c|ch tương đối nhanh chóng, người Việt Nam phải chú trọng không chỉ đầu tư m{ còn cả việc phát triển các hệ thống phân phối.

Điều đó giúp chúng tôi l{m quen v{ hiện đại hóa lối sống thương mại của người Việt. Người Trung Quốc cũng phạm phải nhiều sai lầm trong khía cạnh này. Họ không quan niệm đúng về franchise, cho nên họ li-xăng c|c nh~n hiệu hàng hóa và sản xuất những hàng hóa chất lượng thấp trên tên tuổi lớn Điều đó gần giống như sự phá hoại uy tín thương mại trên phạm vi toàn cầu. Tôi đ~ từng nói với b{ đại sứ Charlene Barshefsky về nhận định này tại buổi gặp gỡ ở phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. Người Việt Nam cần phải tránh bằng mọi c|ch xu hướng này. Trung Quốc là một thị trường lớn, người Trung Quốc có thể

sử dụng những hàng hóa chất lượng thấp cho những khu vực xa xôi. Việt Nam là một quốc gia nhỏ về mặt địa lý, nếu như Việt Nam để mình trở thành một thị trường lưu h{nh những hàng hóa chất lượng thấp thì nền kinh tế Việt Nam không có tương lai. Do đó, người Việt Nam phải học cách của người Nhật Bản v{ người Hàn Quốc để tạo ra một lớp các sản phẩm có chất lượng ít nhất l{ cao hơn chất lượng sản phẩm của Trung Quốc. Điều đó chỉ có thể

thực hiện được dựa vào ba yếu tố: Thứ nhất là sự tự giác của chính phủ, thứ hai là phải lựa chọn các nhà công nghiệp khi tiến h{nh đầu tư v{o Việt Nam, thứ ba là phải lựa chọn phương thức franchise cho những hãng phân phối. Ba yếu tố này là ba yếu tố có tính chất nền tảng cho chất lượng hàng hóa ở Việt Nam, giúp Việt Nam có một nền kinh tế có uy tín trong khu vực

SM: Investconsult là một công ty hiểu biết rất rõ về thị trường Việt Nam v{ hướng dẫn các nh{ đầu tư khi v{o Việt Nam. Vậy theo ông, trong tương lai, những ngành kinh tế nào sẽ phát triển mạnh và thu hút nhiều đầu tư?

NTB: Tôi nghĩ rằng Việt Nam chưa có nền kinh tế đích thực của mình. Tôi gọi nền kinh tế

Việt Nam là nền kinh tế “v~ng lai” (floating economy), tức là sự trôi nổi của các nền kinh tế

kh|c đến Việt Nam chứ chưa phải nền kinh tế Việt Nam. Chúng tôi buộc phải nhìn thẳng vào sự thật ấy. Trong khi trao đổi với đo{n quan chức của cơ quan viện trợ Hoa Kỳ (USAID), họ

hỏi chúng tôi là làm thế n{o để nâng sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam. Chúng tôi trả

lời rằng vấn đề không phải như vậy mà vấn đề là làm thế n{o để Việt Nam có nền kinh tế

của mình. Các bạn hãy quay trở lại một ví dụ dễ nhìn hơn, đó l{ nước Nga. Nước Nga cũng chưa có nền kinh tế của họ ngoài dầu lửa v{ khí đốt, bởi vì xã hội ấy đ~ l{m ức chế tâm lý của các nhà kinh doanh hay là tâm lý kinh doanh đ~ bị quá khứ làm hỏng. Bây giờ làm thế

n{o để trả lại cho đời sống tâm lý kinh doanh của con người. Hiện nay, các bạn ra phố, các bạn nhìn thấy người Việt Nam buôn bán rất nhộn nhịp, nhưng đấy là tâm lý kiếm lời chứ

không phải tâm lý kinh doanh. Nếu chỉ có tâm lý kiếm lời một cách nhanh chóng thì không thể có nền kinh tế được và nó giống như một cái chợ: Người ta mang hàng hóa từ chỗ khác đến bán chứ không phải đấy l{ nơi sản sinh ra các sản phẩm. Bây giờ, các bạn thử hình dung xem nếu bỗng nhiên xảy ra một sự cố có chất lượng chính trị n{o đó ở Việt Nam mà các nhà đầu tư rút hết, thì Việt Nam sẽ trở thành một hoang mạc về kinh tế. Đấy là một trong những https://thuviensach.vn

tình trạng hết sức nguy hiểm và chúng ta buộc phải nhìn vào sự thật. Cho nên, chính phủ

chúng tôi, những người Việt Nam chúng tôi buộc phải đi những bước căn bản để tạo ra tiền đề sản sinh ra một nền kinh tế đích thực. Nếu đi đúng thì chỉ trong v{i ba năm chúng tôi sẽ

có một nền kinh tế được nhú mầm.

SM: Vừa rồi, ông có nhắc tới thời gian sau cuộc khủng hoảng t{i chính ch}u Á. Khi đó c|c nh{ đầu tư nước ngoài có vẻ rất thất vọng. Có nhiều lý do nhưng một trong các lý do ấy có thể

từ phía các cộng đồng, c|c nh{ đầu tư nước ngoài và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam chẳng hạn. Vậy xin ông cho biết vai trò của Investconsult như thế nào trong việc làm cầu nôi, tìm ra tiếng nói chung của hai cộng đồng này?

NTB: Vào cuối những năm 70, tôi đ~ ph}n tích v{ đi đến nhận định rằng c|c nước xã hội chủ nghĩa sẽ sụp đổ và Việt Nam buộc phải thay đổi nếu không muốn sụp đổ. Vì thế, tôi đ~

bắt đầu nghiên cứu các quy luật của nền kinh tế thị trường từ cuối những năm 70. Tôi lập công ty này vào cuối những năm 80 với một mục đích rất đơn giản là Việt Nam phải mở cửa, phương T}y sẽ đến Việt Nam. Đ}y l{ sự gặp gỡ của hai cộng đồng có nhiều khác biệt không chỉ về ngôn ngữ. Người phương T}y thì không hiểu chúng tôi, Việt Nam cũng không hiểu biết gì nhiều về người phương T}y. Chắc chắn họ cần có một tổ chức để phiên dịch ba thứ: Thứ nhất là sự khác biệt về phát triển, thứ hai là sự khác biệt về chính trị và thứ ba là sự

khác biệt về kinh doanh. Từ đấy, chúng tôi vẫn tồn tại, vẫn sống, vẫn thu nhập bằng việc phiên dịch ba loại khác biệt đó. Rất nhiều người nhắc nhở tôi rằng đến một lúc n{o đó, người phương T}y sẽ thông thạo và không cần sự phiên dịch của chúng tôi nữa. Tôi cười, và trả lời rằng người Việt sẽ có những cách tiếp tục gây ngạc nhiên cho người nước ngoài, và thế giới sẽ phát triển đến mức người Việt Nam không bao giờ hiểu hết. Vấn đề là Investconsult có tiếp tục phát triển trí tuệ của mình để vẫn là cầu nối giữa hai cộng đồng đó không. Chúng tôi nhanh chóng nhận ra rằng chúng tôi không thể nào có trí tuệ bằng cách tích lũy c|c kinh nghiệm ngành nghề được mà chúng tôi buộc phải tự đ{o tạo và nghiên cứu khoa học. Do đó, 6 năm trước đ}y, chúng tôi th{nh lập Viện Nghiên cứu Phát triển ở công ty của chúng tôi. Hoạt động đó l{m cho chúng tôi không trở nên lạc hậu đối với tiến trình phát triển của thế giới. Chúng tôi vẫn cập nhật thường xuyên những cách thức m{ người Việt Nam sử dụng trong quan hệ quốc tế về thương mại. Từ đó, chúng tôi vẫn nghĩ mình không bị gi{ nua đi đối với đòi hỏi của cuộc sống. Chúng tôi có tạp chí nội bộ liên quan đến lĩnh vực sở hữu trí tuệ, chúng tôi có tạp chí liên quan đến luật pháp và thực hành luật pháp, chúng tôi có tạp chí liên quan đến nghiên cứu đến việc tổ chức các dự án kinh tế, chúng tôi có tạp chí nghiên cứu các vấn đề vĩ mô của đời sống kinh tế và xã hội, chúng tôi cũng cập nhật toàn bộ các diễn biến của thế giới thường xuyên. Chúng tôi không muốn mình lạc hậu đối với các tiến trình của thế giới. Do đó, chúng tôi vẫn tiếp tục l{ người phiên dịch khá hiệu quả.

SM: Quay lại vấn đề về franchise. Rất nhiều công ty l{ độc giả của chúng tôi, những tên tuổi lớn như Mc Donald, KFC… trước khi vào Việt Nam thường rất quan t}m đến hệ thống pháp luật có liên quan đến hoạt động này, nhất l{ lĩnh vực nhãn hiệu hàng hóa. Họ cho rằng hệ

thống pháp luật ở Việt Nam vẫn chưa hạn chế, chưa đủ khả năng để bảo vệ quyền sở họ đối với nhãn liệu. Do đó, họ vẫn lo sợ về việc bị một nhãn hiệu ở Việt Nam. Trước khi Việt Nam gia nhập WTO, ông có nghĩ rằng Việt Nam cần có sự cải thiện môi đường luật ph|p để cho c|c đối tác Hoa Kỳ yên tâm rằng Việt Nam sẽ thực thi tốt những vấn đề nêu trên?

https://thuviensach.vn

NTB: Chúng tôi cho rằng để Việt Nam có thể chủ động làm tốt việc này thì họ chưa đủ

kinh nghiệm. Nhưng họ không phải là những kẻ ương bướng chống lại những đòi hỏi của các thể chế quốc tế, các tiêu chuẩn quốc tế trong việc cải thiện tình hình này. Tôi là Phó chủ

tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam. Chúng tôi biết rất rõ là họ không đủ trình độ để chủ động.

Bộ Công an của chúng tôi không có bộ phận liên quan đến việc bảo vệ các quyền sở hữu trí tuệ. V{i năm trước đ}y, chúng tôi khuyến nghị Bộ trưởng Bộ Công an nên thành lập một cục liên quan đến vấn đề bảo vệ các quyền sở hữu tr tuệ. Hệ thống toà án của chúng tôi không có c|c chuyên gia đủ khả năng để có thể đứng ra xử các vụ |n liên quan đến sở hữu trí tuệ.

Giới luật sư của chúng tôi về lĩnh vực này còn rất mỏng, khoảng trên 100 người. Ở đ}y chúng tôi có trên 20 người. Nhưng hiện tượng vi phạm các quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam có quy mô nhỏ hơn Trung Quốc rất nhiều. Chúng tôi hứa có những tập đo{n tội phạm liên quan đến vấn đề vi phạm các quyền sở hữu trí tuệ, Trung Quốc thì có. Tuy nhiên, căn bệnh từ rất dễ lây khi chúng tôi phát triển thương mại qua biên giới. thương mại qua biên giới sẽ

nhân rộng diện các lực lượng vi phạm các quyền sở hữu trí tuệ v{ đó l{ c|i m{ chúng tôi buộc phải nhiên cứu để khuyến cáo chính phủ chúng tôi để họ có những giải pháp quyết liệt hơn l{m trong sạch thị trường Việt Nam.

SM: Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, các công ty lớn như Intel, Microsoft rất muốn đầu tư v{o Việt Nam nhưng họ đang còn ngần ngại vì luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam vẫn chưa có. Họ lo ngại về việc có thể mặt các mã nguồn và các quyền sở hữu trí tuệ khác. Vì thế, họ chưa thể đầu tư v{o Việt Nam được. Trong khi đó, đối với Trung Quốc là một vấn đề hoàn toàn khác. Họ đầu tư v{o Trung Quốc là do họ bắt buộc phải có mặt ở đ}y. Theo ông bao giờ

Việt Nam có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh hơn để họ có thể yên t}m đầu tư?

NTB: Tôi nghĩ l{ rất khó để nói bao giờ. Điều đó phụ thuộc vào ý chí chuyên nghiệp hóa nền kinh tế của chúng tôi. Người Việt Nam vẫn còn rất phấn khởi sống một cách trôi nổi trong sự phát triển của kinh tế toàn cầu. Chúng tôi vẫn mải tìm kiếm sự phát triển xung quanh việc đưa thu nhập đầu người từ 400 đô la lên 450 đô la. Đấy là những hoạch định chưa có tầm nhìn xa. Chúng tôi nghĩ rằng rồi thế n{o chúng tôi cũng sẽ có những nhà chính khách, nhà kinh doanh có nhiều trí tưởng tượng hơn. Chúng tôi cũng sẽ có những người bạn hàng lớn, thâm nhập một c|ch s}u hơn v{o Việt Nam như Hoa Kỳ. Sóng của biển WTO sẽ

làm sạch sẽ cái chợ Việt Nam.

SM: Xin ông cho biết một số thông tin về Investconsult. Các ông có bao nhiêu khách hàng, trong số đó có bao nhiêu công ty nước ngoài, bao nhiêu công ty Việt Nam?

NTB: Chúng tôi có rất nhiều khách hàng. Những tên tuổi lớn ở Hoa Kỳ như Citibank, Morgan Stanley, Cargill… đều là khách hàng của chúng tôi. Có những khách hàng chỉ đi qua công ty của tôi chứ chưa ở lại Việt Nam nhưng cũng có những khách hàng ở lại khá lâu.

Chúng tôi l{ người Việt Nam đầu tiên xây dựng hệ thống phân phối cho IBM. Chúng tôi là người giúp xây dựng tất cả các dự án sản xuất đồ uống đóng chai của Coca-cola ở Việt Nam.

Chúng tôi l{ người giúp cho Cargill mở các chi nhánh ở Việt Nam. Chúng tôi l{ người giúp Citibank có mặt ở Việt Nam.

SM: Chúng tôi cảm thấy rất ấn tượng khi được nói chuyện với ông. Chúng tôi đ|nh gi| rất cao buổi nói chuyện ngày hôm nay.

NTB: Chúng tôi rất cần các bạn, đất nước chúng tôi cần các bạn, bởi vì nếu không có các bạn, thế giới không biết đến Việt Nam, quá lắm, họ chỉ biết Việt Nam như biết đến tên một https://thuviensach.vn

cuộc chiến tranh. Chính sự có mặt của b|o chí như c|c bạn làm cho Việt Nam trở nên có hình hài rõ rệt hơn trong con mắt của nhân loại. Đôi khi, tôi thấy tủi thân vì rất lâu rồi không thấy xuất hiện một chút gì về Việt Nam trên CNN. Nhưng chắc các bạn cũng sẽ đồng ý với tôi rằng, cho dù ta có một đất nước như thế nào thì ta vẫn yêu nó.

HẾT.

https://thuviensach.vn

Table of Contents

Tựa sách

Lời đầu sách của Ban biên tập

Phần I. TOÀN CẦU HÓA

Tự do như một phạm trù triết học

Tự do và các mối quan hệ biện chứng

Mối quan hệ giữa các thành tố của tự do

Mối quan hệ giữa tự do và phát triển

Mối quan hệ giữa tự do và dân chủ

Kết luận

CẢM GIÁC BẤT AN

TOÀN CẦU HÓA VÀ CHÊNH LỆCH GIÀU NGHÈO

VAI TRÒ CỦA CÁC CƯỜNG QUỐC

2. L~nh đạo và nô dịch

3. Tham vọng của c|c cường quốc

4.1. Hoa Kỳ

4.2. Nga

4.3. Trung Quốc

HAI CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI

Ngoại giao thế kỷ

Về vấn đề hai chính s|ch đối ngoại

Xây dựng một nền văn hóa ngoại giao

TOÀN CẦU HÓA VỀ VĂN HÓA

1.1. Toàn cầu hóa về văn hóa xưa v{ nay

2.1. Về kinh tế

2.2. Về chính trị

3. Kết luận

Lời kết

ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT

1. Văn hóa – Sản phẩm của tự do

4.1. Tự do – Tinh thần của pháp luật

TỪ HỆ TƯ TƯỞNG ĐẾN HỆ GIÁ TRỊ

2. Sự lên ngôi của Hệ giá trị

HỆ TIÊU CHUẨN VĂN HÓA CHÍNH TRỊ TOÀN CẦU

1. Xây dựng một nền văn hóa ngoại giao

2. Tôn vinh những giá trị phổ quát

3. Xây dựng nền pháp quyền toàn cầu

Phần II. THẾ GIỚI THỨ BA

1. Đổi Mới, Cải Cách và Cách mạng

BÓC LỘT NGOÀI KINH TẾ

2. Bóc lột ngoài kinh tế là gì?

THAM NHŨNG VÀ THAM NHŨNG TINH THẦN

2.1. Tham nhũng quyền lực

2.2. Độc quyền tư duy

2.3. Độc chiếm lẽ phải

THỂ CHẾ VÀ THÀNH TÍCH

Những di họa của chủ nghĩa thành tích

Thể chế nào cho phát triển?

TÍNH TRỄ CỦA CẢI CÁCH CHÍNH TRỊ

TÍNH LẠC HẬU TƯƠNG ĐỐI CỦA VĂN HÓA

CẢI CÁCH VĂN HÓA