I. NGUỒN GỐC SỰ VẬT

1. SỰ TÍCH DƯA HẤU

Ngày xưa có một người trẻ tuổi tên là Mai An Tiêm. Chàng là người ở một nước ñâu tận vùng biển phía Nam, bị bán làm nô. Một hôm, chàng bị bọn lái buôn chở ñến bán cho Hùng Vương. Mai An Tiêm học nói tiếng Việt rất chóng.

Chàng nhớ nhiều chuyện, biết nhiều ñiều thường thức, lại lắm tài nghề. Càng ngày vua càng yêu dấu, không lúc nào rời. Năm ba mươi lăm tuổi, chàng làm quan hầu cận, có một ngôi nhà riêng ở gần cung vua. Vợ Mai là con gái nuôi của vua ñã sinh ñược một trai lên năm tuổi. Mai có ñủ mọi người hầu hạ, trong nhà của ngon vật lạ không thiếu thứ gì. Tuy oai quyền không lớn lắm nhưng chàng ñược mọi người sợ phục. Nhiều kẻ vẫn thường lui tới cầu cạnh. Nhưng thấy Mai có ñịa vị cao, cũng không hiếm gì những kẻ sinh lòng ghen ghét.

Một hôm, trong một bữa tiệc ñãi các quan khách, giữa lúc mọi người không ngớt lời xưng tụng mình, Mai An Tiêm nhún nhường bảo họ:

- Có gì ñâu! Tất cả mọi thứ trong nhà này ñều là vật tiền thân của tôi cả!

Mai nói rất tự nhiên. Bởi vì tôn giáo xứ sở chàng bảo rằng cái sướng cái khổ

hiện tại là kết quả của sự ăn ở tốt hay xấu của tiền kiếp. Nhưng trong số người dự tiệc có mấy viên quan hầu gần vua, vốn ghét chàng từ lâu. Chụp lấy câu nói mà họ cho là ngạo mạn ñó, họ bèn vội vàng về tâu cho vua biết.

Vua Hùng nghe nói vô cùng giận dữ. Vua gầm lên:

- Chà! Thằng láo! Hôm nay nó nói thế, ngày mai nó còn tuôn ra những lời bất kính ñến ñâu. Quân nô lệ phản trắc! Giam cổ nó lại cho ta!

Buổi chiều hôm ấy, Mai bị bắt bỏ vào ngục tối. Bấy giờ chàng mới hiểu chàng lỡ lời. Mai tự bảo: - "Nếu từ nay trở ñi ta bị ñày ñọa là vì kiếp trước ta ñã cư xử

không phải".

Trong khi ñó thì ở triều, các quan họp bàn ñể xử án Mai. Nhiều người ñề nghị

xử tử. Có người ñề nghị cắt gót chân. Nhưng lời tâu của một ông quan già làm cho Hùng Vương chú ý:

- Hắn bị tội chết là ñúng. Nhưng trước khi hắn chết ta nên bắt hắn phải nhận ra một cách thấm thía rằng những của cải của hắn ñây là do ơn trời biển của bệ hạ

chứ chả phải là vật tiền thân nào cả. Tôi nghe ngoài cửa Nga-sơn có một hòn ñảo. Cho hắn ra ñấy với một hai tháng lương ñể hắn ngồi ngẫm nghĩ về "vật tiền thân" của hắn trước khi tắt thở.

86

https://thuviensach.vn

Vua Hùng gật ñầu chấp thuận. Nhưng sau khi ra lệnh, vua còn dặn: - "Cho hắn lương vừa ñủ dùng trong một mùa, nghe không".

*

* *

Hôm ñi ñày, tuy ai nấy hết lời can ngăn nhưng vợ Mai An Tiêm vẫn nhất quyết theo chồng ra hải ñảo. Nàng bồng cả con trai ñi theo. Tất cả mọi người ñều cho là việc rồ dại. Còn nàng thì tin ở lời chồng: - "Trời sinh voi trời sinh cỏ.

Lo gì!".

Nhưng khi bước chân lên bãi cát hoang vu mịt mù, người thiếu phụ ñó cũng không ngăn nổi cảm giác tủi thân, nức nở gục vào vai chồng:

- Chúng ta ñành chết mất ở ñây thôi.

Mai ôm con, bảo vợ:

- Trời luôn luôn có con mắt. Cứ phấn chấn lên. Đừng lo!

Hơn một tháng ñầu, ñời sống của vợ chồng ñã tạm ổn. Nhà ở thì chui trong hốc ñá ñã ñược ñan phên che sương gió. Nước uống thì ñá có suối. Muối không có thì ñã có nước biển. Nhưng còn việc kéo dài sự sống? Hai vợ chồng nhìn vào bồ gạo ñã vơi: - "Nếu chúng ta có ñược một nắm hạt giống thì quyết không lo ngại gì cả".

Tự nhiên, một hôm có một ñàn chim lớn bay từ phương Tây lại, ñậu ñen ngòm cả một bãi cát. Rồi chúng bay ñến trước mặt hai vợ chồng kêu váng cả lên, thả

xuống năm sáu hạt. Ít lâu sau từ những hạt ấy mọc ra một loại cây dây bò lan xanh um cả bãi. Dây bò ñến ñâu, những quả xanh non mơn mởn nhú ra ñến ñấy.

Ít lâu sau nữa, vợ chồng ra xem thì quả nào quả ấy ñã lớn lên như thổi, da xanh mượt, tròn to bằng ñầu người. Mai trẩy một quả, bổ ra thấy ruột ñỏ hồng, hạt ñen nhánh. Vợ chồng con cái cùng nếm thấy vị thanh thanh dịu ngọt. Càng ăn càng mát ñến ruột gan. Mai reo lên:

- Ồ! ñây là thứ dưa lạ, chưa từng thấy bao giờ. Hãy gọi nó là dưa Tây, vì thứ

dưa này ñược bầy chim ñưa từ phương Tây lại, từ ñất liền ra cho chúng ta. Trời nuôi sống chúng ta rồi!

Từ hôm ñó hai vợ chồng cố trồng thêm cho thật nhiều dưa. Họ trù tính ăn dưa thay cơm ñể ñỡ phải dùng số gạo ñã gần kiệt.

Một hôm vợ chồng Mai bắt gặp một chiếc thuyền ñánh cá ñi lạc ra ñảo. Sau khi giúp họ sửa buồm lái ñể trở về ñất liền, Mai còn ñưa biếu một số dưa ñể họ

ñưa về cho mọi người nếm thử. Mai bảo họ chở gạo ra ñổi lấy dưa. Chỉ cách mấy ngày, con thuyền thứ nhất ñã ñến cắm neo ở bến, chở ra cho hai vợ chồng 87

https://thuviensach.vn

khá nhiều gạo. Hai bên y ước: một bên nhận lấy số gạo còn một bên xếp dưa xuống thuyền.

Từ ñó trở ñi, bữa ăn của họ ñã khác trước. Ngồi bên nồi cơm trắng hơi lên nghi ngút, vợ Mai ôm lấy con, lẩm bẩm: - "Trời nuôi sống chúng ta thực!" Cũng từ hôm ñó, vợ chồng trồng thêm nhiều dưa nữa. Kết quả là thuyền buôn có, thuyền chài có, lũ lượt ra ñỗ ở hải ñảo ñưa gạo, áo quần, gà lợn, dao búa, lại có cả các thứ hạt giống khác, ñể ñổi lấy dưa.

Những người trong thuyền nói với Mai:

- Thật quả từ xưa chưa hề có loại dưa nào quý ñến thế. Ở vùng chúng tôi ai cũng ao ước ñược nếm một miếng thứ "dưa hấu" này dù phải ñổi bao nhiêu gạo cũng không tiếc.

Ngày ấy người ta tranh nhau mua dưa lấy giống cho nên chỉ trong vài ba năm giống dưa lan tràn khắp nơi. Tên tuổi vợ chồng Mai An Tiêm ñược truyền ñi xa rộng. Dân gọi tôn là "Bố cái dưa Tây".

*

* *

Lại nói chuyện vua Hùng một hôm la rầy viên quan hầu ñã vì dốt nát ñể thợ

dựng hỏng một ngôi nhà. Vua buột miệng than thở - "Phải chi có Mai An Tiêm thì ñâu ñến nỗi". Ngày hôm ñó vua nhắc mãi ñến chàng. Đã hai lần vua cho hỏi Lạc hầu xem hiện giờ Mai ñang làm gì ở ñâu. Lạc hầu ñáp liều: - "Chắc hắn không còn nữa!".

Nhưng vua không tin. Vua sai ngay một tên nô khác cấp cho lương ăn và thuyền ñể hắn vào châu Ái tìm Mai An Tiêm. Một tháng sau, hắn ta mang về

cho vua một thuyền ñầy dưa Tây và nói:

- Đây là lễ vật của ông bà Mai dâng bệ hạ.

Hắn kể cho vua biết rõ những ngày tân khổ và tình trạng hiện nay của hai vợ

chồng Mai. Rồi hắn tâu tiếp:

- Bây giờ ông bà Mai ñã có nhà cửa ở ngoài ấy khá ñẹp, có ñến hơn mười người hầu hạ, có bãi dưa, có ruộng lúa và rất nhiều lợn gà ...

Vua Hùng càng nghe càng sửng sốt. Vua chắt lưỡi bảo mấy viên quan hầu cận ngày nọ ñã tố cáo Mai:

- Hắn bảo là vật tiền thân của hắn, thật ñúng chứ không sai!

Vua bèn sai một ñoàn lính hầu ñi ñón hai vợ chồng về, cho Mai trở lại chức cũ. Vua lại ban cho hai người con gái hầu ñể an ủi chàng.

88

https://thuviensach.vn

Bây giờ chỗ hải ñảo, người ta còn gọi là bãi An Tiêm. Những người kế tiếp công việc của hai vợ chồng Mai trên ñảo vẫn còn dòng dõi ñông ñúc. Họ lập thành làng gọi là làng Mai-an. ở ngôi nhà cũ của Mai thì họ lập ñền thờ hai vợ

chồng chàng. Nhân dân gọi là "ông bà tổ dưa Tây (hay dưa hấu)"1.

1 Theo Lĩnh-nam chích quái và Đại-nam nhất thống chí, "Tỉnh Thanh- hóa".

89

https://thuviensach.vn

2. SỰ TÍCH TRẦU, CAU VÀ VÔI

Ngày xưa một nhà nọ có Tân và Lang là hai anh em ruột, ñặc biệt dáng người và mặt mày giống nhau như ñúc, ñến nỗi chính người nhà cũng nhiều phen nhầm lẫn. Cha họ là một người cao to nhất trong vùng ñã từng ñược vua Hùng triệu về

Phong-châu ban thưởng và ñặt tên là Cao. Từ ñó gia ñình lấy tiếng "Cao" làm tên họ.

Hai anh em lớn lên thì cha mẹ nối nhau qua ñời. Cả anh lẫn em quyến luyến nhau không chịu rời nửa bước. Người cha trước khi mất có gửi gắm Tân cho một ñạo sĩ họ Lưu. Nhưng khi Tân ñến theo học thì Lang không chịu ở nhà một mình, chàng cũng cố xin cùng ñược học với anh một thể. Nhà họ Lưu có một cô con gái cũng cùng lứa tuổi với họ.

Để tìm hiểu người nào là anh người nào là em, một hôm cô gái họ Lưu bày ra một mẹo nhỏ. Giữa lúc họ ñang ñói, nàng chỉ dọn cho họ một bát cháo với một ñôi ñũa. Đứng sau khe vách, nàng thấy người này nhường cháo cho người kia ăn.

Nàng lẩm bẩm: - ''À, ra anh chàng vui tính kia là anh!".

Từ ñó giữa Tân và cô gái có nhiều cuộc gặp gỡ. Tình yêu giữa hai người mỗi ngày một khăng khít. Thấy thế, ñạo sĩ họ Lưu vui lòng gả con cho Tân. Sau khi cưới, hai vợ chồng ñến ở một ngôi nhà mới, có Lang ở chung.

Từ ngày lấy vợ, Tân tuy vẫn chiều chuộng em nhưng không âu yếm em như

trước nữa. Trước kia Lang thường ñược anh chăm sóc nhưng bây giờ thì chàng có nhiều ngày cô ñơn. Lang nhận thấy nhiều khi Tân muốn lánh mình. - '' Phải rồi, anh ấy mê vợ quên ta". Trong lòng Lang ñầy chán nản buồn bực.

Một hôm Lang và Tân cùng lên nương ñến tối mịt mới về. Lang về trước.

Chàng vừa bỏ chân lên ngưỡng cửa thì vợ Tân từ trong buồng chạy ra ôm chầm lấy mình. Lang kêu lên. Cái nhầm của chị dâu làm cho cả hai người cùng ngượng nghịu xấu hổ. Giữa lúc ñó thì Tân bước vào nhà.

Từ ñây Lang lại biết thêm một tính tình mới của anh. Tân ghen em. Cái ghen làm tăng thêm sự hững hờ của Tân ñối với chàng1 . Lang vừa giận vừa thẹn.

Chàng muốn bỏ nhà ra ñi cho bõ ghét. Một hôm trời mới mờ sáng, Lang quyết ñịnh khởi hành. Chàng cứ theo con ñường mòn ñi mãi, trong lòng ñầy bực bội oán trách. Đi luôn mấy ngày ñường, Lang tới bờ một con sông lớn. Thấy nước chảy xiết, chàng lấy làm ngại ngùng. Xung quanh không nghe qua một tiếng gà gáy chó sủa. Nhưng Lang quyết không chịu trở lại. Lang ngồi cúi gục trên bờ, 1 Theo Trúc Khê. Tình sử Việt-nam.

90

https://thuviensach.vn

ôm mặt khóc. Chàng khóc mãi, khóc mãi, ñến nỗi những con chim ñi kiếm ăn khuya vẫn còn nghe tiếng nức nở. Sáng hôm sau, Lang chỉ còn là một cái xác không hồn. Chàng ñã hóa ñá.

Tân thấy mất hút em thoạt ñầu không ñể ý. Mãi sau vẫn không thấy em về, Tân bổ ñi tìm các nhà quen nhưng cũng không thấy tăm dạng. Biết là em bỏ ñi vì giận mình, chàng lấy làm hối hận. Hôm sau nữa, cũng không thấy về, Tân hoảng hốt ñể vợ lại nhà, cất bước ñi tìm. Sau mấy ngày, chàng ñã ñến bờ một con sông rộng. Không có cách gì qua ñược Tân ñi men dọc sông, cuối cùng thấy em ñã hóa thành ñá. Tân ñứng bên cạnh hòn ñá khóc mãi cho ñến lúc chỉ còn có tiếng nước cuồn cuộn chảy dưới bờ mà thôi. Tân chết và hóa thành một cây thân mọc thẳng lên trời, bên cạnh hòn ñá.

Vợ Tân chờ mãi không thấy chồng về, cũng bỏ nhà ñi tìm. Nhưng cuối cùng con sông nọ cũng ngăn cản bước chân của nàng. Người ñàn bà ấy ngồi lại bên cạnh cây, khóc cạn cả nước mắt. Và sau ñó nàng chết hóa thành một cây dây quấn quanh lấy cây kia.

Đợi mãi không thấy ba người về, vợ chồng ñạo sĩ nhờ mọi người chia nhau tìm kiếm. Trước hòn ñá và hai cây lạ, họ chỉ còn biết dựng miếu thờ cả ba người trẻ tuổi ở ven sông. Nhân dân quanh vùng gọi là miếu "anh em hòa thuận, vợ

chồng tiết nghĩa"1.

Về sau, một năm nọ trời làm hạn hán rất dữ. Mọi cây cỏ ñều khô héo cả. Duy hai cây mọc bên cạnh hòn ñá trước miếu là vẫn xanh mượt. Mọi người cho là linh dị. Vua Hùng một hôm ngự giá qua xứ ñó. Khi ñi qua trước miếu, vua hơi ngạc nhiên vì cảnh lạ cây lạ: - "Miếu này thờ vị thần nào? Mấy loại cây này ta chưa từng thấy bao giờ?". Để trả lời câu hỏi của vua, Lạc tướng cho gọi mấy cụ

già ở quanh vùng ñến hỏi.

Hùng Vương càng nghe, không ngăn ñược sự cảm ñộng. Vua vạch lá trèo lên nhìn khắp mọi chỗ. Đoạn, vua sai một người trèo cây hái quả xuống nếm thử. Vị

chát không có gì lạ. Nhưng khi nhai với lá cây dây thì một vị là lạ ñến ở ñầu lưỡi: nó vừa ngon ngọt, vừa thơm cay.

Tự nhiên có một viên quan hầu kêu lên: - "Trời ơi! Máu!" Mọi người giãn ra kinh ngạc. Thì ra những bãi nhai quả và lá của hai thứ cây ñó một khi nhổ xuống ñá bỗng ñỏ ối ra như máu. Vua sai lấy cả ba thứ nhai lẫn với nhau thì bỗng người thấy nóng bừng như có hơi men, môi ñỏ tươi sắc mặt hồng hào tươi ñẹp.

Vua bảo:

- Thật là linh dị! Đúng là họ rồi! Tình yêu thương của họ thật là nồng nàn thắm ñỏ.

1 Theo Sử Nam chí dị.

91

https://thuviensach.vn

Từ ñó vua Hùng ra lệnh cho mọi nơi phải gây giống cho nhiều hai loại cây ấy.

Điều ñáng chú ý là luật của nhà vua bắt buộc trai gái khi kết hôn thế nào cũng phải tìm cho ñược ba món: trầu, cau và vôi cho mọi người nhai nhai nhổ nhổ

một tý ñể ghi nhớ tình yêu không bao giờ phai lạt. Vì thế từ ñó dân Việt mới có tục ăn trầu1.

KHẢO DỊ

1. Trong Lĩnh-nam chích quái cũng như trong một số sách chép truyện cổ khác không thấy nói ñến kết quả của tình tiết "hai anh em giống nhau như ñúc".

Chúng tôi thấy ñó có lẽ là một thiếu sót của người chép truyện, nên ở ñây dựa vào quyển Tình sử Việt-nam. Cái ghen của Tân là nguyên nhân của việc Lang bỏ

nhà ra ñi và cũng là hậu quả của việc hai anh em giống nhau ñến nỗi làm cho nhiều người nhầm lẫn.

2. Cũng theo Lĩnh-nam chích quái thì Lang chết hóa làm cây cau, Tân hóa làm hòn ñá còn vợ Tân hóa làm cây trầu. Ở ñây chúng tôi theo sách Sử Nam chí dị

chép Lang hóa làm hòn ñá. Tân hóa làm cây cau là những hình tượng có mối quan hệ hợp lý hơn (về ñiểm này chúng tôi ñồng ý với ý kiến Trần Thanh Mại trong Tìm hiểu và phân tích truyện cổ tích Việt-nam).

Riêng sách Mỹ Ấm tùy bút tuy cũng kể như Sử Nam chí dị, nhưng lại cho rằng phải ñợi sau khi chôn cả ba rồi mới ñược trời cho hóa. Cũng sách này có kể một số tình tiết hơi khác, nhất là ở ñoạn kết:

Hai anh em Tân và Lang giống nhau như tạc, càng lớn càng giống và yêu mến nhau, ñi ñâu không rời nửa bước; việc ñó làm cho người vợ của Tân - Lưu thị -

mấy lần nhầm lẫn, rất xấu hổ. Lang sợ có ñiều không hay bèn xin anh ra ở riêng, nhưng anh không cho. Một hôm Lang bỏ nhà ra ñi lên vùng núi, ñịnh sống lẩn lút ở ñây, nhưng dầm phải sương gió nên chết ở cạnh rừng, ñược dân ñịa phương chôn cất thành mộ. Không thấy em về, Tân bỏ nhà ñi tìm. Khi Tân ñến ñây, dân làng ban ñầu sợ hãi tưởng người chết hiện ra, vì thấy giống người chết như tạc.

Khi nghe nói người em ñã chết Tân ngất ñi và chết theo. Dân ñịa phương bèn chôn bên cạnh mộ người em. Lưu thị cũng bỏ nhà ñi tìm, ñến ñây nghe nói chồng và em chồng ñều chết, liền ôm lấy mồ khóc mãi, rồi cũng chết và cũng ñược chôn bên cạnh.

Hành ñộng của họ cảm ñộng ñến Trời. Trời cho em hóa ñá (biểu thị sự trong trắng), anh hóa thành cây cau (ngay thẳng ñộc lập, mở dạ cho ai nấy thấy), Lưu 1 Theo Lĩnh-nam chích quái.

92

https://thuviensach.vn

thị hóa thành cây trầu (tiết hạnh thơm cay). Đoạn sau nói về vua Hùng cũng như

trên ñã kể1.

3. Cũng theo Trúc Khê, sách ñã dẫn, thì ngôi ñền thờ ba người hiện nay là ñền Tam-khương ở làng Nam-hoa, huyện Nam-ñàn (Nghệ-an) mà các triều ñại phong kiến vẫn có sắc phong tặng.

Đồng bào thiều số ở Nghệ-an cũng có Sự tích trầu, cau và vôi nội dung khác với các truyện trên:

Một người có chín con gái cùng ñi cuốc cỏ dâu. Trưa lại mệt, chị em nói ñùa với nhau: "Giá có ai cuốc hộ thì sẽ lấy làm chồng". Nghe thấy vậy một con quỷ

hiện ra nói: - "Phải thế thì hãy nhắm mắt lại, tôi cuốc cho". Quả nhiên khi mở

mắt, mấy chị em ñều thấy nương dâu ñã cuốc sạch làu. Quỷ ñưa chín cô về lần lượt ăn thịt ñến cô thứ tám. Cô út là nàng Khăm Xuân sợ quá, bỏ trốn. Một ñàn gà rừng bảo: - "Muốn sống thì chui xuống lỗ khoai mài". Cô xuống, gà bẻ lá phủ

cho nên quỷ không tìm ra. Khi quỷ ñi khỏi, gà bảo nàng trèo lên tiếp tục ñi nữa, hễ gặp người nào thì hỏi ñường, người ta sẽ chỉ cho.

Một bà tiên hiện ra bảo cô cứ ñi theo sợi dây song cho ñến ngọn. Đến nơi, hóa ra ñó là cõi âm; ở ñây cũng có nhà của ruộng vườn. Một người ñàn ông là Chàng Ngược lấy cô làm vợ. Hắn chuyên làm mưa ở trần gian, nhưng vì có vợ hắn quên cả chức trách, ba tháng không ra khỏi nhà, nên trần gian ruộng nương khô cạn, người kêu van khắp nơi. Sau ñó, hắn phải từ biệt vợ ra ñi làm mưa, dặn vợ

cứ luôn luôn ở nhà, ai rủ ñi ñâu cũng ñừng nghe.

Ở nhà, hai người vợ cũ của Chàng Ngược ñến rủ: - "Có muốn coi voi ñánh nhau không?" - "Không" - "Có muốn coi gương lược ñánh nhau không?" -

"Không" - "Có muốn coi ông bà gia không?" - "Kể từ khi về nhà chồng ñến nay tôi chưa biết mặt mũi ông bà gia, cho ñi với". Đến nơi, Khăm Xuân chỉ thấy hai con rồng to lớn, sợ quá, chạy về, mắt luôn luôn nhắm lại. Khi chồng về biết chuyện, ñành phải trả Khăm Xuân lên trần. Lên ñến nơi vẫn thấy vợ nhắm hai mắt, chồng bảo: - "Thôi ñến nơi rồi. Chúng ta chia tay ở ñây. Lúc nào gặp hoạn nạn gọi tôi, tôi sẽ ñến". Khăm Xuân ñang ñi dọc bờ sông thì gặp chàng Nước.

Chàng Nước lại dỗ dành lấy nàng làm vợ. Cuộc tình duyên êm ñẹp, chỉ có ñiều bố chồng không ưa nàng dâu. Một hôm bố chồng bảo con dâu ñi bắt cá sông.

Khăm Xuân không bắt ñược. Nàng ñến bờ sông gọi tên chồng cũ. Chàng Ngược lên bảo: - "Muốn bắt cá sông thì sáng dậy ra mà bắt, nhưng phải dặn mọi người rằng nếu ai có thấy cây gỗ lạ thì cũng ñừng ñụng ñến". Sáng ra, thấy có một cây gỗ lớn nằm ngang sông mà vực sông ở chỗ ñó cạn, cá rất nhiều, Khăm Xuân và mọi người ñua nhau ñi bắt. Người bố chồng thấy sự lạ cũng ra xem, thấy cây gỗ

lạ bèn lấy gậy sắt ñâm vào. Không ngờ ñó là Chàng Ngược. Bị thương, Chàng 1 Trong Nông công thương (1939) .

93

https://thuviensach.vn

Ngược, tức cây gỗ, nổi lên, nước chảy ào ào vào vực, phần lớn người ñi bắt cá ñều bị chết ñuối. Bố chồng ñổ tội cho nàng dâu giết dân, Khăm Xuân ra bến ngồi khóc rồi lấy lửa ñốt cây gỗ ñể sưởi. Đốt một lúc bỗng thấy trong ñống lửa không phải gỗ mà là Chàng Ngược ñã chết cháy. Khăm Xuân thương quá, nhảy vào lửa cháy luôn. Chàng Nước về thấy thế cũng nhảy vào lửa cháy nốt (tình tiết này giống với kết thúc truyện Sự tích ông Đầu rau. số 21). Bố chồng chôn cất mỗi người một mộ. Về sau cây gỗ hóa thành cây cau. Khăm Xuân hóa thành cây trầu leo lên cây cau.

Chàng Nước hóa thành ñá vôi. Bố chồng lấy cau ăn với trầu, nhổ nước vào ñá thấy nước ñỏ dẹp, bèn hái về ăn ñể giải phiền. Từ ñấy có tục ăn trầu1.

4. Đồng bào Ca-tu (ở phía Tây tỉnh Quảng-nam và Thừa-thiên) có một truyện nói về sự tích trầu, cau và vôi tuy khác truyện của ta nhưng hình ảnh ñoạn kết lại có phần tương tự:

Một bà già gả một trong mười cô con gái cho chàng Rắn ñể trả ơn. Ở với Rắn, cô gái ñẻ ñược một ñứa con. Một hôm vì các chị xúi bẩy, cô bị răng rắn cắm vào người, chết ngay. Áo quan trôi theo dòng nước, lọt vào cái dó của ông Na, ñược ông này cứu cho sống lại. Ông Na lấy cô làm vợ, ñẻ ñược một con nhưng vẫn chưa làm lễ cưới. Ngày cưới, chàng Rắn ñến dự. Một cuộc chiến tranh dữ dội diễn ra giữa Rắn và ông Na. Cô gái lấy gói thuốc trong rừng gói thành từng gói chuẩn bị ném cho cả hai bên ñể bôi cho lành vết thương. Ném cho Rắn, không ngờ Rắn hóa thành cây cau. Ném trúng ông Na, ông Na hóa thành hòn ñá. Cô thương quá ñứng trên hòn ñá ôm lấy cây cau, thì lại hóa thành cây trầu, gốc mọc ở ñá, ngọn leo lên cây cau. Truyện còn kể thêm hai ñứa con của Rắn và ông Na ñến nhặt gói thuốc thứ ba thì hóa thành cối chày giã trầu. Dân làng chạy ñến xem cũng hóa thành những cây chay.

Có một mụ cơ-rúa (ñàn bà ngồi lê) ñi xúc tép qua ñó, thấy cây hay hay, bèn hái lá trầu ăn với quả cau rồi nhổ nước vào ñá, ñá ñang trắng hóa ñỏ. Mụ lấy trầu cau, vôi và chay ăn chung với nhau, tự nhiên thấy môi ñỏ, người hóa ñẹp ra. Nhà vua nghe tin, ñòi mụ về triều, thấy mụ ñẹp bèn phong làm hoàng hậu. Nghe lời mụ, vua sai lính ñến ñào các cây cau trầu ñem về, nhưng ñào ñi bao nhiêu cau trầu vẫn mọc nhiều thêm, không bao giờ hết giống2.

Người Thái cũng có truyện Tình nhân biến thành trầu cau nói ñến ba người bạn học, trong ñó có một cô gái giả trai cuối cùng hóa ra trầu cau và vôi. Truyện này có mô-típ hoàn toàn khác các truyện trên.

1 Theo Bản khai của tổng Thanh- xuyên.

2 Theo Truyện cổ Ca-tu.

94

https://thuviensach.vn

3. SỰ TÍCH TRÁI SẦU RIÊNG

Ngày ấy, vào thời Tây Sơn, có một chàng trẻ tuổi người vùng Đồng-nai.

Chàng là người tài kiêm văn võ, ñã từng vung gươm hưởng ứng cái bất bình của mọi người. Chàng từng cầm quân mấy lần làm cho tớ thầy chúa Nguyễn chạy dài.

Nhà Tây Sơn mất, chàng lui về quê nhà mượn nghề dạy trẻ ñể náu hình ẩn tích. Đột nhiên có tin dữ truyền ñến làm cho mọi người xao xuyến. Gia Long vừa thắng thế trên ñất nước Việt thì cũng bắt ñầu giết hại những người ñã từng làm quan cho nhà Tây Sơn. Nhà vua cứ dựa vào chức tước lớn hay nhỏ của họ

mà gia hình: tư mã, quận công thì lăng trì, tùng xẻo; vệ úy, phân suất thì ñánh gậy, phạt roi, v.v...

Dân trong xóm sẵn lòng quý mến, khuyên chàng trốn ñi thật xa. Họ giúp tiền gạo và mọi thứ cần dùng, trong ñó có cả một chiếc thuyền nhỏ mui lồng ñể tiện ñi lại.

Vì không muốn ñể rơi vào tay quân ñịch, chàng ra ñi. Ngược dòng sông Cửu-long, chàng tiến sâu vào nước Chân-lạp.

Một hôm chàng cắm sào lên bộ mua thức ăn. Chàng bước vào một cái quán bên ñường. Trong quán có một bà mẹ ngồi ủ rũ bên cạnh một cô gái nằm mê man bất tỉnh. Đó là hai mẹ con ñi dâng hương trên núi, về ñến ñây thì con bị ốm nặng. Vốn có biệt tài về nghề thuốc, chàng hết sức chạy chữa, cuối cùng cũng giúp cô gái lấy lại sức khỏe. Và sẵn có thuyền riêng, chàng chở họ về tận nhà.

Nàng là con gái chưa chồng, ñã ñến tuổi quay xa ñạp cửi. Nàng có vẻ ñẹp thùy mị. Tự nhiên có anh chàng trai người Việt ở ñâu tận xa xôi ñến trú ngụ tại nhà làm cho nàng quyến luyến.

Sau một tuần chay tạ ơn Trời Phật, mẹ nàng cho biết là Phật ñã báo mộng cho hai người lấy nhau. Chàng vui vẻ nhận lấy cuộc sống mới cho qua ngày. Từ ñây chàng có chỗ ở nhất ñịnh. Nhà nàng là nhà làm ruộng nuôi tằm. Những việc ñó chàng ñều làm ñược cả.

*

* *

Mười năm thoảng qua như một giấc mộng. Hai vợ chồng quấn quýt với nhau như ñôi chim câu. Trong vườn nhà vợ có một cây ăn quả gọi là cây "tu rên" mà ở xứ sở chồng không có. Lần ấy gặp kỳ quả chín ñầu mùa, vợ trèo lên cây trẩy xuống một quả, xẻ ñưa cho chồng ăn. Quả "tu rên" vốn có một mùi hôi ñặc biệt.

Thấy chồng nhăn mặt vợ bảo:

95

https://thuviensach.vn

- Anh cứ ăn sẽ biết nó ñậm ñà như lòng em ñây.

Không ngờ một năm kia, vợ ñi dâng hương về thì ngộ cảm. Chồng cố công chạy chữa nhưng không sao cứu kịp. Cái chết chia rẽ cặp vợ chồng một cách ñột ngột. Không thể nói hết cảnh tượng ñau khổ của người chồng. Nhưng hai người vẫn gặp nhau trong mộng. Chồng hứa trọn ñời sẽ không lấy một ai nữa. Còn hồn vợ thì hứa không lúc nào xa chồng.

Nghe tin Gia Long ñã thôi truy nã những người thù cũ, bà con chàng ở quê hương nhắn tin lên bảo về. Những người trong xóm cũng khuyên chàng nên ñi ñâu cho khuây khỏa. Chàng ñành từ giã quê hương thứ hai của mình. Trước ngày lên ñường, vợ báo mộng cho chồng biết là mình sẽ theo chàng cho ñến sơn cùng thủy tận. Năm ấy cây "tu rên" tự nhiên chỉ hiện ra có mỗi một quả. Và quả

"tu rên" ñó tự nhiên rơi vào vạt áo giữa lúc chàng ra thăm cây kỷ niệm của vợ.

Chàng mừng rỡ quyết ñưa nó cùng mình về xứ sở.

Chàng lại trở về nghề cũ. Nhưng nỗi riêng canh cánh không bao giờ nguôi.

Chàng ñã ương hạt "tu rên" thành cây ñem trồng trong vườn ngoài ngõ. Từ ñây, ngoài công việc dạy học còn có công việc chăm nom cây quý.

Những cây "tu rên" của chàng ngày một lớn khỏe. Lại mười năm nữa sắp trôi qua. Chàng trai ngày xưa bây giờ tóc ñã ñốm bạc. Nhưng ông già ấy lòng bỗng trẻ lại khi thấy những hàng cây mà mình bấy lâu chăm chút nay ñã bắt ñầu khai hoa kết quả. Ông sung sướng mời họ hàng làng xóm tới dự ñám giỗ của vợ và nhân thể thưởng thức một thứ quả lạ ñầu tiên có ở trong vùng.

Khi những quả "tu rên" bưng ra ñặt lên bàn, mọi người thoáng ngửi thấy một mùi khó chịu. Nhưng chủ nhân biết ý ñã nói ñón: - " ... Nó xấu xí nó hôi, nhưng múi của nó ở trong lại ñẹp ñẽ thơm tho như mối tình ñậm ñà của ñôi vợ chồng son trẻ...". Ông vừa nói vừa xẻ những quả "tu rên" chia từng múi cho mọi người cùng nếm. Múi "tu rên" nuốt vào ñến cổ quả có một vị ngon ngọt lạ thường.

Đoạn, ông kể hết ñoạn tình duyên xưa mà từ lúc về ñến nay ông ñã cố ý giấu kín trong lòng. Ông kể mãi, kể mãi. Và khi kể xong, ở khóe mắt con người chung tình ấy long lanh hai giọt lệ nhỏ ñúng vào múi "tu rên" ñang cầm ở tay. Tự nhiên hai giọt nước mắt ấy sôi lên sùng sục trên múi "tu rên" như vôi gặp nước và cuối cùng thấm vào múi như giọt nước thấm vào lòng gạch.

Sau ñám giỗ ba ngày, người ñàn ông ấy bỗng không bệnh mà chết. Từ ñấy dân làng mỗi lần ăn thứ quả ñó ñều nhớ ñến người gây giống, nhớ ñến chuyện người ñàn ông chung tình. Họ gọi "tu rên" bằng hai tiếng "sầu riêng" ñể nhớ mối tình chung thủy của chàng và nàng. Người ta còn nói những cây sầu riêng nào thuộc 96

https://thuviensach.vn

dòng dõi loại hạt có hai giọt nước mắt của anh chàng nhỏ vào thì mới là giống sầu riêng ngon1.

1 Theo Phạm Tường Hạnh trong Xuân 1957. Một truyện khác cũng do một vài người Nam-bộ

kể, bảo quả sầu riêng có từ ñời Cao Biền. Nội dung của truyện ñại khái ñề cao Cao Biền mà hạ thấp giá trị của người Việt, nên ở ñây chúng tôi không thuật.

97

https://thuviensach.vn

4. SỰ TÍCH CÂY HUYẾT DỤ

Ngày xưa có một bác ñồ tể chuyên mua lợn về giết thịt ñể mang bán ở chợ.

Nhà bác ta ở bên cạnh một ngôi chùa làng. Hàng ngày, vào lúc mờ sáng là lúc sư

cụ bên chùa theo lệ thường thức dậy tụng kinh. Và cũng theo lệ thường, sư cụ

thức chú tiểu dậy gõ một hồi chuông mai. Bấy giờ cũng là lúc bác ñồ tể sửa soạn giết lợn, cho nên bác ta quen lấy tiếng chuông làm chừng thức dậy làm việc hàng ngày. Cứ như thế, ngày nào cũng như ngày ấy không bao giờ sai lạc.

Một ñêm nọ, sư cụ nằm mộng thấy một người ñàn bà dắt năm ñứa con nhỏ ñến trước mặt mình rồi vái lấy vái ñể, miệng nói: - "Xin cứu mạng! Xin cứu mạng!".

Sư hỏi người ñàn bà: - "A-di-ñà Phật! Cứu mạng là cứu thế nào? Bần tăng phải làm gì ñây?". Người mẹ có bộ ñiệu hãi hùng ấy trả lời: - "Ngày mai xin hòa thượng hãy ñánh chuông chậm lại. Như vậy mẹ con chúng thiếp rất ñội ơn". Nhà sư tỉnh dậy không hiểu thế nào cả. Nhưng tờ mờ sáng hôm ñó, vâng theo lời báo mộng, sư cụ chỉ lâm râm ñọc kinh cầu nguyện mà không thức chú tiểu dậy thỉnh chuông.

Lại nói chuyện hôm ấy bác ñồ tể ngủ một giấc li bì. Mãi ñến lúc mặt trời lên chừng một cây sào, tiếng chuông chùa mới bắt ñầu vang rền làm cho bác giật mình choàng dậy. Thấy trời ñã quá trưa, bác không dám giết lợn như thường lệ, vì nếu làm thịt thì khi ñưa ra ñến chợ, chợ ñã vãn người rồi. Tức mình vì lỡ mất một buổi chợ, bác ta lật ñật sang chùa trách sư cụ. Sư cụ bèn ñem câu chuyện nằm mộng ñêm qua ñể phân trần với ông hàng xóm không phải lỗi tại mình.

Nhưng lúc bước chân về chuồng lợn của nhà thì bác ñồ tể ngạc nhiên thấy con lợn cái mua ngày hôm qua toan giết thịt sáng ñó, ñã ñẻ ñược năm con lợn con.

Vừa mừng vừa sợ, bác ta kể cho mọi người biết sự lạ lùng: - "Đúng là linh hồn người ñàn bà ẩn trong con lợn cái ñã tìm cách cứu bầy con của mình khỏi chết".

Tự nhiên bác ñồ tể ñâm ra suy nghĩ. Bác thấy bàn tay của mình ñã từng vấy máu biết bao nhiêu là sinh mạng. Trong một lúc hối hận ñến cực ñiểm, bác ta cầm cả con dao bầu chạy sang chùa bộc bạch nỗi lòng với sư cụ. Bác ta quả

quyết cắm con dao của mình trước sân chùa, thề trước Phật ñài từ nay xin giải nghệ.

Không rõ bác ñồ tể rồi sau ñó thế nào, nhưng con dao của bác tự nhiên hóa thành một loại cây có lá ñỏ như máu và nhọn như lưỡi dao bầu, người ta vẫn gọi là cây huyết dụ1.

1 Theo lời kể của người miền Bắc.

98

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Truyện trên chắc chịu ảnh hưởng của phật thoại, nó ñược nhân dân lưu truyền khá rộng. Có thể so sánh với truyện Rắn báo oán (số 158, tập IV).

Trong Bản quốc dị văn lục có kể truyện trên và cho rằng sư cụ chính là bố của Nguyễn Xí người làng Lê-xá huyện Chân-phúc (tức Nghi-lộc) Nghệ-an, tên là Trị. Cuối ñời Trần thi không ñỗ, ông bỏ ñi tu, trụ trì ở chùa làng, lấy tên là Hòa Nam thiền sư. Sau khi nghỉ ñánh chuông ñể cứu mẹ con người ñàn bà trong mộng, sư bèn bỏ tiền mua lấy ñàn lợn ấy của bác ñồ tể rồi ñem thả chúng vào rừng. Về sau, sư bị hổ giết, mối ñùn thành mộ. Nhưng con cháu của sư thì từ ñó có ñịa vị rất cao ở triều ñình nhà Lê. Người chép truyện có ý nói ñó là nhờ mẹ

con con lợn báo ơn một cách huyền bí mới ñược như thế.

Một truyền thuyết về Nguyễn Nghiễm cũng có nội dung tương tự:

Nguyễn Nghiễm - cha của thi hào Nguyễn Du - một lần về chơi quê nhà, một ñêm mộng thấy một người ñàn bà ñến cầu cứu mình: - "Xin cụ làm ơn cứu mạng. Con ñang có thai, ñược mẹ tròn con vuông là nhờ ơn cụ". Tỉnh dậy, ông không hiểu thế nào cả. Nhưng sau ñó bỗng thấy có người ñến biếu một con cá chép rất to vừa ñánh lưới ñược. Trông thấy con cá có chửa, ông nhớ ñến giấc mộng hôm qua, liền sai người nhà thả xuống sông. Đêm hôm ấy, lại mộng thấy người dàn bà nọ ñến cảm ơn mình1 . Từ ñấy họ Tiên-ñiền có tục kiêng ăn cá chép.

1 Theo Gia phả Trung Cẩn công ở Tiên-ñiền (Hà-tĩnh) .

99

https://thuviensach.vn

5. SỰ TÍCH CHIM HÍT CÔ

Ngày xưa, có hai cô cháu ở chung với nhau một nhà. Người cô già, chồng chết từ lâu. Đứa cháu còn bé chừng mười hai tuổi mồ côi cha mẹ. Nhà họ nghèo, chỉ

có vài sào ruộng, không ñủ sống. Cho nên cô cháu ngày ngày phải ñi mò cua bắt ốc hoặc mót hái kiếm ăn. Mấy năm trời ñược mùa, hai cô cháu tuy không lấy gì làm ñầy ñủ nhưng cũng sống vui. Ngày ngày cháu theo cô xách giỏ ra ñồng, miệng hát có vẻ thích chí.

Nhưng không may vụ hạ năm ấy mất mùa. Rồi tiếp ñến vụ mùa nắng hạn nên cũng chẳng ăn thua gì. Trời không nắng lắm nhưng nhất ñịnh không mưa làm cho các ao hồ ñều khô rông rốc. Ruộng nứt nẻ hết. Hai cô cháu cũng như những người nghèo khác ñi mò cua bắt ốc ở các vùng cạn nước. Nhưng cua ốc bắt mãi cũng phải hết. Mà trong nhà thì gạo ñã kiệt từ lâu. Biết tìm cái gì mà nuôi nhau ñây. Người ta có sức khỏe lên rừng chặt củi về ñổi lấy những cái ăn ñược mà sống qua ngày. Riêng hai cô cháu sức yếu ñành chịu nằm nhà nhịn ñói. Cái chết ñang dọa nạt họ.

May sao, buổi sáng hôm ấy có người hàng xóm sang báo tin cho cô cháu biết là có mấy ñám lúa ở làng bên cạnh ñã bắt ñầu gặt. Bà cô thấy mình yếu lắm rồi, ñứng lên không vững nữa. Chỉ có cháu là hơi tỉnh. Anh chàng gắng ngồi lên.

Một người láng giềng ñem cho một bát canh rau. Cháu húp vào thấy khỏe cả

người, vội ñứng lên ñi theo họ.

Họ ñến vừa kịp buổi gặt. Nhưng người gặt thì ít mà người mót thì ñông vô kể.

Tất cả ñều ñói nhưng mót rất khỏe. Họ ñánh liều sấn vào bứt lúa mặc kệ chủ

ruộng cầm roi ñánh không tiếc tay.

Mãi ñến chiều, người cháu mới ñem lúa về. Lèo tèo chỉ có một nắm bằng cái chổi xể. Nhưng anh chàng không ngại. Hắn ñập, sảy, rang rồi bỏ vào cối giã. Chỉ

một lúc sau hắn ñã ñổ vào nồi bắc lên bếp.

Khi nồi cháo bắt ñầu sôi thì người cô bỗng trở mình và rên khừ khừ. Cháu lật ñật vào lật chiếu thăm cô. Cô rên rỉ kêu ñau bụng, bảo cháu ñi xin cho mình một tí gừng. Cháu ngần ngại không muốn ñi nhưng thấy cô có vẻ nguy kịch, vội ñánh ñường vào xóm. Sau khi cháu ñi, người cô gắng dậy ngồi vào bếp ñun lửa cho nồi cháo. Lúc cháo chín, cô bỏ muối vào nếm thử một hớp. Chất ngũ cốc vào bụng trôi ñến ñâu, thịt da như sống lại ñến ñấy. Thấy cháu vẫn chưa về, cô múc ra một bát ñể dành phần cho cháu rồi lại ngồi ăn. Loáng một cái, cô ñã ăn hết phần của mình. Cô lại chõng nằm nhưng trong bụng vẫn thấy thèm. Thấy cháu vẫn chưa về, cô nghĩ: - "Thằng bé có lẽ ñược người ta cho ăn rồi nên mới lâu thế. Nếu hắn ñói thì dù gừng ñược hay không cũng phải về sớm". Nghĩ vậy, người cô lại lồm cồm dậy ăn xén vào cháo của cháu một tý. Cô ñi ra ngoài cửa 100

https://thuviensach.vn

nhìn. Vẫn không thấy tăm dạng của cháu. - "Chắc nó ñược ăn rồi còn ngồi lại sưởi. Ta có thể ăn nốt ñi cho nó". Nghĩ thế, cô yên tâm lại húp thêm một hớp nữa vào phần của cháu.

Cho ñến khi người cháu mang gừng về thì bát cháo chỉ còn một tý nước ở dưới ñáy. Cháu hỏi cô. Cô không trả lời. Nhưng cháu cũng ñoán ñược hết. Cháu ôm mặt khóc nức nở. Cháu giận cô, oán cô rồi rủa cô. Được một chốc, cháu bưng bát cháo lại chõng cô nằm, dí sát vào miệng và nói bằng một giọng cay chua:

- Đó còn ít nữa, hít nốt ñi! Hít ñi cô, hít cô...

Sáng hôm sau, mãi ñến trưa vẫn chưa thấy cháu dậy, cô lại gần ñưa tay sờ vào người cháu, thì ôi thôi người cháu ñã lạnh toát từ bao giờ.

Từ ñó trở ñi vào khoảng trời khuya, người ta nghe có tiếng chim kêu não nùng trong không gian: "Hít cô! Hít cô!". Tiếng chim kêu một ñiệu ñều ñều như nhắc nhở những ngày sống gian khổ của hai cô cháu1.

KHẢO DỊ

Truyện này theo người Hà-tĩnh, Quảng-bình kể cũng tương tự, nhưng có một tình tiết hơi khác:

Ngày xưa có hai cô cháu nhà nghèo, sống chung với nhau. Một năm nọ ñói kém lớn, người chết như rạ. Hai cô cháu hết gạo, sức yếu, ñành ngồi nhà ñợi chết. Giữa khi ñó người cháu bỗng trông thấy một con chuột nhắt. Hắn bảo chuột: - "Thôi từ giã chuột nhé! Chúng tao chết ñói ñây!". Chuột bảo: - "Gạo ñang còn trong bồ sao ñã chết vội thế!". Người cháu chạy vào buồng vét mãi trong bồ gạo chỉ thấy còn có mỗi một hạt cuối cùng. Thấy hắn ném xuống ñất, chuột bảo: - "Ngọc của trời ñấy. Cứ giữ lấy rồi mỗi ngày ñưa ra hít ba lần là ñủ

sống rồi!".

Cháu bèn nhặt lấy, trân trọng ñưa cho cô, kể chuyện vừa rồi và nói: - "May quá chúng ta sẽ sống, o2 ạ". Người cô cho là cháu mê hoảng nói càn không ñề ý ñến. Nhưng mấy ngày sau, trong khi cô cất bước không nổi thì cháu vẫn vui vẻ

ca hát. Cô ngạc nhiên về sự mầu nhiệm của "hạt ngọc". Từ ñó hai cô cháu cứ

ñến bữa ăn là ñem "hạt ngọc" mỗi người hít một tý, nhờ vậy họ kéo dài sự sống ñược vài mươi ngày.

Nhưng sau ñó một hôm, trong khi hít, người cô buột tay ñể cho "hạt ngọc"

chui tuột vào cổ họng của mình. Cô khạc mãi nhưng "hạt ngọc" vẫn không ra.

1 Theo báo Tràng-an.

2 O: cô (tiếng Nghệ - Tĩnh) .

101

https://thuviensach.vn

Cháu giục cô ho, giục cô nôn ọe rối rít. Nhưng tuy cô ñã làm ñủ mọi cách mà

"hạt ngọc" vẫn không chịu vọt ra.

Và sau ñó cháu chết hóa thành chim hít cô, luôn mồm nhắc mãi sự bất cẩn của người cô vô ý. Có người lại bảo cháu chết hóa thành chim o ho. Ngày nay con chim ñó vẫn còn kêu những tiếng "O ho! O ho!" là tiếng cháu giục cô ho khạc cho ra hạt gạo.

Người Nghệ-an cũng có một truyện kể như trên nhưng thay cho hạt gạo là hạt ñỗ. Và ở ñây ñáng lý người cô hít "hạt ngọc" tuột vào cổ họng, thì lại là cháu. Dĩ

nhiên cháu sống mà cô thì chết. Sau ñó, cháu thương cô, hễ ñến mùa ñậu có quả

thì van lên rằng: "Cô hỡi, cô hời, về ăn cơm với ñậu ương"1.

Có người kể: cháu sau ñó cũng chết hóa làm chim tu hú. Cho nên về sau ñến mùa ñỗ, loài chim tu hú có cái ăn thì nhớ ñến cô, kêu lên:

Cô hố cô hố.

Lúa ñã trổ,

Đỗ ñã chín,

Bay về mà ăn! 2

Có lẽ ñây cũng là một dị bản, nhưng người kể ñã nhớ lẫn lộn và không ñược trọn vẹn.

Người Nùng cũng có một truyện ít nhiều giống với truyện của ta:

Có hai cô cháu ở với nhau. Cháu tên là Pít-tu. Gặp nạn ñói, trong nhà hết gạo, cô và cháu theo người ta vào rừng ñào củ mài. Mãi ñến gần trưa mới tìm ñược một dây. Cô bảo cháu ngồi chờ cho mình ñào. Cô ñào mãi vẫn chưa thấy củ mà bụng thì ñã mấy ngày chưa có miếng gì. Khi ñào gần ñến củ, cô cúi người xuống móc lên, không ngờ tuột tay ñâm ñầu xuống hố. Cháu chạy ñến kéo cô lên, nhưng vì người bé, sức yếu, lại ñói, kéo mãi không lên. Cô chết, Pít-tu sau ñó ñược tiên làm cho hóa thành chim tu hú, luôn mồm kêu "a ơ!" (a: tiếng Nùng nghĩa là cô).

Truyện còn thêm tình tiết: chim tu hú bay vào tận cung ñiện, mổ vào mắt nhà vua là kẻ ñã gây ra nạn ñói3. Có lẽ tình tiết này là do các nhà sưu tập gần ñây mới thêm vào.

1 Theo Bản khai của thôn Hướng-dương.

2 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Truyện cổ nước Nam (B. Muông chim), quyển I.

3 Theo Truyện cổ Việt-bắc.

102

https://thuviensach.vn

6. SỰ TÍCH CHIM TU HÚ

Ngày xưa có hai nhà sư Năng Nhẫn và Bất Nhẫn. Hai người cùng cạo ñầu xuất gia từ ngày còn trẻ và cùng tu ở một ngôi chùa hẻo lánh.

Sau một thời gian dài tu luyện thì bỗng một hôm, Năng Nhẫn ñược ñức Phật ñộ cho thành chính quả.

Bất Nhẫn thấy mình tu hành không kém gì bạn mà không ñược hưởng may mắn như bạn thì rất buồn bực. Chàng ñến trước tòa sen hết sức kêu nài với ñức Phật bày tỏ lòng chân thành tu ñạo cùng mọi sự khổ hạnh ñã trải qua của mình.

Đức Phật bảo chàng: - "Nhà ngươi chuyên tâm cầu ñạo, lại là người trong sạch, thật ñáng khen ngợi. Nhưng tính tình nhà ngươi vẫn như con trâu chưa thuần, chưa thể ñắc ñạo ñược. Vậy hãy cố gắng tỏ rõ tấm lòng nhẫn nhục trong một cuộc khổ hạnh trường kỳ rồi sẽ theo bạn cũng chưa muộn".

Bất Nhẫn nghe lời bèn lên núi chọn một gốc cây bắt chước người xưa ngồi xếp bằng tu theo lối trường ñịnh. Chàng cương quyết ngồi im lặng như thế mãi trong ba năm, dù có phải thế nào cũng không chịu dậy.

Và từ hôm ñó, Bất Nhẫn như một vật vô tri vô giác. Những con sâu con kiến bò khắp mình chàng. Những con thú cà vào thân chàng. Những con chim ỉa phẹt lên ñầu chàng. Chàng ñều không hề bận tâm. Chàng chỉ một mực tâm tâm niệm niệm nghĩa lý cao thâm của ñạo Phật.

Cứ như thế, trải qua hai mùa hè và sắp sửa qua một mùa hè thứ ba là kết liễu cuộc tu luyện. Một hôm tự dưng có hai vợ chồng con chim chích ở ñâu ñến làm tổ ngay trong vành tai của Bất Nhẫn. Chàng cứ ñể yên, mặc chúng muốn làm gì thì làm. Chúng ñi về tha rác lên ñầu, lên mặt. Rồi chim mái ñẻ trứng. Rồi cả một thời kỳ hai vợ chồng thay phiên nhau ấp. Cho ñến lúc trứng nở, những con chim non kêu léo nhéo suốt ngày. Nhưng Bất Nhẫn không lấy thế làm khó chịu.

Một hôm, lúc ấy chỉ còn mười ngày nữa thì Bất Nhẫn hết hạn ngồi dưới gốc cây. Hôm ñó, ñến lượt con chim vợ ñi tìm thức ăn cho con.

Suốt một buổi chiều nó vẫn không kiếm ñược một chút gì. Mãi ñến gần tối lúc lượn qua một cái hồ, chim vợ mới thấy một con nhện ñang giăng tơ trong một ñóa hoa sen. Nhện nhác thấy chim liền ẩn mình vào giữa những cánh hoa làm cho chim mất công tìm mãi. Không ngờ hoa sen vừa tắt ánh mặt trời ñã cụp ngay cánh lại, nhốt chim vào trong. Chim cố công tìm lối chui ra nhưng những cánh hoa vây bọc dày quá ñành chịu nằm lại ñó.

Ở nhà, chim chồng hết bay ñi kiếm vợ lại trở về. Đàn con ñói mồi nháo nhác suốt ñêm. Mãi ñến sáng mai, chờ lúc hoa nở, chim vợ mới thoát ñược bay về tổ.

Một cuộc cãi lộn nổ ra bên tai Bất Nhẫn. Ghen vợ, chim chồng mắng nhiếc vợ

103

https://thuviensach.vn

hết lời. Nhưng chim vợ vẫn hết sức bày tỏ nỗi lòng trinh bạch của mình. Cuộc ñấu khẩu kéo dài suốt cả buổi sáng và có cơ chưa chấm dứt. Bất Nhẫn rất khó chịu. Thêm vào ñó, ñàn con khóc ñói chíu chít ñiếc cả tai. Nhè lúc vợ chồng chim cãi vã ñến chỗ găng nhất, Bất Nhẫn bỏ tay lên tai giật cái tổ chim vứt mạnh xuống ñất và nói: - "Đồ khốn! Chỉ có mỗi một chuyện ñó mà chúng mày làm ñiếc tai ông từ sáng ñến giờ".

Thế là công sức tu luyện của Bất Nhẫn sắp hoàn thành thốt nhiên vứt bỏ trong chốc lát.

Nhưng Bất Nhẫn vẫn không nản chí. Trước tòa sen, chàng hứa sẽ kiếm cách tỏ

rõ sự hối lỗi của mình. Chàng tìm ñến một khúc sông nước chảy xiết, tình nguyện làm người chèo ñò ñưa khách bộ hành quá giang mà không lấy tiền.

Chàng quyết chở cho ñến người thứ một trăm mới chịu nghỉ tay.

Lần này Bất Nhẫn tỏ ra một người rất nhẫn nại. Tuy bến sông thường vắng khách, chàng vẫn không chịu bỏ dở công việc. Luôn trong hai năm chàng chở

ñược chín mươi tám người mà không xảy ra việc gì.

Một hôm vào khoảng giữa thu, nước sông tự nhiên tràn về chảy xiết hơn mọi ngày. Trời bỗng ñổ một trận mưa lớn. Giữa lúc ñó có một người ñàn bà dắt một em bé ñòi qua sông. Hắn có vẻ là vợ một viên quan sở tại; chưa bước xuống thuyền ñã dọa Bất Nhẫn:

- Chú nhớ chèo cho vững nghe không. Che mui cho kín. Nếu ñể chúng ta mà ướt thì liệu chừng kẻo roi quắn ñít ñó.

Nghe nói thế Bất Nhẫn ñã hơi bực, nhưng chàng nín ñược và vẫn giữ vẻ mặt tươi cười ñáp:

- Bà và cậu ñừng sợ gì cả. Tôi xin cố sức.

Rồi chàng vận dụng hết tài nghề ñể ñưa hai mẹ con nhà nọ qua bên kia sông ñược vô sự. Lúc sắp lên bờ, người ñàn bà bỗng kêu lên:

- Ta quên khuấy ñi mất. Có một gói hành lý bỏ quên ở quán bên kia. Vậy nhà ngươi chịu khó chèo sang lấy hộ.

Bất Nhẫn nín lặng cắm cổ chèo qua sông giữa sóng gió. Mãi ñến gần tối chật vật lắm chàng mới ñưa ñược gói hành lý sang cho người ñàn bà. Nhưng khi soát lại gói, người ñàn bà nọ lại kêu lên:

- Thôi rồi! Còn một ñôi giày của thằng bé bỏ ở gậm giường. Thế nào nhà ngươi cũng phải gắng sang lấy cho ta một lần nữa.

Người ñàn bà nói chưa dứt lời thì Bất Nhẵn ñã chỉ tay vào mặt:

- Cút ñi ñồ chó ghẻ! Tao có phải sinh ra ñể hầu hạ mẹ con nhà mày mãi ñâu.

104

https://thuviensach.vn

Nhưng người ñàn bà ấy vốn là ñức Phật Quan âm hiện hình xuống thử lòng người ñệ tử khổ tu ñó; bấy giờ lại hiện nguyên hình và cất tiếng bảo chàng:

- Nhà ngươi vẫn chưa thực tâm nhẫn nhục, như thế thì tu gì mà tu. Có tu hú!

Bất Nhẫn thẹn quá ñành cúi ñầu nhận lỗi.

Phật bà Quan âm sau ñó bắt Bất Nhẫn hóa thành một giống chim mà người ñời sau quen gọi là chim tu hú. Họ bảo thứ chim ñó vào khoảng cuối hè sang thu hay xuất hiện, ñúng vào lúc xảy ra câu chuyện giữa Bất Nhẫn với Phật bà1.

KHẢO DỊ

Truyện này có thể bắt nguồn từ một phật thoại hay ngụ ngôn nhà chùa.

Nhưng nó ñã ñược nhân dân thêm thắt và truyền tụng khá phổ biến. Thi sĩ

Trần Kế Xương ñã diễn tả ñoạn ñầu theo ñiệu lục bát thành truyện thơ nhan ñề

là Năng Nhẫn Bất Năng Nhẫn hành 2. Trong ca dao Việt-nam có một bài kể nỗi oan của con chim chích mái, cũng rút từ truyện cổ tích trên:

Ông Tô Tử lên chơi trên ñỉnh núi,

Thấy hai vợ chồng con chim chích,

Chín tháng mười ngày ñủ cánh mọc lông,

Vợ ñể con cho chồng, bay ñi kiếm chác;

Lạ thung thổ, mồi thời không ñược,

Bước chân ra về thấy nhện chăng tơ.

Mảng vui chơi bắt nhện nào ngờ,

Khi âm tối, hoa sen cụp lại.

Chồng thì mong, con thì bỏ ñói,

Hết dỗ ñứng dỗ ngồi, ra ngõ liền trông.

- Kìa kìa gái năm con chửa hết lòng chồng,

Còn say ñắm về bên hoa nguyệt.

- Tôi thề có trời xanh nước biếc,

Núi non thề với nước non,

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh và theo Pháp-Á tạp chí.

2 Xem sách Vị thành giai cú tập.

105

https://thuviensach.vn

Nào ai phụ rẫy chồng con, ñã trời? 1

Xem thêm các truyện Sự tích con nhái (số 10), Sự tích cá he (số 13) và Sự tích ông bình vôi (số 22) ñều ít nhiều có tính chất phật thoại và tương tự phần nào với truyện này về mặt chủ ñề.

1 Nguyễn Văn Ngọc. Tục ngữ phong dao, tập II.

106

https://thuviensach.vn

7. SỰ TÍCH CHIM QUỐC

Ngày ấy có ñôi bạn chí thân là Quắc và Nhân. Họ ñều là con nhà học trò nghèo, lại ñều mồ côi cha mẹ, Quắc ñược học nhiều hơn bạn: anh chàng làm thầy ñồ dạy trẻ. Tuy bổng lộc chẳng có là bao nhưng Quắc vẫn thường giúp ñỡ

Nhân. Đối lại, có lần Quắc bị ốm nặng, giá không có bạn thuốc thang ngày ñêm thì anh khó lòng sống nổi. Sau ñó cũng vì sinh kế, ñôi bạn phải chia tay mỗi người mỗi ngả.

Trong khi Quắc sống cuộc ñời dạy trẻ thì Nhân cũng ñi lang thang ñến các vùng xa lạ làm thuê làm mướn. Trải qua một thời kỳ lang bạt, cuối cùng anh chàng vào làm công cho một phú thương. Thấy chàng thật thà chăm chỉ, phú thương rất tin cậy. Chẳng bao lâu Nhân ñược phú thương gả con gái cho.

Vợ Nhân có nhiều của riêng. Vì thế Nhân nghiễm nhiên trở nên một phú ông có cơ nghiệp kha khá ở trong vùng.

Nhân giàu nhưng không quên tình bầu bạn. Nhân vẫn nhớ tới lời thề "sống chết sướng khổ có nhau" với Quắc. Nhân cất công ñi tìm và sung sướng thấy Quắc vẫn còn sống. Tuy Quắc ñang dở năm dạy, nhưng Nhân cũng thương lượng ñược với cha mẹ học trò cho con em chuyển sang một cụ ñồ khác rồi ñưa Quắc về nhà mình. Nhân dặn người nhà phải coi Quắc không khác gì mình, cơm nước hầu hạ không ñược bê trễ.

Nhưng tính vợ Nhân không ñược như chồng. Xưa nay ñối với những kẻ rách rưới, chị ta thường tỏ vẻ coi thường. Và, chị ta không cùng sống những ngày hàn vi với Nhân nên có thấy ñâu tình nghĩa giữa Nhân và Quắc như thế nào. Nhưng thấy chồng trọng ñãi khách nên lúc ñầu chị không dám nói gì. Nhân luôn luôn bảo vợ: - "Đây là người thân nhất trong ñời tôi. Nếu không có bạn thì tôi chưa chắc ñã sống ñể gặp nàng". Vợ Nhân chỉ lẩm bẩm: - "Khéo! Bạn với bè! Chỉ có ngồi ăn hại".

Dần dần vợ Nhân bực mình ra mặt. Chị ta khó chịu vì cái ông khách lạ tự

dưng ở ñâu ñến chả giúp ích gì cho nhà mình, chỉ chễm chệ trên giường cao, cơm rượu mỗi ngày hai bữa. Vợ Nhân trước còn nói mát sau thì ngoa ngoắt ra mặt. Có hôm người ñàn bà ấy ñay nghiến cả chồng lẫn khách:

- Chẳng phải bố già, không phải khách nợ, ở ñâu lại rước về thờ phụng: ăn no lại nằm. Thôi liệu mà tống quái ñi!

Thấy thái ñộ vợ ngày càng quá quắt, chồng chỉ sợ mất lòng bạn. Một mặt Nhân thân hành chăm chút bạn chu ñáo hơn cả lúc trước, mặt khác Nhân tỷ tê khuyên dỗ vợ. Nhưng vợ Nhân chứng nào vẫn giữ tật ấy. Về phần Quắc thì 107

https://thuviensach.vn

chàng hiểu tất cả. Đã hai lần Quắc cáo bạn xin về nhưng Nhân cố giữ lại. Thấy bạn chí tình, Quắc lại nấn ná ít lâu.

Nhưng hôm ñó Quắc quả quyết ra ñi vì chàng vừa nghe ñược những câu nói xúc phạm nặng nề. Quắc nghĩ, nếu mình không ñi sớm thì có ngày bị nhục với người ñàn bà này. Mà nếu ra ñi như mấy lần trước thì sẽ bị bạn chèo kéo lôi thôi.

Một hôm, trời còn mờ sương, Quắc cất bước lẻn ra khỏi nhà. Để cho bạn khỏi mất công tìm kiếm, khi ñi qua một khu rừng, chàng cởi khăn áo treo lên một cành cây bên ñường. Đoạn Quắc lần mò ñến xứ khác trở lại cuộc ñời dạy trẻ.

Thấy mất hút bạn, Nhân bổ ñi tìm. Khi nghe tin có người bắt ñược khăn áo ở

mé rừng phía Nam, chàng lật ñật ñến xem. Nhận rõ ấy là khăn áo của bạn, Nhân rất thương cảm: - "Ta nuôi bạn thành ra hại bạn! Chắc bạn ra bị cướp giết chết".

Nhưng sau ñó Nhân lại nghĩ khác: - "Bạn ta ra ñi trong túi không có một ñồng một chữ thì dầu có gặp cướp cũng không việc gì. Đây một là hùm beo ăn thịt, hai là bị lạc trong rừng sâu".

Nhân bắt ñầu vào rừng tìm Quắc. Không thấy có vết máu, chàng lại càng hy vọng. Băng hết chông gai, chui hết bụi rậm, Nhân luôn luôn cất tiếng gọi: "Anh Quắc ơi! Quắc! Quắc!". Nhân ñi mãi, gọi mãi, quanh quẩn trong khu rừng mênh mông. Cho ñến hơi thở cuối cùng con người chí tình ấy vẫn không quên gọi: -

"Quắc!Quắc!". Rồi ñó Nhân chết hóa thành chim quốc, cũng gọi là ñỗ quên.

Vợ Nhân ñợi mãi không thấy chồng về, lấy làm hối hận. Một hôm chị ta bỏ

nhà bỏ cửa ñi tìm chồng. Cuối cùng cũng ñến khu rừng phía Nam. Nghe tiếng

"Quắc! Quắc!", chị ta mừng quá kêu to: - "Có phải anh ñấy không anh Nhân!".

Không có tiếng trả lời ngoài những tiếng "Quắc! Quắc!". Vợ Nhân cứ thế theo tiếng gọi tiến dần vào rừng sâu. Sau cùng không tìm ñược lối ra, chết bên cạnh một gốc cây1.

KHẢO DỊ

Truyện Sự tích chim quốc của Trung-quốc khác hẳn truyện của ta. Theo sách Hoàn vũ ký thì ngày xưa có Thục vương tên là Đỗ Vũ làm vua mang hiệu là Vọng Đế. Vọng Đế lập Miết Linh làm tướng. Về sau Vọng Đế nhường ngôi cho Miết Linh rồi bỏ ñi mất, hóa làm chim tử quy, cũng gọi là chim ñỗ vũ hay ñỗ

quyên2.

1. Theo Trung Bắc chủ nhật (1943).

2. Theo Bội văn vận phủ.

108

https://thuviensach.vn

Còn theo Cầm kinh thì Miết Linh là bề tôi ñược Đỗ Vũ (tức Vọng Đế) tin dùng cất làm tướng; về sau bị Miết Linh cướp ngôi, Đỗ Vũ tức và tiếc quá, ngày ñêm kêu "Quốc! Quốc!1" ra rả. Sau có một ông tiên hiện ra trách: - "Quá tin người ñể

mất nước, kêu mà làm gì?". Đỗ Vũ thẹn quá chui lủi trong bụi cây. Sau hóa thành chim, hễ thấy người là chạy, thỉnh thoảng vẫn kêu "Quốc! Quốc!". Đồng bào Mường ở Hòa-bình cũng có truyện Sự tích chim quốc tương tự với truyện của Trung-quốc. Dòng dõi họ Bạch ở Kim-bôi thuộc châu Lương-sơn (Hòa-bình) kiêng ăn thịt chim quốc vì họ cho chim quốc là dòng dõi của Thục ñế. Mà Thục ñế ở ñây lại là Thục An Dương Vương, mất nước, chết hóa thành chim, luôn miệng kêu "Quốc! Quốc!".

Ở Nghệ-an có người kể Sự tích chim quốc như sau:

Có ñôi vợ chồng hiếm hoi, chỉ ñược một con trai, hỏi vợ cho ñám nào anh cũng chê cả. Sau anh ñi buôn nước ngoài, sang ñất Thục, các cô gái thấy anh thì phải lòng, trong ñó có một cô gái nhà quan. Cô gái về thưa với cha. Quan cho ñòi anh ta ñến gả cho làm vợ. Hai người yêu nhau rất mực.

Lấy nhau ñược một năm thì có thư nhà sang báo anh về. Về ñến nhà, anh bị bố

mẹ giữ lại không cho ñi buôn xa nữa. Anh ta nhớ vợ ngày một héo mòn. Sau hóa ra chim quốc, miệng lúc nào cũng kêu: "Thục quốc! Thục quốc!"2.

Đồng bào Nam-bộ lại kể truyện này với chủ ñề tình bạn, nhưng hình tượng trong truyện khác với truyện của người Bắc-bộ ở trên:

Ngày xưa có một ông vua Chàm tên là La Hoa. La Hoa chuẩn bị ñem quân ra ñánh nước Việt. Một người tên là Quốc vừa là bạn vừa là cố vấn, hết sức can ngăn, nhưng không ñược. Tuy biết chắc thất bại nhưng Quốc cũng xin ñi theo ñể

chịu chung số phận. Cuộc chiến ñấu diễn ra kịch liệt ở Đèo Ngang. La Hoa bị

trúng một mũi tên chết. Quốc thúc quân báo thù, cuối cùng cũng chết.

Hồn của Quốc ñi tìm La Hoa nhưng không biết rằng xác La Hoa ñã bị kẻ ñịch ñưa ñi mất tích. Tìm không ñược, hóa làm chim, luôn mồm kêu "Quốc Quốc, La Hoa" (ý nói ñây là Quốc, La Hoa ở ñâu?)3.

Đồng bào miền Bắc còn một truyện khác nữa với chủ ñề mẹ ghẻ con chồng: Có hai anh em: anh là con vợ cả ñã chết, em là con vợ kế. Mẹ ghẻ ghét con chồng tìm cách làm cho chết. Một hôm bảo cả hai: "Mỗi ñứa cầm một túi vừng lên Nam-sơn mà vãi, hạt của ñứa nào nẩy mầm mới ñược về ăn cơm, nếu không thì ñừng về". Dọc ñường nghỉ ở gốc cây, em thử nhấc túi vừng của anh thấy nhẹ

(kỳ thực là do mẹ ghẻ ñã ñồ chín nên mới nhẹ như thế) bèn ñề nghị ñổi. Khi vãi 1. "Quốc" là nước.

2. Bản khai những truyện dân gian: cây cỏ, chim muông, yêu ma.

3. Theo Lê Văn Phát. Cổ tích và truyền thuyết ở xứ An-nam.

109

https://thuviensach.vn

xong thì vừng của anh mọc trước rất ñẹp. Em bảo anh về trước nhưng anh cứ

ngồi chờ em. Em không thấy vừng của mình mọc cũng không chịu về. Cuối cùng cả hai ñều chết. Mẹ ghẻ lên núi thấy thế hối hận. Một hôm nghe có tiếng chim kêu: "Khổ quá! Khổ quá! Mẹ ñồ chín vừng làm hại con!". Đó là con ñẻ của mình ñã hóa làm chim ñỗ quyên1.

1. Theo Trung Bắc chủ nhật (1943).

110

https://thuviensach.vn

8. SỰ TÍCH CHIM NĂM-TRÂU-SÁU-CỘT VÀ CHIM BẮT-CÔ-TRÓI-

CỘT

Ngày xưa, có một bác lực ñiền tên là Ba ở trong một xóm dưới chân núi. Bác không có ruộng phải làm rẽ năm sào của một phú ông ở làng bên cạnh. Phú ông là tay giàu có nhất tổng: ruộng ñất trâu bò ở rải rác các thôn xóm nhiều không ñếm xiết. Thấy bác là tá ñiền cũ, tính nết thật thà chăm chỉ, lúc nào cũng nộp thóc sòng phẳng, phú ông có lòng tin giao cho bác nuôi trâu. Từ ñấy công việc của bác Ba thêm bận rộn. Ngày ngày bác phải chăn một bầy trâu của phú ông từ

ñộ ấy sinh nở tổng cộng ñã ñược năm con.

Tự nhiên một ngày nọ, phú ông lăn ra chết. Hắn chết giữa lúc tuổi còn khá trẻ.

Phú ông chưa có con trai, chỉ có mỗi một cô gái nên bao nhiêu ruộng ñất trâu bò ñều về tay cô. Mà ruộng ñất trâu bò của phú ông giao cho các tá ñiền nhiều thứ

linh tinh phức tạp, có thứ ñã làm giấy tờ phân minh nhưng cũng có thứ vì cái chết ñột ngột xảy ñến nên chưa có giấy tờ gì cả.

Cô con gái phú ông rất giống tính cha, lại là một người có mánh khóe vặt.

Không bao giờ chịu ñể mất không cái gì cho người ngoài dù là những vật nhỏ

mọn, Sau khi làm ma bố xong, cô gái mới bắt ñầu ñi kiểm soát một lượt gia sản của bố ñể lại.

Cô ñến nhà bác Ba vào một buổi chiều. Lúc ñó bác ta còn ñi chăn trâu chưa về. Nhà này có nuôi trâu, cô biết, nhưng tất cả số trâu nuôi trâu ñẻ ñược mấy con và lớn bé như thế nào thì hãy còn mập mờ. Trừ phú ông ra chả ai biết rõ. Mấy người ñầy tớ chỉ nhớ mang máng cả mẹ ñẻ con ñẻ ñâu năm sáu con.

Tục ở ñây nuôi trâu không có chuồng. Người ta ñóng ở góc sân những cái cột, tối về buộc mỗi con vào một cột. Thoạt vừa ñến cô gái ñếm ngay số cột ñược sáu cái: - "Sáu cột vị chi là sáu trâu" cô tự bảo thế. Cô không biết rằng trước ñây một hôm vì có một cột gần gãy nên bác Ba phải ñóng một cột khác, chưa kịp nhổ cái kia ñi.

Lúc bác lực ñiền ñánh trâu về, cô gái ñếm ñi ñếm lại chỉ có năm con, bèn ngẫm nghĩ: - "Quái thật! Sao chỉ có năm. Có lẽ vì không có giấy tờ, nên nghe tin cha chết lão này ñã bán trộm một con". Bèn nói to:

- Này bác Ba. Còn một con nữa ñâu?

Bác lực ñiền ngạc nhiên:

- Còn trâu nào nữa, tôi nuôi của cụ cả thảy chỉ có năm con.

Cô gái lý sự:

- Năm trâu sao lại sáu cột. Có lẽ bác ñánh lạc mất một con trong rừng chứ gì?

111

https://thuviensach.vn

Bác Ba ñem việc cột gãy ra phân trần, nhưng cô nào ñâu có nghe:

- Thôi bác chịu khó ñi tìm cho tôi ñi. Năm trâu sao lại có sáu cột?

Thấy cô ta lẩm bẩm mãi mấy tiếng "năm trâu sáu cột", bác lực ñiền nổi xung:

- Chỉ có bắt cô trói vào cột này thì họa chăng mới thành sáu ñược!

Cô gái phú ông không phải là tay vừa, nhảy lên xỉa xói bác Ba. Bác Ba bực mình bỏ ñi vào rừng. Cô tiếp theo chân bác. Rồi ñó hai câu "năm trâu sáu cột"

và "bắt cô trói cột" trở thành lời ñối ñáp của hai bên.

Cả bác Ba và cô gái về sau ñều hóa thành chim. Hai con chim ñó xuất hiện ở

vùng rừng núi Thái-nguyên, Bắc-cạn là vùng xảy ra câu chuyện. Hai con chim kiếm ăn từ nhá nhem cho ñến mờ sáng: một con ñàng này núi, một con ñàng kia núi, một con kêu: "Năm trâu sáu cột", một con ñáp: "Bắt cô trói cột"1. Người ta nhận tiếng kêu của từng con một mà ñặt tên2.

KHẢO DỊ

Về Sự tích chim năm-trâu-sáu-cột, theo lời kể của ñồng bào thiểu số ở vùng Hà-giang, Tuyên-quang thì lại có những ñiểm hơi khác. Truyện này có lẽ là nguồn gốc của truyện vừa kể trên:

Ngày xưa, ở vùng Tuyên-quang, Hà-giang có một thổ lang giàu có nhưng lại hiếm con. Hắn nuôi ñược hai người con nuôi: một trai, một gái rất xinh xắn và linh lợi. Khi thổ lang chết, người vợ sợ ñất ñai của cải của mình sẽ bị một thổ

lang lân cận có thế lực chiếm ñoạt nên cố tìm cách giữ về cho mình. Mụ thấy thổ

lang nọ ñang khao khát con gái nuôi của mình, mới trang ñiểm cho nàng và dỗ

dành nàng làm thiếp người thổ lang kia. Mụ nghĩ bụng một khi ñã trở thành mẹ

vợ thì chàng rể kia sẽ ñể cho mình và tài sản của mình yên ổn.

Không ngờ cô gái nuôi từ trước ñã chung tình với người con trai nuôi. Hai bên từng yêu thầm dấu vụng và quyết sống chết với nhau. Vì thế, tuy mẹ nuôi hết sức khuyên dỗ nhưng cô gái nhất quyết không nghe. Thổ lang kia chờ mãi không ñược, toan dùng mưu chiếm ñoạt. Người vợ góa của thổ lang nọ bèn sai người ñem trâu bò vàng bạc ñến biếu và ñoan rằng thế nào cũng tìm ra cách bắt con gái mình vâng lời.

Một hôm, mụ sai con gái nuôi chăn một ñàn trâu năm con, dặn tối về buộc mỗi con vào một cọc cho cẩn thận. Buổi chiều hôm ấy, cô gái sau khi cho trâu ăn no, 1. Có người cắt nghĩa tiếng kêu của loài chim ñó là "Bắc-quang Bắc-mục" hay "Hà-giang nước ñộc" nhưng không kể thành chuyện.

2. Theo Nguyễn Bính. Truyện cổ tích Việt-nam.

112

https://thuviensach.vn

ñánh về, thấy chỗ "chòi trâu" ñã có sẵn sáu cọc bèn buộc mỗi con vào một cọc, còn cọc thứ sáu thì vô tình bỏ cỏ lấp lên, rồi ñi nghỉ.

Đến sáng mai người mẹ nuôi giả cách ra soát trâu. Mụ vờ hỏi con gái sao lại ñể mất một con. Cô gái ngạc nhiên, cãi lại. Nhưng mụ mồm loa mép giải bắt nàng phải ñền một con trâu mất. Mụ gọi mọi người tới, bới ñống cỏ cho họ thấy cái cọc thứ sáu rồi giả cách phân bua: - "Của tôi sáu trâu sáu cộc rành rành ra ñấy. Chiều hôm qua nó làm mất một con trâu rồi cố ý bỏ cỏ lấp cọc ñể khỏi ai thấy, gian dối ñến thế là cùng".

Vì ñã có chủ ý nên mụ cố làm to câu chuyện vu vạ. Mụ sai người hầu ñến trình với thổ lang nọ ñể bắt cô gái phải ñền trâu. Cô gái sợ hãi kêu khóc hết lời, mong mẹ nuôi thương hại. Mụ làm ra vẻ dàn xếp bảo cô gái bán mình cho thổ lang kia ñể lấy trâu ñền.

Biết là mắc phải mưu ñộc của người mẹ nuôi, cô gái bèn gọi người yêu ra gốc cây ở mé rừng than thở. Giữa khi cặp bạn tình ñang giọt ngắn giọt dài thì người mẹ nuôi sai người hầu ñánh ñuổi chàng trai và cấm cửa không cho về. Cô gái vô cùng ñau khổ, ngửa mặt kêu trời rồi ñâm ñầu xuống suối tự tử. Xác nàng trôi theo dòng nước ñến một ghềnh ñá vướng lại, và ñược mọi giống chim nhặt lá che phủ.

Từ ñó xuất hiện một giống chim ăn ñêm, ít ai ñược thấy hình dạng của chúng.

Chỉ biết rằng chúng thường ñậu trên cành cây cao nhất rừng, cứ bốn tiếng một kêu dóng dả từ tối ñến sáng: "Năm trâu sáu cọc!"... "Năm trâu sáu cọc!"...

Đồng bào thiểu số ở Việt-bắc có truyện Chim khảm khắc dường như cũng là một dị bản của các truyện trên nhưng ñoạn kết thì lại có phần nào giống với Sự

tích chim bóp-thì-bóp (xem Khảo dị truyện Sự tích ñá Vọng phu, số 32).

Một ông chúa có hai cô gái xinh ñẹp. Nàng Hai là người chất phác hiền lành, một hôm ñi chơi rừng bị báo vồ, nhưng nhờ có một chàng trai con nhà dân nghèo tên là Lương kịp thời xông tới cứu. Anh giết chết ác thú và ñưa nàng về

nhà. Ông chúa thương hại anh áo quần tả tơi, máu me ñầm ñìa, bảo: - "Mày cứu con tao, tao sẽ nuôi mày". Nhưng Lương chỉ ñược ñãi như ñầy tớ. Mặc dầu vậy, anh và nàng Hai vẫn yêu nhau. Khi ông chúa biết chuyện, lập tức ñuổi anh ñi và dọa nếu còn tơ tưởng ñến nàng Hai thì sẽ giết chết. Mặt khác hắn cấm cung cô gái. Nhưng họ vẫn bí mật gặp nhau. Một hôm hai người rủ nhau ñi trốn, họ dựng chòi cao ở giữa rừng mà ở. Ông chúa cho quân ñến vây chòi và giao hẹn: -

"Xuống ngay sẽ cho chết tử tế". Hai người không xuống. Tên bắn lên tua tủa.

Lương muốn bắn trả lại nhưng bị người yêu ngăn cản. Lính trèo lên, Lương giơ

nỏ nói: "Đứa nào trèo lên sẽ không ñược về với vợ con". Nàng Hai lại ngăn cản.

Cuối cùng tên bắn lên rát quá, Lương chĩa nỏ và ngực bắn chết người yêu.

Lương cũng bị tên bắn lên giết chết. Chúa bắt ñào hai hố cách xa nhau ñể chôn.

113

https://thuviensach.vn

Họ hóa thành hai con chim trống mái, thường ban ngày ñi ăn, ñến chiều thì lạc nhau nên gọi nhau ra rả, khi gặp nhau thì trời vừa sáng. Người ta gọi là chim khảm khắc1.

Nguyễn Văn Ngọc có kể một truyện Sự tích chim bắt-cô-trói-cộ t của ñồng bào thiểu số Hà-giang như sau:

Ở vùng nọ có tục cứ ñến ngày vào ñám thì ñêm ñầu tiên là một buổi lễ tắt ñèn ñuốc. Hễ người nam bắt ñược người nữ nào thì trói vào cột. Đến lúc ñèn ñuốc bật lên thì người nam sẽ cưới người nữ ấy làm vợ. Có lần, một người nam cột ñược một người nữ, ñến khi ñèn ñuốc ñỏ lên thì hóa ra người ấy là cô ruột của mình. Chàng trai xấu hổ chết ñi, hóa làm chim, luôn mồm kêu: "Trói cô vào cột"2.

Đồng bào Ca-tu có một truyện Sự tích chim vua quan trói cột (tức là chim bắt cô trói cột ở miền Bắc) nhưng nội dung khác hẳn các truyện kể trên: có một anh dân nghèo là Ca Ngóc ñược bà thần cho một chiếc còi màu nhiệm, hễ cầm lấy thổi thành tiếng "Vua quan trói cột", và làm cho người thổi có phép tàng hình.

Nhờ tiếng còi của anh, dân chúng nổi dậy ñánh giết quan và lính tới làng thu thuế. Sau ñó anh lại ñược bà thần gả con gái và cho viên ngọc "ñen như sừng trâu, nặng như hũ nước, thơm như mít chín". Anh và vợ tìm ñến cung vua làm cho vua quan và lính tráng bận tâm ñi tìm mít; trong khi ñó dân chúng xông tới cướp vũ khí, bắt vua quan trói vào cột rồi giết ñi.

Ca Ngóc sau ñó chết hóa thành giống chim, luôn mồm kêu: "Vua quan trói cột"3. Chúng tôi sợ rằng truyện này ít nhiều cũng ñã bị hiện ñại hóa.

1. Theo Thiên lôi bị ñòn (Truyện cổ tích Việt-nam).

2. Sách ñã dẫn.

3. Theo Truyện cổ Ca-tu, ñã dẫn.

114

https://thuviensach.vn

9. SỰ TÍCH CHIM ĐA ĐA

Ngày xưa có một em bé mồ côi cha từ hồi còn nhỏ. Người mẹ sau một thời gian tang chế cũng ñi lấy chồng. Vì bà con thân thích nội ngoại không còn ai nên nó phải theo mẹ về ở với bố ghẻ. Bố ghẻ tính rất vũ phu, coi cả hai mẹ con như

kẻ ăn ñứa ở. Nhất là thằng bé chưa biết làm gì cả, nên hắn lại càng ghét dữ.

Nhiều lúc có việc trái ý, hắn ñánh thằng bé thâm tím cả mình mẩy.

Nhà hắn cũng không có gì. Hắn thường sinh nhai bằng cách lên rừng ñốn củi.

Người ñàn bà vừa về với hắn ñược một ngày ñã phải gánh củi của chồng ñi bán ở chợ.

Không may, năm ñó trời làm mất mùa. Miếng ăn kiếm rất chật vật. Củi rẻ như

bèo. Trước kia một gánh củi nuôi sống gia ñình ñược mấy ngày thì bây giờ

không ñủ nuôi ñược một bữa. Thằng bé chưa làm ñược nghề ngỗng gì cả, trở

nên một cái gai trước mắt bố ghẻ.

- Thằng bé này chỉ ăn hại ñái nát. Chỉ làm cho ta khó khăn thêm.

Hắn bảo vợ thế và khuyên vợ ñem con ñi bán cho kẻ khác nuôi. Nhưng người ñàn bà nhất quyết không chịu. Thà là cả hai mẹ con cùng chết chứ bà không ñời nào chịu lìa con.

Người bố ghẻ bèn có ý ñịnh muốn giết chết con riêng của vợ. Mạng người lúc này nhỏ bằng cái tơ cái tóc. Huống chi ñối với hắn, hắn chẳng coi ra gì. Nạn ñói coi chừng ñang kéo dài và ngày càng dữ dội. Một gánh củi lớn bây giờ không ñổi nổi một bát gạo.

Hôm ñó, chờ lúc vợ ñi chợ sớm, hắn ñưa thằng bé lên rừng. Hắn rủ:

- Mày có muốn trèo ổi và bắt bướm không? Trên ấy thì tha hồ.

Thằng bé nghe thế lấy làm thích, cố xin ñi theo cho ñược.

Cảnh rừng có nhiều cái lạ làm cho thằng bé lon ton chạy theo bố ghẻ không biết mệt. Người ñàn ông ñưa nó vào rừng sâu. Khi ñến chỗ mấy cây ổi rừng, hắn bảo thằng bé:

- Ổi ñấy. Và có bát cơm ñây. Chốc nữa tao lại tìm.

Thế rồi hắn bỏ mặc thằng bé, lẳng lặng lui ra, ñến một chỗ khác kiếm củi.

Nhưng buổi chiều, khi bước chân vào nhà hắn lấy làm ngạc nhiên thấy thằng bé ñã về trước hắn rồi. Số là thằng bé trong khi ñang bơ vơ giữa rừng rậm thì may mắn gặp một bọn ñi ñào khoai mài về ngang. Thế là họ ñưa nó về. Nhờ có bát cơm, nó vẫn ñủ sức ñi ñược ñến nhà.

Nghe ñứa bé kể, hắn bực mình vô hạn. Hắn vờ mắng:

115

https://thuviensach.vn

- Chỉ vì mày, làm tao tìm mãi không ñược!

Một lần khác hắn lại dỗ ñược ñứa bé ñi theo lên rừng. Lần này hắn cố tâm ñưa nó vào thật sâu, ñến những nơi chưa ai dám tìm vào hái củi bao giờ. Khi trốn khỏi thằng bé, hắn nghĩ bụng: - "Không chết vì thú dữ thì cũng chết vì lạc, không chết vì lạc thì cũng chết ñói mà thôi".

Mãi ñến chiều tối vẫn không thấy bố ghẻ trở lại, thằng bé khóc lóc, kêu gào nhưng chỉ có tiếng vọng của núi rừng trả lời nó thôi. Nó cuống cuồng chạy tìm khắp mọi ngả nhưng không hề thấy một bóng người. Khi ñã mệt lử và ñói bụng, nó tìm ñến chỗ bát cơm của bố ghẻ ñể lại thì không ngờ ñấy là một bát cát trên có rắc một lớp cơm với một quả cà ñể ñánh lừa. Thằng bé nhặt những hạt cơm phủi cát bỏ vào miệng. Cuối cùng ñói quá, nó cầm lấy bát chạy khắp nơi và kêu lên: - "Bố ghẻ ơi! Bát cát quả cà! Bát cát quả cà!". Nhưng tiếng kêu gào của nó chỉ làm cho một vài con chim rừng giật mình mà thôi.

Rồi thằng bé chết, hóa thành chim ña ña, luôn luôn kêu những tiếng "Bát cát quả cà! Bát cát quả cà!".

Đợi mãi không thấy con về, người ñàn bà khóc thương vô hạn. Đoán biết thằng chồng tàn bạo ñã ám hại con mình, bà ta ñứng lên xỉa xói vào mặt hắn.

Cuối cùng bà ta bắt hắn phải ñi kiếm con mình về ngay, nếu không sẽ lên quan tố cáo. Túng thế hắn phải vào rừng. Hắn tìm mãi. Đột nhiên trong khu rừng hẻo lánh nổi lên mấy tiếng "Bát cát quả cà! Bát cát quả cà!". Hắn rụng rời. Đích thị

là oan hồn thằng bé ñã lên tiếng vạch tội ác của hắn. Nghe luôn mấy tiếng liên tiếp, hắn không còn hồn vía nào nữa, vội bỏ chạy. Nhưng mấy tiếng "Bát cát quả

cà" ñuổi theo hắn. Hắn chạy mãi, băng hết khu rừng nọ sang khu rừng kia. Tự

nhiên hắn vấp phải ñá ngã xuống bất tỉnh nhân sự.

Mấy ngày sau, những người tiều phu thấy thi thể hắn nằm vật ở mé rừng1.

KHẢO DỊ

Về truyện này có hai dị bản lưu truyền ở miền Nam:

a) Một người vào năm ñói ñi xin con rể một ít thóc về ăn. Lúc ñến nơi, chàng rể ñi vắng, chỉ có con gái của mình ở nhà. Nhưng con gái từ khi giàu có, quên mất cả bố; cho bố một bị "chẹp" (thóc lép) trên có rắc một ít thóc. Bố ra về dọc ñường gặp chàng rể. Chàng rể tốt bụng cầm bị thóc của vợ cho bố, biết rõ sự

thật, bèn dắt bố về lấy cho bố một bị thóc, và trong khi giận dữ ñánh vợ một bắp 11. Theo Jê-ni-bren (Génibrel). Truyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết, và dựa theo lời kể của người miền Bắc.

116

https://thuviensach.vn

cày, không may vợ chết. Vợ hóa ra chim ña ña luôn mồm kêu câu: "Cách ca ca, bốc chép (hay giẹp) cho cha"1.

b) Có hai vợ chồng một người kiếm củi ñẻ một con trai ñặt tên là Đa Đa. Con lên 7 tuổi thì mẹ từ trần. Vợ kế của bố ñối ñãi với con chồng không tốt, luôn luôn gây chuyện mắng chửi. Một hôm, bố ñi kiếm củi về, thấy con khóc trước một bát cơm ñầy. Bố toan hỏi con thì dì ghẻ chạy ra lu loa xin chồng dạy con kẻo nó nhục mạ không thể chịu ñược. Bố giận sẵn rìu ñánh con, không ngờ

chém vỡ ñầu con ở khoảng mặt, con lăn ra chết. Lúc làm lễ "mở cửa mả", tự

nhiên có con chim trong mộ bay ra kêu lên: - "Bát cơm cát trả cho cha, ñánh chác ñầu ra, bạc ác ña ña". Bố về lục tìm xem lại bát cơm dì ghẻ với cho con, mới thấy là một bát cát chỉ có một ít cơm phủ lên trên. Giận quá, bố lại choảng cho vợ một rìu chết tuốt. Người ta nói ngày nay dòng dõi chim ña ña có một vạch ñen từ mắt ñến tai ñó là dấu tích vết rìu chém phải; còn lông rằn ri trên người nó là vết tích roi ñánh lằn ngang lằn dọc của dì ghẻ2.

Cũng có người3 cho tiếng kêu của chim ña ña là "Bất thực cốc Chu gia" nghĩa là không ăn lúa nhà Chu. Họ cho giống chim này là kiếp sau của Bá Di, Thúc Tề. Đó là truyện do nhà nho kể theo ñiển tích của Trung-quốc4.

Xem thêm truyện Gốc tích tiếng kêu của Vạc, Cộc, Dù dỉ, Đa ña và Chuột (số

17).

1. Theo lời kể của người Quảng-ngãi.

2. Theo Lê Văn Phát. Sách ñã dẫn.

3. Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Vĩnh-phú và người miền Nam.

4. Bá Di, Thúc Tề là con vua nước Cô-trúc ñời nhà Thương. Lúc cha sắp mất bảo lập em là Thúc Tề làm vua. Cha chết, Thúc Tề nhường cho Bá Di, Bá Di không chịu, bảo ñó là mệnh cha, rồi trốn ñi. Thúc Tề cũng không làm vua mà trốn nốt. Khi Chu Vũ Vương ñánh nhà Thương, Bá Di ñón ñường ñể can; can không ñược bèn nói rằng từ nay không ăn lúa nhà Chu nữa; cả hai anh em vào ẩn ở núi Thú-dương và bị chết ñói ( Từ hải) 117

https://thuviensach.vn

10. SỰ TÍCH CON NHÁI

Ngày xưa có một vị hòa thượng trẻ tuổi nổi tiếng chân tu. Mọi "thị dục" của bản thân, hòa thượng ñều kiên quyết cắt ñứt, chỉ một lòng chuyên chú vào lẽ hư

vô của ñạo Thiền. Nhà vua nghe tiếng, vô cùng kính trọng, vời về cung, ban tước quốc sư và sai tu bổ một ngôi chùa ở phía Nam kinh thành ñể cho sư trụ trì.

Nhưng hòa thượng từ tạ vua, chỉ xin phép ñi xem chùa chiền, cảnh ñẹp trong thiên hạ.

Một hôm, hòa thượng một mình tìm ñến một ngôi chùa xa ở vùng Bắc. Ở ñó có một vị sư bạn trụ trì mà hòa thượng lâu ngày chưa gặp.

Từ lâu Phật bà Quan âm ñã nghe tiếng ñồn về hòa thượng. Lần này nhân cuộc ñi chơi của hòa thượng, Phật bà ñịnh bụng thử xem con người ñó như thế nào.

Nếu quả ñúng là chân tu thì Phật bà sẽ ñưa về Tây-trúc, ñộ cho thành Phật.

Lúc hòa thượng sắp qua một con sông rộng, Phật bà hóa thành một cô gái rất trẻ ñẹp chống ñò cập bến chở khách quá giang. Hôm ấy cũng theo phép màu nhiệm của Phật bà, khúc sông ñó trở nên vắng vẻ, người và thuyền bè qua lại rất ít. Khi hòa thượng chui vào trong khoang ñò thì cô gái nhổ sào chèo ra giữa sông. Đoạn nàng bẻ lái cho thuyền tiến ñến một bãi cát vắng ñậu lại. Hòa thượng lấy làm lạ, hỏi cô lái vì sao không ñi thẳng qua bờ bên kia. Cô lái chỉ ñợi có câu hỏi ấy là buông chèo, cười một nụ cười rất tình tứ rồi cũng chui vào khoang trả

lời một cách cợt nhả là thấy sư ñẹp trai quá nên cắm sào lại ñây cầu xin ñược ân ái. Hòa thượng vốn nghe con gái ở vùng này có nhiều người ñáo ñể nên nghiêm nét mặt lại:

- A-di-ñà Phật! Mong người trần giới buông tha cho kẻ tu hành này.

Nhưng cô lái ñò ñâu có buông tha, cô cố sán lại gần gợi tình. Hòa thượng không nói gì, lẳng lặng mở gói lấy cuốn kinh Kim cương tam muội ra tụng.

Tiếng ñọc của sư mỗi lúc một lớn, át cả tiếng của cô lái ñò. Nhưng cô lái ñò vẫn cười nói không thôi. Rồi cô che tay lên quyển kinh. Hòa thượng ngoái cổ nhìn ra ngoài ñò rồi nghiêm khắc cảnh cáo:

- A-di-ñà Phật! Trong người bần tăng có một tờ lệnh chỉ của hoàng ñế. Trong ñó hoàng ñế ñã ra lệnh hễ người nào phạm vào người bần tăng sẽ bị án trảm quyết. Vậy bần tăng mong người ñừng phạm vào phép của thiên tử.

Lời dọa của nhà sư không làm cho cô gái nhụt một tý nào. Cô nói:

- Em ñang muốn chết ñây! Em chỉ mong chàng ñoái thương một tý rồi chết cũng thỏa.

118

https://thuviensach.vn

Nhưng hồi lâu, thấy lòng nhà sư không chuyển, cô lái ñò lại thi hành một mưu khác, cố quyến rũ cho bằng ñược. Cô bắt ñầu cởi áo ra. Khi chiếc yếm cổ ñuôi nhạn bỏ xuống thì hòa thượng nhắm mắt lại, Hòa thượng quay về phía cái gói lấy chiếc áo của mình khoác vào người nàng. Trong khoang ñò chật chội, tay hòa thượng vẫn lần tràng hạt, miệng vẫn lẩm nhẩm ñọc kinh, Trong khi ñó những tiếng của cô gái như mật rót vào tai:

- Chàng thương em một tý... Chàng nhìn ra ngoài mà xem, nào có một ai ñâu...

Nhưng vô hiệu.

Phật bà Quan âm rất cảm ñộng. Nhưng người con Phật như thế này rất xứng ñáng chiếm một chỗ ngồi trên Nát-bàn. Nhưng ñã thử thì phải thử cho trót. Lần tấn công thứ chín, cô lái ñò vẫn bị cự tuyệt. Hơi thở của cô con gái trẻ và ñẹp phảng phất ở trên má, nhưng nét mặt của hòa thượng vẫn không ñổi.

Nhưng ñến lần thứ mười, cô gái không ngờ thành lũy tưởng là kiên cố lại bị hạ

một cách quá bất ngờ. Bàn tay hòa thượng tự nhiên run rẩy bỏ lên mình nàng.

Thôi thế là chỉ trong một phút, vứt hết hơn hai mươi năm tu luyện.

Thế là chuyến ñó Phật bà Quan âm không ñược hài lòng. Giận vì hòa thượng ñã thiếu kiên trì trước sức cám dỗ của "thị dục", mà ñã thế thì thanh danh cũ ñâu còn ñáng ñếm xỉa nữa, nên Phật bà ñã nắm lấy cổ hòa thượng vứt ngay xuống sông như người ta vứt một cái rác. Thế mà Phật bà vẫn chưa cho là ñáng tội, nên còn bắt hóa làm loài nhái là một loài ñộng vật hạ ñẳng. Cũng vì thế mà người ta nói rằng ngày nay dòng dõi của loài nhái vẫn còn giữ cái thói quen của tổ tiên, ví dụ khi chúng bị chặt ñầu, chúng vẫn chắp hai chân trước lại với nhau như người ñang vái1.

KHẢO DỊ

Người miền Bắc có truyện Sự tích con ếch có tính chất tiếu lâm: Xưa có một nhà sư xuất gia từ ngày còn tấm bé. Sư nổi tiếng chân tu lại học rộng, mọi phép sát quỷ trừ tà ñều thông thạo. Một hôm Phật báo mộng cho sư

biết rằng sư sẽ ñắc ñạo sau khi dự một cuộc thi ở Thiên ñình.

Tỉnh dậy sư rất mừng, từ ñó ngày ñêm quyết ôn luyện kinh kệ và ấn quyết cho ñược tinh thục. Một hôm, sư chợt nghĩ: - "Mình lục trí thần thông ñều ñủ cả, duy chỉ có một việc chưa từng biết là cơ thể ñàn bà. Nếu lúc lên trên kia, người ta hỏi ñến thì không biết ñường nào mà trả lời".

1. Theo Lang-ñờ (Landes). Cổ tích và truyền thuyết An-nam.

119

https://thuviensach.vn

Nhưng muốn biết việc ñó không phải dễ. Sau cùng sư liều nhờ thủ tự bí mật giúp cho. Thủ tự ñi tìm từ ñầu làng ñến cuối chợ chả ñược ai cả, ñành về dỗ vợ, ngọt nhạt mãi vợ mới thuận ñi.

Tìm hiểu ñược cơ thể ñàn bà rồi, nhà sư rất thỏa mãn.

Nhưng từ ñó sư ñâm ra ngơ ngẩn, kinh kệ và cúng dàng chả thiết gì nữa. Việc phù phép cũng mất linh nghiệm. Phật biết chuyện ñó, nổi giận bèn cho sét ñánh chết. Như thế mà Phật vẫn chưa hết giận, còn bắt sư hóa làm ếch. Khi thủ tự mở

áo quan ñể nhặt hài cốt thì chỉ thấy có một con ếch nhảy ra. Vì thế mà có câu tục ngữ:

Đi tu mà chẳng trót ñời,

Sinh ra con ếch cho người lột da1.

1. Theo Tạp chí chúng tôi (1910).

120

https://thuviensach.vn

11. SỰ TÍCH CON MUỖI

Có hai vợ chồng nhà nọ yêu nhau rất mực. Ngày mới lấy nhau, họ ñã từng ăn thề hẹn không bỏ nhau. Nếu không may một trong hai người chết ñi thì người kia sẽ chết theo ñể xuống âm ty cho có bạn.

Sau ñó không bao lâu, người vợ trẻ tự nhiên bị thần chết mang ñi một cách ñột ngột. Không ai có thể tả ñược hết tình cảnh ñau thương của người chồng. Anh chàng ñã mấy lần toan tự tử, nhưng bị người nhà ngăn trở và canh phòng ráo riết. Hôm sắp sửa cất ñám bỗng có một ñạo sĩ ñến bày cho chàng phép cải tử

hoàn sinh mà theo lời ông ta, ñã từng có nhiều người dùng rất ứng nghiệm. Phép của ông ta chẳng có gì khó, chỉ cần người sống gan dạ và kiên trì một chút là ñược. Nghĩa là người sống mỗi ngày ba lần ôm ấp và truyền hơi ấm của mình vào cho tử thi. Làm luôn như thế không nghỉ ngày nào thì chỉ trong khoảng ba tháng mười ngày là người chết sẽ sống lại.

Người chồng cảm ơn ñạo sĩ và làm ñúng như lời dặn, hi vọng ñưa người yêu trở lại cõi thế. Ngày ngày chàng ôm ấp vợ, truyền sức nóng, hơi thở của mình vào cái xác ñã lạnh toát.

Nhưng sau ñó ba ngày, mùi thối của tử thi bay ra khắp xóm làm cho mọi người không chịu ñược. Họ kéo nhau ñến nhà bắt chàng phải chôn lập tức.

Bất ñắc dĩ, người chồng nhờ xóm giềng chặt nứa làm giúp một cái bè ñể mình ñưa xác vợ ñi một nơi khác. Nhiều người vui lòng giúp anh chàng trong việc này. Chỉ trong nửa ngày, hắn ñã chở xác người yêu ñi biệt.

Chiếc bè theo dòng nước trôi mãi. Người chồng vẫn ngày ngày ấp ủ vợ không thôi. Cái tử thi ñó trông vẫn như người nằm ngủ. Lòng anh chàng tràn trề hi vọng. Đến một nơi kia, hắn cắm bè lại kề một bãi cỏ rộng, lên bộ nấu ăn.

Tình cờ trong khi ñi nhặt củi chàng ta gặp một cụ già. Nhìn thấy ông cụ chống gậy ñi một mình giữa cảnh trời nước hoang vu, lại râu tóc trắng xóa, hình dung không có gì là lam lũ, chàng trẻ tuổi lấy làm ngạc nhiên. Hắn ñang suy nghĩ thì thoáng cái ông cụ ñã ñứng trước mặt. Hiểu ngay ñó là bậc Tiên Phật, hắn vội phục xuống chân cụ già rồi kể lể sự tình, cuối cùng không quên cầu khẩn ông cụ

sinh phúc giúp cho vợ mình sống lại. Cụ già ñó chính là ñức Phật, thấy anh chàng nài nỉ hết sức, bèn thương tình, ñi theo xuống bè, bảo hắn chích máu ngón tay nhỏ ba giọt vào miệng vợ. Tự nhiên người ñàn bà mấp máy môi rồi từ từ

ngồi dậy như vừa tỉnh một giấc mơ. Trước khi ra về ñức Phật có hỏi người vợ:

- Anh chàng này cho vay ba giọt máu ñể ngươi ñược hồi sinh. Vậy nhà người có yêu anh ta chăng?

Trước câu thề thốt chắc nịch của người ñàn bà, ñức Phật bảo:

121

https://thuviensach.vn

- Không can gì. Nếu không yêu nữa thì chỉ việc trả lại ba giọt máu cho anh ta là ñủ!

*

* *

Thấy bọn họ nóng lòng muốn trở về quê hương, ñức Phật gọi một con cá sấu khổng lồ từ vực sâu lên bảo chở họ ñi.

Cá sấu vượt sông ñược nửa ngày ñường thì bụng ñã ñói. Nó bảo hai vợ chồng lên bộ nghỉ ngơi ñể cho nó ñi tìm cái ăn. Hai vợ chồng dắt nhau vào quán cơm.

Trong quán hôm ñó có một người khách thương sang trọng. Hắn ta thấy nhan sắc người vợ diễm lệ ít ai sánh kịp thì bỗng nảy tà dâm, mưu toan chiếm ñoạt.

Hắn lân la lại gần, ñưa các mẫu hàng tơ lụa và ñồ trang sức ra vờ chào khách, kỳ

thực là ñể tán tỉnh người ñàn bà ñẹp. Hắn nói trong thuyền hắn ñậu ở gần ñấy còn có nhiều món hàng nữa rất quý và rẻ, muốn mời họ xuống xem.

Nhưng người chồng thì chẳng thiết một tý nào. Cơm nước xong, bỏ mặc người khách thương, dắt vợ ra bến vắng, ở chỗ hẹn với cá sấu, ngồi ñợi. Họ ngồi dưới bóng cây trò chuyện một chốc rồi vì mệt quá, ngủ quên lúc nào không biết. Họ

cũng chẳng ngờ sau lưng họ, người khách thương kia vẫn theo hút không rời.

Khi thấy hai người nằm ngủ, hắn ñi nhẹ ñến thức riêng người vợ dậy, mời nàng xuống thuyền ñậu kề ñó ñể hắn biếu một món trang sức; - "Thuyền của tôi chỉ

cách ñây mươi bước. Bà không phải ñợi lâu ñâu!". Nghe nói thế, lòng người ñàn bà bỗng thấy lay chuyển. Nàng ñứng lên, ñi theo người khách thương xuống thuyền. Chỉ trong nháy mắt, theo ám hiệu của chủ, bọn thủy thủ chiếc thuyền buôn nhổ neo và giong buồm cho thuyền chạy mất.

Lại nói chuyện cá sấu lúc ngoi lên chỗ hẹn thì thấy chỉ có một mình người chồng, bấy giờ vẫn ñang ngủ say. Cá sấu thức chàng dậy hỏi chuyện. Anh ta ngơ

ngác không hiểu thế nào. Một mất mười ngờ, hắn ñổ tội cho cá sấu ñã ăn thịt mất vợ. Để giải mối ngờ, cá sấu mới bảo hắn kiếm cây luồn qua miệng mình, khua trong dạ dày xem thử cho biết. Anh chàng làm theo, chỉ thấy trong bụng cá sấu toàn là xương cá và ñá cuội, mới biết mình ngờ sai. Tìm khắp mọi nơi chẳng thấy vợ, hắn trở về bến, ôm ñầu kêu khóc rất thảm thiết. Cá sấu thương tình bèn bảo hắn cưỡi lên lưng rồi phóng ñi, ñuổi theo những chiếc thuyền vừa qua lại ñể

dò tìm tung tích. Sau mấy lần dò hỏi, người ta cho biết một chiếc thuyền buôn vừa ñi qua, trong ñó có một người ñàn bà trẻ và ñẹp. Họ tả nét mặt và hình dạng thì ñúng là vợ chàng. Cá sấu bèn cố công ñuổi riết.

Khi nhìn thấy vợ ngồi trong thuyền khách thương, người chồng nói với vào:

- Nàng cứ nhảy ra ñây... Tôi không thể sống xa nàng ñược... Tôi sẽ làm cho nàng sung sướng...

122

https://thuviensach.vn

Nhưng người vợ trả lời chồng:

- Chàng về ñi! Em ñành phụ chàng. Chàng tha thứ cho em vậy.

Rồi ñưa cho chồng một gói vàng:

- Chàng hãy nhận lấy vật này và coi như em ñã chết từ hôm nào rồi.

Vừa bực tức vừa thất vọng, chồng ném gói vàng xuống nước rồi nhờ cá sấu ñưa mình trở lại tìm ñức Phật. Khi ñức Phật gặp bọn họ, liền giục cá sấu hối hả

rượt theo chiếc thuyền khách thương ñể cho anh chàng thất tình ñòi lại ba giọt máu của mình.

Lại nói chuyện người ñàn bà sau khi chích máu ở tay ñể lấy ra ba giọt trả nợ

cho chồng thì ngã vật xuống chết ngay. Người khách thương hết sức chữa chạy nhưng vô hiệu. Rồi sau ñó hắn ném xác nàng xuống biển. Nhưng do phép màu của ñức Phật, người ñàn bà ấy hóa thành con muỗi. Vì thiếu máu, nên lúc nào muỗi cũng lén lút ñi chích trộm của mỗi người một tý ñể sống1.

KHẢO DỊ

Việt-nam còn có truyện Lương Nhân có lẽ cũng từ truyện Sự tích con muỗi phát triển ra.

Lương Nhân quê ở Vĩnh-yên, lấy vợ là Thị Xuân. Vợ chết, Lương Nhân quá thương cõng xác vợ theo mình không rời. Phật thương tình hiện lên phun ba ngụm nước cho Thị Xuân sống lại. Một hôm vợ chồng có việc ñi xa, ngủ nhờ ở

thuyền. Trong lúc Lương Nhân ngủ say thì vợ bỏ chồng theo ông chủ thuyền.

Lương Nhân gặp lại ñức Phật. Phật bảo ñến ñòi ba ngụm nước. Thị Xuân phun xong lăn ra chết.

Sau ñó Lương Nhân gặp Hán Chân. Hai người lấy nhau, kiếm ăn rất chật vật.

Một hôm Lương Nhân ñi vắng, một người khách lạ thấy Hán Chân có sắc ñẹp liền ve vãn nhưng bị nàng cự tuyệt. Để mua chuộc, người khách xin hai miếng trầu và ñưa cho nàng hai trăm lạng bạc. Hán Chân nhận và khi chồng về kể lại sự thật. Lương Nhân ngờ vợ và ñịnh giết vợ. Vợ trốn ñi, cải trang làm con trai vào học ở một ngôi chùa tại Sơn-tây. Đã ñẹp lại học giỏi nên sư nữ Thị Vân ñâm mê Hán Chân, hẹn hò làm vợ chồng.

Được mấy năm Hán Chân ñội tên Lương Chân ñi thi ñỗ trạng, ñược vua gả

công chúa. Hán Chân xin phép về quê mở hội làm chay. Lương Nhân bấy giờ

làm nghề nông, nghe có hội, ñem rau ñến bán. Vợ chồng gặp nhau. Phật hóa 1. Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

123

https://thuviensach.vn

phép cho Lương Nhân thành một chàng trai ñẹp ñẽ thông thái. Hán Chân ñưa chồng về triều tâu rõ sự thật. Vua gả công chúa cho Lương Nhân làm vợ hai. Thị

Vân cũng ñược ñón về làm vợ ba1.

Truyện Sự tích con muỗi tương tự với một số truyện cổ tích phương Tây.

Trước hết là cổ tích Đức do Grim (Grimm) sưu tập:

Xưa có một người lính can ñảm lấy vợ là một nàng công chúa. Ngày mới lấy nhau, hai bên cùng hẹn sống chết có nhau. Nếu vợ chết trước chồng thì chồng sẽ

tự chôn sống với người yêu. Ngược lại, nếu chồng chết trước vợ thì vợ cũng sẽ

làm như vậy.

Ít lâu sau người vợ mang bệnh qua ñời. Người chồng quyết chết theo vợ, chàng tự chui vào huyệt nằm bên cạnh cái xác. Trong lúc ñợi chết, chàng bỗng thấy một con rắn bò ñến gần vợ, bèn ngồi dậy giết chết con vật. Sau ñó, một con rắn khác ñến tìm, thấy ñồng ñội ñã chết, liền trở về mang ba cái lá cây ñến làm cho sống lại. Người ñàn ông bèn nhặt lấy ba lá và bắt chước phương pháp cứu chữa của con rắn làm cho vợ mình cũng sống. Đoạn, chàng ñưa vợ về nhà, giao ba cái lá cây quý báu kia cho một người ñầy tớ tin cậy giữ.

Từ khi sống lại, người vợ trẻ tự nhiên thay ñổi tình cảm ñối với chồng. Nàng không yêu chồng nữa. Một lần vợ chồng ñi tàu trên biển, người vợ phải lòng viên cai tàu. Giữa lúc chồng ñang ngủ say, nàng cùng viên cai tàu nâng bổng người chồng vứt xuống biển. Nhờ ñược người ñầy tớ trung thành vớt lên và dùng ba lá cây cứu sống lại, người ñàn ông mới thấy lòng dạ bạc bẽo và gian ác của vợ. Cuối cùng hắn ñã trị tội vợ ñến chết.

Trong kho cổ tích của người Ý (Italia) cũng có hai truyện nói ñến việc người chồng làm cho cô vợ trẻ của mình sống lại, Ở truyện thứ nhất, người chồng ban ñêm ngồi gác tại một ngôi ñền, trong ñó có quan tài của vợ. Bỗng dưng thấy một con rắn bò ñến cạnh quan tài, bèn giết ñi. Nhưng con rắn lại sống lại, nhờ có một con rắn khác ñưa ñến một thứ cỏ "cải tử hoàn sinh". Anh ta bèn dùng cỏ ấy cứu sống vợ. Ở truyện thứ hai, người chồng giết chết một con thằn lằn ñến gần quan tài của vợ nhưng con vật ñã ñược mẹ nó cứu sống nhờ có một thứ hoa hồng. Anh bèn cứu vợ bằng hoa hồng ấy.

Một truyện cổ tích Pháp cũng có nội dung gần giống những truyện ñã kể: Một chàng trai trẻ tuổi tên là Hoa Hồng lấy vợ nhưng không may hai tháng sau khi cưới, vợ chàng bị bạo bệnh rồi qua ñời. Thương nhớ vợ hết sức, anh chàng cứ chiều chiều ñến khóc ở mộ vợ. Một hôm, theo lệ thường anh bước vào nghĩa ñịa, bỗng có con ma hiện ra trao cho một cái hộp bằng bạc trong có một ñóa hoa 1. Theo lời kể của ñồng bào Bắc-bộ.

124

https://thuviensach.vn

hồng. Ma bảo anh muốn cho vợ sống lại thì cứ nạy quan tài ra rồi ghé ñóa hoa vào mũi vợ ba lần. Anh làm theo lời, vợ bèn sống lại.

Ít lâu sau, người chồng có việc phải ñi Pa-ri gặp người em ruột. Lúc ñến nơi thấy em ñau nặng, anh bận chữa chạy cho em, quên cả việc viết thư cho vợ như

ñã hứa. Vợ lấy làm lạ, chắc chồng ñã chết. Cũng lúc ñó, có một viên quan ba ở

ñội quân "ñầu rồng" làm một bức thư giả báo tin là người chồng ñã chết. Rồi hắn âm mưu lấy ñược người ñàn bà kia làm vợ.

Qua một thời gian, bệnh tình của em có phần ñỡ. Hoa Hồng bèn trở về thì vợ

ñã bỏ nhà ñi lấy chồng. Anh rất buồn, bỏ ra tỉnh ñầu quân. Anh không ngờ mình trở thành một người lính ñầu rồng và càng không ngờ trở thành thư ký riêng cho viên quan ñã ñoạt vợ mình. Khi gặp mặt vợ cũ, anh biết vợ không yêu mình nữa.

Một hôm Hoa Hồng ñược viên quan mời ăn tiệc và trong lúc ăn người ta lén bỏ và túi anh một bộ thìa nĩa bằng bạc. Tiếp ñấy, anh bị người ta lục soát và kết án xử tử vì tội ăn trộm. Trong ngục, anh chàng ñút lót tiền cho một người lính già, ñưa cho hắn cái hộp bạc của con ma ngày trước, dặn hắn phương pháp làm cho mình ñược sống lại sau khi bị bắn. Sau khi anh chết, người lính già tiêu hết tiền rồi mới nghĩ ñến việc cứu anh, nhưng anh vẫn sống lại khi ñóa hoa ñặt vào mũi.

Bấy giờ ở một tòa lâu ñài gần bên có một nàng công chúa ñêm ñêm biến thành quái vật giết chết những người lính gác. Hoa Hồng ñến cứu nàng thoát khỏi phép ñộc của mụ phù thủy. Anh lấy nàng làm vợ và sau ñó ñược thừa kế ngai vàng.

Ông vua mới ñi khắp nước ñể duyệt ñội ngũ. Duyệt ñến ñội lính "ñầu rồng"

cũ, vua bảo họ còn thiếu một người. Khi người ta dẫn người lính già, ân nhân của mình ñến, vua tháo lon của viên quan ba, người ñã ñoạt vợ mình ngày trước, gắn cho người lính già. Đoạn vua bắt viên quan ba cùng với vợ hắn lên giàn hỏa1.

Người Ả-rập (Arabes) có truyện Sự gian dối của ñàn bà:

Một người Ít-xra-en (Israël) có người vợ ñẹp, hắn yêu hết sức. Bỗng nhiên vợ

chết, hắn ñến ở bên mộ không rời. Chúa Jê-su thấy hắn khóc lóc luôn cạnh bèn hỏi chuyện. Khi nghe hắn kể nỗi lòng, Chúa bảo: "Có muốn làm cho nàng sống lại không?". Thấy hắn nói không muốn gì hơn thế, Chúa bèn làm cho một người da ñen sống lại. Hắn vội nói: - "Ô không phải, vợ tôi ở mộ kia". Chúa lại làm cho người da ñen chết mà hà hơi cho vợ hắn sống lại. Hắn mừng quá, sau ñó bảo vợ: - "Tôi canh mộ mình bấy lâu quên ăn quên ngủ, bây giờ mệt quá cho nghỉ

một tý". Rồi hắn gối ñầu lên chân vợ chuyện trò, dần dần ngủ quên. Trong khi 1. Theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, tập I.

125

https://thuviensach.vn

ñó, một hoàng tử xinh trai cưỡi ngựa ñi qua, người ñàn bà ñặt ñầu chồng xuống ñất, ñi theo. Hoàng tử cho ngồi sau lưng.

Chồng tỉnh dậy không thấy vợ bèn theo dấu, ñuổi kịp gót ngựa. "Đây là vợ tôi, hắn nói, xin ngài làm ơn bỏ lại cho!". Vợ hắn nói: - "Tôi thuộc về nhà vua rồi".

Hoàng tử dừng ngựa, nói: "Anh ghen với vợ ta ư?" - "Không. Đây là vợ tôi.

Chúa vừa mới giúp tôi làm cho nàng sống lại". Bỗng Chúa Jê-su hiện ra, hắn reo lên: - "Có phải Chúa vừa làm sống lại người này cho tôi không?". Vợ hắn lấp liếm: - "Láo, ta là vợ hoàng tử". Chúa hỏi: - "Có phải ngươi là kẻ do ý Chúa mới ñược sống lại không?" - "Vâng, nhờ hơi thở của Chúa" - "Vậy thì trả lại cho ta cái mà ta cho". Người ñàn bà thở ra và chết ngay. Chúa phán: - "Nếu ai muốn thấy một người lần trước chết bất nghĩa, ñược cứu sống và lần sau chết có nghĩa thì nhìn người da ñen kia; còn muốn thấy người lần trước chết có nghĩa, ñược cứu sống và lần này chết bất nghĩa thì nhìn người ñàn bà này". Người chồng thề

sẽ không lấy vợ nữa, sau ñó ở lại sa mạc tu hành cho ñến chết1.

Trong Liêu trai chí dị có truyện Ông hiếu liêm họ Vũ phần nào giống với Sự

tích con muỗi. Ở ñây kẻ bạc tình lại là người ñàn ông. Hắn ñi kinh ñô tìm công danh, bị bệnh thổ huyết, lại bị ñầy tớ lừa ñảo, sắp chết dọc ñường. Nhờ có một người ñàn bà - vốn là một hồ ly chung tình - cho một viên thuốc thần khỏi bệnh và từ ñó trở nên giàu có, danh giá. Hai người thành vợ chồng. Nhưng sau hắn chê vợ già, ñi lấy một người ñàn bà họ Vương làm thiếp. Lâu rồi vợ cũng biết tin, bèn tìm ñến, kết chị em thân mật với họ Vương. Thấy chồng bạc bẽo lại mưu toan giết mình, vợ ñòi lại chồng viên thuốc. Hắn nôn ra xong, thì bệnh cũ dần tái phát rồi chết.

Người Khơ-me (Khmer) cũng có truyện Sự tích con muỗi nhưng nội dung khác hẳn:

Ngày xưa loài muỗi ñược thần Xi-va sáng tạo, mình như mình chim, mõm như

mõm chó. Chúng bay hàng ñàn, chuyên ăn thịt người làm cho người chết mòn chết mỏi. Một hôm có nàng tiên mách cho loài người ñốt lửa xung quanh chỗ ở

ñể ngăn không cho muỗi ñến. Không làm gì ñược người, muỗi bèn nhờ thần Xi-va làm cho mình trở nên thật bé ñể tiện lén lút ăn thịt. Nhưng cũng không làm gì ñược người vì hễ thấy ở ñâu bị cắn ñau là người ñánh ngay vào ñấy. Muỗi lại ñi kêu nài thần Xi-va lần nữa. Thần cho mỗi con một cái vòi thay cho mõm ñể hút máu vừa lanh lẹ vừa không ai biết. Từ ñó mà có giống muỗi ngày nay2.

1. Theo Bát-xê (Basset). Ngàn lẻ một cổ tích, truyện kể và truyền thuyết Ả-rập, quyển II.

2 Theo Truyện dân gian Căm-pu-chia.

126

https://thuviensach.vn

12. SỰ TÍCH CON KHỈ

Ngày xưa có một người con gái ñi ở với một nhà trưởng giả. Nàng phải làm việc quần quật suốt ngày, lại bị chủ ñối ñãi rất tệ. Cái ăn cái mặc ñã chả có gì mà thỉnh thoảng còn bị ñánh ñập chửi mắng. Vì thế, cô gái tuổi mới ñôi mươi mà người cứ quắt lại, trông xấu xí bệ rạc hết chỗ nói.

Một hôm nhà trưởng giả có giỗ, cỗ bàn bày linh ñình, họ hàng ñến ăn uống ñông ñúc. Trong khi ñó thì cô gái phải ñi gánh nước luôn vai không nghỉ.

Lần gánh nước thứ mười, cô gái mỏi mệt quá ngồi lại ở bờ giếng. Tự nhiên cô thấy tủi thân, ôm mặt khóc. Lúc ñó ñức Phật bỗng hiện ra với trạng mạo một ông cụ già. Ông cụ có vẻ ñâu từ xa lại, dáng ñiệu mệt nhọc ñến xin nước uống. Nàng vội quảy gánh xuống giếng vục nước lên cho ông già giải khát. Ông cụ uống xong lại ñòi ăn. Cô gái nhớ tới phần cơm của mình chưa ăn, bèn bảo ông cụ ngồi chờ rồi quảy gánh nước về.

Lần sau ra giếng, cô lấy cơm trong thùng ñưa cho ông già và nói:

- Họ dành phần cho con toàn cơm cháy cả, cụ ăn một bát này cho ñỡ ñói.

Ăn xong, ông cụ bảo nàng:

- Hồi nãy làm sao con khóc?

Cô gái ngập ngừng, cúi mặt xuống không trả lời.

- Ta là ñức Phật, ông cụ nói tiếp, ta thấy con có lòng tốt. Nếu con muốn gì, ta sẽ làm cho con vui lòng.

Cô gái ngạc nhiên mừng rỡ, kể nỗi lòng với ñức Phật. Thấy ñiều ước muốn của người con gái chỉ là làm sao cho bớt xấu xí, ông cụ bảo nàng lội xuống giếng, hễ thấy bông hoa nào ñẹp mút lấy thì sẽ ñược như nguyện. Khi xuống nước, cô gái chỉ mút mấy bông hoa trắng. Tự nhiên lúc lên bờ, nàng trở nên trắng trẻo xinh xắn, ñồng thời quần áo cũng biến thành những thứ tốt ñẹp.

Khi cô gái quảy gánh nước trở về, cả họ nhà trưởng giả vô cùng kinh ngạc.

Nàng xinh ñẹp ñến nỗi họ không thể nào nhận ra. Nghe cô gái kể chuyện, ai nấy cũng muốn cầu may một tý. Họ lập tức ñổ xô cả ra bờ giếng mong gặp lại ñức Phật ñể ñược trẻ lại và ñẹp ra. Thấy ông cụ già vẫn còn ngồi ở chỗ cũ, họ sung sướng như người ñược của. Họ ñưa xôi thịt ra mời tới tấp:

- Này cụ xơi ñi! Cụ xơi ñi! Rồi cụ làm phúc giúp cho chúng tôi với!

Đức Phật cũng bảo họ lội xuống giếng và dặn họ y như dặn cô gái lần trước.

Dưới giếng lúc ñó ñầy hoa ñỏ và hoa trắng. Ai nấy ñều cho màu ñỏ là ñẹp nên khi lội xuống giếng ñều tìm hoa ñỏ mút lấy mút ñể. Nhưng không ngờ lúc lên 127

https://thuviensach.vn

bờ, họ không phải trẻ lại mà già thêm ra: mặt mũi nhăn nheo, người trông quắt lại, lông lá mọc ñầy người, ñằng sau lưng là cả một cái ñuôi. Những người ñi gánh nước thấy vậy hoảng hồn: - "Kìa trông con quỷ, nó cắn bà con ôi!". Nhưng lại có những tiếng khác: - "Đánh cho chết chúng nó ñi! Sợ gì!". Lập tức mọi người cầm ñòn gánh xông lại. Cả họ nhà trưởng giả kinh hoàng bỏ chạy một mạch lên rừng. Từ ñó, cô gái cùng với số người nghèo hầu hạ trưởng giả ñược hưởng những của cải do chúng ñể lại.

Lại nói chuyện trưởng giả và họ hàng ñành phải nấp náu trong rừng sâu, ngày ngày kiếm quả cây nuôi thân. Chúng ñi lom khom, áo quần rách nát trông rất thiểu não. Nhưng chúng vẫn tiếc của. Cho nên thỉnh thoảng ban ñêm chúng lại mò về, hoặc gõ cửa, hoặc ngồi trước nhà kêu léo nhéo suốt ñêm, gần sáng mới trở về rừng.

Thấy vậy cô gái và mọi người sợ quá, ñêm ñêm ñóng cửa rất chặt. Họ bàn nhau tìm cách ñuổi chúng. Họ bôi mắm tôm vào các cánh cửa, lại nung nóng rất nhiều lưỡi cày ñặt rải rác ở cổng các nhà.

Quả nhiên, một ñêm nọ chúng lại mò về. Theo lệ thường, chúng ñánh ñu vào song cửa kêu rít lên. Nhưng lần này chúng vừa mó ñến ñã bị mắm tôm vấy ñầy tay rồi từ tay vấy khắp cả người, hôi hám không thể nói hết. Chúng kinh sợ dắt nhau ra ngồi trước cổng quen như thói cũ. Nhưng vừa ñặt ñít xuống các lưỡi cày thì chúng ñã kêu oai oái, rồi ba chân bốn cẳng bỏ chạy lên rừng. Từ ñó chúng kệch không dám về nữa.

Trong những khi lên rừng hái củi, người ta thỉnh thoảng vẫn gặp chúng. Thấy bóng người từ ñáng xa, chúng liền chuyền theo nhánh cây, lủi nhanh thoăn thoát.

Người ta gọi chúng là những con khỉ. Ngày nay vẫn có nhiều người cho khỉ là thuộc nòi trưởng giả. Còn những con khỉ sở dĩ ñỏ ñít là vì chúng chịu di truyền dấu vết bỏng ñít của tổ tiên1.

KHẢO DỊ

Truyện này ñược nhiều sách chép như Truyện ñời xưa... của Jê-ni-bren (Génibrel), Mỹ Ấm tùy bút của Trương Vĩnh Tống và Loại cổ tích hay2, mỗi sách chép có khác biệt về tình tiết. Theo quyển thứ nhất thì ñể làm cho cô gái trở nên xinh ñẹp, ông Tiên không bảo nàng lội xuống giếng mà bảo ñem một cái bánh và một cây nhang cho ông làm phép. Theo quyển thứ hai, ông Tiên làm phép ấn quyết vào thùng nước rồi bảo cô gái tắm. Đối với vợ chồng phú trưởng giả, ông 1. Theo lời kể của người vùng Sơn-tây, Vĩnh-yên.

2. Do Nhà xuất bản Cây thông xuất bản.

128

https://thuviensach.vn

cũng không bảo họ lội xuống giếng mà bảo họ kiếm bốn viên gạch lớn ñốt ñỏ

lên ñặt ở mỗi góc nhà một viên rồi hai vợ chồng phải nhảy nhót mãi, ñoạn ngồi lên gạch. Cả ba quyển ñều không nói ñến họ hàng trưởng giả cũng tham dự vào việc này.

Đồng bào Thổ có truyện Cô gái mồ côi thương người gần giống với truyện của ta, nhưng kết cục lại không có việc hóa thành khỉ:

Ngày xưa, người nhà trời có thói quen xuống trần ñể thử con người. Hồi ấy có một cô gái mồ côi ñi ở cho người. Vì chủ bạc ñãi nên cô gầy gò xấu xí, không ai chơi với. Một hôm có sứ giả nhà trời hóa làm một ông lão ghẻ lở ñến chỗ bọn con gái, bảo chúng cõng hộ qua khe. Chúng nó lấy làm kinh tởm, nhổ nước bọt chửi rủa ông, chỉ có cô gái mồ cô vui lòng cõng ông sang. Sau khi qua khe, ông lão trao cho cô gái hai cái vảy ghẻ bảo hàng ngày hít sẽ có ñiều hay. Cô gái làm theo và trở nên béo tốt tươi ñẹp. Khi bọn con gái biết ñược sự tình bèn cố chực ñón ông lão. Gặp ông, bọn chúng xúm nhau làm kiệu ñưa qua khe. Nhưng khi hít những vảy ghẻ của ông lão cho, chúng trở nên xấu xí hết sức, ñến nỗi không ñược ai lấy làm vợ, trong khi ñó cô gái mồ côi nhờ ñẹp nên lấy ñược chồng quan1.

Đồng bào Thổ ở Thái-nguyên có truyện Côi, cô gái mồ côi, lại có chủ ñề mẹ

ghẻ con chồng khác với các truyện trên:

Côi, vì mẹ chết sớm nên chỉ ñược ăn mặc rách rưới, ñi chăn vịt, trong khi ñứa con riêng của dì ghẻ thì ăn mặc tốt ñẹp chỉ ở nhà giữ gà. Một hôm chăn vịt ở bờ

suối, Côi nhổ tóc bạc cho một bà già - sau ñó mới biết ñó là hiện thân của mẹ

mình - bà già cho Côi áo quần ñẹp, vòng xuyến, v.v... Dì ghẻ thấy sự lạ, hỏi Côi lấy ở ñâu ra, Côi ñáp như lời mẹ mớm: - "Vịt lội, thì lội theo, vịt lặn, lặn theo, vịt ỉa thì ăn lấy, vịt ñái uống lấy, nên như thế". Dì ghẻ cho Côi ở nhà giữ gà, ñể

vịt cho con ñẻ mình chăn; nhưng càng làm theo lời Côi thì con lại càng ốm o xấu xí.

Kết thúc câu chuyện chủ yếu là nhằm chĩa vào mụ dì ghẻ:

Một hôm, hai chị em giã gạo, chày của Côi vang lên "phịch côông rôông phịch"... (ý nói sau lấy chồng ñẹp sung sướng). Còn chày của con dì lại kêu:

"phịch cùng phịch rất" (ý nói sau này khổ). Nghe thế, dì ghẻ nổi giận, buộc cha Côi bỏ Côi vào rừng sâu. Nhờ chim muông và thú rừng nuôi nấng, Côi vẫn sống.

Sau ñó, Côi gặp một người thợ săn, hai người lấy nhau trở nên sung sướng. Từ

khi giàu có và lập làng xóm ñông ñúc, Côi nhớ ñến cha, bèn trồng một gốc bí, bảo bí bò về nhà. Bí bò mãi về ñến nhà bị dì ghẻ chặt ñứt, lại mọc ngọn khác bò vào. Mấy lần như vậy. Tức mình, dì ghẻ bảo chồng tìm gốc mà chặt, nhờ ñó ông 1. Trong Tạp chí Đông-dương, tập III (1905),

129

https://thuviensach.vn

gặp lại ñược Côi. Khi bố trở về, Côi gửi phần thịt biếu cha, lại gửi phần thịt biếu dì. Được gói thịt, mụ dì chui vào bịch ngồi ăn, nhưng giở ra toàn là rắn rết và ong, chúng cắn cho mụ thất ñiên bát ñảo. - "Cứu tôi với!" mụ hét. Chồng ñáp: -

"Còn ăn miếng gan". - "Cứu tôi với!". - "Còn ăn miếng dồi". - "Cứu tôi với!". -

"Còn ăn miếng xôi". Đến lúc phá bịch ra thì vợ ñã chết giấc.

Từ ñó dì ghẻ hối lỗi, ñến thăm vợ chồng Côi, ñược Côi ñối ñãi tử tế1.

Đồng bào Ba-na (Bahnar) có truyện Đam Bơ có lẽ cũng là một dị bản xa gần của truyện Sự tích con khỉ:

Đam Bơ ở với mẹ, nhà rất nghèo, phải ñi chăn trâu cho tù trưởng. Bầy trâu không chịu ăn, ñói meo, anh sắp bị tù trưởng hành hạ. Nhờ tiếng chiêng của anh ngân vang ñến cõi tiên, các cô tiên bèn xuống trần chơi với anh, cho anh một cái lá phép. Anh thổi lên, trâu ñang gầy hóa béo. Về nhà thổi lên: mẹ ñang già hóa trẻ và ñẹp. Thấy vậy, tù trưởng bắt anh thổi ñể mình và vợ con ñược trẻ và ñẹp, nhưng Đam Bơ thổi cho cả nhà thành khỉ. Một con quỷ nhờ anh thổi cho thành người, nhưng anh thổi cho thành ñầu người mình gà, v.v... ñều chạy vào rừng ở2.

Truyện Sự tích con khỉ của chúng ta tương tự ít hoặc nhiều với một số cổ tích nước ngoài. Truyện của người Băng-la-dex (Bangladesh):

Một người có hai vợ: một trẻ, một già. Hắn rất yêu quý người vợ trẻ. Vì thế, người vợ già bị người vợ trẻ ñối ñãi như nô lệ. Một hôm ñang cơn giận dữ, người vợ trẻ giật ñứt luôn nắm tóc còn sót lại trên ñầu người vợ già rồi ñuổi ra khỏi cửa. Người vợ già bỏ ñi vào rừng. Trong khi ñi ñường, gặp một cây bông, bà ta còn quét xung quanh gốc cây rất sạch khiến cây tỏ lời cảm ơn. Bà ta còn quét xung quanh một gốc chuối, một cây tu-la-xi và còn quét dọn chỗ ở của một con bò rừng. Tất cả ñều cảm ơn bà. Sau ñó, gặp một ông thầy tu, bà ta kể nông nỗi ñau khổ của mình. Thầy tu bảo bà lội xuống chỉ một lần thôi, dưới cái ao nọ.

Khi lên khỏi ao, bà thấy mình có mớ tóc rất ñẹp và trẻ lại. Thầy tu lại cho bà một giỏ quả cây, bảo bà vào nhà mình muốn lấy giỏ nào thì lấy. Nhưng bà không lấy những giỏ to, ñẹp, mà chỉ lấy một giỏ tầm thường. Không ngờ về sau, bao nhiêu quả cây trong giỏ ñều hóa ra vàng và ngọc quý và dùng không bao giờ hết.

Khi bà về nhà, qua cây tu-la-xi, cây chúc cho bà về ñược bình an và ñược chồng yêu thương ñến ñiên cuồng. Con bò rừng cho bà hai cái vỏ ốc ở sừng, dặn bà ñeo vào cổ tay, chỉ cần lắc vài cái là có ñủ ñồ trang sức như ý muốn. Cây chuối cho bà một tàu lá rộng nhất, dặn rằng hễ khi nào ñói cứ trải lá ra là có ñủ

thức ăn ngon. Sau cùng, cây bông cho bà một cành của mình với phép màu nhiệm là chỉ lắc vài cái sẽ có quần áo ñẹp.

1. Truyện Tua Gia, Tua Nhi mở ñầu giống với phần ñầu truyện này nhưng phần sau thì phát triển giống với truyện Tấm Cám của ta (xem trang 231).

2. Theo Truyện cổ Ba-na, tập I.

130

https://thuviensach.vn

Bà bước vào nhà, người vợ trẻ ngạc nhiên vô cùng. Khi nghe kể chuyện, chị ta cũng bỏ vào rừng với ao ước ñược giàu có và ñẹp ñẽ. Nhưng ñiều không may là chị ta lại quên dừng lại ở chỗ ba gốc cây và con bò rừng. Hơn nữa, ñáng lý chỉ

lội xuống ao một lần thì chị ta lại lội ñến hai lần ñể mong ñược thật ñẹp. Vì thế

khi ra khỏi ao, chị ta vẫn không có gì khác trước. Ông thầy tu chả cho cái gì cả.

Từ ñấy chị ta bị chồng chán ghét, và dần dần trở thành nô lệ cho người vợ kia1.

Một truyện khác của người Ấn-ñộ (Pendjab):

Có hai chị em tính tình khác nhau. Chị là Mô-tho, hay gây gổ khó tính; em là Mun-gô, hiền lành dễ bảo. Một hôm em rủ chị ñi thăm bố già ở nhà anh. Chị

không ñi, em ñi một mình. Dọc ñường qua cây táo, cây bảo bẻ bớt gai cho nó.

Cô dừng lại giúp. Sau ñó, qua một bếp lửa, bếp bảo cời bớt tro vì làm cho nó ho, cô cũng làm hộ. Lại ñến một cây pi-pan, cô buộc hộ cho nó cái cành gãy dở. Đến một suối nước, suối nhờ chùi hộ ở nguồn, vét bùn và nhặt lá rụng. Khi gặp bố, cô nâng ñỡ, hầu hạ bố trong lúc người anh ñi gặt vắng. Bố cô ưng ý cho một con trâu và nhiều ñồ ñẹp mang về. Khi qua các vật ñã gặp lúc ñi, mỗi vật ñều cảm ơn và ñều biếu cô: dòng suối làm nổi lên mặt nước một tấm vải ñẹp; cây pi-pan cho một vòng ngọc treo sẵn ở cành; bếp lửa cho bánh ngon; cây táo thì cho quả chín ngọt.

Cô chị thấy cô em về với quà tặng nhiều liền nổi ghen, cũng ñi thăm bố già.

Qua các vật trên, các vật cầu xin giúp ñỡ, cô không giúp còn trả lời thô lỗ. Đến nhà bố già, ông anh vì không muốn bố tái diễn việc lấy của cho con gái nên phang gậy vào cô, ñuổi ra khỏi cửa. Khi qua các vật trên, các vật cũng cho quà nhưng mỗi lần cô ñụng tay ñến thì chả ñược gì cả. Cứ thế, vừa ñói vừa bị ñau cho ñến tận nhà.

Truyện của người Na-uy (Norvège) cũng tương tự truyện vừa kể:

1. Theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn, tập II. Truyện này theo sách Dưới những cây xoài (truyện cổ tích Băng-la-dex (Bangladesh) của Sát-téc-gi (Chatterji)) kể có khác ít nhiều. Cũng trong sách này còn có truyện Hai chị em Vui và Buồn cũng là một dị bản của truyện trên. Vui là con vợ cả, Buồn là con vợ lẽ ... Một hôm Buồn ñuổi theo một gói bông của mẹ cô phơi, bị

một trận gió cuốn ñi. Dọc ñường gặp một con bò cái, rồi một cây chuối, rồi một cây bông, rồi một con ngựa cái, mỗi vật ñều yêu cầu cô giúp cho một việc. Buồn sẵn lòng làm giúp. Đuổi ñến lầu bà mẹ Trăng, thì thấy gói bông, cô nói khéo ñể xin lại. Mẹ Trăng thấy cô lễ phép dễ

yêu, bảo cô hụp xuống sông, khi lên hóa ñẹp; bảo cô chọn quần áo sang trọng ñẹp ñẽ, cô chỉ

lấy một cái chăn (sa-ri) bông; mời cô ăn, lại bảo cô chọn một trong số những cái giỏ, cô chỉ

lấy cái giỏ bé, không ngờ về sau tiền vàng không ngớt tuôn ra. Lúc về dọc ñường con ngựa cái cho một con ngựa con, con bò cái cho một con bê, cây chuối cho một nải ngon, còn cây bông thì cho một ôm bông. Còn cô Vui tính cáu kỉnh, ích kỷ, chẳng giúp gì cho bò, ngựa, chuối, bông khi chúng yêu cầu; lại thiếu lễ phép và tham lam nên chẳng ñược gì cả, không những thế, vì lội xuống sông hai ba lần nên hóa già khọm.

131

https://thuviensach.vn

Một cô gái kéo sợi ñánh rơi mũi quay xuống giếng vị bà dì ghẻ buộc phải trèo xuống lấy lên. Cũng như truyện trên, cô ñi dọc ñường gặp rất nhiều vật, mỗi vật nhờ giúp một việc. Cô khéo léo khi vượt qua hàng rào cũ kỹ, không làm nó ñổ; cô vắt sữa cho con bò khi vú nó ñang căng; cô cắt lông cho một con cừu lông dài quét ñất; cô ñập cho rụng quả một cây táo nhánh nặng trĩu sắp gãy, v.v... Khi trèo xuống ñáy giếng, cô không ngờ rơi vào tay một bà chằng (tơ-rôn). Bà chằng bắt cô làm ñầy tớ cho mình, bảo làm nhiều việc khó khăn nhưng cô ñều làm tròn, nhờ chịu khó và tốt bụng với những con chim (quẳng những mẩu bánh cho chúng ăn). Bà chằng tức mình vì việc gì cô cũng làm xong, ñành phải trả công: cho cô ñược chọn một trong ba cái hộp. Một con chim giúp cô tránh hộp cóc nhái mà chọn hộp có của quý. Cô ra về. Bà chằng không ngờ cô chọn mất hộp quý, vội ñuổi theo toan lấy lại và ñịnh "xé cô làm nghìn mảnh". Nhưng cây táo bảo cô nấp dưới nhánh của nó làm cho bà chằng tìm không ra. Sau ñó con cừu bảo cô nấp dưới lông, con bò bảo nấp dưới vú, tiếp ñến hàng rào cũng bảo cô nấp sau rào, nên cô gái về nhà vô sự.

Con gái bà dì do kiêu ngạo không chịu giúp ai cả nên kết quả bị bà chằng giết chết.

Truyện Bà Hôn (Frau Holl) do Grim (Grimm) sưu tập cũng cùng dạng với truyện trên. Ở ñây cô gái qua một lò bánh. Những cái bánh ngọt gọi cô: - "Đưa tôi ra với kẻo tôi cháy ñấy!". Cô lần lượt ñưa chúng ra. Đến một cây táo ñầy quả, cây táo cầu khẩn: - "Rung cho quả của tôi rụng mấy". Cô gái làm theo...1.

Một truyện của người Ca-ri-en (Cariels) Miến-ñiện (Myanmar):

Một cô bé ra sông múc nước tuột tay ñánh rơi chiếc thùng xuống dòng nước chảy. Cô không biết lội ñành chạy men bờ, ñuổi theo chiếc thùng trôi. Chạy mãi, ñến một ñập nước của người khổng lồ, cô bị hắn bắt. Sắp bị ăn thịt, cô kể chuyện của mình cho người khổng lồ nghe. Hắn bèn tha cho cô bé rồi ñưa về nhà. Vợ

người khổng lồ thấy cô cũng thèm ăn lắm, nhưng cô ñược khổng lồ chồng bảo vệ và sau thành con nuôi của hắn.

Một hôm, hai vợ chồng khổng lồ ñi vắng ñể con gái ở lại và dặn ñừng nhìn vào hai cái sọt ñể ở góc buồng. Nhưng cô gái không ngăn ñược tính tò mò: cô thấy một sọt ñầy vàng bạc còn một sọt ñầy sọ người. Sau ñó, cô gái xin phép họ

trở về quê hương. Khổng lồ chồng cho phép, nhưng khổng lồ vợ còn bắt cô phải 1. Ở một truyện của Phần-lan (Finlande) cũng có việc gặp một lò bánh, một con bò cái cần vắt sữa, một con cừu ñòi cắt lông, v.v ... Nhưng ñây không phải là hai chị em cùng cha khác mẹ

với bà dì ñộc ác mà là ba cô gái ñược vua vời ñến làm nữ tỳ. Hai cô ñầu không chịu làm giúp vì sợ bẩn tay (ñã rửa tay 3 năm với sữa ñể xứng ñáng hầu hạ vua). Chỉ có cô thứ ba không nề

hà, giúp ñỡ cho mọi vật mà cô gặp. Sau cùng, cô khéo léo giúp một ông già bị ngã xuống hố.

Cụ già cho cô gái một cái gậy, gậy ấy ñánh vào ñá thì nó cho xe ngựa áo giày ñẹp ñể ñi dự lễ

nhà thờ, v.v ...

132

https://thuviensach.vn

bắt chấy cho mình trước khi lên ñường. Cô gái thấy trên ñầu mụ là cỏ một ổ rắn rết rất ghê tởm. Cô ñi kiếm một cái búa chém vào lũ rắn rết ñồng thời cũng làm cho mụ ta choáng váng. Thế rồi cô ñược về. Trước khi ñi, khổng lồ chồng bảo cô vào buồng, cho chọn lấy một cái gì tùy thích. Cô gái vốn ñã biết cái giỏ cũ có thể làm ñầy vàng bạc, nên nói: - "Hai ông bà ñã già không ñan ñược giỏ, con xin lấy cái giỏ cũ". Khổng lồ vợ cũng dặn: - "Nếu mày muốn ñẹp thì khi ñến sông nước ñen hãy chải tóc và ñánh răng, ñến sông nước ñỏ hãy chùi môi và sau cùng ñến sông nước trắng hãy xuống tắm!". Cô gái nghe lời, khi về ñến nhà trở nên giàu có và ñẹp ñẽ.

Bà con nghe tin cô giàu kéo nhau ñến thăm. Cô ñong cho mỗi người một chén ñầy vàng bạc. Nghe cô kể chuyện, một chàng trai trẻ tuổi quyết ñịnh ñi thử một phen ñể cũng ñược giàu và ñẹp như cô. Hắn ñến nhà khổng lồ và cũng ñược nhận làm con nuôi. Cuối cùng hắn cũng ñược họ cho về quê với một chiếc giỏ.

Vì chưa từng nhìn vào bao giờ nên hắn bắt chước cô gái là chọn một chiếc giỏ

cũ. Hắn lại không chú ý ñến lời dặn của khổng lồ vợ về những việc phải làm ở

mỗi khúc sông mà hắn sẽ lội qua. Hắn trèo lên xe ñể về cho ñược mau. Nhưng khi về ñến nhà, mở giỏ ra thì thấy ñầy những sọ người. Đang kinh ngạc thì người khổng lồ ñã ñột ngột xông tới bắt hắn ăn thịt1.

Ở truyện của người Hung-ga-ri (Hongrie) thì cô gái gặp một con chó nhờ lấy hộ mẩu xương mắc trong cổ. Khi gỡ ñược, nó biếu cô mẩu xương, dặn lúc nào bối rối ñặt xương lên miệng nó sẽ bảo phải làm gì. Gặp một cái lò, lò nhờ cô quét hộ tro, quét xong, lò cho cô một cái còi, dặn khi nào cần chỉ thổi một tiếng là có thể tàng hình. Gặp một con kiến, kiến nhờ ñưa lên khỏi hố sâu, và tạ ơn 1. Theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn. Về truyện cổ tích này trong Miến-ñiện dân giân cố

sự lại kể như sau: Nàng Nhái tý hon, siêng, ñảm và khôn ngoan. Một hôm mẹ bảo ñi múc nước. Dòng nước cuốn trôi mất ống, cô nhảy xuống vớt, bị trôi, may ôm lấy ống nên khỏi chết. Một mụ yêu ăn thịt người bơi ra bắt về - "Con này bé quá chả bõ ăn, thôi ñể lại sai vặt".

Một hôm mụ bảo cô bắt chấy. Đầu mụ bẩn kinh tởm nhưng nàng nói rất khéo: - Bà cho phép và bếp rửa tay sạch sẽ ñể sờ vào ñầu tóc ñẹp của bà". Nàng bèn hái quả sinh lấy hạt ñưa về vờ

vạch tóc bắt chấy: - "Thưa bà, ñầu bà có nhiều trứng chấy". Mụ thấy hạt sung tưởng trứng chấy, khen giỏi. Một hôm mụ có việc ñi xa, dặn cô không ñược nhìn trộm vào buồng ngủ. Đợi mụ ñi rồi, nàng mở cửa nhìn, thấy ñầu lâu, thịt người ngổn ngang, bèn ñóng chặt cửa buồng.

Mụ về thấy không gì khác, hỏi: - "Có muốn ở vài tháng nữa không?" - "Thưa bà con thật không muốn xa nơi này, nhưng mẹ già chỉ có một mình con, không có ai chăm sóc" - "Có sợ

ta không?" ... - "Con kính mến bà nhưng không sợ bà". Mụ hài lòng, cho bảy thoi vàng và cho về. Về nhà cô ñược nàng Nhái khác khen ngợi. Láng giềng có nàng Nhái lớn lúc nghe nói cũng bắt chước xách ống ra sông, cưỡi lên ống cho trôi. Mụ yêu ra vớt về - "Con bé này chưa ăn ñược, dùng ñể sai vặt". Khi mụ yêu bảo bắt chấy, hắn nói: - "Tóc bà chẳng có chấy" - "Đồ

ranh con lười biếng". Mụ ñi xa dặn ñừng nhìn trộm vào buồng. Hắn mở trộm xem thấy xương thịt thì kêu la hoảng hốt. Nghe tiếng kêu, mụ trở lại thấy cửa buồng mở toang, biết là trái lệnh, bèn bắt ăn thịt.

133

https://thuviensach.vn

bằng cách dặn cô, hễ nghe tiếng xào xạc như tiếng gió thì coi chừng có kẻ ñuổi theo.

Đến ngôi nhà vàng của mụ phù thủy, cô nói năng rất lễ ñộ, xin một việc làm.

Mụ thuê cô quét dọn mười hai gian buồng, nhưng dặn chớ vào buồng thứ mười ba. Nhờ có mẩu xương con chó tặng, cô thắng ñược tính tò mò. Sau khi làm việc cho mụ một năm (kỳ thực chỉ có ba ngày), mụ lấy ra ba cái hòm bảo chọn một, cô chỉ chọn hòm gỗ thường. Lúc về dọc ñường nghe tiếng xào xạc sau lưng, biết có nguy biến, cô lấy còi ra thổi, lập tức biến hình làm cho mụ phù thủy tìm không ra. Lúc về, giở hòm ra thì là một hòm vàng và áo quần bằng gấm vóc.

Còn cô gái con mụ dì ghẻ ñộc ác cũng ra ñi, nhưng vì chả giúp ích gì cho những kẻ ñang yêu cầu cô giúp ñỡ nên cuối cùng tuy không bị mụ phù thủy giết chết nhưng cô cũng phải chạy bán sống bán chết, mình ñầy máu me; về chưa ñến nhà ñã mở hộp vàng (do cô chọn) ra xem, thì một con rắn trườn ra cắn ñuổi làm cô chêt giấc1.

Một truyện cảu Pháp do Pe-rôn (Perrault) kể:

Một người ñàn bà góa sinh ñược hai cô gái. Cô lớn giống mẹ, hợm hĩnh không ai chịu ñược. Còn cô bé hiền lành xinh ñẹp bị mẹ ghẻ bỏ, cho ăn với ñầy tớ và bắt làm ốm xác cả ngày.

Một ngày cô bé phải hai buổi ñi gánh nước, xa chừng nửa dặm. Một hôm ñến suối, nàng thấy một bà rách rưới ñến xin ngụm nước. Nàng rửa sạch gầu, ra tận chỗ xa múc nước trong rồi hai tay nâng gầu cho bà ta uống. Bà già nguyên là nàng tiên giả dạng, uống xong bảo nàng: "Con ñẹp mà tử tế, ta ban lộc cho con từ rày hễ mở miệng nói thì ra hoa, ra ngọc".

Khi cô bé trở về bị mẹ mắng, vội chắp tay xin: "Con lạy mẹ, mẹ tha cho con!".

Vừa nói bấy nhiêu tiếng thì có hai cành hoa và hai viên ngọc sáng ngời từ miệng văng ra. Bà mẹ ngạc nhiên hỏi chuyện; nàng kể hết sự thật. Bà vội giục cô gái lớn là Phăng-xông ra suối. Cô mang bình bạc ñi múc nước. Khi ñến nơi, bỗng có một bà sang trọng xin giải khát. Chính là nàng tiên vừa rồi hóa thành người khác ñể thử cô. Cô nói: - "Khéo cái bà này, dễ tôi ñến ñây ñể múc nước cho bà uống ñó sao. Mà bà có uống thì ghé xuống ñây mà uống". Nàng tiên ñáp: - "Con không ngoan một tý nào. Vậy thì ta ban cho là hễ mở miệng ra nói sẽ nhả ra rắn và cóc".

Thấy con gái lớn về, bà mẹ ñon ñả: - "Thế nào con?". Cô vừa ñáp: - "Mẹ ạ!"

thì ñã có hai con rắn và hai con cóc từ trong mồm văng ra. Bà mẹ hốt hoảng: -

"Trời ơi! Cái gì thế này. Chắc là con ranh con phản chị ñây!".

1. Theo Truyện dân gian Hung-ga-ri (bản dịch của Nguyễn Hải Sa).

134

https://thuviensach.vn

Bà mẹ tìm con gái bé ñể ñánh. Nàng chạy trốn vào rừng. Giữa lúc ñó thì hoàng tử ñi săn về qua ñấy. Hoàng tử thấy cô gái ñẹp, dừng ngựa lại bởi vì sao mà khóc. Nàng ñáp: - "Mẹ tôi ñánh ñuổi tôi". Hoàng tử thấy ở miệng rơi xuống năm hạt trân châu, rất lấy làm lạ. Khi nghe rõ câu chuyện, hoàng tử ñưa nàng về

cung, tâu trình vua cha xin lấy làm vợ.

Còn cô chị ngày một bẳn tính làm cho mẹ cũng sinh ghét, ñuổi ñi. Hắn long ñong ñây ñó không ai muốn chứa, sau vào xó rừng mà chết1.

Một loạt truyện khác có nội dung gần gũi với loạt truyện kể trên, ở chỗ nhân vật ñều là một cặp chị em tốt và xấu và mỗi người chịu kết quả báo ứng tương xứng với tính nết của họ.

Truyện của ta: Hai chị em:

Có hai chị em, chị giàu bỏ mặc em nghèo không giúp ñỡ. Em ñi xin không ai cho cả. Đi mót khoai thì có một con rắn chui vào rổ. Em bảo rắn: - "Rắn ơi! Ta và con ta ñói lắm, nếu mày cho ta làm thức ăn thì cứ nằm yên ñể ta ñưa về nấu".

Nấu xong thì rắn ñã hóa thành thỏi vàng. Từ khi giàu, em mời chị tới chơi nhà.

Khi biết ñược nguồn gốc giàu có của em, chị cũng bắt chước cầm rổ ñi mót khoai. Cuối cùng cũng có một con rắn chui vào rổ, và chị cũng nói với rắn như

trên, rồi ñưa về nhà bỏ vào nồi nấu lên. Không ngờ lúc này rắn lại hóa làm nhiều con khác, bò ra ñầy một nhà cắn chết chị2.

Truyện của người Tia-rôn (Tirols):

Một cô gái ñi hái quả rừng với người anh. Cô trả lời dịu dàng lễ phép về

những câu hỏi của bà thánh Đồng trinh, trái lại, người anh trả lời vô lễ. Bà thánh cho cô em một hộp sách màu vàng, người anh một hộp ñen. Anh mở hộp ra thì thấy có hai con rắn bò ra cắn chết, còn em mở hộp ra thì có hai nàng tiên ñưa em lên trời.

Truyện của người Ê-cốt-xơ (Écosse):

Một nàng công chúa bỏ nhà ra ñi vì bị dì ghẻ xấu bụng, ghen tị bạc ñãi. Dọc ñường gặp một ông già, nàng vui lòng chia thức ăn của mình cho ông. Ăn xong, ông rủ công chúa ngồi trên bờ một cái giếng, bỗng chỗ dưới mặt nước trồi lên một cái ñầu nhờ công chúa gội và chải tóc hộ. Công chúa sẵn lòng làm việc ñó.

Khi ñã tươm tất, cái ñầu khen nàng, hứa cho nàng mỗi lần mở miệng nói rơi ra một viên kim cương. Lần thứ hai một ñầu khác cũng nhờ gội và chải hộ rồi trả

ơn mỗi lần nói một viên minh châu. Lần thứ ba lại một ñầu khác, tặng mỗi lần nói một viên ngọc.

1. Theo Chuyện trẻ con của Sác-lơ Pe-rôn (Charles Perrault), bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh.

2. Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

135

https://thuviensach.vn

Con gái bà dì ghẻ thấy thế cũng xin ñi thử. Nhưng cô ñối ñãi với ông già không ñược tốt, chải tóc cho ba cái ñầu cũng làm nguệch ngoạc, nên kết quả mỗi lần nói thì văng ra một con cóc một con nhái, v.v...

Truyện của người Xéc-bơ (Serbes):

Một cô gái ñối ñãi tốt với một con rồng, giúp việc cho nó trong nhiều ngày, ñược nó thưởng cho một cái hộp do cô tự chọn lấy trong những cái hộp. Cô gái chọn lấy một hộp nhẹ nhưng lúc về mở ra thấy ñầy một hộp tiền vàng. Cô gái con bà dì ghẻ cũng ñi giúp việc cho rồng nhưng làm những ñiều không tốt. Lúc về cũng ñược rồng cho một trong những cái hộp. Cô chọn hộp nặng nhất, về mở

ra thì có hai con rắn chui ra, mổ vào mắt cô và mắt bà mẹ.

Truyện của người Iếc-lăng (Irlande):

Một cô gái bị dì ghẻ quẳng xuống giếng. Tỉnh lại, cô thấy mình ngồi trong một cái trại rất ñẹp. Cô tỏ ra thương người và dễ bảo ñối với những người và vật mình gặp ở dưới ñó. Cuối cùng, ñến một chỗ có một mụ phù thủy, cô giúp việc cho mụ, ñược mụ trả công, cho chọn một trong ba cái hộp. Nhờ có người bảo trước, cô chọn ñúng hộp cuối cùng, là hộp có vàng. Cũng nhờ có người bảo trước, cô tránh khỏi bị mụ phù thủy ñuổi theo bắt lại. Người con gái bà gì ghẻ

thấy thế, cũng bảo mẹ quăng mình xuống giếng, nhưng vì tính kiêu kỳ khó chịu với mọi người, nên cô chỉ gặp toàn những cái không may. Về nhà, cô suýt chết vì cái hộp vàng mà cô chọn, vì mở ra toàn cóc rắn bò ra ñầy nhà.

Truyện của người vùng núi Cô-ca-dơ (Caucase):

Có hai cô gái, một siêng một lười. Cô siêng kéo nước ở giếng không may dây ñứt, thùng trôi. Sợ bị mắng, cô nhảy xuống giếng mò cái thùng. Không ngờ ở

dưới giếng có một tòa nhà, người chủ tòa nhà nhờ cô giúp việc và cô ñược trả

công một chiếc nhẫn quý, lại ñược ông cho ñầy cô-pếch vào thùng. Cô lười cũng làm theo như lời cô siêng kể lại nhưng chỉ mang về một thùng nước ñá.

Truyện của Thổ-nhĩ-kỳ (Turquie):

Do dì ghẻ xúi giục, một cô gái bị bố bỏ vào rừng sâu. Cô ñi lạc vào một cái hang của bà chằng. Cô chào bà chằng bằng "mẹ". Bà chằng thấy cô ngoan ngoãn dễ tính, bèn nuôi cô như con. Trong hang có những con rắn, nhưng do tốt bụng nên chúng không làm hại. Bà chằng rất bằng lòng. Một hôm hỏi cô muốn gì. Cô ñáp: - "Muốn về với bố". Bà chằng bèn cho cô về với một cái hộp. Lúc về, không ngờ mở ra ñược một hộp vàng và ñá quý.

Con gái bà dì ghẻ thấy thế cũng muốn ñược may, nhưng tính khí cô bị mọi người ghét. Lúc về bà chằng cũng cho một hộp, nhưng ñến nhà mở ra thì có những con rắn bò ra cắn chết cả hai mẹ con1.

1. Đều theo Cô-xcanh (Consquin). Sách ñã dẫn.

136

https://thuviensach.vn

Truyện của người Nhật-bản Con chim sẻ bị cắt lưỡi: Một ông già không con, nuôi một con chim sẻ làm con mà ông rất yêu. Một hôm, vợ ông ñi giặt về thấy mất một món ăn. Hỏi thì chim nói thật là mình ñã ăn vì món ăn ñựng vào bát của nó. Bà già bèn cắt lưỡi chim và ñuổi ñi. Ông già ñi vắng về thấy mất chim, cất công ñi tìm. Tìm ñược chim, chim ñưa ông về nhà mình. Cả nhà chim tiếp ñãi rất hậu, cho ông ăn ngon, uống rượu (xa-kê), lại tổ

chức nhảy múa ñiệu chim sẻ cho vui. Lúc ông về, chim ñưa ra hai cái sọt kín, ñể

ông chọn lấy một. Ông già nghĩ mình già yếu chọn cái sọt nhẹ. Khi về hóa ra ñầy một sọt vàng bạc và vật quý. Nhưng vợ trách chồng sao không lấy cái sọt nặng; sau ñó, bà già cũng cất công ñi tìm chim sẻ, cầu xin chim cho mình một cái sọt như chồng. Chim cũng ñưa ra hai cái sọt cho chọn một. Bà già chọn cái sọt nặng. Khi về, mở ra thì một lũ rắn rết và quỷ từ trong sọt nhảy ra làm cho bà chết giấc1.

Một loại truyện nữa giống với Sự tích con khỉ nhưng thường kết hợp với một số mô-típ của truyện Tấm Cám, cũng phổ biến ở nhiều dân tộc. Sau ñây là một ít ví dụ:

Truyện của ñồng bào Thái: Nàng Khao, nàng Đăm, các truyện Ý Ưởi, Ý

Noọng, Ý Đớn, Ý Đăm (Thái), Tua Gia, Tua Nhi (Tày), Gầu Nà, Gầu Rềnh (Mèo), Ò Pèn, Ò Kín (Nùng) (xem Khảo dị truyện số 154, tập IV) ñều có những hình tượng giống, chỉ khác ñôi chút về cách kể:

Có hai chị em: chị là Đăm, con riêng dì ghẻ, thì lười, xấu tính, em là Khao, con vợ cả, thì chăm chỉ hiền lành. Vì việc bắt ếch, Đăm ñã làm cho bố hiểu lầm, giết vợ cả. Mồ côi mẹ, Khao bị dì ñối xử rất tệ. Cùng nhau ñi bắt cá, Đăm không bắt ñược gì, nhưng lừa Khao bảo Khao xuống tắm cho sạch bùn, rồi ñánh tráo giỏ cá. Lần thứ hai bố ñi buôn vắng, Khao khóc nước mắt ñầy niêu ñầy chậu.

Còn Đăm không khóc nhưng lại mấy muối hòa ñầy chum ñầy vại, nói dối với bố

ñó là nước mắt của mình. Bố nếm thấy mặn khen Đăm có hiếu. Nghe lời xúc xiểm của vợ, bố bỏ Khao vào rừng sâu. Ở ñây Khao gặp mẹ bấy giờ ñã hóa hổ.

Hổ giúp Khao lấy chồng là "tạo" Khun Chương, lập thành bản mường ñông ñúc giàu có. Đến ñây câu chuyện cũng có chi tiết trồng cây bầu, bầu bò về nhà bố.

Bố lúc này ñói rách, lần theo dây bầu tìm ñến nhà Khao, ñược Khao tiếp ñãi rất hậu: lên nhà bằng thang vàng thang bạc, ngồi trên ghế mây ghế song, gắp bằng ñũa ngà ñũa ngọc, và khi về, cưỡi ngựa bằng yên vàng yên bạc với nhiều tặng vật quý (không có chuyện tặng dì ghẻ thức ăn hóa rắn như truyện Côi, cô gái mồ

côi nói trên).

Đăm thấy Khao giàu có cũng tìm ñến nhà, tuy không bị Khao ñuổi, nhưng không ñược ñối ñãi tốt: lên nhà bằng thang lau thang sậy, giữa chừng thang gãy, 1. Theo Phu-cu-ji-rô Oa-cát-su-ki (Fukujiro Wakatsuki). Truyền thuyết Nhật-bản.

137

https://thuviensach.vn

bị bọ chó ñốt; ngồi ghế gãy, ngã, bị chó, mèo cắn; ăn cơm bằng ñũa nứa ñũa tre, nứa cứa ñứt mồm; khi về ñược Khao cho cưỡi dê, dê ñâm vào bụi này vũng kia rất cực khổ1.

Về nhà, Đăm xui bố mời Khao về thăm. Đăm bảo Khao trèo cây bồ quân hái quả cho bố rồi chặt gốc. Khao chết, theo phong tục, Đăm thành vợ tạo Khun Chương. Khao hóa thành chim cu quanh quẩn theo chồng. Bị Đăm giết, chim hóa cây tre ngà cho tạo mắc võng nằm. Đăm ñốt cây tre. Bà cụ láng giềng ñi xin lửa cầm thanh tre về, than rơi vào chậu nước hóa thành cô gái ñẹp. Cô gái xin bà cụ giấu kín cho. Nhưng một hôm cô gái dệt vải ñánh rơi thoi xuống dưới sàn nhà. Vừa lúc con của tạo (do Khao ñẻ ra) chơi gần ñấy, nhặt hộ. Con của tạo thấy có bàn tay thò xuống sàn giống tay mẹ nó, liền ñi mách bố. Kết quả hai vợ

chồng lại gặp nhau.

Lúc này Đăm tuy ở với chồng nhưng không ñược chiều chuộng nữa. Một hôm hỏi Khao tại sao môi ñỏ? Đáp: Vì lúc trước ñi chăn vịt ăn phải cứt vịt. Đăm nghe lời, cố nuốt cứt vịt, môi càng thâm sì. Lại hỏi sao có áo ñẹp? Đáp: Vì ñể trâu ăn mất áo nên trời cho áo ñẹp. Đăm làm theo, không thấy Trời cho áo. Đăm thò tay và ñít trâu ñể lấy áo bị trâu lôi ñi khắp nơi, cuối cùng không ñược gì, trần truồng chạy về. Hôm khác lại hỏi: Sao lại trắng trẻo ñẹp ñẽ? Đáp: Vì tắm nước sôi.

Đăm làm theo, bị bỏng chết. Khao làm mắm ñem về biếu dì, dì ăn khen ngon.

Khi mắm gần hết thấy ñầu lâu con, lăn ra chết2.

Người Miến-ñiện (Myanmar) còn có một truyện Quạ vàng có cả những tình tiết của truyện Nàng Khao nàng Đăm trên lẫn những tình tiết của truyện Cây khế

(xem Khảo dị, truyện số 59, tập II).

Một bà góa có cô con gái xinh xắn tính ñiềm ñạm, một hôm mẹ bảo con ở nhà trông sàng phơi lúa ở sân, ñừng ñể chim ăn mất. Bỗng có một con quạ vàng ñến ăn, ñuổi mấy cũng không ñi, chỉ một chốc là hết sạch. Cô òa khóc: - "Mẹ tôi nghèo lắm chỉ trông nhờ vào chỗ thóc này". "Ta sẽ ñền cho. Mặt trời lặn hãy ñến gốc me ngoài làng, ta sẽ ñưa ñi". Đúng hẹn, cô gái ñến gốc me thấy có một ngôi nhà vàng nhỏ trên cây me. Quạ thò cổ ra mời lên và hỏi: - "Muốn dùng thang vàng, thang bạc hay thang ñồng?" - "Tôi nghèo khổ có thang ñồng ñã quý". Quạ

bắc thang vàng, cô trèo lên. Quạ mời ăn cơm, hỏi: - "Muốn dùng mâm vàng, mâm bạc hay mâm ñồng?" - "Tôi nghèo khổ có mâm ñồng ñã quý". Quạ dọn ăn bằng mâm vàng. Ăn xong, quạ lấy ra ba cái hộp: lớn, vừa và bé cho chọn một ñưa về biếu mẹ cô. Cô chọn cái bé nhất, rồi ra về không quên tỏ lời cảm ơn quạ.

1. Đoạn này có người kể: cho một con dê ghẻ cưỡi về nhưng lại giao cho một gói ớt bột dặn lúc về thỉnh thoảng xoa vào chỗ có ghẻ. Dê bị ớt xót quá chạy tuông khắp nơi, làm cho người cưỡi hết sức vất vả. (Truyện Y Ười Y Ót, xem Đơ-jor-jơ (Degeorge), Truyền thuyết của người Tày ở An-nam trong tạp chí Nhân loại (Anthrropos), XVI - XXII (1921 - 22).

2. Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV.

138

https://thuviensach.vn

Đến nhà, cô ñưa hộp cho mẹ, mẹ mở ra ñược 100 hạt ngọc ñỏ rất quý. Từ ñấy họ

trở nên giàu có.

Trong làng có một bà góa khác giàu có, có cô con gái tham lam, nóng nảy.

Nghe kể chuyện, cô cũng ñem sang thóc ra phơi. Vì lười nên cô ñể cho chim chóc ăn mất, khi quạ ñến chỉ còn một nhúm. Tuy vậy quạ cũng ăn. Cô bảo: -

"Ăn hết thóc nhà tôi phải ñem giàu có ñến cho nhà tôi". Cũng như trên, quạ cũng dặn cô vào lúc mặt trời lặn ñến cây me ngoài làng mà nhận quà. Cô ñến, quạ

cũng mời lên mà hỏi: - "Thang vàng, thang bạc hay thang ñồng?" Cô nói: -

"Thang vàng". Quạ chỉ buông thang ñồng. Quạ mời ăn, cũng hỏi: - "Mâm vàng, mâm bạc hay mâm ñồng?" - "Mâm vàng". Chỉ ñược mâm ñồng. Thức ăn ngon nhưng ít, cô không thỏa mãn. Sau ñó quạ cũng ñưa ra ba cái hộp. Cô vồ lấy cái hộp lớn nhất rồi hối hả xuống thang trở về không có một lời cảm ơn. Nhưng về

nhà, mẹ con mở hộp ra thì một con rắn chui ra phun phì phì1.

Một truyện khác sưu tầm ở vùng Cô-ca-dơ (Caucase):

Một dì ghẻ ñối xử tệ với con gái chồng, cô phải ăn ñói mặc rách. Một hôm con bò cô chăn thấy cô khóc, hỏi lý do. Cô kể cảnh khổ của mình. Bò bảo: "Trong một cái sừng của ta có mật ong, bên kia có bơ, cứ lấy mặc sức". Dì ghẻ thấy cô ngày một khỏe, lại bắt phải kéo mỗi ngày một thúng len. Một hôm bò chạy lên nóc một nhà kia (nhà nông dân Cô-ca-dơ thường làm dưới ñất) cô gái ñuổi theo, ñánh rơi con quay xuống nhà, cô cúi nhìn xuống thấy một bà già. Cô chào hỏi rất lễ phép, bà già là một mụ phù thủy (ñê-vi) bảo cô xuống mà nhặt. Vì cô dễ yêu nên bà già rất mến, bảo cô nhúng ñầu rửa tay trong một cái giếng, không ngờ tóc và tay ñều trở nên vàng.

Bà dì sai con gái riêng ñi chăn bò, và cũng tìm ñến nhà bà già. Vì cô vô lễ lại xấu tính nên ñược rửa vào một thứ nước hóa ra ñen như hắc nô và mọc sừng trên ñầu. Lúc về dì giận, giết chết con bò. Trước khi chết, bò dặn cô gái tóc vàng chôn xương của mình. Một hôm có ñám hội, cô gái ñào lên ñược quần áo và giày ñẹp, mặc ñi dự hội2. Và sau ñó cũng xảy ra chuyện mất giày, cuối cùng ñược lấy hoàng tử như truyện Tấm Cám (xem truyện số 154, tập IV).

1. Theo Miến-ñiện dân gian cổ sự.

2. Người Ả-rập (Arabes) (Thượng Ai-cập) có một truyện tương tự với truyện trên: Có hai anh em bị dì ghẻ bắt hàng ngày phải ăn cơm của chó, trong khi con dì thì ñược ăn uống ngon lành.

Đi chăn bò, hai anh em ñem cơm ấy cho bò ăn. Đối lại, bò cho chúng nó bánh sữa nên dần dần chúng trở nên béo tốt, còn con của dì thì gầy gò xấu xí. Dì ghẻ lấy làm lạ, bèn sai con trai ñi dò, nhưng nó ñược ăn bánh, về giấu không nói. Mụ lại sai con gái ñi dò, cô này khi ăn ñánh rơi vào áo, về mẹ hỏi, cô nói: "Hỏi cái áo thì biết bánh con bò cho như thế nào". Dì ghẻ vờ

ốm, bảo nhân tình giả làm thầy thuốc ñến nói với con chồng chỉ có ăn bánh gan bò ñen mới lành. Vì thế con bò bị giết. Hai ñứa bé lại thu thập xương bò ñem thiêu hóa. Xương bò hóa thành cây lô hội, cây lại cho hai ñứa bé ăn uống những thức ngon như trước (không có việc ñược áo quần và giày như truyện trên). Theo Báo châu Á (1885).

139

https://thuviensach.vn

Truyện của người Ác-mê-ni (Arménie):

Một ñứa trẻ và chị nó bị bố bỏ vào rừng sâu do bà dì ghẻ xúc xiểm. Thằng bé vì uống nước trong dấu chân chiên nên hóa thành con chiên con. Cô gái hàng ngày phải chăn chiên. Một hôm mũi quay cuốn sợi của cô lăn vào một cái hang.

Cô chui vào tìm. Ở ñây có một bà già quỷ. Do tính nết ñáng mến của cô nên bà già làm cho cô có bộ tóc ñẹp, áo giày bằng vàng lại làm cho con chiên trở lại thành người, rồi chỉ ñường cho về nhà.

Con gái riêng của bà dì thấy vậy cũng tìm ñến hang, nhưng vì tính khí cục cằn nên bị bà già ghét, làm cho xấu xí.

Sau ñó là ngày hội ở cung, vua cho phép mọi cô gái tới dự. Cô gái mang áo vàng giày vàng ñi dự, một chiếc giày bị rơi xuống giếng, Vua nhặt ñược và tổ

chức một cuộc thử giày, cuối cùng, cô gái lấy vua, cũng giống như truyện Tấm Cám1.

Một số truyện dưới ñây, tuy hình tượng và nhân vật không giống với các truyện trên nhưng vẫn cùng một chủ ñề.

Truyện của người Ma-rốc (Maroc):

Một người có hai vợ, mỗi vợ ñẻ bảy con gái. Vợ cả muốn giết lũ con vợ lẽ bèn ñặt ñiều nói với chồng ñó là ñiều xấu, không trừ bỏ sẽ lại hại. Ở thành phố ấy có một ngôi nhà có ma (Jơ-nun), ai vào nghỉ ñêm là chết. Mụ bèn xui chồng thuê nhà ñó cho bảy cô gái con vợ lẽ ñến ngủ. Bảy cô này tốt bụng, can ñảm và khôn ngoan, vâng lời bố ñi ngay, chỉ xin cho chổi, cá, sữa và chất thơm. Tới nơi, các cô quét dọn hài cốt rác rưởi, rồi rắc sữa và ñốt chất thơm làm cho ngôi nhà trở

nên sạch sẽ, thơm tho. Buổi chiều, một cô ñang nướng cá thì một bàn tay không có người ngửa ra xin ăn. Cô sẵn lòng cho, sau khi ñể cho cá nguội. Rồi bảy bàn tay khác cũng lần lượt giơ ra xin cá nướng và ñều ñược thỏa mãn. Tối lại, các cô thắp ñèn dọn ăn. Một con ma hai mũi hiện ra, các cô mời nhập tiệc: "Các cô có muốn một người ba mũi, tới dự không?" - "Sẵn lòng". Thế rồi ba mũi, bốn, năm, sáu, bảy mũi lần lượt xuất hiện và ñều ñược tiếp ñãi tử tế. Đang ăn bỗng phía ngoài có tiếng: - "Ôi, các chị giúp em xuống với!". Một cô bước ra lấy vạt áo dỡ

một cục thịt nằm trên thang xuống ñất.

Sáng dậy, bố ñến với mười bốn ñô tùy và bảy áo quan, nhưng không ngờ các con gái ñều khỏe mạnh, lại ñeo những trang sức ñắt tiền do ma tặng. Vợ cả

muốn bảy con gái của mình cũng ñược như vậy. Nhưng các cô này bẩn và lười.

Không nghĩ gì ñến chổi, sữa và chất thơm ñể quét dọn. Khi thấy một bàn tay giơ

ra, cô ñang nấu ăn kêu ầm lên: "Kinh tởm", rồi gọi các chị xin một cái búa. Bàn tay biến mất. Đang ăn, các ma hai, ba, bốn, năm, sáu, bảy mũi lần lượt xin ăn 1.Đều theo Cô-xcanh (Coisquin). Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây.

140

https://thuviensach.vn

nhưng họ chỉ ñược nghe tiếng chửi và chế nhạo. Các cô cũng làm ngơ với tiếng kêu phía ngoài nhờ ñỡ xuống cầu thang.

Sáng dậy người bố ñến thì bảy cô ñã chết cả1.

Người Man-gát-sơ (Malgaches) có truyện Người em út có kết cục là năm người anh xấu không phải hóa khỉ mà hóa thành những con vật chuyên ăn ñêm bị mọi người ghét:

Có hai vợ chồng sinh ñược 6 trai. Năm người cao lớn ñẹp ñẽ, còn ñứa út tên là Pha-ra thì gầy yếu và xấu xí. Năm người anh ghét bỏ em, ñánh ñập luôn. Khi bố

mẹ chết, chúng nó bắt em làm như nô lệ. Em tức giận bỏ ñi. Dọc ñường thấy vườn mía vắng chủ: - "Chà mía tốt quá!". Nhưng anh chỉ khen thế mà không dám bẻ. Lại ñi nữa thấy một ñàn cừu, tiếp ñến một vườn cam, một vườn dưa rồi một vườn chuối ñều không thấy có ai trông nom. Tuy khát và ñói, Pha-ra cũng không dám màng. Anh mệt, ngồi lại ñó rồi ngủ quên. Bỗng có một ông già áo ñỏ

thức dậy hỏi: "Sao lại ngủ ở ñây?" - "Tôi mệt quá xin ngủ nhờ". Ông già dắt ñến một ngôi nhà xinh xắn, trong nhà ñầy hoa quả. Bà chủ bưng sữa ra, anh vẫn không dám ñụng ñến, chỉ hỏi: - "Xin phép nghỉ lại ñây" - "Anh hỏi ông chủ ấy".

Ông chủ mời anh uống sữa rồi hỏi: - "Có phải anh vừa ñi qua các vườn mía, ñàn cừu, vườn cam, v.v... không?" - "Vâng" - "Anh là người thật thà ñáng khen, vậy anh có nguyện vọng gì ta sẽ giúp?" - "Chỉ xin ñược khỏe mạnh" - "Được". Sáng dậy anh thấy mình ngủ ở gốc chuối, bên cạnh có một bọc toàn vàng, còn thân hình thì trở nên to lớn khỏe mạnh.

Năm người anh nghe kể cũng ra ñi. Qua vườn mía khát quá, họ bẻ trộm ăn.

Khi gặp ñàn cừu, nhân ñói, họ vật một con làm thịt. Đến các vườn cam, vườn dưa, vườn chuối cũng trộm ăn như vậy, có người ra ngăn, họ còn dọa ñánh. Sau mệt quá, họ quay ra ngủ. Ở ñây cũng có ông chủ ñến thức dậy mời họ vào nhà.

Vừa thấy sữa bưng ra, họ vồ lấy uống ngay. Ông chủ hỏi: - "Các anh ñi ñâu?" -

"Đi tìm thần Hạnh phúc" - "Các anh là lũ phá vườn mía, ăn trộm cừu, v.v.. ñã phá hoại của người lại còn ñe ñánh chủ". Nói xong, một ánh chớp nổi lên, năm gã biến mất, hóa thành năm con vật: cú, chim lợn, vọ, vạc, dơi. Chúng xấu hổ, chỉ dám ñi ăn ñêm2.

Về tình tiết lội xuống giếng trở nên xinh tốt, người Khơ-me (Khmer) có truyện Bốn chàng hói:

Có bốn chàng ñầu hói thường bị bọn trẻ giễu cợt, bèn không quản ñường sá xa xôi tìm ñến một vị hòa thượng trên núi Hi-ma-van ñể nhờ cứu chữa. Vị hòa 1. Theo Mô-ha-mét En Pha-si (Mohamed El Fasi) và Đéc-men-ghem (Dermenghem). Truyện cổ tích Phe-dơ.

2. Theo Đinh Tú. Cô gái ñẹp lấy chồng rắn.

141

https://thuviensach.vn

thượng chỉ cho họ một cái hồ ở sau núi, bảo hụp xuống thì tóc sẽ mọc, và dặn chỉ ñược hụp một lần thôi.

Bốn chàng hụp xuống hồ, quả nhiên tóc mọc ñen nhánh. Nhưng họ còn muốn cho tóc mọc nhiều hơn ñể cho thông minh hơn nữa, bèn rủ nhau hụp xuống lần nữa. Nhưng khi lên thì mớ tóc vừa mới xuất hiện ñã biến mất. Lại rủ nhau hụp nữa thì những sợi còn lại cũng mất nốt.

Trở lại chỗ vị hòa thượng, họ xin giúp ñỡ lần chót, nhưng hòa thượng lắc ñầu, nói: - "Không thể chữa ñược nữa. Đó là hình phạt ñối với những kẻ tham lam không chán"1.

Có nhiều truyện của nhiều dân tộc nói về sự tích con khỉ nhưng không cùng loại với mô-típ của các truyện trên kia:

Ví dụ một dân tộc ở châu Phi kể rằng: một tù trưởng thấy những người của bộ

lạc mình lười biếng không thích làm ruộng, chỉ quen nhờ vả người khác bèn ñuổi cả vào rừng giao cho mỗi người một cái cuốc, buộc họ không ñược ñánh mất. Thế nhưng bọn người này không thích làm ruộng, chỉ hái quả mà sống. Sợ

mất cuốc, họ buộc chặt cuốc vào sau lưng, về sau cán dính vào người thành cái ñuôi, ñồng thời lông lá mọc ñầy mình, trán nhăn nhó vì mệt mỏi, mà thành khỉ2.

Người thiểu số ở Nghệ-an có truyện Sự tích con khỉ khác truyện của ta: Có một "ông mo" sinh ñược nhiều con cháu. Gặp nạn ñói, ông xuôi chợ kiếm cái ăn. Ở nhà vợ không chờ ñược, bèn lấy lúa giống làm gạo nấu cháo cho con cháu ăn. Đói quá, chúng nó tranh nhau bốc ăn khi cháo chưa kịp chín. Người ñàn bà lấy ñũa bếp gõ mỗi ñứa một cái vào ñầu. Chúng chạy vào khe núi hóa thành khỉ, lông lá mọc ñầy người. Bà ta bèn ñi gọi con và cháu về, nhưng ñi ñến ñâu, chúng chạy tán loạn ñến ñấy. Ông mo về, vợ kể lại và nói: - "Không biết có phải chúng nó giận tôi ñánh hay trời làm ra thế". Ông mo vào rừng gọi con cháu, nhưng chúng ñáp: - "Bây giờ trời ñã bắt hóa khỉ rồi, xin ñừng gọi nữa"3.

Đồng bào Cham-pa có truyện kể về sự tích con khỉ nhưng lại giống truyện Tam và Tứ (xem truyện số 150, tập IV):

Có hai anh em Run và Rai, bố mẹ chết, Run chiếm ñoạt cả gia tài. Sau ñó Run ñưa Rai lên rừng ñốn gỗ. Vì ñói quá nên Rai hỏi vay Run bát gạo - "Mỗi bát gạo phải ñổi một con mắt!". Thằng anh ñộc ác nói thế. Rai vay một bát bị Run móc một mắt. Nhưng ngày hôm sau lại ñói, Rai ñành ñổi con mắt kia lấy bát gạo thứ

hai. Run bỏ em về nhà. Rai lạc trong rừng sâu. Bỗng nghe ñôi chim cu xanh nói 1. Theo Truyện dân gian Căm-pu-chia.

2. Thấy dẫn trong A. Van Ghen-nép (Van Gennep): Tôn giáo, phong tục và truyền thuyết, tập II.

3. Theo Bản khai tổng Quỳ-dương và Bản khai tổng Thanh-xuyên (chữ nôm, tài liệu chép tay lưu ở Thư viện Khoa học xã hội).

142

https://thuviensach.vn

với nhau thương hại cho anh chàng mù. Một con bảo Rai: - "Hãy ngửa mặt lên ta cho mắt". Rai ngửa mặt và chim thả xuống hai hòn ngọc ñúng và hai hố mắt, mắt lại sáng như xưa. Rai xuống nước bắt ñược con cá thần. Cá bảo ñưa mình về nuôi. Sáng dậy, Rai thấy chỗ hồ cá ñầy vàng ngọc. Giàu có, Rai mời Run ñến ăn giỗ. Biết vì sao mà em giàu, Run mượn con cá thần về nuôi, nhưng cá chỉ cho giẻ rách và phân. Run giận, bắt cá ăn thịt. Rai ñem chôn xương cá ở một mảnh ñất do một con gà chỉ cho, tự nhiên mọc lên hai cây tre ñầy lụa là gấm vóc vàng bạc. Run lại ñến mượn cây tre về trồng, tre chỉ cho giẻ rách nên Run chặt ñem ñun bếp. Rai ñi tìm tre và mang tro về hòa nước tắm: cả hai vợ chồng trở nên ñẹp ñẽ, Run cũng lấy tro về tắm, nhưng giội xong thì trở nên ngứa ngáy, lông lá mọc ñầy người. Rai ñược thần bảo nung gạch ñỏ bỏ gần chỗ Run tắm. Vợ chồng Run ngồi lên bị bỏng ñít chạy lên rừng thành khỉ.

Người Khơ-me (Khmer) cũng có một truyện nói vì sao con khỉ ñỏ ñít: Thỏ là chúa rừng, một hôm thuê thợ rèn tới rèn ñuôi rồi phân phát cho các loài vật. Những con vật ñến sớm như công, trĩ, v.v... ñều chọn ñược ñuôi dài và ñẹp.

Những con ñến muộn như chó, v.v... vớ phải ñuôi xấu. Voi và cun cút ñến muộn hơn thì ñuôi ñã hết cả, nhờ thợ rèn lấy cứt sắt rèn hộ nên cũng ñược ñuôi nhưng ñuôi không xứng với người. Khỉ ñến sớm nhưng mải cười chê người khác, quên mất mình chưa có ñuôi, mới nhờ thợ rèn vét số cứt sắt còn lại rèn cho mình.

Nhưng vì vội vã, ñuôi còn nóng ñã lắp vào nên ñít bị bỏng, ñành chạy vào rừng sống qua ngày1.

1. Đều theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III 143

https://thuviensach.vn

13. SỰ TÍCH CÁ HE1

Ngày xưa có một nhà sư trẻ tuổi rất ngoan ñạo. Sau hơn ba mươi năm khổ

công tu luyện, sư thuộc lòng tất cả các kinh kệ nhà Phật, lại giỏi thuyết pháp.

Vậy mà lâu rồi vẫn chưa ñược thành chính quả. Sư, bụng bảo dạ: - "Phải ñến ñất Phật một phen mới có hy vọng thành Phật". Nghĩ vậy, sư ta quyết chí tìm ñường sang Tây-trúc.

Đường ñi từ nước nhà sang Tây-trúc thuở ñó thật muôn phần vất vả. Việc giao thông hầu hết là ñường bộ, mà ñi bộ trên con ñường mịt mùng thăm thẳm thì mỗi bước là một hiểm nguy. Nhưng nhà sư trẻ tuổi vẫn quả quyết nhắm hướng Tây khởi hành.

Cuộc hành trình ñã ñược năm mươi ngày. Nhà sư ñã nhiều lần lạc ñường và mấy lần mê man vì sốt, nhưng nhờ ñược giúp ñỡ nên ñều qua khỏi. Hễ dứt bệnh là chàng lại tiếp tục cuộc hành trình.

Một hôm, ñến một khu rừng thì trời ñã chiều. Sư cố bước dồn hòng tìm một nơi nghỉ vì trong người ñã thấy ớn rét. May sao giữa rừng sâu, sư bỗng gặp một ngôi nhà. Nghe tiếng gọi cửa, một bà cụ già bước xuống sàn. Sư tỏ ngay ý ñịnh của mình là xin ngủ nhờ một ñêm. Nhưng bà cụ vừa thấy khách ñã xua tay rối rít:

- Đi mau lên! Mau lên! Con ta mà về thì không còn tính mạng ñâu.

Sư ñáp:

- Tôi bây giờ thật là kiệt sức, không thể nào bước ñược nữa. Nếu không cho nghỉ thì cũng ñành nằm liều trước cửa ñây thôi.

Bà cụ bảo:

- Chao ôi! Con ta vốn là Ác Lai hay ăn thịt người. Cố ñi nhanh lên, bây giờ nó sắp về rồi ñó.

Nhưng sư ñã vứt tay nải, nằm vật xuống ñất. Hai ñầu gối va vào nhau chan chát. Bà cụ không biết nói thế nào nữa, ñành nắm tay y lôi ñến một cái hầm ñá lớn. Sau khi ñẩy vào, bà cụ bảo y phải giữ cho thật im lặng ñể tránh một cái chết thê thảm. Đoạn, bà cụ chất củi phủ lá rất kín ñáo.

Trời tối hắn thì Ác Lai về ñến nhà, tay xách một con mang. Hắn dừng lại ở

chân thang và khịt mũi mãi. Hắn nói:

- Có mùi thịt mẹ ạ!

1. Tức là cá lợn, cá heo hay hải trư (marsoruin). Ở Nam-bộ còn gọi là cá nược.

144

https://thuviensach.vn

Mẹ hắn ñáp:

- Thì chả thịt mày mang về ñấy là gì?

- Không phải. Thịt người. Con biết lắm. Có thịt người.

Bà cụ chưa kịp can thì hắn ñã quẳng con mang lên sàn rồi chạy ñi tìm. Chả

mấy chốc, hắn ñã lôi ñược nhà sư bất tỉnh nhân sự từ dưới hầm về phòng mình.

Khi sư tỉnh dậy thì ñã thấy Ác lai ñang cầm một mũi mác lăm lăm ở tay. Hắn quát:

- Mày ñi ñâu?

Sư nhìn kỹ thấy hắn cũng không khác gì người thường bèn tỉnh táo ñáp:

- Tôi ñi tìm Phật.

- Tìm ñể làm gì?

Sư bấy giờ mới nói rõ mục ñích của mình. Rồi luôn miệng, sư giảng giải ñạo từ bi cho hắn. Sư nói mãi, nói mãi, kể lại bao nhiêu nỗi gian truân dọc ñường, và niềm mong muốn cuối cùng là làm sao ñược nhìn mặt ñức Phật ñể Phật ñộ cho thành chính quả. Sư nói khéo quá, ñến nỗi mẹ con Ác Lai ñều cảm ñộng ñến rơi nước mắt. Thấy họ thành thật hối lỗi, sư cho họ biết là họ cũng sẽ trở nên "vô sinh vô diệt", sẽ sống một ñời sống bội phần sung sướng trên Nát-bàn, nếu họ

nhất quyết bỏ ác làm thiện. Tự nhiên mũi mác ở tay Ác Lai rơi xuống sàn.

Những ñường nhăn hung ác mới ñó giờ ñã dịu lại.

Sáng hôm sau, khi sư sắp sửa lên ñường thì mẹ con Ác Lai vui vẻ sắp sẵn lương thực cho chàng. Họ lại tiễn ñưa sư sang tận bên kia một ngọn núi ñá. Khi sắp từ biệt, Ác Lai hỏi:

- Tôi biết lấy gì mà dâng Phật ñây?

Sư ñáp:

- "Tâm tức thị Phật, Phật tức thị tâm". Chỉ dâng tấm lòng mình là ñủ.

Sư không ngờ Ác Lai ñã rút mũi mác, nhanh như cắt tự rạch bụng mình lôi ra cả một mớ ruột gan ñưa cho sư và nói:

- Nhờ hòa thượng ñưa hộ dâng lên ñức Phật.

Sư lấy làm bối rối quá. Chỉ vì Ác Lai hiểu nhầm lời nói của mình. Bây giờ còn biết làm thế nào ñây. Cuối cùng sư ta ñành nhìn vào cặp mắt của Ác Lai, gật ñầu nhận lời rồi gói bộ lòng của con người ñáng thương ñó lại và quảy lên vai, cất bước ra ñi.

Sư vừa ñi ñược mấy ngày thì khu rừng rậm chấm dứt, biển lộ ra trước mặt mênh mông bát ngát. Nước trời một vẻ trông rất vui mắt, nhưng trong bụng sư

145

https://thuviensach.vn

lại chẳng vui một tí nào. Món lễ vật của ñức Phật ñè nặng trên vai. Nếu chỉ có thế thì không có gì ñáng ngại cho lắm. Khổ một nỗi là mùi thối từ bộ lòng kia xông ra khó tả. Sư lẩm bẩm: - "Như thế này thì các nhà quán dọc ñường còn ai dám chứa mình". Qua ngày hôm sau, không thể chịu nổi nữa, sư bèn vứt bộ lòng Ác Lai xuống biển.

Nhà sư ñi mãi rồi cũng ñến Tây-trúc. Nhưng khi phủ phục trước Phật ñài nói lên nỗi thắc mắc của mình vì sao chưa ñược ñắc ñạo thì bỗng nhiên trên ñiện cao có tiếng vọng xuống bảo chàng: - "Còn thiếu một vật nữa mới thành chính quả".

Sư rất ñỗi kinh ngạc, cố ngước mắt nhìn lên một tí. Trên cao vời vợi, sư thấy hai người tựa hồ như hai mẹ con Ác Lai. Sư bỗng hiểu hết: Đức Phật ñã rõ sự thiếu thành thực, thiếu tận tâm của mình rồi; còn mẹ con Ác Lai nay ñã thành chính quả chỉ là nhờ trong một lúc, ngộ ñạo mau lẹ và chân thành. Sư nằm phục vị hồi lâu, lòng thẹn thò vô kể.

Nhà sư ta sau ñó lại trở về chốn cũ ñể tìm lại bộ lòng. Tuy biển mênh mông sâu thẳm, nhưng sư cũng cố lặn hụp ñể mong thấy lại món quà dâng Phật mà Ác Lai gửi cho mình. Sư nghĩ chỉ có làm thế mới dám nhìn lại mẹ con Ác Lai và hy vọng tới gần tòa sen ñức Phật. Sư bơi lên lặn xuống mãi. Sau ñó sư hóa làm loài cá mà người ta vẫn gọi là cá he1, cũng gọi là cá nược hay có nơi gọi là cá ông sư.

Vì cho ñến ngày nay dòng dõi loài cá ñó con nào con ấy có cái ñầu trọc như ñầu ông sư và vẫn làm cái việc của nhà sư, nghĩa là chúng ñi hàng ñàn, cứ lặn xuống nổi lên luôn không chịu nghỉ.

Những người ñánh cá còn nói loài cá he rất ghét những ai trêu chọc mình. Ai trêu chọc nghĩa là gợi lại chuyện cũ của tổ tiên chúng nó, chúng nó sẽ làm cho ñắm thuyền rách lưới. Trái lại, ai khen ngợi reo hò thì chúng nó sẽ lặn xuống nổi lên nhiều lần cho mà xem2.

KHẢO DỊ

Truyện kể trên lưu hành ở miền Nam. Nhân dân miền Bắc kể chuyện này cũng một nội dung nhưng khác tên gọi. Đó là Sự tích chim bìm bịp: Một sư nữ chân tu, ăn chay niệm Phật bao nhiêu năm ròng mà chưa ñắc ñạo.

Một hôm, sư quyết ñịnh sang Tây-trúc ñể hỏi Phật duyên cớ vì sao.

Sau mấy tháng trời ngày ñi ñêm nghỉ, một ngày kia sư ñến một khu rừng thẳm.

Trời ñã xế chiều, sức ñã kiệt thì may sao, sư trông thấy một cái nhà bên ñường.

Nghe tiếng gõ cửa, một người ñàn bà bước ra vội vã xua tay, bảo khách ñi nhanh 1. Theo Jê-ni-bren (Génibrel) và Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

2. Theo Thực nghiệp dân báo.

146

https://thuviensach.vn

lên kẻo con mình là yêu, hễ bắt ñược người là ăn thịt. Nhưng thấy sư nữ năn nỉ

quá, chủ nhân lấy cơm cho ăn rồi bảo chui vào trong một cái vại ñậy lại cẩn thận.

Yêu con về ñánh hơi thấy mùi thịt người, cố tìm cho kỳ ñược. Yêu mẹ thấy con sắp ăn thịt sư nữ thì hết lời khuyên can: - "Đó là một nhà tu hành. Nếu con ăn thịt người ấy Phật sẽ không dung thứ". Nghe nói, yêu con dần dần tỉnh ngộ, bày tỏ sự hối hận của mình cho sư biết. Hắn ñã ăn thịt mất rất nhiều người và bây giờ hắn muốn chuộc tội. Cuối cùng, yêu con hỏi sư nữ: - "Tôi muốn sửa lỗi ñể theo Phật. Chẳng hay dùng cái gì làm lễ ra mắt?" Đáp: - "Phật chỉ cần tấm lòng mà thôi!".

Thế là yêu con rút dao rạch bụng lôi cả gan ruột gan ra và nói: - "Nhờ chuyển giúp cho tôi vật này làm lễ dâng Phật". Sư nữ không ngờ hắn lại hiểu nhầm như

vậy, ñành nhận lời, quảy bộ lòng lên ñường. Nhưng ñược mấy ngày bộ ruột nặng mùi quá không sao chịu ñược, sư nữ quên cả lời hứa, quăng vào bụi rậm và tiếp tục ñi nữa.

Đến Tây-trúc, khi nhà sư vào làm lễ thì ñức Phật ở trên tòa sen bảo: - "Còn thiếu một vật nữa mới thành chính quả". Sư nữ hiểu ra, òa khóc, nói mình ñã kiệt sức, không biết làm thế nào mà tìm ñược. Phật cho nàng hai chiếc cánh ñể ñi cho chóng và bắt tìm cho ra.

Nhưng còn biết ñâu mà tìm. Sư nữ khóc liên miên, ngày ñêm chui rúc hết bụi này ñến bụi khác, thỉnh thoảng lại lên tiếng than thở, phảng phất như tiếng "bìm bịp". Tìm không ñược, nhưng sư cứ phải tìm mãi. Rồi sau ñó sư hóa thành một loại chim ñầu ñen, mình nâu, mắt ñỏ như máu, người ta gọi là chim bìm bịp. Đó là hình dạng của sư nữ ñầu chít khăn ñen, mình mặc áo vải nâu già. Còn mắt ñỏ

là vì khóc nhiều mà sinh ra thế1 (Xem thêm một truyện khác về bìm bịp ở mục Khảo dị, truyện số 16).

Truyện Sự tích cây phướn nhà chùa cũng có nội dung giống hai truyện trên: Xưa có một người chuyên môn ăn thịt người. Hắn ñã từng bắt giết không biết bao nhiêu nhân mạng. Tuy hung ác vô ñạo, nhưng hắn lại thờ mẹ rất có hiếu.

Một hôm, có một nhà sư ñi quyên giáo qua ñó bị hắn bắt. Khi hắn sắp giết thịt thì mẹ hắn ra xin hộ cho nhà sư. Thấy mẹ năn nỉ quá, hắn ñành buông ñao rồi hỏi sư làm gì và ñi ñâu. Nghe nhà sư kể chuyện, cả hai mẹ con rất hối hận về

những tội ác từ trước ñến nay. Hai mẹ con cũng muốn kiếm một vật cúng cho nhà chùa nhưng ngặt vì trong nhà chả có gì ñáng giá cả. Nhưng người con ñã tình nguyện nộp bộ lòng của mình ñưa về cúng Phật. Vừa nói hắn vừa rạch bụng moi ruột ñưa ra. Nhà sư cũng nhận lấy nhưng ñến bờ suối thì quẳng luôn xuống nước. Có con quạ thấy vậy, tha bộ ruột ấy bay ñến chùa, ñậu trên ngọn cây kêu 1. Theo Trung Bắc chủ nhật (1943).

147

https://thuviensach.vn

lên om sòm. Đức Phật rõ chuyện, khen thưởng con quạ mà phạt tội nhà sư. Đồng thời ñưa hai mẹ con nhà kia lên trời thành Phật. Từ ñó nhà chùa làm cây phướn ñể ghi nhớ việc ấy. Trên cây phướn bao giờ cũng tạc hình con quạ ngậm một tấm lụa dài ñộ hai ba mươi thước. Tấm lụa tượng trưng cho bộ ruột của người ñã rạch bụng cúng Phật1.

Tóm lại, ba cốt truyện trên có lẽ xuất phát từ một phật thoại và ñã ñược sửa chữa tô ñiểm thành truyện cổ tích dân gian.

Theo Mỹ Ấm tùy bút thì mẹ Ác Lai ñược Phật ñộ cho làm Mụ Thiện. Ác Lai trở thành hai vị Hộ pháp ñược Phật cho giữ chùa mà ta thường gọi là ông Thiện ông Ác. Tại sao một người lại hóa thành hai? Đó là vì tuy là một nhân vật nhưng kể từ khi rạch bụng cúng Phật ñã tách thành hai con người khác hẳn. Ông Thiện là hiện thân của quãng ñời sau của Ác Lai (thời kỳ ngộ ñạo). Ông Ác là hiện thân của quãng ñời trước (chưa ngộ ñạo).

Nhưng về sự tích cá he, không phải chỉ có mỗi truyện trên kia. Lăng-ñờ

(Landes) trong sách ñã dẫn, có sưu tập ñược hai truyện nữa, có những mô-típ khác hẳn với mấy truyện vừa kể.

Truyện thứ nhất tức là truyện Con mụ lường (xem truyện số 84, tập II).

Truyện thứ hai:

Xưa có một cô gái con một phú ông. Trong làng có một chàng học trò nghèo thỉnh thoảng ñến nhà cô xin ăn. Dần dần cô gái phải lòng anh ta và ước hẹn có ngày nên vợ nên chồng. Nàng lấy trộm của cha mẹ một nén vàng ñưa cho, bảo cố học thi ñỗ, hứa sẽ chờ ñợi. Người học trò cảm ơn và thề bồi với cô gái.

Không ngờ khoa thi năm ấy người học trò bị hỏng. Vừa buồn vừa thẹn, chàng bỏ ñi xứ khác, quyết thi ñậu mới trở về. Về phần cô gái nghe tin người yêu thi hỏng, lại ñi biệt tích nên cũng rất chán nản. Sau cùng không thể chờ mãi ñược, cô phải kết hôn với một người giàu sang trong vùng.

Mãi ñến bảy năm sau, người học trò mới thi ñậu và ñược bổ làm quan. Tin rằng người yêu vẫn còn chờ mình, anh chàng vui vẻ tìm về quê hương. Khi biết nàng ñã có chồng, chàng mới quyết ñịnh không gặp nữa.

1. Theo Phan Kế Bỉnh. Việt-nam phong tục. Về Sự tích cây phướn nhà chùa, ở Nghệ-an có người kể khác với truyện trên:

Xưa, ñức Phật sai một người ñi sang một nước khác ñể lấy kinh về cho mình. Người ấy ñưa về ñến nửa ñường thì bị một con hổ ăn thịt (về tình tiết này, một người khác ở Cát-ngạn (Thanh-chương) kể rằng người ấy bị một con rùa lớn làm chìm mất thuyền kinh). Thấy kinh Phật tan tác giữa ñường,, một con quạ bèn tha về cho ñức Phật. Để trả ơn quạ, ñức Phật sai làm một cây nêu rất cao cho quạ ñỗ trên ñó. Về sau, nhà chùa thường trồng cây phướn, trên có quạ ngậm giải dài là vì thế ( Bản khai của xã Đức-mỹ). Xem thêm Khảo dị, truyện 136, tập III).

148

https://thuviensach.vn

Về phía người ñàn bà nọ, nghe tin người yêu cũ ñã ñỗ ñạt làm nên, lại có ý ñi tìm mình, chắc là vẫn trung thành với lời thề xưa nên bỏ chồng tìm ñến nhà người cũ. Anh chàng ñón tiếp rất tử tế nhưng khi nghe nhắc lại lời ước cũ thì ñáp: - "Nàng ñến thăm tôi chơi thì ñược nhưng ñến ñể lấy tôi thì không ñược.

Hãy trở về với chống cũ ñi! Một người ñàn bà không thể có hai chồng!". Không ngờ câu trả lời lại như vậy, người ñàn bà thẹn quá ñáp: - "Tôi tưởng anh còn nhớ

lời ước cũ nên ñã bỏ chồng ñến gặp anh. Bây giờ không còn mặt mũi nào trở về

nữa". Nói ñoạn nhảy xuống sông tự tử và hóa thành cá he. Người ta bảo khi cá nổi trên mặt nước thấy trời thì thẹn với trời phải lặn xuống ñể giấu ñi, nhưng khi xuống nước thấy ñất thì thẹn với ñất phải nổi lên. Vì thế cá thành thói quen lặn xuống nổi lên không nghỉ.

Truyện thứ ba1:

Một ông hoàng có hai cô gái. Cô bé tên là Thị Quy, nhan sắc tuyệt trần. Có nhiều hoàng tử lân bang ñến dạm hỏi nhưng ñều bị từ chối. Nàng chỉ yêu có mỗi một chàng trai nhà nghèo bấy giờ lưu học ở kinh ñô tên là Anh Linh. Hai người chỉ non thề biển hứa lấy nhau sau khi Anh Linh ñã ñỗ ñạt.

Thấy Thị Quy từ chối, bọn hoàng tử lân bang tức giận, cùng cử binh ñến ñánh báo thù. Nhà vua sai ông hoàng, cha Thị Quy ñi ñánh và cuối cùng ông ta dẹp ñược.

Anh Linh thi ñậu cao, ñược vua khen ngợi, ban cho một cái nhẫn quý, trên có khắc một câu ñố. Vua bảo nếu giảng ñược sẽ gả công chúa và cho làm quan to.

Thấy nét chữ ngoằn ngoèo, Anh Linh không hiểu gì cả, sau gặp ñược một người ăn mày, chàng cho ông lão nhiều tiền và nhờ ñó ñược ông lão giảng hộ cho.

Vua y ước, cho làm quan ñầu triều và gả công chúa cho chàng. Vì vua không có con trai nên ai lấy công chúa thì sẽ ñược nối ngôi. Biết ñược ñiều ñó, Anh Linh vội nuốt lời hứa cũ với Thi Quy và nhận lời vua.

Thị Quy thất vọng nhảy xuống sông tự tử. Long vương thương nàng cho hóa thành cá he. Ngày nay cá còn giữ hình thù của cô gái bị phụ tình ở chỗ có cặp vú như vú con gái và có tiếng kêu lao xao như tiếng rên rỉ của người phụ nữ khóc than cho thân phận.

Đáng ñể ý tình tiết: nhà sư gặp yêu tinh ăn thịt người, nhưng lại nhờ có bà mẹ

của yêu tinh cứu cho khỏi chết, v.v... Tình tiết này khá phổ biến ở một số truyện cổ tích phương Tây mặc dầu mỗi nơi lồng vào một cốt truyện khác nhau. Truyện Ba sợi tóc vàng của chúa quỷ của Pháp, Bỉ, Đức, Ý, v.v... là một trong những truyện ñó (xem Khảo dị, số 136, tập III, truyện Người dân nghèo và Ngọc Hoàng). Người Nga có truyện Hoàng tử em rể chó sói cũng có loạt tình tiết này: 1. Jam-mơ (Jammes). Hồi ức về nước An-nam.

149

https://thuviensach.vn

Một hoàng tử có người anh rất sợ vợ và thường bị vợ hành hạ. Mỗi lần thấy chị dâu bắt anh mình làm việc gì khó thì hoàng tử thường về nhờ vợ - em gái Sói thần hóa thành người - giúp ñỡ. Lần thứ ba, chị dâu bắt người anh phải ñi tìm thanh gươm của Sói thần. Hoàng tử tìm ñến nhà Sói thần. Bà mẹ Sói thần giúp hoàng tử nấp vào một chỗ kín ñể khi Sói thần về khỏi bị ăn thịt. Sói thần về ñánh hơi thấy hơi người, hỏi mẹ: - "Đã lâu không ñược ăn thịt người, nào ñưa thịt cho con ăn ñi". Người mẹ nói: - "Làm gì có người, con bay khắp nơi nên có hơi người ñấy". Sói thần tìm tòi một lúc không ñược bèn nằm nghỉ. Khi thấy con ñã dìu dịu, mẹ mới ñưa hoàng tử ra. Nhưng Sói thần vẫn ñòi ăn thịt. Hai bên ñánh bài, hoàng tử thua, sắp bị ăn thịt nhưng nhờ chiếc khăn của vợ nên Sói thần nhận ra là chồng của em gái. Cuối cùng hoàng tử ñem ñược gươm của Sói thần về và chữa cho người chị dâu trở nên hiền lành1.

1. Theo Truyện dân gian Nga (bản dịch của Nguyễn Hải Sa).

150

https://thuviensach.vn

14. SỰ TÍCH CON SAM

Ngày xưa có hai vợ chồng một người ñánh cá nghèo. Một hôm người chồng ra khơi với bạn nghề. Không may có một trận bão rất lớn nổi lên giữa lúc họ ñang thả lưới. Không một người nào thoát khỏi tai nạn.

Tin dữ về ñến làng, tất cả mọi gia ñình ñánh cá ñều ñau khổ. Tiếng khóc lan ñi các nhà. Riêng người ñàn bà lòng ñau như cắt. Như ñiên như cuồng, bà bỏ nhà ra ñi, hy vọng tìm thấy chồng. Bà cứ theo bờ biển ñi, ñi mãi. Trải qua hai ngày ñến một hòn núi lớn. Bà trèo lên rồi vì mệt quá ngủ thiếp dưới một gốc cây.

Đang ngủ bỗng có một tiếng nổ dữ dội. Bà choàng dậy thấy một ông lão ñầu tóc bạc phơ ñứng trước mặt mình, hỏi:

- Người là ai mà dám ñến nằm trước nhà ta?

Người dàn bà mếu máo ñáp:

- Tôi ñi tìm chồng. Cụ làm ơn chỉ giúp kẻo tôi nóng lòng nóng ruột quá!

Cụ già nói:

- Ta là thần Cây. Thấy nhà người chung tình ta rất thương. Vậy ta báo cho biết là chồng người còn sống, hiện ở ngoài hải ñảo.

Nói rồi, ông cụ trao cho người dàn bà một viên ngọc và bảo:

- Ngươi hãy ngậm viên ngọc này vào miệng thì sẽ bay qua ñược biển ñế gặp chồng. Nhưng phải nhớ là nhắm mắt ngậm miệng kẻo rơi ngọc mà nguy ñó.

Ông cụ nói xong biến mất. Bà ta lấy ngọc ngậm vào miệng và nhắm mắt lại.

Thốt nhiên trời bỗng nổi gió ù ù. Bà thấy người như nhẹ bỗng, hai bên tai nghe tiếng vo ve. Được một lúc sau thấy chân chấm ñất, bà mở mắt ra thì thấy mình ñang ñứng trên một bãi cát lạ mà gió bấy giờ ñã lặng. Trông thấy chồng ngồi co ro trên bãi, bà mừng quá. Hai vợ chồng hàn huyên một hồi lâu rồi mới tính chuyện trở về làng cũ.

Người chồng ôm ngang lưng vợ ñể vợ ñưa qua biển cả. Lòng người vợ sung sướng không thể nói hết. Vì thế, bà ta ñã quên mất lời của thần Cây dặn. Miệng mắc ngậm ngọc nhưng bà vẫn cố hỏi chuyện chồng. Đột nhiên viên ngọc văng ra giữa không trung. Bà chỉ kịp kêu lên một tiếng rồi cả hai vợ chồng ñều sa xuống biển. Rồi ñó họ hóa thành những con sam.

Ngày nay, những con sam thường ñi cặp ñôi ở dưới nước, lúc nào con sam ñực cũng ôm lấy con sam cái như khi chồng ôm vợ ñể bay qua biển1.

1 Theo Nguyễn Duy. Truyện cổ Việt-nam.

151

https://thuviensach.vn

Có câu tục ngữ '' Thương như sam'' , là do truyện này mà ra.

152

https://thuviensach.vn

15. SỰ TÍCH CON DÃ TRÀNG

Có hai vợ chồng một ông già tên là Dã Tràng. Trong vườn họ có một hang rắn.

Thường ngày làm cỏ gần ñấy, ông già vẫn thấy có một cặp vợ chồng rắn hổ

mang ra vào trong hang.

Một hôm, con rắn chồng bò ra khỏi hang một mình. Ông nhìn thấy rắn vợ nằm cuộn ở trong. Vì mới lột nên mình mẩy nó yếu ớt không cựa quậy ñược. Một lúc lâu, rắn chồng bò trở về, miệng tha một con nhái ñút cho vợ ăn.

Ít lâu sau, Dã Tràng lại thấy rắn vợ bò ra khỏi hang một mình. Lần này rắn chồng ñến kỳ lột nằm im thim thíp, lốt da cũ còn bỏ lại bên hang. Hồi lâu, rắn vợ

trở về, theo sau có một con rắn ñực khác khá lớn. Dã Tràng thấy hai con bò ñến cửa hang thì dừng lại rồi quấn lấy nhau như bện dây thừng. Một lát sau, con rắn ñực một mình bò vào hang.

Dã Tràng biết con rắn ñực này toan làm gì rồi. Ông cảm thấy ngứa mắt, muốn trừ bò con rắn ñó ñi ñể cứu con rắn chồng ñang lúc suy nhược. Lúc ñó bên mình không có cái gì cả, ông bèn rút một mũi tên nhằm con rắn mới, bắn ngay một phát. Không ngờ mũi tên lại trúng vào ñầu con rắn vợ chết tươi, còn con kia hoảng hồn chạy mất. Dã Tràng nghĩ cũng thương con rắn cái nhưng trong thương có lẫn cả giận, nên ông chán nản bỏ ñi về nhà. Từ ñó, ông không thèm ñể

ý ñến hang rắn nữa.

Chừng dăm ngày sau, một hôm, Dã Tràng nằm võng thuật chuyện vợ chồng con rắn cho vợ mình ñã thấy và ñã làm. Ông kể vừa dứt lời thì bỗng nghe trên máng nhà có tiếng phì phì. Cả hai người hốt hoảng nhìn lên thì thấy có một con rắn hổ mang rất lớn, ñuôi quấn lấy xà nhà, ñầu vươn tới gần chỗ ông nằm, miệng nhả một viên ngọc. Ông vừa cầm lấy thì bỗng nghe ñược tiếng rắn nói:

- Ông là ân nhân mà tôi cứ ngỡ là kẻ thù. Mấy hôm nay tôi ñợi ông trên máng này chỉ chực mổ chết ñể báo thù cho vợ tôi. Nhưng vừa rồi nghe ông kể chuyện rõ ràng, tôi mới biết là lầm. Xin biếu ông viên ngọc nghe này. Đeo nó vào mình thì có thể nghe hiểu ñược mọi tiếng muông chim ở thế gian.

Từ kinh ngạc ñến sung sướng, Dã Tràng nhận viên ngọc quý và từ ñó không bao giờ rời.

*

* *

153

https://thuviensach.vn

Một hôm, Dã Tràng ñang hái rau, bỗng có một bầy quạ ñến ñậu ở mấy ngọn cau nói chuyện lao xao. Chúng nó bảo Dã Tràng như thế này: - "Ở núi Nam có một con dê bị hổ vồ. Hãy lên ñó lấy về mà ăn nhưng nhớ ñể lòng lại cho chúng tôi với". Dã Tràng làm theo lời quạ, quả thấy xác một con dê trên núi Nam. Ông xẻo lấy một ít thịt xâu lại xách về. Đến nhà, ông vội mách cho xóm giềng biết mà ñi lấy, không quên dặn họ ñể bộ ruột dê lại cho bầy quạ. Nhưng ông không ngờ người trong xóm nghe tin ấy ñua nhau ñi ñông quá, thành ra họ lấy hết cả, chẳng chừa một tý gì.

Lũ quạ không thấy ruột dê, cho là Dã Tràng ñánh lừa, bèn ñổ xô ñến vườn ông réo lên om sòm. Thấy vậy, ông biết là người trong xóm ñã làm hại mình không giữ chữ tín với bầy quạ. Ông phân trần mấy lần nhưng bầy quạ không nghe, cứ

ñứng ñó chửi mãi.

Tức mình, ông bèn lấy cung tên ra bắn vào chúng. Chủ ý là ñể ñuổi chúng ñi chứ không ñịnh giết. Chẳng ngờ bầy quạ thấy vậy cho là ông lấy oán trả ân liền cắp lấy mũi tên có ñề tên Dã Tràng ở ñuôi, tìm dịp báo thù. Lúc bay qua sông thấy một cái xác chết trôi, ñàn quạ bèn ñem mũi tên cắm vào yết hầu xác chết.

Khi quan sở tại ñến làm biên bản, thấy mũi tên, liền ñoán Dã Tràng là thủ phạm, sai lính bắt ông hạ ngục.

Dã Tràng bị bắt bất ngờ hết sức kêu oan, nhưng mũi tên là một chứng cứ sờ sờ

làm cho ông ñuối lý, ñành chịu chui ñầu vào gông. Tuy nhiên, ông vẫn một mực xin quan xét nỗi oan uổng. Thấy vậy, quan sai lính giải ông về kinh ñể vua phân xử.

Từ ñề lao tỉnh, ông lại bị ñiệu ñi. Dọc ñường trời tối bọn lính dừng lại quán ăn uống và nghỉ ngơi. Dã Tràng cổ bị gông, chân bị xiềng nằm trên ñống rơm buồn rầu không ngủ ñược. Lúc trời gần rạng, ông nghe có một ñàn chim sẻ bay ngang ñầu nói chuyện về nhau: - "Nhanh lên! Chuyến này sẽ không lo ñói nữa mà cũng chả sợ ai ñánh ñuổi cả". Một con khác hỏi: - "Của ai mang ñến bỏ vương vãi thế

nhỉ?". Con nọ trả lời: - '' Của vua nước bên kia. Họ toan kéo sang ñánh úp nước bên này. Ngày hôm qua quân ñội giáo mác kéo ñi liên miên không ngớt. Nhưng xe thóc vừa sắp ñến biên cương thì bị sụp hầm ñổ hết. Họ ñang trở về lấy thứ

khác, cho nên chúng mình tha hồ chén".

Nghe ñoạn, chờ lúc bọn lính ñến dẫn ông lên ñường, Dã Tràng bảo họ:

- Xin các ông bẩm lại với quan rằng việc của tôi là việc oan uổng và nhỏ mọn không nên bận tâm, mà giờ ñây có một việc quốc gia trọng ñại và cấp bách nữa, cần tính liệu gấp.

Bọn lính tra gạn ông mãi nhưng ông không nói gì thêm, chỉ nài rằng hễ có mặt quan mình mới tỏ bày rõ ràng.

154

https://thuviensach.vn

Khi gặp mấy vị quan ñầu tỉnh, Dã Tràng liền cho họ biết rằng vua Hiến Đế ở

phương Bắc ñã sai tướng cầm quân sang ñánh úp nước mình. Hiện họ ñang ñóng quân ñầy ở biên giới, chỉ vì bị sụp hầm, xe lương ñổ hết, chưa tấn công ñược.

Bây giờ họ ñang vận thêm lương, chờ ñầy ñủ sẽ vượt cửa ải sang Nam.

Bọn quan tỉnh lấy làm lo lắng nhưng cũng gạn hỏi ông có dám chắc như vậy không. Dã Tràng chỉ vào ñầu mình ñoan rằng nếu nói sai, ông sẽ xin chịu chết.

Nhưng nếu lời của ông ñúng thì xin bề trên phóng thích cho ông. Ngay lúc ñó, những tên quân do thám ñược tung ñi tới tấp mọi ngả ñể lấy tin. Chỉ nội ngày hôm sau, Dã Tràng ñã ñược thả vì lời mách của ông quả ñúng và vừa vặn ñể

chuẩn bị ñối phó với ñịch.

Được tha, Dã Tràng ñi bộ lần về quê nhà. Bóng chiều vừa ngả, ông mới ñến vùng Hồng-hoa. Ông tìm vào nhà người bạn rất thân là Trần Anh nghỉ chân.

Gặp lại bạn cũ, vợ chồng Trần Anh vui mừng khôn xiết. Nghe tin ông bị tra tấn giam cùm và suýt mất ñầu, hai vợ chồng rất thương cảm.

Thấy bữa ăn tối thiết bạn không có gì, Trần Anh xuống bếp bảo vợ:

- Bạn ta ñến lại gặp lúc trong nhà chả có gì ăn. Sẵn có cặp ngỗng, con nó ñã khôn, ta làm thịt một con, ngày mai ñãi bạn lên ñường.

Người vợ bằng lòng nhưng dặn chồng sáng dậy sớm bắt ngỗng và cắt tiết vặt lông giúp mình một tay.

Trong khi hai vợ chồng bàn tính thì cặp ngỗng ở ngoài chuồng nghe ñược câu chuyện. Ngỗng trống bảo ngỗng mái: - "Mình ôi! Mình hãy ở lại nuôi con, tôi sẽ

ñứng sẵn cho chủ nó bắt". Ngỗng mái không nghe, xin chết thay chồng. Nhưng ngỗng trống nhất quyết hy sinh, nên chạy ra sân từ giã ñàn con: - '' Con ơi! Các con ở lại với mẹ nghe. Cha sẽ không bao giờ gặp lại các con nữa". Song ngỗng mái vẫn lạch bạch chạy theo, ñòi chết thay chồng cho bằng ñược.

Lúc bấy giờ Dã Tràng nằm trên bộ ván ñặt kề cửa sổ nên nghe ñược tiếng ngỗng than thở. Ông bỗng thấy thương con vật vô tội chỉ vì mình mà phải lìa ñàn con bé bỏng. Ông toan nói trước với bạn, nhưng thấy bất tiện. Ông ñành nghe ngóng ở chỗ chuồng ngỗng chờ lúc bạn ra bắt thì sẽ cản lại.

Suốt ñêm hôm ñó tuy mệt mà ông không dám ngủ. Quả nhiên, vào khoảng canh tư, Trần Anh thức dậy bước ra chuồng. Ngỗng trống xua ngỗng mái chạy rồi vươn cổ ñể cho bắt. Khi Trần Anh sắp cắt cổ ngỗng thì Dã Tràng ñã lật ñật chạy xuống bếp nắm lấy dao. Ông nói:

- Xin bạn thả nó ra. Tính tôi không hay sát sinh. Tình thân của ñôi ta lọ phải cỗ

bàn mới thân. Nếu bạn giết nó thì tôi lập tức ñi khỏi chỗ này.

Thấy bạn có vẻ quả quyết, Trần Anh ñành thả ngỗng ra, rồi giục vợ chạy ñi mua tép về ñãi bạn.

155

https://thuviensach.vn

Cơm nước xong, Dã Tràng từ giã bạn lên ñường về nhà. Đến ao, ông ñã thấy vợ chồng ngỗng cùng với bầy con ñứng chực ở ñấy. Ngỗng ñực tặng Dã Tràng một viên ngọc và nói:

- Đa tạ ân nhân cứu mạng. Không biết lấy gì báo ñền, chúng tôi xin tặng người viên ngọc này, mang nó vào người có thể ñi ñược dưới nước dễ dàng không khác gì trên bộ. Nếu ñem ngọc này xuống nước mà khoắng thì sẽ rung ñộng ñến tận ñáy biển.

Ngỗng lại nói tiếp:

- Còn như con tép là vật ñã thế mạng chúng tôi thì từ nay, dòng dõi chúng tôi sẽ xin chừa tép ra không ăn, ñể tỏ lòng nhớ ơn!

Dã Tràng không ngờ có sự báo ñáp quá hậu như thế, sung sướng nhận lấy ngọc rồi về.

Khi ñến bờ sông, Dã Tràng muốn thử xem công hiệu của viên ngọc mới, liền cứ ñể nguyên áo quần xuống nước. Thì lạ thay nước rẽ ra thành một lối cho ông ñi thẳng xuống ñáy sông. Ông dạo cảnh hồi lâu rồi cầm viên ngọc khoắng vào nước nhiều lần thử xem thế nào.

Hôm ñó, Long vương và các triều thần ñang hội họp ở thủy phủ bỗng thấy nhà cửa lâu ñài và mọi kiến trúc khác bỗng nhiên rung ñộng cơ hồ muốn ñổ. Ai nấy ñều nháo nhác không hiểu duyên cớ. Vua lập tức truyền cho bộ hạ ñi dò la sự

tình.

Bộ hạ Long vương ñi theo con ñường sóng ngầm lọt vào cửa sông thì thấy Dã Tràng ñang cầm ngọc khoắng vào nước. Mỗi một lần khoắng như thế, họ cảm thấy xiêu người nhức óc. Tuy biết ñích là thủ phạm, họ cũng không dám làm gì, chỉ tiến ñến dùng lời nói khéo mời ông xuống chơi thủy phủ.

Gặp Long vương, Dã Tràng cho biết ñó là mình chỉ mới làm thử ñể xem phép có hiệu nghiệm chăng. Long vương và triều thần nghe nói, ai nấy ñều xanh mắt.

Nếu hắn làm thật thì thế giới thủy phủ sẽ còn gì nữa! Vì thế, Long vương ñãi Dã Tràng rất hậu. Ông muốn gì có nấy. Cho ñến lúc ông ra về, Long vương còn ñem vàng bạc tống tiễn rất nhiều ñể mong ông nể mặt.

Dã Tràng lên khỏi nước có bộ hạ của Long vương tiễn chân về tới tận nhà mới trở lại. Bà con xóm giềng thấy ông ñã không việc gì mà lại trở nên giàu có thì ai cũng lấy làm mừng cho ông. Từ ñó Dã Tràng rất quý hai viên ngọc. Ông may một cái túi ñựng chúng và luôn luôn ñeo ở cổ.

Một hôm Dã Tràng ñi bộ nửa ngày ñường ñến nhà một người bà con ăn giỗ.

Lúc ñến nơi, Dã Tràng sờ lên cổ giật mình mới nhớ ra vì vội quá nên ông ñã bỏ

quên mất túi ngọc ở nhà. Ông không thể nào còn an tâm ngồi ăn ñược. Mọi 156

https://thuviensach.vn

người ñều lấy làm ngạc nhiên thấy ông vừa chân ướt chân ráo ñến nơi ñã vội cáo từ về ngay.

Nhưng khi về ñến nhà, ông tìm mãi vẫn không thấy túi ngọc ñâu cả, ông rụng rời cả người. Đi tìm vợ, vợ cũng không thấy nốt. Nóng ruột, ông lục lọi khắp nơi. Cuối cùng ông bắt ñược một mảnh giấy do vợ viết ñể lại gài ở chỗ treo án.

Trong ñó, vợ ông nói rằng có người của Long vương lên bảo cho biết hễ ai bắt ñược túi ngọc ñưa xuống dâng Long vương thì sẽ ñược phong làm hoàng hậu.

Bởi vậy bà ta ñã trộm phép ông ñưa túi ngọc xuống thủy phủ rồi, không nên tìm làm gì cho mệt.

Đọc xong thư vợ, Dã Tràng ngất ñi. Ông không ngờ vợ ông lại có thể như thế

ñược. Ông cũng không ngờ âm mưu của Long vương thâm ñộc ñến nước ấy.

Nghĩ ñến hai thứ bảo vật, ông tức ñiên ruột. Sau cùng, ông dự tính cho cát lấp biển thành một con ñường ñi xuống thủy phủ ñể lấy lại túi ngọc vì ông còn nhớ

rõ ñường lối ñến cung ñiện của Long vương. Mặc dầu mọi người can ngăn, ông cũng không nghe, bèn dọn nhà ra bờ biển ñể làm công việc ñó. Ngày ngày ông xe cát chở ñến bờ quyết lấp cho bằng ñược.

Cho tận ñến chết, Dã Tràng vẫn không chịu bỏ dở công việc. Chết rồi ông hóa thành con còng còng hay cũng gọi là con dã tràng, ngày ngày xe cát ñể lấp biển1.

Tục ngữ có câu:

Dã tràng xe cát biển Đông,

Nhọc lòng mà chẳng nên công cán gì.

hay là:

Công dã tràng hàng ngày xe cát,

Sóng biểu dồn tan tác còn chi2.

hay là:

Con còng còng dại lắm không khôn,

Luống công xe cát sóng dồn lại tan.

Người ta nói ngày nay loài ngỗng sở dĩ không bao giờ ăn tép là vì chúng nó nhớ ơn loài tép ñã thế mạng cho tổ tiên mình ngày xưa. Họ còn nói loài ngỗng có một cái mào trắng trên ñầu là dấu hiệu ñể tang cho Dã Tràng ñể nhớ ơn cứu mạng3.

1 Theo báo Tân văn ( 1935).

2 Câu này ở Nam-bộ có người ñọc: Sóng ba ñào ai xét công cho.

3 Đoạn này theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

157

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Đoạn ñầu truyện này tương tự với truyện ngụ ngôn Con cua mà một tác giả vô danh ñã ñặt thành vè gọi là vè Con cua hay Triều ñương cố sự phú.

Ông Trương Thủ Chí ñi câu dọc ghềnh thường thấy hai con cua nọ ñi ăn với nhau. Một hôm cua vợ ñến kỳ lột, non da non thịt, yếu ñuối không ñi ñược. Lúc ñó chỉ một mình cua chồng tha mồi về cho vợ rồi lại nằm ngoài cửa hang canh gác kẻo sợ những con cua khác ñến ăn thịt.

Đến khi cua chồng lột nằm một chỗ, cua vợ ñã không chăm sóc lại còn rủ

chúng bạn tới ăn thịt chồng1.

... Cua ñực lại tứ chi chuyển lột,

Tay chân yếu mười phần còn một,

Xương thịt mòn muôn ngạch ñều không,

Lòng những tin có vợ nuôi chồng,

Hay ñâu nỗi say trai ñắm gái.

Nhớ thù quên ngãi,

Nhớ oán quên ân,

Vào trong hang cắt thịt xé thân,

Ra ngoài cửa ăn tươi nuốt sống...2.

Ông bèn ñem ñiều thấy ñược tâu lên vua. Vua có ý ñịnh thử xem giữa người với cua có giống nhau chăng, mới cho rao khắp thiên hạ: hễ người nào có gan giết ñược vợ thì sẽ: "Ngôi nhất phẩm quyền phong nhất thế: chức tam công lộc hưởng thiên niên". Có một anh lực sĩ hám chức cao quyền trọng, liền ñến lĩnh bảo kiếm nhà vua về ñịnh giết vợ, nhưng khi nhìn vào khe cửa thấy vợ nựng con: thương cha con hiện ñang ở chốn sa trường sương gió. v.v... thì, không nỡ

hạ thủ, bèn trở về cung tự trói mình chịu tội.

Vua lại cho rao khắp thiên hạ: ai giết ñược chồng chém ñầu ñem nạp bệ rồng thì sẽ "phong chức hướng tôn quận chúa". Có một nàng Nữ tố nghe vậy bèn giết chồng, ñưa thủ cấp ñến nạp mong lĩnh thưởng. Nhưng vua ra lệnh phân thây Nữ

tố và tha bổng lực sĩ.

1 Theo Trương Vĩnh Ký. Chuyện ñời xưa, truyện Nhơn vật ñạo ñồng.

2 Vè Con cua

158

https://thuviensach.vn

Đoạn giữa truyện Sự tích con dã tràng chịu ảnh hưởng của tích Công Dã Tràng trong Luận ngữ của Khổng Tử. Thiên V sách ñó chép: "[Khổng] Tử bảo Công Dã Tràng là người có thể gả con gái ñược. [Tràng] tuy bị mắc trong vòng dây trói nhưng không phải tội do mình làm. Bèn ñem con gái gả cho [Tràng]".

Người ta giải thích rằng: Công Dã Tràng là người nước Lỗ, học trò Khổng Tử, hiểu biết tiếng chim. Nhà ông nghèo không ñủ ăn. Một hôm có con chim bay tới nhà kêu rằng: - "Công Dã Tràng! Công Dã Tràng. Cọp bắt dê ở núi Nam, người ăn thịt, ta ăn gan. Phiên phiến lên, chớ dùng dằng!". Công Dã Tràng lên núi bắt ñược dê ñưa về làm thịt ăn. Không ngờ người chủ mất dê từng làm dấu riêng ở

sừng. Khi nhận ñược sừng dê ở nhà Công Dã Tràng, hắn cho là ông ñã ăn trộm dê của mình bèn ñi cáo với Lỗ Công.

Công Dã Tràng kể rõ sự tình cho Lỗ Công biết, Lỗ Công không tin là thực, bắt ông bỏ vào nhà giam. Khổng Tử biết Công Dã Tràng là người ngay thật, ñi minh oan cho ông, nhưng Lỗ Công cũng không tha. Khổng Tử than rằng: - "Ở chốn cùm trói, lẽ ñâu không có người ngay mắc nạn".

Không bao lâu con chim ấy lại bay tới nhà ngục kêu rằng: - "Công Dã Tràng!

Công Dã Tràng! Người nước Tề ñem binh sang! Sông Nghi-thủy ở ñầu ñàng, kíp ngăn ngừa chớ nguy nan!". Công Dã Tràng bèn nói lại với người cai ngục phi báo cho Lỗ Công biết. Lỗ Công sai quân ñi do thám quả có quân Tề sắp sang ñánh. Lỗ Công mới biết Dã Tràng bị tội oan, bèn thả cho ông, cấp cho nhiều tiền bạc. Lại phong cho ông làm ñại phu, nhưng Công Dã Tràng cho là nhờ chim mới ñược làm quan nên không chịu nhận1.

Hoàng Khản giải rằng: Công Dã Tràng là người biết ñược tiếng chim. Một hôm từ nước Vệ trở về Lỗ thấy một bà già ñứng bên ñường khóc, ông hỏi vì sao mà khóc thì bà ta nói: - "Tôi ñợi con tôi mãi mà không thấy nó về". Công Dã Tràng mách: - "Tôi mới nghe một bầy chim gọi nhau sang làng kia ăn thịt người, vậy có lẽ là con bà ñó chăng?".

Người ñàn bà liền sang làng ấy tìm con thì quả nhiên có thật. Bà ta kiện quan, cáo Công Dã Tràng vào tội giết người. Dã Tràng kêu oan, quan không nghe, tống giam và hẹn rằng: - "Nếu cho quan trên thấy chứng cớ, ñúng sẽ tha".

Công Dã Tràng ở trong ngục ñược 60 ngày. Một hôm ông nghe trên mái nhà có bầy hoàng tước nói với nhau chíu chít. Ông cười ầm lên. Chủ ngục hỏi vì sao mà cười. Dã Tràng ñáp: - "Tôi nghe chúng nói: Bên bến Bạch-lưu, có xe chở

lúa, trâu nọ gẫy sừng, lúa ñổ tóe loe. Họ hốt còn dư, ta ñi ăn chừ". Chủ ngục tới nói thấy quả như thế bèn báo với quan. Quan tha bổng cho Dã Tràng.

1 Theo Paulus Của. Chuyện giải buồn.

159

https://thuviensach.vn

Về Sự tích con dã tràng, người Nghệ-an cũng kể như trên kia, trừ một vài chi tiết hơi khác, ví dụ lúc ông bị giam, không phải nghe chim sẻ nói chuyện mà nghe một bầy kiến nói với nhau về cái tin kho lúa ñổ.

Về chỗ quạ báo tin cho Dã Tràng có thịt dê có một ñoạn văn vần:

Ông Dã Tràng, ông Dã Tràng,

Có dê chết bên sông nằm dọc ñàng.

Ông ra ñem về ông ăn lấy thịt, cho tôi cái nội tràng.

Cho vội vàng! Cho vội vàng! 1.

Theo sưu tầm của Lăng-ñờ (Landes), thì nội dung truyện Người hiểu tiếng loài vật chỉ là phần ñầu của truyện Sự tích con dã tràng nói trên, nhưng có thêm một ñoạn như sau:

Sau khi làm chủ viên ngọc do rắn chồng tặng, anh chàng (ở ñây không nói tên Dã Tràng) bỗng hiểu ñược tiếng loài vật, như chim, kiến và các thú vật khác...

Anh không dám nói sự thật với vợ vì nếu nói thì viên ngọc sẽ biến mất. Một hôm, người vợ ñang ngồi ở góc nhà, anh nghe những con kiến nói với nhau: -

"Sắp có trận lụt, phải lên cao mà ở mới ñược". Thấy chồng cười một mình, vợ

gặng hỏi lý do. Chồng nhất ñịnh không nói. Vợ giận quá mà chết. Chồng buồn vì cái chết của vợ mới ñến nhà bạn chơi cho khuây khỏa2.

Nguyễn Văn Tố3 và Bô-trô Rút-xen (Botreau Roussel)4 ñã kể ra một số dị bản của truyện trên như sau:

Truyện của người Lào: Ông vua hiểu tiếng loài vật: Vua Kê-cay-a một hôm ñi qua bờ ao thấy con gái của vua Thủy tề (Na-ga-ray-a) tằng tịu với một con rắn nước. Tức mình vua giết chết con rắn và quật cho cô gái mấy gậy vào lưng. Cô gái về khóc lóc với cha. Vua Thủy tề nổi giận, chạy ñến ñịnh tìm giết kẻ thù, nhưng khi ñang rình ở cung vua Kê-cay-a thì bỗng nghe vua kể lại cho hoàng hậu chuyện ông ta gặp con gái mình tình tự với rắn, chuyện nhà vua tự tay giết rắn và ñánh công chúa như thế nào. Vua Thủy tề bèn quay về hỏi lại con gái. Cô này thú thật. Thế là ñổi giận thành mừng, vua Thủy tề liền tìm ñến cung vua Kê-cay-a lần nữa dưới dạng một người bà-la-môn, hỏi vua mong ước gì thì giúp.

1 Bản khai của thôn Hướng-dương.

2 Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn. Theo sưu tầm của Nguyễn Văn Tố thì truyện còn có thêm một ñoạn nữa là khi ñến nhà bạn, bạn ñịnh làm thịt ngỗng ñãi anh, nhưng vì nghe tiếng vợ

chồng ngỗg than thở nên anh cố chối từ, vì thế ngỗng không bị ñưa làm thịt. Cho nên khi anh chết lũ ngỗng ñể trở có cái mào trắng trên ñầu (Một truyện kể của cổ tích Người hiểu tiếng loài vật trong tập san của Hội Đông-dương nghiên cứu về con người (IIEH) tập VI, 1943).

3 Một truyện kể của cổ tích Người hiểu tiếng loài vật, ñã dẫn.

4 Người hiểu tiếng loài vật (cổ tích Lào và cổ tích Goa-ñơ-lúp (Goadeloupe) xuất phát từ Năm sách dạy trẻ (Panchatantra) Ấn-dộ) trong IIEH, ñã dẫn.

160

https://thuviensach.vn

Vua Kê-cay-a chỉ muốn biết tiếng loài vật. Vua Thủy tề sẵn lòng truyền cho phép lạ nhưng dặn chớ hở cho ai biết, nếu không thì chết tức khắc.

Một hôm vua Kê-cay-a sai ñặt ngai vàng trên một cái nền nện chặt trát kín, bỗng nghe một lũ kiến trong nền nói vọng ra: - "Hãy hợp sức nhau lật ñổ cái ngai của tên vua này!". Vua cười một mình. Hoàng hậu hỏi vì sao có cái cười bất thường. Vua không nói. Hoàng hậu vật nài mãi. Vua bảo nếu nói ra thì chết mất.

Hoàng hậu bảo nếu không chịu nói thì mình cũng chết. Vua ñành hứa sẽ nói trong một dịp tới.

Một hôm khác vua ñang ñi chơi gặp hai vợ chồng con dê. Dê vợ bảo dê chồng lội ra giữa ao lấy cho mình một ít cỏ non, nếu không thì chết. Dê chồng mắng ngay: - "Tao chả dại chết ñuối trong ao sâu. Mụ cứ chết ñi có hơn không. Tao có ngu ngốc như lão vua kia ñâu mà cứ chiều vợ ñến hy sinh tính mạng vô lý như

thế".

Nghe nói vậy, vua Kê-cay-a trở về ñuổi vợ vào rừng1.

Trong Kinh tam tạng có truyện tương tự:

Ngày xưa con gái Long vương ñi chơi trên trần bị một người chăn bò trói ñánh. Vua nước ấy bắt gặp, sai cởi trói thả về. Về nhà, Long vương hỏi con gái tại sao lại khóc. Cô gái vu cho vua trên trần ñánh. Long vương bèn hóa thành rắn tìm lên trần, nấp dưới giường vua, bỗng nghe vua nói với vợ: - "Hôm nay ta ñi chơi gặp một cô gái bị ñứa chăn bò ñánh, ñược ta giải thoát cho".

Ngày hôm sau, dưới lốt người, Long vương ñến gặp vua trần nói: - Ông ñã làm một việc tốt là cứu con gái tôi. Nay ông muốn gì tôi sẽ cho nấy". Vua nói: -

"Vật quý tôi ñã có nhiều. Tôi chỉ muốn hiểu tiếng loài vật" - "Ông cứ trai giới trong 7 ngày sẽ ñược như ý. Nhưng phải giữ kín ñừng cho ai biết". Từ ñấy, vua trần quả nghe hiểu ñược tiếng muôn loài.

Một hôm ñang ăn với hoàng hậu, vua trông thấy bướm cái bảo bướm ñực kiếm cho nó thức ăn. Bướm ñực trả lời ai kiếm nấy ăn. Buớm cái nói: bụng nó không muốn thế. Vua cười một mình. Hoàng hậu hỏi, vua nín lặng. Một lần khác, vua ngồi với hoàng hậu thấy hai con bướm gặp nhau, cãi nhau và cả hai ñánh nhau rơi xuống ñất. Vua lại cười. Hoàng hậu hỏi ñến ba lần, vua ñều không nói.

Nhưng khi hoàng hậu dọa sẽ tự vẫn, thì vua ñành bảo chờ mình ñi dạo một lát rồi sẽ cho biết vì sao mà cười.

Để cảnh tỉnh vua trần, Long vương hóa thành một bầy dê lội sông. Một con dê cái gọi chồng trở lại ñưa mình ñi. Dê chồng nói không thể ñưa ñược. Dê vợ cũng ñòi tự tử và nói: - "Anh không biết có ông vua nước kia sắp chết vì vợ mình ñó ư?". Dê chồng ñáp: - "Ông vua ấy chết cho vợ là vì hắn ngốc. Mày cứ chết ñi, ta 1 Truyện này từ sách Năm sách dạy trẻ (Panchatantra) của Ấn-ñộ truyền vào Lào.

161

https://thuviensach.vn

không thiếu gì dê cái". Vua trần nghe nói thế, tự nghĩ mình thua sự sáng suốt của con dê ñực. Lúc trở về hoàng hậu lại vật vã ñòi tự tử. Vua ñáp: - "Cứ chết ñi, trong cung ta thiếu gì cung phi, cần gì một thứ mày"1.

Truyện của Pháp: Con gà trống dũng cảm:

Một anh chàng nghèo khổ nhưng hay giúp người. Nhà anh chỉ có hai con cừu anh thường chăn trên ñồi. Một hôm, anh ñuổi theo ñánh chết một con chó sói giành lại con cừu cho một cô gái chăn cừu. Cô gái cảm ơn và tặng anh một con chó. Hôm khác, nhờ có anh báo tin bão kịp thời cho bố cô gái chăn cừu nên ông cất ñặt ñược gọn rơm rạ ñang phơi. Ông ta khen anh và tặng một con gà trống.

Hôm khác nữa, anh lại cứu một con rắn ra khỏi ñống lửa. Rắn bảo anh ñưa nó về

nhà và dặn khi mẹ nó ñền ơn thì cứ ñòi biết tiếng loài vật. Mẹ rắn cho anh phép lạ ấy bằng cách thổi vào miệng và dặn anh chớ có tiết lộ bí mật mà chết.

Sáng hôm sau, anh nghe hai con vật nói nhau: - "Nếu anh chăn cừu kia biết có gì dưới chân mình thì anh ta sẽ ñào ngay". Anh mượn cuốc ñào thử thì ñược một thùng vàng. Từ ñấy, anh trở nên giàu có, mua ruộng ñất, làm nhà cửa, v.v... Lại mua trăm con cừu cho chó ñi chăn, và một trăm gà mái cho gà trống cai quản.

Anh lại hỏi cô gái chăn cừu nói trên làm vợ, và anh yêu vợ rất mực.

Một buổi chiều, anh cùng vợ ñi xa về, con ngựa cái do vợ anh cưỡi ñi chậm lại sau. Ngựa ñực nói: - "Sao không ñi nhanh, tao mà là bà chủ thì tao thúc mày" -

"Tôi chở bà chủ mà tôi lại có ñứa con trong bụng, ñi nhanh sao ñược". Anh cười.

Vợ hỏi: - "Sao lại cười". - "Đang nghĩ ñến một chuyện" - "Chuyện gì?" - "Không thể nói ñược!". Vợ làm nũng. Anh lại nghe ngựa cái nói với ngựa ñực: - "Mày chưa biết con ta ñã lớn tướng rồi ư?! Nếu nó mà chạy ñược thì nó vượt xa mẹ

nó". Anh cười to hơn trước. Vợ anh nổi cáu ñòi bỏ chồng nếu chồng không chịu nói thật với mình. Chồng ñáp: - "Điều này là ñiều cấm ñối với tôi!" - "Anh hãy nói cho tôi biết ñi!" - "Nếu nói thì tôi chết ngay" - "Hoặc anh nói cho tôi biết, hoặc tôi trả nhẫn cưới cho anh". Cuối cùng anh hứa sẽ nói cho vợ biết chuyện bí mật của mình khi về nhà.

Về ñến nhà, anh bảo người nhà mang ra một cái hòm thửa sẵn như một cái áo quan. Anh nằm vào hòm rồi nói: - "Mình hãy nghĩ lại, tôi nói ra thì chết, vậy có ñòi nói nữa không?" Vợ ñáp: - "Không nói gì thì tôi sẽ ñi". Theo phong tục, khi chủ sắp chết, người quản gia ñặt vào tay chủ một cái bánh và một ñồng xu. Mọi người hầu hạ trong nhà vây quanh lấy anh khóc ầm ỹ. Chó và gà cũng ở trong số

ñó. Nhưng gà ñáng lý khóc thì lại gáy to. Chó nói: - "Sao chủ ta ñã như thế mà mày còn rống ầm lên ñược?". Đáp: - "Vì chủ ta dốt nát nên tao muốn nói cho ông ta tỉnh ngộ" - "Mày ñịnh nói gì với ông ấy?" Gà nhảy tới mổ miếng bánh 1 Sa-van (Chavanes). Năm trăm truyện cổ và ngụ ngôn trích từ Kinh Đại tạng Trung-quốc.

162

https://thuviensach.vn

trên tay chủ, rồi nói: - "Tao có một trăm con gà mái ở quanh tao, ấy thế mà không một con nào dám ăn một hạt nếu tao không cho phép".

Nghe ñến ñây, anh lập tức ngồi nhổm dậy bước ra khỏi thùng, tháo cán chổi cho vợ một trận nên thân. - "Anh làm gì thế?" vợ nói - "Này, muốn biết ta cười gì này!"

Từ ñó vợ anh không tò mò nữa, và làm việc lại hăng hơn trước1.

Người Pháp ở Lo-ren (Lorraine) kể truyện trên, dưới ñầu ñề Tiếng nói loài vật:

Một người chăn cừu một hôm nằm dưới gốc cây thấy một con rắn nhờ mang mình lên rừng cho vua thú vật rồi muốn gì có nấy. Hắn giúp xong, chỉ xin biết tiếng loài vật. Hắn quả ñược như ý, và lại dặn: - "Tuyệt ñối chớ lộ bí mật, nếu lộ

là chết". Đêm lại, ñang ngủ, bỗng nghe phía ngoài có con chó sói ñang dỗ hai con chó nhà, hứa sẽ chia phần nếu ñể cho mình vào chuồng cừu. Một con bằng lòng, một con không. Hắn dậy giết chết con chó phản chủ. Hôm khác, hắn thấy một con diều mách cho một con quạ chỗ chôn một thùng vàng. Hắn quả ñào ñược vàng, bèn về trả cừu cho chủ không chăn nữa, tiếp ñó hỏi con gái của chủ

làm vợ.

Một hôm, hai vợ chồng cưỡi ngựa ñi thăm người cô ở làng bên cạnh. Hắn nghe hai con vật nói với nhau, một con nói: - "Mày hẳn là nặng nề vì mụ cưỡi mày có mang". Hắn phì cười. Thấy thế vợ hắn gặng hỏi, hỏi không ñược thì kêu gào khóc lóc. Cuối cùng hắn nói: - "Nếu nói thì tôi chết mất. Thôi hãy ñợi ba ngày nữa ñể tôi ñi từ giã bà con ñã rồi sẽ nói cho biết". Ba ngày qua, trong khi hắn uống chén rượu cuối cùng với một người bạn thì một ñàn gà trống bay ñến cửa sồ gáy lên: - "Nếu chủ nghe ta thì không chết". Kết cục, hắn nghe lời của ñàn gà không cần giữ lời hứa trước, và vợ hắn cũng không dám gặng hỏi nữa2.

Truyện Người hiểu tiếng loài vật của người da ñen ở Goa-ñờ-lúp (Goadeloupe):

Có một người nghèo nhưng sống hiền lành. Một hôm anh cứu sống một con rắn ngắc ngoải về nạn cháy rừng. Được sống lại, rắn cảm ơn anh và bảo: - "Anh hãy liếm lưỡi tôi thì sẽ ñược truyền một phép mầu là hiểu tiếng loài vật. Nhưng nếu anh nói với người khác thì sẽ chết ngay". Anh làm theo.

Sau ñó anh lấy vợ. Một hôm, cùng vợ ngồi trên một hòn ñá ở bờ sông, nghe hai con chuột nói với nhau: - "Hai người này không biết rằng họ ñang ngồi trên một kho vàng mà một nhà nào ñông con cũng không thể ăn hết ñược".

Anh cười một mình, vợ hỏi không ñược, giận bỏ ñi tắm sông. Trong khi ñó có hai con dơi nói với nhau: - "Nếu hai người này biết rằng có một luồng nước sắp 1 Theo Pua-ra (Pourra). Kho tàng truyện cổ tích, quyển III.

2 Theo Đơ-la-ruy (Delarue) và Tơ-ne-dơ (Tenèze). Truyện cổ dân gian Pháp, quyển II.

163

https://thuviensach.vn

ñổ tới thì họ sẽ không tắm". Chồng vội bảo vợ lên ngay. Vợ vừa lên thì nước sông dâng cao làm trôi hòn ñá ngồi lúc nãy. Tuy vậy, vợ cũng không nguôi giận.

Dọc ñường vợ bảo: - "Nếu anh không nói, tôi bỏ về cho mà xem". Chồng không ñáp. Trong khi ñó nghe hai con ngựa nói chuyện với nhau, chồng lại cười làm cho vợ càng thêm giận dỗi. Đến nhà, vợ khóc lăn giữa ñất và gào lên: - "Mày muốn tao chết, tao ñi dây!". Chồng dỗ dành: - "Nếu tôi nói thì tôi sẽ chết mất".

Vợ vẫn không nguôi giận, chồng ñịnh nói sự thật, mới ñi tìm một cái áo quan.

Nhưng ñúng vào lúc anh sắp nằm vào áo quan, bỗng nghe con chó nói: - "Chủ ta sắp chết vì con mụ ấy". Gà trống ñáp: - "Kệ lão ấy. Nếu tôi mà là lão ấy thì tôi sẽ

tống tiễn vợ bằng một trận mưa gậy vào lưng, rồi tôi lấy vợ khác".

Nghe thế, anh chàng hiểu tiếng loài vật liền ngồi dậy cầm gậy phang cho vợ

một trận ñòn dữ dội rồi tống ra khỏi cửa. Anh ñi kiếm kho vàng dưới hòn ñá chỗ

hai con chuột nói lúc nãy, và từ ñấy anh giàu có ñến nỗi có nhiều người ñàn bà chạy theo mình1.

Có khá nhiều truyện khác tương tự các truyện trên, nổi bật là tình tiết người chồng biết tiếng thú vật nhưng nếu nói ra thì chết và người vợ không nén ñược tò mò như: truyện Ha-ri-vam-xa của ñạo Bà-la-môn (vua Bra-ma-ñát-ta hiểu tiếng loài vật không nói cho hoàng hậu biết); truyện mở ñầu bộ Nghìn lẻ một ñêm (con lừa, con bò và người cày ruộng), truyện Bác-lam và Jô-da-phát; truyện Nang Tang-trai của Thái-lan; hay truyện của người Lô-bi (Lobis) châu Phi (ở

ñây, người chồng biết tiếng loài vật vì thỏa mãn tính tò mò của vợ, nên bị chết2).

Còn có một loạt truyện khác cũng có nhân vật biết tiếng loài vật do ngẫu nhiên ăn ñược một món ăn thiêng. Ví dụ truyện của các dân tộc ở Xcăng-ñi-na-vơ

(Scandinave) trong Et-ñát (Eddas) có nói ñến một nhân vật anh hùng là Xi-gua giết một con rồng nấu tim ăn và uống máu của nó, liền ñó hiểu ñược những lời trò chuyện giữa hai con quạ. Hoặc biết tiếng loài vật bằng con ñường tiếp thu môn học về tiếng loài vật ở nhà trường. Sau ñây là một truyện của người Ma-rốc (Maroc) Tiếng loài chim:

Một người lái buôn giàu có ở Phe-dơ (Phez) không con, nhờ một pháp sư cho ăn một thứ quả loài cây lạ, người vợ liền có mang ñẻ ñược một con trai.

Ông ta cho con ñi học. Con lên mười ông mang ñến ñất Thánh, nhưng ñi qua một thành phố Ai-cập, thấy có một trường học dạy tiếng chim, ông bèn ñể con lại học với một số vàng, ñịnh lúc trở về sẽ lại ñón con về. Nhưng khi người bố

trở về thì lạc ñường, không ñón ñược. Mấy năm sau, ông mới lại ñi tìm thì con mình ñã tinh thông tiếng chim, và ñang thay thầy giáo dạy tiếng chim ở trường.

Bố ñưa con ñi tàu về quê. Giữa ñường, thấy có ba con chim trò truyện với nhau, 1 Bô-trô Rút- xen (Botreau - Roussel) . Bài ñã dẫn.

2 Xem thêm các dị bản truyện Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán số 48 , tập II.

164

https://thuviensach.vn

người bố hỏi con xem chúng nói gì. Con không trả lời. Mọi người chế nhạo. Mãi sau nài mãi, con mới cho biết: - "Nó bảo con ngày sau sẽ làm vua còn bố thì làm phu khuân vác". Bố giận ñể bụng, một ñêm nọ nhân lúc con ngủ say bèn bỏ hòm ñem thả xuống biển, nhưng khi bố về ñến nhà thì nhà cháy, hai vợ chồng tay trắng phải ñi làm thuê kiếm ăn rất vất vả. Trong khi ñó, anh chàng biết tiếng chim ñược một người ñánh cá nước nọ vớt lên nuôi làm con nuôi. Anh ñánh bạn với con một viên quan án nước ấy. Vua nước ấy lúc ñó bị ba con chim ñến kêu quang quác suốt ngày, ñuổi mấy cũng không ñi. Vua sai các quan ñại thần giải thích lý do, hứa ai trả lời ñược thì chia cho nửa nước, không thì chặt ñầu. Đến lượt quan án phải giải thích. Cả nhà buồn rầu khóc lóc vì biết sẽ bị vua xử tử.

Thấy bạn buồn và khi biết lý do, anh chàng xin phép vào giảng giải thay quan án. Anh nói với vua: - "Trong ba con chim này, có một con trống ở xứ Đông, một con trống ở xứ Tây. Con mái vốn là vợ con xứ Tây nhưng vừa qua vì chồng ñi vắng lâu ngày, nó ñã theo con xứ Đông. Bây giờ con xứ Tây mới trở về, nên cả ba ñến xin vua phân xử". Vua chưa biết nên phân xử thế nào, bèn nhờ chàng biết tiếng chim xử hộ. Anh bảo hai con trống bay về hai phía, rồi bảo con mái hãy ñi theo con nào mình thích. Con mái lại theo con trống xứ Tây.

Thấy phải mất một nửa nước vì một việc quá ñơn giản như vậy, vua có ý lật lọng. Anh chàng bèn ra giữa sân gọi mấy tiếng, chim bay tới hằng hà sa số kêu ầm ỹ ở sân rồng. Vua hoảng sợ, ñành làm theo lời hứa. Sau khi vua chết, anh lên nối ngôi. Khi ông vua trẻ bắt phu chở củi ñến cung ñiện ñể ñốt sưởi mùa ñông thì người bố cũng ở trong số những phu vác củi. Con nhận ra cha, bèn bảo cha ñưa mẹ - bấy giờ làm thợ giặt - ñến hoàng cung cùng hưởng phú quý với bố mẹ

nuôi1.

Tóm lại, truyện Sự tích con dã tràng của ta có thể bắt nguồn từ loạt truyện Người hiểu tiếng loài vật kết hợp với truyện Công Dã Tràng gốc từ Trung-quốc ñể chuyển thành một truyện mới khá lý thú.

1 Theo Mô-ha-mét En Pha-si (Mohamed El Fasi), và Đéc-men-ghem (Dermenghem). Sách ñã dẫn.

165

https://thuviensach.vn

16. GỐC TÍCH BỘ LÔNG QUẠ VÀ BỘ LÔNG CÔNG

Xưa kia Quạ và Công là ñôi bạn chí thân. Cũng vì màu lông của chúng giống nhau: con nào con nấy ñều xám xịt như vừa rúc ở bùn lên. Lúc ấy chúng làm gì ñã có bộ cánh như bây giờ. Cả hai con ñều tự biết mình xấu nên không dám chơi với ai cả. Riêng Công dưới mắt Quạ thì lại càng xấu tệ: cái ñầu bé tý chẳng cân xứng với con người. Thêm vào ñó, một cái cổ dài và ngẳng nghiu, thật khó coi hết sức. Một hôm Quạ bảo Công:

- Đằng kia có người thợ vẽ có thuốc ñủ các màu, chúng ta hãy ăn trộm về mà tô chuốt cho nhau, sửa lại bộ cánh cho ñẹp.

Công gật gù nhận lời. Hôm ấy, người thợ ñang vẽ dở cho người ta một bộ tứ

bình, thuốc vẽ còn bỏ lăn lóc bốn bên người. Thừa dịp người thợ ngủ ngày, hai con vật lần lượt mò vào lấy trộm bút lông và thuốc vẽ ñưa ra một gò con ở giữa hồ gần ñấy. Lần thứ ba chúng nó toan vào lấy một mẻ nữa nhưng người thợ vẽ

ñã ngủ dậy. Chúng ñành trở ra kiểm lại thì thấy chỉ ñược có một thỏi mực tàu, một gói thuốc xanh và một gói kim nhũ. Quạ bảo:

- Thôi ñược, ta cứ bắt ñầu vẽ cho nhau ñi!

Nói ñoạn, Quạ bắt Công nằm xuống cho mình tô ñiểm. Quạ vốn khéo tay, thoạt tiên nó dùng màu xanh tô vào ñầu vào cổ và mình Công. Tô ñến ñâu, rắc kim nhũ ñến ñấy. Đến cái ñuôi, Quạ bắt Công phải cố xòe ra như cánh quạt cho mình vẽ ñược kỹ lưỡng, ở mỗi lông ñuôi Quạ vẽ những vòng tròn và tô bằng mực tàu và kim nhũ rất ñẹp.

Tô xong ñắc ý, Quạ bắt Công phơi cái ñuôi cho thật khô.

Công vốn vụng về nên khi bắt tay vào tô ñiểm cho Quạ thì nó lúng túng. Hơn nữa lúc ñó màu xanh và kim nhũ ñã cạn.

Giữa lúc Công chưa biết trang sức cho Quạ như thế nào thì bỗng có Quạ

khoang ở ñâu bay ñến. Quạ khoang vốn có họ với nhà Quạ. Hồi ấy màu lông của nó trắng toát như vôi. Chưa ñỗ xuống, nó ñã giục tíu tít:

- Anh Quạ! Anh làm gì ñó? Mau ñi về phương Đông!

- Để làm gì?

- Có tin cho biết rằng phía ñó mới có một trận ñánh nhau to, thây chết như rạ.

Thật là một dịp may hiếm có.

Quạ nghe nói ñến thịt người thì sự thèm muốn làm cho nó không tự chủ ñược nữa. Quạ bảo Quạ khoang:

- Thế à? Nhưng ñể nó tô ñiểm cho tao cái ñã. Chịu khó chờ tý nhé!

166

https://thuviensach.vn

- Không ñược. Phải ñến trước ban ñêm... Ngày mai mới ñến thì người ta chôn hết còn gì nữa.

Quạ nóng nảy, giục Công:

- Thế thì phải làm gấp lên mới ñược!

Quạ khoang thấy Công ñẹp nên cũng muốn có một bộ cánh tươm tất. Nó xen vào:

- Anh Quạ! Anh làm ơn cho tôi một tý với. Tôi cũng cần ăn mặc tử tế một chút.

Quạ vui lòng chia sẻ phần thuốc vẽ của mình cho người em họ. Công nhân lúc Quạ vội nên chả cần ngắm nghía gì lôi thôi, trút một nửa số mực tàu lên ñầu Quạ. Mực chảy ñến ñâu, người Quạ ñen ñến ñó. Công còn hữu ý bôi cả vào mỏ

vào chân làm cho toàn bộ người Quạ ñen nhánh như cột nhà cháy.

Đến lượt tô cho Quạ khoang, Công cũng ñổ số mực còn lại lên người nó. Khi nước mực rót xuống ñâu, Quạ khoang hơi ngại vội rụt cổ lại, thành thử cổ của nó có một cái ngấn không bị mực thấm ñến.

Nhìn thấy Công tô ñiểm cho Quạ khoang, Quạ mới biết là mình dại, không dưng lại ñể cho một kẻ vụng về trang ñiểm. Nhưng việc ñã lỡ còn biết làm gì ñược nữa. Tức mình quá hai anh em nhà Quạ chỉ còn biết mắng cho Công một trận rồi bỏ ñi. Từ ñó Quạ không chơi với Công nữa.

Cũng vì thế mà ngày nay dòng dõi loài Công có bộ cánh rất sặc sỡ. Đi ñâu chúng nó cũng ưỡn ẹo và luôn miệng khoe khoang: "Cuông1 tốt! Cuông tốt! '' .

Trái lại, dòng dõi loài Quạ thì bộ cánh ñen thui như mực, trong ñó có Quạ

khoang ñặc biệt có một cái ngấn trắng ở xung quanh cổ. Vì phải bộ cánh xấu quá nên Quạ rất thẹn thò, ñi ñâu cũng than thở: "Quạ xấu hổ! Quạ xấu hổ!"2.

KHẢO DỊ

Người Lào cũng có một truyện cổ tích tương tự với truyện của ta. Đại khái trước kia Quạ xanh biêng biếc, Công ñen. Một hôm hai con quyết ñịnh mỗi con rút màu sắc ở lông của mình luyện thành thuốc vẽ ñể tô lại cho nhau. Màu thuốc của Quạ rất ñẹp mà Quạ lại khéo tay nên tô ñến ñâu bộ cánh của Công rực rỡ

1 C uông: công, tiếng Nghệ - Tĩnh.

2 Theo lời kể của người miền Bắc, Tờ-ri-e (Triaire) và Trịnh Thục Oanh trong Con rùa vàng ñã tiểu thuyết hóa truyện này, khiến cho câu chuyện khác với truyện kể trong nhân dân .

167

https://thuviensach.vn

ñến ñó. Lúc Công sắp tô cho Quạ thì vừa có Diều ñến rủ Quạ ñi ăn thịt trâu. Quạ

háu ăn, bảo Công trút cả thuốc vào cho mình. Vì thế người Quạ ñen như mực1.

Trong sách của Lăng-ñờ (Landes) có truyện Quạ và Bìm bịp. Truyện này có lẽ

chỉ lưu hành ở miền Nam, trong ñó cũng có tình tiết phần nào giống với truyện vừa kể:

Xưa Quạ và Bìm bịp ñều là ñầy tớ hầu hạ ñức Thánh. Một hôm ñức Thánh dùng một trăm thợ ñóng một chiếc tàu lớn. Khi tàu ñã ñóng xong, ñức Thánh sai Quạ ra bờ sông xem nước bao giờ lên ñể hạ thủy. Quạ ra sông thấy ở gần ñấy có một cái ao cạn, tôm cá nhiều lắm, bắt rất dễ và ăn rất ngon, bèn lội xuống bắt ăn, say mê quên cả về.

Thấy Quạ ñi lâu quá, ñức Thánh sốt ruột, sai Bìm bịp ñi tìm Quạ. Quạ vừa thấy Bìm bịp ñến, ñã bảo: - "Ở ñây tôm cá nhiều lắm, xuống bắt ñi mày, không ñi ñâu mà vội!". Bìm bịp nghe bùi tai bèn cũng xuống bắt cá, quên cả phận sự

ñức Thánh giao cho.

Đức Thánh lại sai Bồ câu ra sông ñể tìm Quạ và Bìm bịp. Bồ câu ñi qua ao thấy họ ñang mải bắt cá ăn, bèn trở về báo với chủ. Đức Thánh giận vô cùng, quyết ñịnh hạ thủy tàu ra ñi, không cần ñợi Quạ và Bìm bịp nữa.

Quạ và Bìm bịp ăn no mới nhớ ñến phận sự. Cả hai ñều sợ chủ trị tội nên không dám về. Chúng nó dắt nhau ñến nhà Nhị tỳ gần ñó. Ở ñây có một bọn học trò mượn ngôi nhà công làm nơi trọ học, nghiên mực và son của họ bỏ ñầy cả

gậm giường. Quạ nghĩ ra ñược một kế bèn bảo Bìm bịp: - "Chúng ta hãy lấy mực bôi khắp cả người cho lạ ñi. Như thế lúc về, ñức Thánh trông thấy chúng ta sẽ buồn cười mà không quở nữa". Nói rồi Quạ lấy mực bôi khắp cả mình. Bìm bịp cũng bắt chước Quạ, bôi vào người, mới bôi ñược cái ñầu và cổ thì mực ñã cạn. Nó bèn lấy son bôi thêm cho trọn phần dưới.

Đoạn cả hai vội ñi về hầu chủ. Đức Thánh bật cười rồi tha ñánh cho cả hai.

Nhưng khi tàu sắp nhổ neo thì ñức Thánh bắt chúng hóa làm chim, bắt ở lại không cho theo nữa.

Vì thế mà ngày nay chúng ta thấy bộ lông của Quạ ñen thui như mực, còn chim Bìm bịp thì ñỏ nâu như màu son, trừ ñầu và cổ màu ñen.

(Xem thêm truyện Sự tích con Bìm Bịp ở Khảo dị, truyện số 13).

Đồng bào Xrê (Xré) ở Tây-nguyên cũng có một truyện nói về bộ lông ñen nhưng khác với truyện của ta: có nhân vật Dinh Dang, lúc xuống cõi âm tìm thấy hai chất thuốc nhuộm ñen và ñỏ, bèn trao cho Quạ là tên có phận sự giao thông với cõi trần. Một hôm Quạ vô ý ñể bình thuốc ñen ñổ cả vào người nên từ ñó lông Quạ không còn trắng nữa. Cũng vì thế, lúc Quạ lên cõi trần truyền lại cho 1 Theo Bren-gờ (Brengues). Cổ tích và truyền thuyết Lào.

168

https://thuviensach.vn

người nghề nhuộm thì thiếu mất chất ñen. Người ta ñành phải dùng lá cây nhuộm thành một màu xanh sẫm tức màu chàm.

Còn truyện của ñồng bào Ba-na (Bahnar) thì giống truyện của người Lào ở

trên.

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Ba quả trứng rồng cũng có nói ñến sự

tích bộ lông Quạ:

Ngày xưa lông Quạ trắng như tuyết. Công chúa Rồng sai Quạ ñi báo tin cho người yêu là mình ñã ñẻ ñược ba quả trứng. Người yêu của công chúa Rồng giao cho Quạ một viên ngọc ñỏ. Quạ bọc vào trong gói ñưa về. Dọc ñường. Quạ ñói bụng bèn giấu ngọc ở một lùm cây ñể tìm thức ăn. Không ngờ ngọc bị một người lái buôn trộm mất và thay vào ñó một cục cứt trâu. Công chúa Rồng vì thế

giận buồn mà chết. Thần mặt trời trị tội Quạ bằng cách ñốt sém lông thành màu ñen. Trứng Rồng không nở ñược bị nước sông la-ra-oa-ñi cuốn trôi về sau biến thành ngọc ñỏ1.

Một truyện của ta Vì sao chúc mào ñỏ ñít cũng có liên quan ñến câu chuyện thuốc nhuộm:

Có hai vợ chồng nhà nghèo làm nghề nhuộm ñiều. Một năm mất mùa không ai tới nhuộm cả, hai vợ chồng không biết làm nghề gì mà ăn, sinh ra bực bội ñánh nhau, bao nhiêu thuốc nhuộm lăn lóc cả sân. Vợ bị chồng ñánh ngồi vấy ngồi vá nên thuốc nhuộm dính ñỏ cả ñít. Vì thế vợ chết hóa thành chim chúc mào, lông ñít của nó bao giờ cũng ñỏ2.

Một truyện khác nói về nguồn gốc màu lông các giống chim như sau: Xưa, Trời mới sinh các giống chim, con nào màu lông cũng trắng toát như vôi.

Có giống chim Tối mắt làm bậy mắc tội. Thiên lôi ñược lệnh Trời xuống trị tội, nhưng vì chim nào chim ấy ñều trắng như nhau làm cho Thiên lôi nhầm lẫn. Các giống chim ñem việc ñó kiện lên Trời. Để dễ phân biệt, Trời bèn sai Long thần thổ ñịa tô ñiểm cho mỗi giống mỗi màu sắc khác nhau. Chỉ có giống Cò là lọt lưới. Mãi sau Long thần cũng tóm ñược, nhưng vì hết mất màu nên chỉ ñánh cho một dấu riêng ở mỏ3.

1 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện.

2 Theo Bản khai sách Hữu-lập. Sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu-hợp, tập II.

3 Theo Nguyễn Văn Ngọc, sách ñã dẫn.

169

https://thuviensach.vn

17. GỐC TÍCH TIẾNG KÊU CỦA VẠC, CỘC, DỦ DỈ, ĐA ĐA VÀ CHUỘT

Xưa Cò, Vạc, Cộc, Dủ dỉ và Đa ña ăn ở với nhau như anh em một nhà. Chúng nó sống một cuộc ñời sung sướng và hòa thuận. Con nào con ấy ñều có nhà cửa, ruộng ñồng riêng, nhưng mỗi khi kiếm ñược món gì ngon như mớ cá, rổ tép, v.v... trong ñồng của mình thì chúng thường chia nhau ăn rất vui vẻ, tử tế.

Không ngờ một ngày kia chúng nó rủ nhau ñánh bạc. Trước còn ñánh một ñồng, hai ñồng nhưng sau ăn thua lớn. Trong cuộc bạc hôm ấy, Cò vơ tất cả.

Cuối cùng cả mấy con kia phải vay nợ của Cò ñể gỡ gạc, nhưng chúng chỉ "gỡ

vào", mà thôi. Hơn nữa. Cò âm mưu với Chuột viết vào văn tự nhiều hơn số tiền bọn họ ñã vay. Vì không biết chữ, không ngờ bị Chuột làm gian nên hầu hết tài sản của Vạc, Cộc, Dủ dỉ và Đa ña ñều thuộc về tay Cò cả.

Thua cay hơn hết là Đa ña. Cờ bạc ñến lúc "khát nước'' nó bèn ñánh những tiếng rất táo bạo. Vì thế, ñến lúc phủi áo ñứng dậy, Đa ña ñã gán hết từ ruộng ñồng cho ñến nhà ở của mình cho Cò. Ngay buổi sáng hôm sau, Đa ña trần như

nhộng, phải bán xới ñi kiếm ăn ở miền núi cao.

Dủ dỉ không thua quá nhiều như Đa ña. Nhưng Chuột ñã chơi cho nó một vố

khá ñau. Trong văn tự, Chuột ñã viết là Dủ dỉ sẽ gán tất cả phần ñồng ñiền của nó nếu quá hạn không trả ñược nợ. Vì thế ñến hạn, Dủ dỉ mất hết cả ruộng ñồng, chỉ còn lại cái nhà ở. Từ ñó nó phải ngày ngày ñi làm thuê làm mướn kiếm ăn rất cực khổ.

Còn Vạc chỉ thua có ba mươi quan. Nhưng khi nhờ Chuột làm giấy hộ: Chuột ñã viết con số ba thành con số chín. Cho nên cuối cùng Vạc cũng mất gần hết phần ruộng ñồng của mình cho Cò. Nhưng Vạc vốn không sợ Cò. Không dám kiếm ăn công khai thì Vạc ta lại kiếm ăn lẩn lút trên ñồng ñất của Cò. Đêm ñến, chờ khi Cò về nhà nghỉ ngơi, Vạc mới mò ra ñồng ăn trộm con tôm cái tép. Nhờ

thế cũng ñủ sống qua ngày.

Riêng Cộc cũng thua cháy túi như Đa ña. Cuối cùng vốn liếng còn lại chỉ có mười quan ñịnh ñể dành ñong gạo, nhưng máu mê cờ bạc xui nó ñánh luôn một tiếng vào cửa lẻ. Khi mở bát ra thì bốn ñồng tiền trắng xóa làm cho Cộc sững sờ), rồi ngất ñi. Cho ñến khi những con khác gào vào tai: - "Thua rồi, ớ Cộc! ''

thì nó mới tỉnh dậy, và vì xấu hổ quá nên ñâm ñầu chạy miết, không ngoái cổ lại.

Còn Cò nhờ cuộc bạc hôm ấy lại nhờ khóe gian của Chuột nên làm chủ ñồng ruộng mênh mông. Hàng ngày nó bay hết ñồng này sang trồng khác ăn uống thỏa thích.

Từ ñó, dòng dõi của Cò thong dong ñi lại kiếm ăn ban ngày. Người ta bảo

"ruộng cò bay thẳng cánh" là thế. Trên ñầu nó có mấy cái lông "seo" người ta 170

https://thuviensach.vn

vẫn gọi là '' cò văn tự", ñể chỉ những khế tự giấy tờ của nó mang theo luôn luôn bên người. Dòng dõi Vạc thì chờ lúc tắt mặt trời mới rúc ra khỏi bụi tre và kêu luôn mồm: - "Thua một vác! Thua một vác!"1. Trời chưa sáng, chúng nó ñã lò mò về tồ, chỉ sợ dòng dõi nhà Cò bắt gặp. Dòng dõi của Dủ dỉ thường kêu những tiếng ai oán: - "Đông Tây tứ chi bán hết! Mần như ri cực cực? Mần như ri cực cực!"2. Dòng dõi Đa ña thì không dám trở về quê hương ñồng ruộng nữa. Tuy thế, chúng nó vẫn kêu lên những lời tỏ ý tiếc nhớ ñời sống sung sướng ở ñồng ruộng của cha ông chúng ngày trước: - "Tiếc rổ tép ña ña? Tiếc rổ tép ña ña!"3.

Dòng dõi Cộc thì thỉnh thoảng lại gào lên mấy tiếng: - "Thua rồi, ớ Cộc!" rồi ñâm ñầu xuống nước, lặn một mạch thật xa mới trồi ñầu lên tìm chỗ vắng mà ñậu. Còn chuột, người ta bảo trong việc làm gian lận nói trên, nó chả ñược lợi lộc gì cả. Dòng dõi của nó ngày nay sống trốn tránh lẩn lút chỉ sợ con cháu Vạc và Dủ dỉ báo thù. Miệng vẫn kêu mấy tiếng: - "Chín chục! Chín chục"4.

Tục ngữ có câu:

Con vạc bán ruộng cho cò,

Cho nên vạc phải ăn mò cả ñêm.

hay là:

Vạc sao vạc chẳng biết lo,

Bán ruộng cho cò, vạc phải ăn ñêm.

1 Ngày xưa, một vác tiền gồm có 5 quan ñồng, mỗi quan ñồng có 6 quan kẽm, vị chi 30 quan .

2 Có nơi cho tiếng kêu Dủ dỉ là: "Đi mô cũng cực! Đi mô cũng cực!".

3 Có người kể "Tiếc ñồng tép cha ta!" hay "Tiếc vùng tép của ta!" Lại có người kể: "Bát cát quả cà?". Về lời kể sau, xem truyện Sự tích chim ña ña ( số 9).

4 Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Quảng-bình, và Ca-ñi-e (Cadière) trong BEFEO tập 1, số 3, 1901.

171

https://thuviensach.vn

18. GỐC TÍCH CÁI NỐT DƯỚI CỔ CON TRÂU

Ngày ñó trâu cùng nói một thứ tiếng với người. Nhờ thế người dùng lời nói ñể

sai khiến con vật theo ý muốn của mình rất tiện. Cũng như thế, những gã mục ñồng ñối với trâu không dám ñánh ñập tàn tệ hoặc cho ăn thiếu thốn vì sợ trâu mách chủ.

Vào hồi ñó có một người làm ruộng nuôi một con trâu cày, ñồng thời cũng thuê một cậu bé ñể chăn con trâu ấy.

Người và vật lúc ñầu rất tương ñắc. Nhưng sau rồi hai bên bất bình với nhau.

Cậu bé này tính ham chơi, nhiều khi quên mất phận sự của mình làm cho trâu nhiều lúc chả ñược miếng gì vào bụng. Có bữa vì say mê một cuộc ñánh khăng hay ñánh ñáo, nhưng lại sợ trâu ăn lúa, cậu ta ñã cột trâu lại một nơi không cho ăn. Những lúc ñó, ñể che mắt chủ, hắn dã dùng một mẹo là lấy mo cau áp một lớp vào bụng con vật, rồi trát ñất bùn ra ngoài. Cứ như thế, hắn dắt trâu về

chuồng. Chủ nhà nhìn thấy bụng trâu căng lớn tướng thì tỏ ý hài lòng mà không căn vặn gì nữa. Nhờ mẹo ấy, cậu ta ñã lừa ñược chủ nhiều lần nhưng cũng nhiều lần làm cho trâu rất tức tối.

Một hôm, cậu bé mải chơi quá. Hội khăng vui ñáo ñể làm cho hắn quên mất cả. Nhưng trâu thì nhịn từ trưa cho ñến chiều. Trâu gọi mãi, nhưng hắn ta nào có ñể ý ñến. Buổi chiều hôm ấy trâu ñịnh mách chủ nhưng hắn khôn ngoan dùng lời lấp liếm không cho trâu có dịp mở miệng.

Buổi sáng hôm sau, người chủ dắt trâu ta cày ruộng. Trâu cố làm ra bộ bước không muốn nổi. Chủ gắt:

- Nào có ñi mau lên không. Đồ lười?

Trâu trả lời:

- Không phải lười mà tại ñói.

Chủ hỏi tiếp:

- Thế nào? Ngày nào mà thằng bé chả cho mày ăn một bụng no căng.

Bấy giờ trâu mới vạch mặt:

- Cưỡi trâu ra ñánh khăng ñánh ñáo, cưỡi trâu về nói láo trâu no. No gì mà no: trong mo ngoài ñất sét. Ỉa cái phẹt, hết no.

Sự giả dối của cậu bé chăn trâu vì thế bại lộ. Ngay buổi trưa hôm ñó người chủ

vừa lột những cái mo ñầy bùn dưới bụng trâu vừa ñánh cho hắn một trận mê tơi.

Hắn ñau ê cả người. Nhưng trâu thì rất hả hê và từ hôm ñó ngày nào cũng ñược ăn no lại ñược tắm rửa sạch sẽ.

172

https://thuviensach.vn

Qua mấy ngày sau, những chỗ bị ñánh hãy còn sưng húp, cậu bé ngồi trên bờ

ruộng giọt ngắn giọt dài. Trong khi ñó trâu ung dung ăn cỏ. Bỗng dưng có một ông lão hiện ra sau lưng, hỏi cậu bé vì cớ gì mà khóc. Hắn chỉ vào trâu mà nói: -

"Tại nó cả. Vì nó mách chủ...". Đoạn hắn kể cho ông nghe hết ñầu ñuôi.

Ông lão nghe xong dỗ dành cậu bé và nói: - "Ta rất thương con gặp phải chuyện không may. Bây giờ con muốn gì ta sẽ làm cho con vui lòng". Hắn ñáp: -

"Vì nó biết nói làm cho con phải ñòn. Bây giờ chỉ muốn làm thế nào cho nó không thể nói ñược nữa". Ông lão bảo: - '' Khó gì việc ñó. Ta sẽ có phép làm cho con vừa ý". Ông lão bèn rút trong người ra một cây hương ñốt lên thư phù vào trâu, rồi bất thình lình ông lấy cây hương ñó dí vào dưới cổ con vật. Trâu cố giãy giụa nhưng không kịp. Trâu kêu lên oai oái khản cả cổ. Tiếng nói của trâu dần dần mất hẳn. Cuối cùng,lúc nào muốn nói, trâu chỉ còn phát ra có mỗi một riêng

"nghé ọ... " mà thôi. Chỗ bị thương sau thành một cái sẹo như cái nốt ruồi, từ ñó trâu không nói ñược nữa. Cả dòng dõi nhà trâu sinh ra cũng ñều không biết nói và cũng ñều mang cái nốt ở dưới cổ cho mãi ñến ngày nay1.

KHẢO DỊ

Tơ-ri-e (Triaire) và Trịnh Thục Oanh trong sách dã dẫn, khi phóng tác truyện này có kể ñến việc cỏ biết bay. Những người chăn trâu lúc ñó luôn luôn phải dùng gậy ñánh cho cỏ rơi xuống ñể cho trâu ăn. Chúng tôi ngờ hình tượng này cũng như hung thần, nàng tiên và con rắn, ñều bịa ñặt, không ñúng như truyện của nhân dân kể.

Một loạt truyện cổ tích của các dân tộc sau ñây ñều là những dị bản của truyện trên.

Truyện của Tiệp-khắc [cũ] (Tchécoslovaquie) ở vùng Bô-hêm (Bohême): Một anh nông dân có một con dê cái ham ăn. Một hôm, vợ anh ñi chăn dê về, anh hỏi dê xem nó có ñược ăn no không? Dê trả lời: - "Vâng, tốt lắm! Người ta chẳng cho ăn gì cả". Thấy vậy, ngày mai anh cho con gái ñi chăn. Lúc về hỏi dê, dê cũng trả lời như thế. Ngày thứ ba, anh tự mình di chăn lấy. Khi về hỏi dê, dê cũng trả lời như mấy hôm trước. Giận quá, anh nông dân lột sống da dê một nửa người, rồi ñuổi ñi. Dê trốn trong một cái hang của một con chồn. Khi chồn ñi kiếm ăn về, ñuổi dê, dê ñã không ñi, lại còn cố làm cho chồn sợ mình, nhưng một con bọ khoan tai (có nơi kể là con ong, hay kiến, hay dím) giúp chồn cắn vào tai dê, buộc nó ra khỏi hang.

Truyện của Hung-ga-ri (Hongrie):

1 Theo Phụ nữ tân văn (1931)

173

https://thuviensach.vn

Người bố sai con ñi chăn dê cái. Lúc chăn về, hỏi thì dê nói không ñược ăn no, bố giận giết chết ñứa con. Lần sau ñứa con thứ hai ñi chăn cũng vậy. Đến lần ñứa con thứ ba ñi chăn, bố rình xem mới thấy rõ là mình bị dê lừa, bèn cùng với con lột sống da dê.

Truyện của Ý (Italia), của Pháp cũng giống truyện của Hung, nhưng trong truyện của Ý, người chăn dê không phải con trai mà là con gái; còn trong truyện của Pháp thì ñến bảy ñứa con lần lượt ñi chăn một con dê cái. Mỗi lần, trước khi về, ñứa nào cũng hỏi dê có no không? Dê ñáp: - "Ăn no uống tốt và có nhiều sữa", nhưng khi ông bố hỏi thì dê lại trả lời ngược lại, làm cho người Bố chặt ñầu cả bảy ñứa con. Người bố trên thân hành chăn dê, lúc trở về hỏi dê, dê cũng trả lời như trước, và ñiều khác với các truyện trên là trả lời vừa dứt, dê nhảy lên cắn chết chủ nuôi, và trở thành bà chủ.

Truyện của Đức do Grim (Grimm) sưu tập thì người bố không giết con (ba ñứa) mà chỉ bắt con ra ñứng ngoài cửa.

Một truyện khác của Ý: kết cục có khác hơn:

Một mụ phù thủy sai một ñứa trẻ chăn dê cái, bảo phải cho dê ăn no, nhưng ñừng cho ăn các thứ hạt. Trở về hỏi dê, dê cũng nói láo. Mụ lần lượt giết chết mười hai ñứa trẻ. Đến ñứa thứ mười ba thì nó biết vuốt ve dê, lại cho dê ăn các thứ hạt. Vì thế, khi mụ phù thủy hỏi, dê ñáp: - "Tôi ñược ăn no, ñược chăn tốt, nó cho tôi ăn cả ngày". Và dĩ nhiên ñứa trẻ này không chịu chung số phận với mấy ñứa trước1.

1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, tập II.

174

https://thuviensach.vn

19. SỰ TÍCH CÁI CHÂN SAU CON CHÓ

Ngày xưa có một người ñàn bà tên là Thanh Đề rất sùng ñạo Phật. Bà ta sùng Phật ñến nỗi cho rằng những cơm bánh do lúa gạo người ta trồng ra ở ñồng ruộng thì không thể nào tinh khiết ñược, nên không một thứ nào ñáng ñem lễ

Phật. Vì thế, hằng năm bà ta trồng lúa nếp trong những cái gáo dừa ñựng ñất sạch. Luôn luôn bà treo cái gáo ñó lên một chỗ cao vì sợ có người bước qua. Khi lúa chín, bà thận trọng rứt từng hạt một, giã nó bằng một cán dao mới tinh, rồi mới ñưa nắm gạo ñó ñựng vào bát thờ mà dâng lên chùa.

Một hôm, ở một ngôi chùa lớn trong vùng có mở hội ñón tiếp khách thập phương. Vị hòa thượng chùa ấy cắt ñặt một số sư tiếp nhận những lễ vật của thiện nam tín nữ ñem ñến cúng Phật. Bà nghe tin không quản ñường xa, vội ñưa nắm gạo nếp tinh khiết của mình tìm ñến cúng ở chùa ñó. Không ngờ mấy vị sư

kia chỉ chú ý ñến lễ vật hậu hỹ của những người khác, mà chả ai tưởng ñến bà và nắm gạo của bà. Chờ suốt một ngày không thấy ai nhận, người ñàn bà nọ tức mình, ném nắm gạo xuống ñất rồi bỏ ra về.

Ít lâu sau, bà ta sửa một lễ cúng Phật tại nhà mình rồi mời hòa thượng và các sư chùa ñó ñến tụng kinh. Theo lệ thường, trước khi ra về chủ nhân phải làm bánh tặng họ ăn ñường. Để làm nhục bọn sư bất lương, bà ta giết một con chó lấy thịt băm nhỏ với các thứ rau thơm làm nhân bánh. Sau bữa cơm chay, bà ta ñem bánh ñó tặng mỗi người một chiếc. Đoán ñược mưu mẹo của người ñàn bà, vị hòa thượng dặn các nhà sư cầm bánh về chứ ñừng ăn. Họ ñều vâng lời, duy chỉ có một nhà sư là quên mất. Dọc ñường thấy bánh thom ngon, sư ta bèn bóc ăn kỳ hết. Những người khác khi ñưa bánh về biết là nhân thịt chó ñều quẳng cả

vào gốc cây bồ ñề ở trước chùa.

Tất cả những việc ñó ñều thấu tai ñức Phật. Trước hết, ñức Phật trị tội bọn sư

bất lương và tham lam. Bọn họ bị bắt xuống ñịa ngục. Con chó chết oan ñược sống lại. Nhưng vì nó ñã bị nhà sư kia ăn mất một chân nên lúc trở về cõi thế chỉ

còn có ba chân. Đức Phật thấy thế chắp cho nó một chân giả khác ñể nó tiện ñi lại1. Những thứ rau thơm làm nhân bánh bị vứt dưới gốc bồ ñề cũng nhờ phép Phật mọc lại xanh tốt. Đó là ba cây rau om, hành và sả. Vì những loại cây ấy bị

nhà chùa coi là ñã uế tạp cho nên sau này những người xuất gia ñều kiêng không dùng. Về phần người ñàn bà cũng bị tội nặng: Phật bắt bà ta bỏ vào tầng ngục thứ mười. Có người bảo ñó là bà mẹ ông Mục Liên, sau này ông ta từng xuống dưới ñó thăm mẹ2.

1 Theo Lăng- ñờ (Landes) . Sách ñã dẫn .

2 Xem thêm Lược khảo về thần thoại Việt-nam, phần "Cuộc tu bổ lại các giống vật". Sách ñã dẫn; tr.88 - 89.

175

https://thuviensach.vn

Truyện bà mẹ Mục Liên ñại khái như sau:

Xưa có ông La Bốc mồ côi cha rất có hiếu với mẹ ... Nhưng mẹ ông ta lại tham lam quỷ quyệt.

Ông chịu khó làm ăn ñược nhiều tiền gửi cho mẹ. Mẹ phung phí hết nhưng lại nói dối với con là ñem cúng Phật. Mẹ chết, La Bốc theo ñức Phật tu hành, lấy tên là Đại Mục Kiên Liên (hay Mục Liên). Trong một chuyến ñi vào nơi âm hồn ở, Mục Liên chỉ gặp bố không thấy mẹ, hỏi Phật thì Phật cho biết vì gian tham nên bị ñày xuống ñịa ngục. Mục Liên xin phép xuống thăm. Qua ngục Hung-giao, ngục Khôi-hà, hết ngục này ñến ngục khác, ñược xem hàng nghìn cách hành hạ tội nhân, nhưng ông vẫn chưa gặp mẹ. Mãi sau một tên quỷ ñưa ñến ngục A-tỳ

mới gặp. Thấy mẹ kêu cứu, ông thương quá toan ñưa mẹ ñi nhưng quỷ không cho. Sau xin mãi với Phật, Phật biến người mẹ thành chó cái ñi theo Mục Liên. Sau ñó, Mục Liên hóa phép cho mẹ thành người và khuyên phải sửa ñổi tính xấu. Bà mẹ nghe lời và nhờ ñó, một hôm, vào ngày rằm tháng Bảy ñược Phật cho lên trời. Từ ñó vào ngày rằm tháng Bảy, người ta quen cúng lễ người chết, nhà chùa thường làm chay "phá ngục cho tội nhân, cũng gọi là ngày "vong nhân xá tội" (theo Mục Liên cứu mẫu kinh diễn âm), xem thêm truyện Thủ Huồn số 30.

176

https://thuviensach.vn

20. SỰ TÍCH CÁI CHỔI

Ngày xưa ở trên cung ñiện nhà trời có một người ñàn bà nấu ăn rất khéo tay.

Bà chế những món bánh trái tuyệt phẩm, làm những thức ăn ngon ñến nỗi chỉ

nếm qua một miếng là không thể nào quên ñược. Cho nên Ngọc Hoàng thượng ñế cho bà chuyên trông nom công việc nấu ăn cho mình ở Thiên trù. Nhưng bà lại hay ăn vụng và tham lam. Lệ nhà trời những người hầu hạ ñều có thức ăn riêng, nhất thiết không ñược ñụng chạm ñến ngự thiện, dù là Ngọc Hoàng ăn thừa cũng vậy. Nhưng luật lệ ñó không ngăn ñược những người ñang sẵn thèm khát. Người ñàn bà vẫn tìm ñủ mọi cách ñể làm cho kho thức ăn của nhà Trời hao hụt.

Tuy ñã quá tuổi xuân, bà ta lại yêu một lão vốn chăn ngựa cho thiên ñình. Đời sống của những người chăn ngựa thì ở cõi trời cũng như cõi ñất ñều cực khổ

không kém gì nhau. Ông ta thích rượu và từ khi gặp người ñàn bà này lại thèm ăn ngon. Bà ta say mê ông tưởng trên ñời không còn gì hơn ñược. Mỗi lúc thấy người ñàn ông ñó thèm thức ăn, ñồ uống của nhà Trời, bà ta không ngại ngần gì cả. Đã nhiều phen bà lấy cắp rượu thịt trong Thiên trù giấu ñưa ra cho ông. Và cũng nhiều phen bà dắt ông lẻn vào kho rượu, mặc sức cho ông bí tỷ.

Một hôm, Ngọc Hoàng thượng ñế mở tiệc ñãi quần thần. Bà và các bạn nấu bếp khác làm việc tíu tít. Chỉ vào chập tối, các món ăn ñã phải làm ñầy ñủ. Rồi khi ánh nguyệt của ñêm rằm sáng lòa là mọi người bắt ñầu vào tiệc.

Nhưng giữa lúc cỗ ñang bày lên mâm thì từ ñằng xa, bà ñã nghe tiếng lão chăn ngựa hát. Bà biết ông tìm mình. Bà lật ñật ra ñón và ñưa giấu ông ta vào phía góc chạn. Bà ñưa cho ông mấy chén rượu, thứ rượu ngon nhất của thiên tào rồi trở ra làm nốt mẻ bánh hạnh nhân.

Người ñàn ông ñó mới ñi tắm ngựa ở bến sông về. Bưng lấy bát cơm hẩm, ông sực nhớ ñến rượu thịt bây giờ chắc ñang ê hề ở Thiên trù, nên vội lẻn ñến ñây.

Trong bóng tối, ông nuốt ực mấy chén rượu lấy làm khoái. Chén rượu quả ngon tuyệt, hơi men bốc lên làm ông choáng váng. Ông bỗng thèm một thức gì ñể ñưa cay. Trong bóng tối trên giá mâm ñặt ở gần ñó, có biết bao là mỹ vị mùi thơm phưng phức. Đang ñói sẵn, ông giở lồng bàn sờ soạng bốc lấy bốc ñể...

Khi những người lính hầu vô tình bưng mâm ngự thiện ra thì bát nào bát ấy ñều như ñã có người nào nếm trước. Ngọc Hoàng thượng ñế vừa trông thấy không ngăn ñược cơn thịnh nộ. Tiếng quát tháo của Ngọc Hoàng dữ dội làm cho mọi người sợ hãi. Bữa tiệc vì thế mất vui. Người ñàn bà nấu bếp cúi ñầu nhận tội. Và sau ñó thì cả hai người cùng bị ñày xuống trần làm chổi ñể phải làm việc luôn tay không nghỉ và tìm thức ăn trong những rác rưởi dơ bẩn của trần gian.

Đó là tội nặng nhất ở thiên ñình.

177

https://thuviensach.vn

Lâu về sau, thấy phạm nhân bày tỏ nông nỗi là phải làm khổ sai ngày này qua tháng khác không lúc nào ngơi tay, Ngọc Hoàng thương tình ra lệnh cho họ

ñược nghỉ ba ngày trong một năm. Ba ngày ñó là ba ngày Tết nguyên ñán. Bởi vậy ñời sau trong dịp Tết nguyên ñán, người ta có tục lệ kiêng không quét nhà.

Người Việt-nam chúng ta có câu ñố về cái chổi " Trong nhà có một bà hay la liếm" mô tả thần tình ñộng tác quét nhà nhưng trong ñó chắc có ngụ ý nhắc lại sự tích của cái chổi1.

KHẢO DỊ

Truyện này tương tự một truyện của Trung-quốc trong Phong thổ ký. Truyện Trung-quốc không có ông lão chăn ngựa mà chỉ có người ñàn bà nấu bếp nhà trời, và khi bị ñày xuống trần thì người ñàn bà ñã hóa làm thần chổi.

Một truyện khác cũng của Trung-quốc chép trong Sưu thần ký kể gốc tích tục kiêng quét nhà và hốt rác trong những ngày Tết như sau: Có một người tên là Âu Minh ñi qua hồ Thanh-thảo. Nghe hắn than thân trách phận nghèo ñói, ông thần hồ thương tình gọi lại và bảo: - "Ta sẽ giúp cho con khỏi ñói khổ. Về nhà, cứ gọi mấy tiếng "như nguyện" là sẽ ñược vừa ý". Về ñến nhà, hắn gọi lên mấy tiếng

"như nguyện", tự nhiên thấy có một người nữ tỳ tìm ñến nhà xin giúp việc. Nàng rất ñảm ñang và thông thạo mọi việc. Từ ñó hắn buôn bán phát tài, buôn gì lãi nấy và trở nên giàu có trong bao nhiêu năm.

Nhưng một năm nọ, vào buổi sáng mồng một Tết, hắn nổi giận vì người nữ tỳ

không làm vừa ý mình. Hắn lấy roi vụt lấy vụt ñể vào người nàng. Nàng la lên và bỏ chạy. Hắn ñuổi theo. Thoắt một cái nàng chui vào ñống rác trước nhà rồi mất hút. Người nhà hắn tìm mãi không thấy. Họ xúc rác ñổ ñi, có ý bức nàng xuất hiện. Nhưng rốt cuộc chả thấy ñâu cả. Từ ñó Âu Minh buôn thua bán lỗ và sa sút dần, ñến nỗi sau này bị cùng khổ.

Người ñời sau tin theo truyện này nên ngày Tết không quét nhà và hốt rác ñể

mong ñược phát tài.

1 Theo lời kể của người Hà- tĩnh.

178

https://thuviensach.vn

21. SỰ TÍCH ÔNG ĐẦU RAU1

Ngày xưa, có hai vợ chồng son nhà nghèo. Họ ñều sinh nhai bằng nghề làm thuê làm mướn. Tuy nghèo nhưng họ rất yêu nhau. Thường buổi tối sau khi ñi làm về, hai vợ chồng ngồi bên bếp lửa hay dưới ánh trăng kể cho nhau những chuyện xa gần mới nghe ñược, hay hát những câu tình duyên, có khi vui vẻ quên cả cơm nước.

Một năm trời làm mất mùa, hạt gạo kiếm rất khó khăn. Tình trạng ñói kém diễn ra khắp mọi miền. Hai vợ chồng theo lệ cũ ñi tìm việc ở các nhà giàu nhưng chả mấy ai thuê nữa. Người vay công lĩnh nợ thì ñông mà gạo rất khan hiếm nên khó chen vào lọt. Hơn nữa, cổng mấy lão trọc phú lại thường ñóng chặt vì chúng không muốn cho ai quấy nhiễu.

Túng thế hai vợ chồng phải ñi mò cua bắt ốc, hoặc ñào củ, hái rau về ăn. Tuy có ñỡ phần nào nhưng tình thế vẫn không mảy may sáng sủa. Cái chết luôn luôn ñe dọa họ vì trận ñói còn kéo dài. Một buổi chiều, sau khi húp vội mấy bát canh rau má, chồng bảo vợ:

- Tôi phải ñi một nơi khác kiếm ăn, không thể ở nhà ñược.

Nghe chồng nói, người ñàn bà ñòi ñi theo ñể sống chết cho có bạn. Nhưng người chồng bảo:

- Tôi chưa biết sẽ ñi ñến ñâu và sẽ phải làm những gì. Nàng ở nhà dễ sống hơn tôi, không nên theo làm gì cho vất vả. Chưa biết chừng tôi sẽ nằm lại dọc ñường ñể cho loài chim ñến than khóc. Nhưng cũng chưa biết chừng tôi lại mang những quan tiền tốt bó mo về ñây nuôi nàng cũng nên! Chao ôi! Số mệnh! Nàng hãy chờ tôi trong ba năm, nghe! Hết ba năm không thấy tôi trở về ấy là tôi ñã bỏ xác quê người. Nàng cứ việc ñi lấy chồng khác.

Người vợ khóc lóc thảm thiết như ñứng trước cảnh tang tóc thực sự. Nhưng không biết làm thế nào cả, nàng ñành phải ñể chồng ra ñi.

Sau khi tiễn chồng, người ñàn bà kiếm ñược việc làm ở một nhà kia. Nhà họ

không giàu gì nhưng thương cảnh ngộ nàng, có ý giúp ñỡ cho qua những ngày thảm ñạm. Ở ñây, người ñàn bà kiếm mỗi ngày hai bữa, trong ñó có một bữa cháo bữa khoai. Nhờ lanh lẹ và xinh xắn nên nàng lấy ñược cảm tình của chủ.

Nhưng hình dáng người chồng thân yêu không bao giờ phai nhạt trong tâm trí nàng.

1 Tức là ba hòn ñất nung dùng ñể kê nồi lên mà nấu. Người miền Trung gọi là ông núc. Người miền Bắc gọi hòn ở giữa là cái ñầu rau cái, hai hòn hai bên là ñầu rau ñực, gọi chung là ông ñầu rau.

179

https://thuviensach.vn

Thời gian trôi nhanh như nước chảy. Người ta ñã bớt nhắc ñến trận ñói khốc liệt vừa qua. Nàng thì ngày ngày hồi hộp chờ ñợi chồng. Những cây bưởi trước sân ñã ba lần trổ hoa mà chồng nàng vẫn không thấy tăm dạng.

Giữa lúc ấy người chủ ñã từng bao bọc nàng trong lúc ñó, vừa chết vợ. Sẵn có cảm tình với nàng, người ấy ngỏ ý muốn ñược nối duyên cùng nàng. Nhưng người ấy ñâu có hiểu ñược lòng của người thiếu phụ. Câu trả lời của nàng là:

- Chồng tôi hẹn tôi trong ba năm sẽ về. Đến bây giờ tôi mới tin là chồng tôi ñã chết. Vậy cho tôi ñể tang chồng trong ba năm cho trọn ñạo.

Ba năm nữa lại trôi qua một cách chóng vánh. Không một nét chữ, một lời ñồn về người xấu số. Hàng ngày, những buổi chiều tà, nàng vẫn ñăm ñăm nhìn bóng người ñi lại trên con ñường cái quan. Và rồi nàng khóc cạn cả nước mắt. Người ñàn ông kia giục nàng quyết ñịnh:

- Một là chồng nàng ñã chết, hai là còn sống nhưng ñã lập một gia ñình khác ở

một nơi xa xôi hẻo lánh. Đằng nào nàng cũng khó mong tái hợp. Âu là cùng tôi lập một gia ñình mới. Sức của tôi và của cải tôi sẽ bảo ñảm cho nàng sung sướng trọn ñời.

Nàng sửa lại vành khăn trắng ñã ngả màu, cảm ơn hậu tình của anh ta và xin rốn chờ cho một năm nữa. Một năm nữa lại trôi qua không mang lại một tin tức gì mới mẻ. Lần này nàng mới tin là chồng mình chết thật. Sau một bữa rượu cúng chồng và ñãi họ hàng làng xóm, nàng ñến ở cùng người chồng mới.

*

* *

Đột nhiên sau ñó ba tháng, người chồng cũ xách khăn gói trở về quê hương.

Chàng không có vẻ gì khấm khá hơn trước. Chàng chỉ ôm một hy vọng là ñược gặp lại người vợ yêu. Nhưng vườn cũ nay ñã thuộc về chủ mới. Chàng lẩm bẩm:

- "Thế là hết. Bởi số cả! '' .

Việc người ñàn ông ñột ngột trở về làm cho mọi người ngơ ngác. Nhất là ñôi vợ chồng mới cưới không còn biết ăn nói làm sao bây giờ. Người ñàn bà xấu hổ

không dám dàn mặt. Nhưng người chồng cũ ñã tìm ñến họ và an ủi họ.

- Tôi ñi vắng lâu quá. Cái ñó hoàn toàn là lỗi ở tôi. Nàng xử sự như thế rất ñúng. Tôi chỉ cần về gặp nàng một chút. Thế là ñủ. Bây giờ tôi sẽ ñi khỏi nơi này mãi mãi.

Mặc dầu người vợ nài nỷ hết sức, mặc dầu người chồng mới ñoan xin trả lại vợ, nhưng chàng nhất quyết dứt áo ra ñi. Chàng không nỡ phá hạnh phúc của họ.

180

https://thuviensach.vn

Mà chàng cũng không có gan ñi ñâu xa vì không thể quên ñược vợ cũ. Băn khoăn dằn vặt hành hạ tâm trí chàng. Đầu óc rối như mớ bòng bong. Chàng nghĩ

ñến cái chết và trong một lúc cuồng loạn, chàng tự treo cổ lên cây ña ñầu làng.

Cái chết kinh khủng ñó như một tiếng sét nổ vào ñầu người ñàn bà. Nàng cảm thấy chính mình là thủ phạm gây ra cái chết của người chồng cũ. Tại sao ta chờ

chồng ñược bảy năm trời mà không rán chờ thêm ít lâu nữa? Tại sao thấy chồng trở về, ta không dám giáp mặt? Nàng không tự chủ ñược nữa. Tất cả những câu hỏi như lên án một cách âm thầm nhưng kịch liệt trong ñầu óc nàng.

Thế rồi buổi sáng hôm sau, trong khi người ta sắp sửa cất ñám người ñàn ông bạc mệnh thì người ta lại hoảng hốt kéo nhau ñi vớt tử thi người ñàn bà dưới cái ao bên cạnh nhà.

Người chồng mới sau khi làm ma cho vợ, trở nên như người mất trí. Hai cái chết ñánh mạnh vào ñầu óc mọi người, riêng ñối với chàng chưa bao giờ có một sự xúc ñộng dữ dội ñến như thế. Chàng luôn miệng kêu to: - "Tại sao ta cố ý cướp vợ của người khác!". Rồi một hôm, sau khi ñem hết gia sản chia cho họ

hàng và cúng vào chùa, chàng uống thuốc ñộc tự tử.

Lúc xuống ñến thế giới bên kia, cả ba người ñều ñược ñưa tới trước tòa án của Diêm vương ñể ñịnh công luận tội. Tất cả mọi người một khi ñã ñến ñây ñều phải khai rõ sự thật ôm ấp trong lòng.

Theo lời khai của người chồng cũ thì chàng không thể nào xa lìa vợ cũ. Chàng sở dĩ chết ở làng là chỉ mong luôn luôn ñược gần gũi nàng. Người chồng mới cũng khai rằng chàng có cảm tình rất sâu xa ñối với người vợ mới mặc dầu mới chính thức lấy nhau chỉ có ba tháng. Khi Diêm vương hỏi tình của chàng ñối với người vợ cũ như thế nào thì chàng giơ ngón tay so sánh rằng một bên mười, một bên chưa ñược một. Đến lượt người ñàn bà thì nàng thú thật rằng cái tình của nàng ñối với chồng cũ choán một chỗ rộng rãi trong lòng mình, ñồng thời ñối với người chồng mới, nàng cũng không thể nào quên ñược tình cảm nồng nhiệt của chàng.

Diêm vương ngồi nghe rất cảm ñộng. Những người như thế này cũng thật hiếm có. Cần phải làm cho bộ ba ấy sống gần nhau mãi mãi. Sau một hồi lâu suy nghĩ, Diêm vương cho ba người hóa thành ba ông ñầu rau ñể cho họ khỏi lìa nhau và ñể cho ngọn lửa luôn luôn ñốt nóng tình yêu của họ. Đồng thời, vua còn phong cho họ chức Táo quân trông nom từng bếp một, nghĩa là từng gia ñình một trên trần thế1.

1 Theo Pháp-Á tạp chí (1952).

181

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Về Sự tích ông ñầu rau hay Sự tích thần Bếp thì có khá nhiều, nội dung chỉ

khác nhau về chi tiết. Một truyện chúng tôi ñã kể trong Lược khảo về thần thoại Việt-nam, mục "Thần Bếp":

Xưa có hai vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi lấy nhau, ñã lâu mà không có con.

Một hôm vợ chồng cãi nhau, chồng giở thói vũ phu ñánh vợ. Vợ bỏ nhà ra ñi, sau ñó kết duyên với một người khác tên là Phạm Lang. Về phần Trọng Cao khi vợ bỏ ñi rồi thì mới thấy hối, bèn cũng bỏ nhà ñi tìm. Tìm mãi không ñược, hết tiền ăn ñường, ñành phải ăn xin lần hồi.

Một hôm Trọng Cao tình cờ ñến xin tại nhà Phạm Lang. Thị Nhi nhận ra chồng cũ: nhân chồng mới ñi vắng, ñưa vào thết ñãi, rồi vì sợ chồng mới về bắt gặp, mới dắt Trọng Cao ra nằm ở một ñống rơm ngoài ñồng. Nhưng nàng không ngờ rằng chỉ một lúc sau, ñống rơm ấy lại bị Phạm Lang ñốt ñi ñể lấy tro bón ruộng. Cũng như truyện trên, thấy chồng cũ chết, Thị Nhi cũng nhảy vào lửa chết theo. Phạm Lang, rồi người ñầy tớ lần lượt xông vào cứu cũng ñều chết nốt.

Họ ñều ñược Ngọc Hoàng cho làm thần Bếp.

Một truyện khác do người Sơn-tây kể:

Có hai vợ chồng nghèo, chồng làm nghề buôn hương, vợ làm ruộng. Chồng thường xa vợ thi thoảng mới về một lần. Có lúc ông ta ñi suốt năm chỉ gửi tiền về cho vợ tiêu mà thôi.

Một chuyến chồng ñi biền biệt không tiền nong tin tức gì cả, người vợ chờ mãi ñến gần mười năm mà vẫn không thấy tăm dạng.

Rồi ñó, người vợ nối duyên với một người khác chuyên nghề săn bắn và làm ruộng. Người này có nuôi một người ñầy tớ tên là Lốc. Người chồng mới rất yêu quý vợ.

Một hôm, trong khi chồng mới và ñầy tớ ñi săn vắng thì người chồng cũ ñột nhiên trở về sau bao nhiêu năm cách biệt. Ông bị giặc bắt lưu lạc trong rừng núi mãi ñến nay mới trốn thoát ñược. Người vợ chỉ còn biết ôm lấy chồng cũ khóc than rồi dọn cơm rượu cho ăn. Khi chồng mới sắp về, vợ ñưa chồng cũ ra ngoài ñống rơm ñể tránh tiếng không hay.

Chủ và tớ ñi săn về ñược một con cầy. Chồng giục vợ ñi sắm mọi thứ ñể làm một bữa chén. Trong khi người ñàn bà ñi vắng thì người ñầy tớ ñốt ñống rơm ñể

thui con cầy. Lửa vô tình ñã ñốt chết người bán hương ñang lúc ngủ say.

Giữa lúc ñó thì vợ về. Thấy thế, nàng rất ñau ñớn, tự coi như mình phạm tội giết chồng cũ. vội nhảy vào ñống lửa. Người chồng mới thương vợ ñâm ñầu vào 182

https://thuviensach.vn

ñó thiêu nốt. Người ñầy tớ thương chủ, lại thêm hối hận vì tay mình ñốt chết người nên cũng nhảy vào lửa chết theo.

Ba vợ chồng sau ñó ñược Diêm vương cho hóa thành ba ông ñầu rau. Còn người ñầy tớ ñược hóa thành cái dùng ñể chặn ñống nhấm, người ta quen gọi là thằng Lốc1. Trong những bức tranh Táo quân người ta không bao giờ quên về

người ñầy tớ có nghĩa ñứng bên cạnh ba người.

Một truyện thứ tư thấy chép trong Dân Việt-nam (1948):

Người chồng cũ mắc bệnh như bệnh hủi. Chồng khuyên vợ bỏ ñi nhưng người vợ không nghe. Một hôm vợ ñưa tiền gạo ra cho một người ăn mày, chồng giả

cách vu cho vợ có tình ý với người ñó. Vợ tức mình nhảy xuống sông tự tử

nhưng sau lại ñược người ăn mày kia cứu thoát. Nỗi oan lại càng khó tỏ, người vợ ñành bỏ ñi theo người cứu mình và lấy anh ta làm chồng.

Người chồng cũ một thân một mình không ai giúp ñỡ, phải ñi hành khất. Tình cờ một hôm ñến gõ cửa nhà vợ cũ, vợ vô tình ñem tiền gạo ra cho. Thấy vợ, hắn bỏ chạy rồi ñâm ñầu vào một ñống lửa. Vợ ñuổi theo không cứu kịp cũng nhảy vào ñể chết theo. Người chồng mới cũng ñuổi theo và nhảy luôn vào lửa khi thấy vợ chết. Xuống âm phủ họ ñều ñược làm thần Bếp.

Người Cham-pa có truyện Vua bếp trong kết cấu có sự trộn lẫn cốt truyện Sự

tích thần Bếp với cốt truyện Ai mua hành tôi của ta (Số 135, tập III): Một thầy ñịa lý sắp chết dặn ba ñứa con "khi bố chết ñừng chôn vội, cứ khiêng xác ñi về phương Nam, hễ nơi nào bố tự ý hạ xuống thì chôn ở ñó". Bố chết, các con vâng lời, ba ngày vượt ñồi leo núi hết hơi, xác mới rơi trên một tảng ñá.

Không ngờ ñấy là hàm con rồng. Đêm lại rồng lần lượt báo mộng cho ba người con và xin biếu người thứ nhất một lọ bạc, người thứ hai một là vàng, người thứ

ba một lọ nước thần. Nhưng cả ba nhận của biếu mà không chịu dời mộ. Trong khi hai anh giàu có thì người em út treo lọ nước lên xà nhà. Như truyện của ta, người vợ một hôm vô tình lấy xuống ñổ ra tay thấy tay trắng, bèn ñem tắm, người bỗng ñẹp như tiên, hành và ngò mọc gần chỗ tắm lớn vổng lên lạ thường.

Thấy người vợ của anh ñẹp, vua bắt về cung. Anh chàng nhớ vợ bèn nhổ hành và ngò làm một gánh tiến kinh, rao: - "Ai mua hành cao năm thước hai, ngò cao ba thước sáu". Vợ nghe, biết là chồng cũ, gọi vào tình tự. Mấy lần như thế, vua ngờ vực, dặn lính hễ thấy ai rao như thế là bắt. Khi bắt ñược người chồng, vua muốn thử vợ, bèn ñổi áo quần cho người bán hành, rồi gánh gánh hành ngò ñi 1 Ở nông thôn ngày xưa chưa có diêm. Thường về buổi chiều người ta thường phải ñổ một mớ

trấu bên cạnh bếp, trên có ñè bằng một hòn ñất nặn theo hình quả cân ñể cho nó cháy âm ỉ tới sáng, lúc cần thổi lên thành lửa mà dùng. Đống trấu ñó gọi là "ñống nhấm", hòn ñất dùng ñể

ñè gọi là "thằng Lốc".

183

https://thuviensach.vn

rao. Không ngờ vua bị lính bắt. Kết cục khác với truyện Ai mua hành tôi của ta là anh hàng hành ñang mặc áo của vua liền ra lệnh ñốt chết nhà vua trong bộ áo hàng hành, Hoàng hậu tưởng là vua giết mất chồng cũ nên nhảy vào lửa chết theo. Anh hàng hành thấy vậy cũng nhảy vào lửa chết nốt. Về sau họ ñược phong làm vua Bếp1.

Người Quảng-ñông (Trung-quốc) cũng thờ thần Bếp, và cũng cúng thần vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch. Họ có nhiều truyện thần Bếp khác với truyện của ta.

Sau ñây là một truyện phần nào gần truyện của ta ở một vài tình tiết: Xưa có Trương Lang lấy vợ là Đinh Hương. Chồng bỏ ñi buôn xa không có tin về. Vợ ở nhà chăm nom bố mẹ chồng rất hiếu thảo. Sau mười năm, bố mẹ chồng lần lượt chết cả mà chồng vẫn không thấy về.

Đột nhiên một hôm chồng trở về với nhiều của cải. Vợ không ngờ chồng về

ñến nhà là viết tờ ly dị. Hắn cho vợ một cỗ xe, một con bò rồi ñuổi ñi. Vợ gạt nước mắt ra ñi không biết về ñâu vì bố mẹ thân thích chẳng còn ai; mới bảo bò: -

"Bò ơi! Mày ñi ñến ñâu tao sẽ theo mày tới ñó". Bò ñi mãi, ñưa ñến nhà một bà lão. Bà lão thấy Đinh Hương tốt nết, bên hỏi cho con trai làm vợ. Hai vợ chồng rất tương ñắc.

Trương Lang sau khi ñuổi Đinh Hương, lấy vợ khác. Không may một hôm nhà cháy, của cải không còn lại tí gì, hơn nữa mắt lại bị lòa, ñành phải ñi ăn xin.

Tình cờ một hôm vào ngày 23 tháng Chạp, hắn ñến nhà Đinh Hương. Người ta cho hắn một bát cơm. Ăn hết, hắn xin bát thứ hai, thứ ba. Lần thứ ba Đinh Hương nghe tiếng quen quen, nhìn ra mới biết là chồng cũ, liền ñưa cho một bát miến, nhưng hữu ý bỏ cái trâm cài ñầu của mình vào ñáy bát. Trương Lang ăn ñến ñó tưởng là miếng bã ñậu quẳng ñi rồi xin bát khác. Đinh Hương mới lên tiếng cho hắn biết mình là ai.

Trương Lang hổ thẹn lăn ra chết. Sau ñó, Ngọc Hoàng thấy hắn là người cùng họ với mình bèn phong cho làm Táo vương. Người ta nể Ngọc Hoàng ñành phải cúng hắn, nhưng họ lấy lẽ rằng hắn chết sau khi ăn bát miến của Đinh Hương nên ñến ngày ñó chỉ cúng có mỗi một bát miến2.

Một truyện của người miền Nam Ấn-ñộ về mặt hình tượng có thể xếp gần với truyện của ta:

Có hai người Sô-ma-ray-ia và Bi-ma-ray-ia trở thành bạn chí thiết, tuy họ chưa bao giờ ñến nhà nhau. Một hôm Bi-ma-ray-ia thấy vợ bạn (nhưng không biết là vợ bạn) ñẹp, mới tha thiết nhờ bạn giúp cho mình ñược sống một ñêm với người 1 Theo Vũ Lang. Cổ tích Chàm và cổ tích Việt-nam Văn hóa Á châu, số 16 (1959).

2 Theo tạp chí Dân gian văn học (Trung-quốc) (2-1957).

184

https://thuviensach.vn

ñàn bà ấy. Đứng giữa hai quan hệ tình vợ và tình bạn, Sô-ma-ray-ia không dám nói thật với bạn ñó là vợ mình, hắn ñành hy sinh cho bạn. Vợ Sô-ma-ray-ia rất ñau khổ nhưng không dám trái ý chồng, coi trái ý chồng là một tội lỗi. Nhưng lúc Bi-ma-ray-ia ñến nhà thì biết người ñàn bà ấy không phải là người trăng hoa, mà là một người có ñức hạnh. Và sau ñó, nhìn thấy gươm của Sô-ma-ray-ia treo ở buồng, hắn biết thêm nàng chính là vợ bạn.

Nhận ra lỗi lầm, hắn bèn tuốt gươm tự ñâm cổ chết. Và Sô-ma-ray-ia thấy thế

cho là mình cũng có tội, bèn cũng ñâm cổ chết theo. Sô-ma-ray-ia khi nhìn thấy hai cái xác thì vô cùng hối hận cũng toan ñâm cổ tự sát nhưng thần Xi-va ñã xuất hiện và mang cả ba lên trời1.

1 Theo A-lan (Alan) . Gô-pan-pua, một làng ở Nam Ấn-ñộ.

185

https://thuviensach.vn

22. SỰ TÍCH ÔNG BÌNH VÔI

Ngày xưa, có một người con gái con một nhà giàu có. Cô rất ñẹp nhưng cũng rất kiêu. Cô ñã từng làm cho các bạn gái xa lánh mình. Cô làm cho các chàng trai ghét cô vô hạn. Cũng vì thế ñến tuổi lấy chồng, cô gái vẫn chưa có ñám nào vừa ý. Chàng trai nào cũng bị cô sổ toẹt, vì '' cao chê ngỏng, thấp chê lùn, lớn chê béo trục béo tròn, gầy chê xương sống xương sườn bày ra'' .

Nhưng rồi cô cũng lấy ñược chồng. Chồng cô yêu vợ nhưng lại bực mình vì thói ghen của vợ. Cô ghen chồng làm cho xóm giềng luôn cau mặt vì những lời qua tiếng lại của họ. Cuối cùng hai người không vừa ý nhau và ly dị. Buồn bực vì duyên phận, cô bỏ ñi tu.

Cô xuất gia ở một ngôi chùa cổ trên núi suốt hai mươi năm. Những con chim, con thú rừng hầu như quen thuộc bóng dáng của người sư nữ. Hai mươi năm qua, cô vẫn chưa ñắc ñạo. Cô thắc mắc, vì tự cho mình thông kinh kệ hơn người và chịu ñủ mọi sự khổ hạnh của nhà chiền. Một ngày kia cô quyết ñịnh sang Tây-trúc một phen ñể tìm cho ra lẽ. Đường sang Tây-trúc thiên nguy vạn hiểm nhưng cô quyết ñịnh ñi cho bằng ñược.

Một hôm, sau khi vượt qua một trái núi, sư nữ tìm vào một ngôi nhà hẻo lánh dọc ñường ñể nghỉ chân. Hai mẹ con chủ nhân tuy người rừng núi quê mùa nhưng vốn là kẻ ăn chay niệm Phật, nên thấy khách là nhà tu hành thì tiếp ñãi rất hậu. Khi ñược nghe kể công trình tu luyện của sư nữ họ càng cung kính, coi như

bậc thầy. Và khi biết rõ ý ñịnh của sư nữ thì họ cũng xin phép bỏ nhà bỏ cửa ñi theo thầy ñể mong ñược ñắc dạo. Nghe họ cầu khẩn, sư nữ cười: - '' Hai mẹ con nhà này cũng muốn thành Phật ư? Được, cứ ñi theo ta! '' . Nhưng bụng nàng bảo dạ: - "Chuông khánh còn chẳng ăn ai, nữa là mảnh chĩnh vứt ngoài bờ tre".

Từ hôm ñó nhà sư có thêm hai người bạn ñồng hành. Chân bớt mỏi, ñường bớt dài, họ ñi chả mấy chốc ñã tới ñất Thánh. Từ trước ñến sau, hai mẹ con nhà nọ

vẫn cung kính, coi sư nữ như thầy. Còn sư nữ ñối với họ không ñược như trước:

- '' Không biết chừng họ ñược thành Phật trước ta. Họ sẽ hơn ta... Bọn này mà ñắc ñạo, thật là một ñiều nhục cho Thiền môn'' .

Nói chuyện ñức Phật khi vừa nghe tin có người tìm ñường ñến Tây-trúc cầu ñạo, vội hóa thân ñi theo dõi. Từ ñầu ñến cuối, ñức Phật vẫn không bỏ sót một lời nói, một cử chỉ nào của sư nữ. Khi họ sắp qua một con sông rộng, ñức Phật hóa phép hiện ra ở bên kia bờ một tòa cổ tự, trước cửa có một cây bồ ñề rất lớn, ñể chờ họ.

Muốn cho hai mẹ con khỏi lẽo ñẽo theo mình ñến ñất Thánh, nên khi qua sông sư nữ giả cách ngạc nhiên, chỉ ngôi chùa và ngôi ñền mà bảo rằng: 186

https://thuviensach.vn

- Kìa, chúng ta ñã tới Tây-trúc. Chóng thật! Chính là cây bồ ñề của ñức Thế

Tôn tu luyện ngày xưa. Thôi! Hai mẹ con cứ việc trèo lên một cành cao niệm kinh rồi buông tay rơi xuống là tức khắc thành Phật!.

Tin tưởng ở lời nói của bậc thầy, hai mẹ con mừng rỡ làm theo không chút ngần ngại. Nhưng khi họ buông tay cho người rơi xuống thì ñức Phật ñã ñón họ

ñưa lên trời. Có bốn vị La hán mang tòa sen ñến rước ñi. Tay hai mẹ con vẫy vẫy như có ý gọi người bạn ñồng hành.

- "Đúng là họ thành Phật rồi! '' . Sư nữ vừa kinh ngạc vừa mừng, vội trèo lên cây ñể làm như họ và ñể mong ñược như họ. Nhưng ñức Phật ñã có ý trừng phạt người ñàn bà kiêu ngạo và ñộc ác ấy một cách ñích ñáng, nên ñã ñể cho cái xác rơi phịch xuống ñất, tan xương vỡ sọ. Và sau ñó ñức Phật lại bắt con người khốn nạn ấy hóa thành bình vôi. Tại sao lại cho hóa thành bình vôi? Có người bảo chính là ñức Phật muốn bắt những kẻ trong lòng bất nhân, nhưng lại ñeo bộ dạng từ bi, phải ñể cho người ñời luôn luôn móc ruột1.

KHẢO DỊ

Một truyện khác nhiều tính chất phật thoại cũng nói về sự tích ông bình vôi: Có một anh ăn trộm từng sống bao nhiêu năm với nghề. Hắn ta không vợ con gia sản, chỉ ñộc có một túp lều bên cạnh ñường cái. Một hôm, có cặp vợ chồng người ăn mày qua ñó xin trú chân. Hắn cho họ ở lại và sau ñó hắn thấy chồng bảo vợ: - "Hôm nay không xin ñược tí gì cả. Gần ñây có một nương khoai, chờ

ñến tối tôi sẽ ñào trộm về ăn". Vợ can chồng: - "Thôi ñi ông! Chỉ vì kiếp trước chúng ta ăn ở thất ñức nên mới như thế này. Có lẽ nào phạm thêm vào cho nặng tội kiếp sau. Tôi thà chết không ăn trộm!".

Người ăn trộm nghe chuyện bỗng dưng hối hận. Cuối cùng hắn giao tất cả nhà cửa cho hai vợ chồng người ăn mày rồi bỏ di. Hắn tìm ñến một ngôi chùa trên núi cao xin hòa thượng cho cạo ñầu tu hành. Người ta giao cho hắn công việc nấu ăn: một bữa phải nấu từ tinh sương và một bữa từ chiều. Phận sự của hắn là giữ lửa không ñược ñể tắt, vì một lần tắt lửa thì lại phải xuống núi xin về, cách xa hàng bao nhiêu dặm.

Từ lúc nhận việc nhà chùa, hắn tỏ ra chu ñáo lạ thường, chưa có bữa nào ñể

lửa tắt. Một sư bác trên chùa ghét chú tiểu mới, bèn chờ một hôm tiểu ta ngủ

say, tưới tắt lửa nhấm ở bếp.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn và truyện kể của người miền Nam.

187

https://thuviensach.vn

Gần sáng, chú tiểu dậy thấy không còn lửa, nghĩ ñến phận sự, vội vã ba chân bốn cẳng vượt mấy khu rừng tìm xuống làng xin lửa. Giữa ñường hắn gặp một con cọp già ñòi ăn thịt. - "Tôi vui lòng ñể ngài xơi thịt - hắn nói - nhưng hãy cho tôi chạy xuống làng xin lửa cho nhà chùa, rồi tôi sẽ tới nộp mạng".

Cọp bằng lòng ñể cho ñi. Khi ñưa ñược lửa về, hắn kể sự tình và xin phép hòa thượng cho ñi nộp mình cho cọp. Đến nơi, cọp bảo: - "Tao già rồi, răng ñã rụng hết mà xương của mày cứng khó nhai. Vậy mày hãy trèo lên cây kia buông mình rơi xuống cho gẫy xương, tao mới ăn ñược". Hắn vâng lời cọp, nhưng khi buông tay thì ñức Phật ñã ñón sẵn rước lên trời, ñộ cho thành Phật, tức là Phật Nhiên Đăng.

Vị sư bác kia thấy chú tiểu chỉ bằng vài hành ñộng ñơn giản mà ñược thành chính quả thì cũng muốn ñược như thế. Hắn bèn xin phép hòa thượng cho mình ra ñương việc nấu ăn và giữ lửa. Thế rồi một hôm hắn cũng giả tảng ñể cho lửa tắt, rồi cũng chạy xuống núi xin lửa. Và hắn cũng gặp cọp, cũng khất cọp xin ñưa lửa về cho nhà chùa dùng rồi sau ñó sẽ xin nộp mình. Nhưng ñức Phật vốn hiểu rõ những việc làm của hắn xuất phát từ tấm lòng không thực, nên khi hắn trèo lên cây và buông tay, thì Phật lập tức bắt hắn hóa thành bình vôi1.

Một dị bản của truyện trên cũng là một phật thoại, là Sự tích cái ống nhổ.

Ở ñây cũng có hai nhân vật chính là chú tiểu và sư bác. Chú tiểu mới ñi tu nhưng rất chăm chỉ, biết lo lắng làm tròn chức trách. Thấy lửa ở ñống nhấm tắt (kỳ thực là do sư bác ghen tỵ phun nước cho tắt), tiểu không nề hiểm nguy chạy xuống núi vào lúc mờ sáng ñể có lửa về kịp nấu ăn cho nhà chùa. Phật hiện ra với trạng mạo một ông già khuyên can chú tiểu ñừng ñi, nhưng thấy chú cương quyết ñi, bèn bảo chú trèo lên cây buông tay xuống, sẽ có kẻ ñưa ñi an toàn. Quả

nhiên chú tiểu buông tay rơi ñúng trên lưng một con muông; nó ñưa chú xuống làng, rồi sau khi xin ñược lửa lại ñưa về vô sự.

Sư bác vốn không phải là chân tu, nhưng thấy chú tiểu gặp Phật, cũng muốn ñược như vậy, bèn cũng xin ra làm công việc nấu ăn và giữ lửa, sau ñó hắn ñã ñể

tắt lửa và cũng ñược gặp Phật. Nhưng khi buông tay thì Phật ñã bắt hắn hóa thành cái ống nhổ, miệng luôn luôn há ra cho người ta khạc nhổ vào, ñể tỏ lòng khinh bỉ2.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn, và Vương Hồng Sển, trong Tập san của Hội nghiên cứu Đông-dương ( BSEI), tập XXV, số 1 (1950) .

2. Theo Lê Vãn Phát. Sách ñã dẫn.

188

https://thuviensach.vn

23. SỰ TÍCH CÂY NÊU NGÀY TẾT

Ngày ấy, không biết từ bao giờ và cũng không biết bằng cách gì, Quỷ chiếm ñoạt tất cả ñất nước. Người chỉ ăn nhờ ở ñậu và làm rẽ ruộng ñất của Quỷ. Quỷ

ñối với Người ngày càng quá tay. Chúng nó dần dần tăng số phải nộp lên gấp ñôi và mỗi năm mỗi nhích lên một ít. Cuối cùng, chúng nó bắt Người phải nộp theo một thể lệ ñặc biệt do chúng nó nghĩ ra là '' ăn ngọn cho gốc". Người không chịu. Chúng nó lấy áp lực, bắt Người phải theo. Vì thế, năm ấy sau vụ gặt, Người chỉ còn trơ ra những rạ là rạ. Cảnh tượng xương bọc da thê thảm diễn ra khắp mọi nơi. Bên cạnh bọn Quỷ reo cười ñắc ý, Người cơ hồ muốn chết rũ.

Phật từ phương Tây lại, có ý ñịnh giúp Người chống lại sự bóc lột tàn nhẫn của Quỷ. Sau mùa ñó, Phật bảo Người ñừng trồng lúa mà cào ñất thành luống trồng khoai lang. Người cứ y lời làm ñúng như Phật dặn. Quỷ không ngờ Người ñã bắt ñầu có mưu kế mới chống lại mình nên cứ nêu ñúng thể lệ như mùa trước:

'' Ăn ngọn cho gốc".

Mùa thu hoạch ấy, Quỷ rất hậm hực nhìn thấy những gánh khoai lúc lỉu chạy về nhà Người ñổ thành từng ñống lù lù, còn nhà mình chỉ toàn những dây và lá khoai là những thứ không nhá nổi. Nhưng ác nỗi, thể lệ ñã quy ñịnh, chúng nó ñành cứng họng không thể chối cãi vào ñâu ñược.

Sang mùa khác, Quỷ thay thể lệ mới là '' ăn gốc cho ngọn'' . Phật bảo Người chuyển sang trồng lúa. Kết quả Quỷ lại hỏng ăn. Những hạt lúa vàng theo Người về nhà, còn rạ phó mặc cho Quỷ. Quỷ tức lộn ruột nên mùa sau chúng nó tuyên hố '' ăn cả gốc lẫn ngọn". Lần này Quỷ nghĩ: - "Cho chúng mày muốn trồng gì thì trồng ñằng nào cũng không lọt khỏi tay chúng tao". Nhưng Phật ñã bàn và Người thay ñổi giống mới. Phật trao cho Người hạt giống cây ngô ñể gieo khắp nơi mọi chỗ.

Năm ấy lại một lần nữa Người sung sướng trông thấy công lao của mình không uổng. Trong nhà Người thóc ăn chưa hết, từng gánh ngô ñã gánh về chứa từng cót ñầy ắp. Về phần Quỷ lại bị một vố cay chua, tức uất hàng mấy ngày liền. Cuối cùng Quỷ nhất ñịnh bắt Người phải trả lại tất cả ruộng ñất không cho làm rẽ nữa. Trong bụng chúng nó nghĩ: - "Thà không ñược gì cả còn hơn là ñể

cho chúng nó ăn một mình".

Phật bảo Người ñiều ñình với Quỷ cho tậu một miếng ñất vừa bằng bóng một chiếc áo cà sa. Nghĩa là Người sẽ trồng một cây tre trên có mắc chiếc áo cà sa, hễ bóng che bao nhiêu diện tích ở mặt ñất là ñất sở hữu của Người ở ñó. Ban ñầu Quỷ không thuận, nhưng sau chúng nó suy tính thấy ñất tậu thì ít mà giá rất hời bèn nhận lời: - "Ồ! Bằng một chiếc áo cà sa có là bao nhiêu'' . Chúng nó nghĩ

189

https://thuviensach.vn

thế. Hai bên làm tờ giao ước: ngoài bóng che là ñất của Quỷ, trong bóng che là của Người.

Khi Người trồng xong cây tre, Phật ñứng trên ngọn, tung áo cà sa bay tỏa ra thành một miếng vải tròn. Rồi Phật hóa phép làm cho cây tre cao vút mãi lên, ñến tận trời. Tự nhiên trời ñất trở nên âm u: bóng của áo cà sa dần dần che kín khắp cả mặt ñất. Bọn Quỷ không ngờ có sự phi thường như thế; mỗi lần bóng áo lấn dần vào ñất chúng, chúng phải dắt nhau lùi mãi, lùi mãi. Cuối cùng Quỷ

không có ñất ở nữa phải chạy ra biển Đông. Vì thế người ta mới gọi là Quỷ

Đông.

Tiếc vì ñất ñai hoa màu ñều thuộc về tay Người, Quỷ rất hậm hực, cố chiêu tập binh mã vào cướp lại. Lần này Người phải chiến ñấu với Quỷ rất gay go vì quân ñội của Quỷ có ñủ một bầy ác thú như voi, ngựa, chó ngao, bạch xà, hắc hổ, v.v... rất hung dữ. Phật cầm gậy tầm xích ñánh giúp Người, làm cho quân của Quỷ không tiến lên ñược.

Sau mấy trận bất lợi, Quỷ bèn cho quân ñi dò xem Phật sợ gì. Phật cho chúng biết là sợ hoa quả, oản chuối và cơm nắm, trứng luộc. Đối lại Phật cũng dò hỏi và biết quân của Quỷ chỉ sợ ñộc có mấy thứ: máu chó, lá dứa, tỏi và vôi bột.

Lần giáp chiến sau ñó, quân của Quỷ ñem không biết cơ man nào là hoa quả

ñến ném Phật. Phật bảo Người nhặt làm lương ăn rồi ñem máu chó vẩy khắp mọi nơi. Quân của Quỷ thấy máu chó sợ hoảng hồn bỏ chạy.

Lần thứ hai, quân của Quỷ lại ñem oản chuối vào ném quân Phật. Phật bảo Người nhặt làm lương ăn rồi giã tỏi phun vào quân dịch. Quân của Quỷ không chịu ñược mùi tỏi nên cũng cắm ñầu chạy biệt tích.

Lần thứ ba, quân của Quỷ lại ñem cơm nắm, trứng luộc vào ném quân Phật.

Người tha hồ ăn và theo lời Phật dùng vôi bột vung vào Quỷ. Người lại lấy lá dứa quất vào chúng. Quỷ chạy không kịp, lại bị Phật bắt ñày ra biển Đông1.

Ngày Quỷ già, Quỷ trẻ, Quỷ ñực, Quỷ cái cuốn gói ra ñi, bộ dạng của chúng vô cùng thiểu não. Chúng rập ñầu sát ñất cố xin Phật thương tình cho phép một năm ñược vài ba ngày vào ñất liền thăm phần mộ của tổ tiên cha ông ngày trước. Phật thấy chúng khóc váng cả lên mới thương hại, hứa cho.

Vì thế, hàng năm cứ ñến ngày Tết nguyên ñán là ngày Quỷ vào thăm ñất liền, thì người ta theo tục cũ, trồng nêu ñể cho Quỷ không dám bén mảng vào chỗ

người ñang ở. Trên nêu có khánh ñất, mỗi khi gió rung thì có tiếng ñộng phát ra ñể luôn luôn nhắc bọn Quỷ nghe mà tránh.

1 Đoạn giữa này theo Tạp chí chúng tôi, ñã dẫn. (1910).

190

https://thuviensach.vn

Cũng trên ñó có buộc một bó lá dứa hoặc cành ña mới hái ñể cho Quỷ sợ.

Ngoài ra, người ta còn vẽ hình cung tên hướng mũi nhọn về phía Đông và rắc vôi bột xuống ñất vào những ngày Tết ñể cấm cửa Quỷ1.

Có câu tục ngữ:

Cành ña lá dứa treo kiêu (cao),

Vôi bột rắc ngõ chớ trêu mọi nhà.

Quỷ vào thì quỷ lại ra,

Cành ña lá dứa thì ta cứa mồm2.

Ngày xưa người ta còn tin rằng những lúc cần ñuổi quỷ như khi có dịch tễ

chẳng hạn, thì treo một nắm lá dứa ở trước ngõ hay vẩy máu chó khắp mọi nơi cho Quỷ khỏi quấy. Đàn bà thường buộc tỏi vào giải yếm là cũng có một mục ñích gần như vậy.

KHẢO DỊ

Truyện này có phần tương tự với truyện Nông dân với Thành hoàng của người miền Đông Chiết-giang (Trung-quốc):

Ngày ñó ở miếu Thành hoàng có hội hương khói, ai nấy cố biện lễ vật ñể cầu thần phù hộ. Thành hoàng sai một chú tiểu quỷ ñi thám thính xem ai cúng nhiều cúng ít. Quỷ trở về cho Thành hoàng biết lễ vật linh ñình nhất là của tên nhà giàu trong vùng, còn ít nhất là của một nông dân hay ñi qua trước miếu. Thành hoàng nghe nói tức giận, bảo phán quan và tiểu quỷ làm cho lúa của anh nông dân kia "ñầu bé ñít to" cho bõ ghét.

Cụ già giữ miếu nghe ñược liền mách với anh nông dân. Anh chàng bèn ñổi việc trồng lúa ra trồng khoai môn nên vụ thu hoạch này năm ñó ñược rất nhiều.

Phán quan và tiểu quỷ thấy thế về tâu lại cho Thành hoàng biết. Thành hoàng tức giận lắm, bàn kế bảo làm cho hoa màu của nó "ñầu nhỏ bụng to ñít bé". Anh nông dân lại ñược ông từ mách cho việc ấy, bèn nghĩ ra kế trồng ngô thay cho khoai môn. Năm ñó, vụ ngô của anh trúng, làm cho cả Thành hoàng lẫn tiểu quỷ

tức ñến lộn ruột. Chúng lại bàn tính làm cho hoa màu "từ ñầu ñến ñít ñều to như

nhau". Lần này anh nông dân lại trồng mía. Kết quả mía mọ tốt như một khu rừng làm cho Thành hoàng tức ñiên lên, nọc cổ phán quan và tiểu quỷ ñánh năm mươi hèo. Phán quan và tiểu quỷ lại hiến kế "ñầu to ñít bé". Không ngờ anh 1 Toàn truyện theo lời kể của người Hà-tĩnh. Đồng bào Mường ở châu Đà-bắc (Hòa-bình) cũng có truyện Sự tích cây nêu tương tự như trên nhưng kể có phần sơ lược.

2 Theo lời kể của người Sơn-tây.

191

https://thuviensach.vn

nông dân lại trở lại trồng lúa. Vụ lúa năm ấy thắng lợi, anh chàng mới sắm sửa làm một ngôi nhà gạch.

Trong khi ñó ở miếu, Thành hoàng luôn tay ñánh dập phán quan và tiểu quỷ.

Bọn này chờ chủ nguôi giận mới dâng một mẹo là thuật tàng hình ñến nhà nó chờ khi lắp rầm, hễ thấy thợ lắp ñằng này thì tháo ñằng kia, lắp ñằng kia thì tháo ñằng này. Như thế nhà chả bao giờ làm xong, cơm gạo của nó sẽ bọn thợ mộc ăn hết. Thành hoàng bằng lòng sai ñi.

Ở nhà anh nông dân, thợ mộc lắp rầm mãi không xong, gõ ñầu này vào thì ñầu kia bị phán quan và tiểu quỷ tháo ra. Tức mình bác phó mộc nói to: - "Gõ mạnh vào ñầu phán quan1 ấy!" Phán quan nghe nói hoảng sợ dắt tiểu quỷ lủi một mạch.

Từ ñó chúng không dám quấy nhiễu anh nông dân nữa2.

Người Pháp có truyện Nông dân với quỷ:

Một anh nông dân bình thường nhưng làm việc giỏi, dũng cảm và có mưu trí.

Một con quỷ mắt sáng bắt anh làm tá ñiền. Quỷ ñòi "ăn phần ngọn" - Được!".

Hai bên làm giao kèo. Mùa ấy anh ta trông toàn củ cải và thu hoạch củ bộn bề

trong khi ñó phần quỷ chỉ toàn lá. Quỷ bảo: - "Mày không thể chơi tao lần thứ

hai. Năm tới tao ăn phần gốc". - "Được!". Anh lại vãi lúa mạch và làm cho phần của quỷ chỉ toàn lá rạ. - "Năm tới tao ăn cả gốc lẫn ngọn". "Được!" Lần này anh trông toàn ñậu leo. Quỷ chỉ ñược rễ và ñầy lá. Quỷ ñiên tiết, bảo: - "Cách chia thế này không thế kéo dài ñược. Phải quyết ñịnh ai làm chủ trại. Mai sáng mặt trời mọc hai ta gặp nhau ở cầu Quỷ" - Để làm gì?" - "Mỗi bên cưỡi lên một con vật rồi thử ñoán của nhau xem là con vật gì. Nếu tao ñoán ñúng con của mày thì tao sẽ hưởng tất cả thu hoạch. Nếu mày ñoán ñúng con của tao thì mày sẽ làm chủ tất cả".

Sáng mai, anh nông dân thức vợ dậy sớm bảo cởi sơ mi bôi mật từ ñỉnh ñầu ñến gót chân, rồi lăn ñi lăn lại trên một cái giường lông mười lần, hai mươi lần, trông y như là một bù nhìn ñầy lông, lại buộc một cái ñuôi lừa ở mũi, rồi làm bộ

thắng cương ñi ñến cầu của Quỷ, nấp trong lau sậy. Hai bên gặp nhau, anh nông dân ñoán ra ngay con vật mà quỷ cưỡi là con lừa, còn về phía quỷ thì hắn nhìn mãi nhưng không thể biết ñược con vật mà anh nông dân cưỡi là con gì. Nó không ñầu không ñuôi, bốn chân lông ngỗng mà lại có ñuôi ở mõm. Quỷ lắc ñầu: - "Lạ quá! Thôi mày giữ lấy trại. Tao không muốn ñặt chân lên cái xứ sở có những chuyện kỳ quặc nữa"3.

1 Thợ mộc Trung-quốc gọi chỗ gác trên hai ñầu nóc của cây rầm là "ñầu phán quan".

2 Theo Dân gian văn nghệ tuyển tập.

3. Pua-ra (Pourra): Kho tàng truyện cổ tích, quyển III, ñã dẫn.

192

https://thuviensach.vn

Truyện ngụ ngôn Con cáo và con gấu của người Nga cũng có những hình ảnh tương tự:

Cáo rủ gấu cày cấy làm chung ăn riêng. Cáo quy ñịnh "tao ăn gốc mày ăn ngọn". Vụ hạ năm ấy cáo trồng củ cải nên gấu chả ñược miếng gì, tức mình gấu ñòi "lần này tao ăn gốc mày ăn ngọn". Nhưng gấu không ngờ vụ ñông này là vụ

lúa mạch, chung quy cũng lại thất bại nốt.

Đồng bào Tày cũng có một truyện giống với các truyện trên nhưng không có kết cục cây nêu:

Chạ thuê trâu của Ngọc Hoàng về cày, ñiều kiện của Ngọc Hoàng cũng là "ăn ngọn cho gốc"; mùa ñầu tiên, bao nhiêu thu hoạch về tay Ngọc Hoàng. Lần sau, Chạ trồng khoai lang. Ngọc Hoàng bị hỏng ăn, thay ñổi ñiều kiện là "ăn gốc cho ngọn". Chạ lại làm cho Ngọc Hoàng hỏng ăn bằng cách trồng lúa mạch. Đến khi ñiều kiện của Ngọc Hoàng là "ăn cả gốc lẫn ngọn". Chạ lại trồng ngô. Ngọc Hoàng giận ñòi lại trâu. Chạ mang lên trả, nhưng sau ñó bắt trộm trâu xuống trần bằng cách kéo trâu ñi giật lùi. Thành thử Ngọc Hoàng không tìm ra dấu vết ñể

truy ra thủ phạm.

Truyện Sự tích hồ Hai bể do người Dao kể phần nào cũng giống với truyện của ñồng bào Tày (xem Khảo dị, truyện số 27).

Về Sự tích cây nêu ngày Tết, Việt-nam còn có một truyện khác cũng kể việc ñánh nhau giữa Phật và quỷ nhưng có nhiều chi tiết khác với truyện kể trên kia.

Tuy trong ñó có mượn những tên Tấn, Ngụy, Hàn, v.v... nhưng cốt truyện vẫn không có vẻ là của nước ngoài:

Xưa có một ông vua nước Tấn hiếm hoi. Ao ước có một mụn con, vua bèn lập ñàn khấn trời cầu tự. Lòng thành của vua cảm ñộng ñến Ngọc Hoàng. Ngọc Hoàng hỏi các thiên thần xem ai muốn ñầu thai làm con vua Tấn, nhưng các thiên thần ñều từ chối. Sau cùng Ngọc Hoàng bắt con gái mình là công chúa Lý Hoa giáng sinh làm con vua Tấn trong một hạn là 40 năm.

Từ ñó hoàng hậu vợ vua Tấn có mang sinh ñược một người con gái. Vua rất yêu quý ñặt tên là Ngọc Chân. Khi công chúa ñã ñến tuổi lấy chồng có nhiều con vua các nước láng giềng ñến hỏi làm vợ. Vua Tấn không biết gả cho ai bèn yết bảng ở trước cửa thành rằng: "Ai có voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, ngan chín mắt và chín mâm ngọc quý ñem ñến thì sẽ gả công chúa".

Buổi ấy, trên tầng mây thứ ba có chúa quỷ cầm ñầu một nước dân quỷ. Ngày 24 tháng Chạp là ngày quỷ xuống hạ giới chơi. Lần ấy, khi chúa quỷ ñi qua nước Tấn thấy bảng yết thế bèn hóa phép chỉ trong một chốc có ñủ mọi thứ lễ vật, rồi tự xưng là con vua nước Ngụy ñến hỏi công chúa Ngọc Chân.

193

https://thuviensach.vn

Vua Tấn y ước gả con. Chúa quỷ ở gửi rể ñược ba tháng, xin vua ñưa vợ về

nước. Vua Tấn phái quan quân 500 người hộ tống hai vợ chồng. Khi ñến cửa ải, chúa quỷ hóa phép làm cho trời tối tăm mù mịt, bão táp nổi lên ñùng ñùng, quân gia tán lạc mỗi người một ngà. Thừa dịp ñó chúa quỷ ñưa công chúa cưỡi voi chín ngà ñi biệt. Sau khi bão tạnh, quan quân tìm mãi không thấy hai vợ chồng công chúa, ñành trở về triều.

Lại nói chuyện giữa lúc chúa quỷ nổi gió bão thì chính là lúc Phật bà Quan âm ñi qua vùng ñó. Thấy công chúa mắc nạn, Phật bà hóa thân xuống làm một bà lão bán hàng ñón ñường chúa quỷ ñể cứu công chúa. Chúa quỷ ñưa công chúa ñi một quãng xa thấy ñói bụng bèn nghỉ lại rồi bắt voi rút ruột ra ăn. Công chúa trông thấy rất sợ hãi. Ăn xong, chúa quỷ ñưa công chúa ñi qua mấy khoảng rừng rậm rạp ñầy gai góc. Trông thấy một cái quán bán hàng, chúa quỷ bèn gửi công chúa cho bà lão ñể mình về trước ñem quân ra ñón vợ. Bà lão bán hàng tức Phật bà Quan âm, sau khi hỏi công chúa, biết rõ sự tình bèn trao cho nàng một cái áo khoác và chỉ lối cho về.

Khi chúa quỷ ñưa quân ñến nơi thấy mất vợ nổi giận sai quân bắt bà lão.

Nhưng Phật bà ñã sai Kim Cương La hán phục sẵn mọi nơi xông ra ñánh quỷ.

Hai bên ñánh nhau mấy ngày ñêm chưa phân thắng bại. Quỷ hỏi Phật sợ gì?

Phật bảo sợ oản chuối. Phật hỏi lại quỷ sợ gì thì quỷ ñáp là sợ cung tên. Quỷ

lấy oản chuối ném quân Phật. Các vị Kim Cương La hán nhặt lấy làm lương ăn.

Trong khi ñó Phật làm cung tên bắn vào quỷ. Quỷ thua. Phật bắt ñược bỏ vào túi. Thấy chúa quỷ van lạy xin tha, Phật ñày cả bọn ra biển rồi cắm nêu bắt chúng phải ở phía Đông, không ñược tự tiện vào ñất của Phật.

Công chúa Ngọc Chân thoát khỏi tay quỷ cứ theo ñường Phật chỉ, chạy mãi không kể bụi bờ, gai góc gì cả. Qua mấy khoảng rừng rậm ñến bờ sông lớn, công chúa mệt quá bèn trèo lên một hòn ñá lớn ngủ thiếp ñi. Tình cờ hôm ấy vua Thủy có việc ñi qua ñó. Thấy một người con gái rất ñẹp ñang ngủ mê mệt, hai bàn chân ñầy gai cắm vào, máu chảy ròng ròng vua bèn bước lại nhổ gai cho nàng. Đến cái gai cuối cùng cắm sâu quá, nhổ ñau, làm cho công chúa thức dậy.

Thốt nhiên công chúa có cảm tình với người trai lạ bèn kể mọi chuyện vừa qua cho nghe. Vua Thủy ñưa công chúa về Thủy cung làm vợ, yêu chiều hết mực.

Cũng vì thế những người vợ khác của vua Thủy nổi ghen, họ lừa khi chồng lên chầu Ngọc Hoàng vắng, ñẩy công chúa xuống một cái vực sâu thẳm ñầy thuồng luồng. Nhưng họ không ngờ công chúa ñược quân hầu thân tín của vua Thủy cứu thoát. Khi vua Thủy về, công chúa khóc lóc xin trở về trần. Vua Thủy ñành ñể nàng lên ñất, lại cho nàng một cành hoa, dặn hễ lúc nào có việc cần cứ ñem cành hoa ra gọi, vua sẽ ñến giúp ñỡ.

194

https://thuviensach.vn

Công chúa Ngọc Chân lên trần ñụng ngay vào giữa ñịa phận nước Hàn. Người ta ñưa nàng về triều. Vua nước Hàn say mê sắc ñẹp của nàng bèn lấy làm vợ, yêu mến hơn tất cả các vợ khác. Các cung tần nhà vua thấy thế lấy làm ghen tức bèn xin vua mở một cuộc thi khâu vá và nấu ăn giữa các vợ vua, ai vụng về sẽ

phải ñày ra lãnh cung. Công chúa không quen việc khâu vá nấu ăn, ñành bó tay.

Nhưng bỗng nàng nhớ ñến cành hoa bèn cầu vua Thủy.

Vua Thủy ñến hỏi chuyện ñầu ñuôi rồi sai bộ hạ giúp nàng. Vua còn hóa phép làm một trận bão lớn bụi bay mù mịt vào cỗ bàn của các cung tần khác của vua Hàn. Vì thế khi chấm thi, công chúa ñược giải nhất còn các cung tàn khác ñều bị

ñày ra lãnh cung. Nhưng công chúa xin chồng tha cho tất cả. Bọn họ cảm cái ơn của nàng, ai nấy ñều xin vua Hàn tôn làm chính cung hoàng hậu.

Công chúa về sau sinh ñược hai con trai. Nàng ñể một con nối ngôi Hàn và một con về nối ngôi Tấn. Người ta nói ngày 24 tháng Chạp là ngày quỷ hay vào ñất liền, nên trồng nêu vào ngày ñó1.

Đồng bào miền Nam có người kể truyện Cây nêu ngày Tết có khác ít nhiều: Ngày xưa có một con chó nhà Trời tên là Thiên linh cẩu, chuyên ăn hồn người chết. Nó thường xuống trần vào những ngày ñầu năm là những ngày hồn người chết thường trở về thăm gia ñình. Chó thường lục lọi các nhà, vồ lấy các hồn mới chân ướt chân ráo về thăm con cháu, chén thỏa thích. Vì thế năm hết Tết ñến là thời kỳ mà loài người ñau khổ vì nạn Thiên linh cẩu.

Một pháp sư tên là Khương Thượng thương hại loài người, bèn hóa phép ñánh nhau với Thiên linh cẩu. Trận ñánh vô cùng khốc liệt. Cuối cùng Khương Thượng thắng lợi, nhưng thấy bọn chó trời lạy lục cúc bái, nên pháp sư lại thả ra sau khi bắt chúng phải thề thừa nhận quyền lực của mình, nghĩa là không ñược làm hại những người mà mình bảo vệ - có mang dấu hiệu lá bùa của mình. Cho nên, về sau, hễ thấy nơi nào có bùa của Khương Thượng là Thiên linh cẩu và ma quỷ chạy trốn. Để cho chúng thấy rõ nơi có bùa, ñến ngày Tết người ta thường treo lên cây nêu hay treo trước cổng2.

Về hình tượng Phật tậu Quỷ một miếng ñất rộng bằng chiếc áo cà sa, người Thổ-nhĩ-kỳ (Turquie) ở Nam Xi-bê-ri (Sibérie) cũng có truyện gần giống: Vua Kút Chum Khan một hôm ñi ñến bờ sông Tô-bôn. Có ba tên trộm người nước ngoài cầm ñầu là Y-éc-mắc tới gặp. Họ nói: - "Xin cho chúng tôi một ñám ñất rộng bằng tấm áo da bò". Khan bèn hội họp các ñại thần lại hỏi nên làm thế

nào. Họ ñáp: - "Một ñám ñất bằng tấm da bò có là bao nhiêu. Cứ cho ñi!". Y-éc-1 Theo Thực nghiệp dân báo (1924).

2 Theo Lê Ván Phát. Đời sống gia ñình của một người Việt ở Nam-kỳ và những tín ngưỡng phổ biến, trong BSEI, số 51 - 53 (1906).

195

https://thuviensach.vn

mắc bèn lấy tấm da cắt thành sợi dây rất mảnh. Đoạn ñóng cọc một ñầu dây buộc vào cọc, ñầu kia vạch một vòng tròn, nhờ ñó ñược một lãnh thổ rộng rãi.

Theo truyện của người Nga thì Y-éc-mắc là một thủ lĩnh Cô-dắc sống vào thế

kỷ thứ XVI, sáng lập một nước ở Xi-bê-ri, nội dung cũng như trên1.

1 Đều theo Báo châu Á (1886).

196

https://thuviensach.vn

24. GỐC TÍCH BÁNH CHƯNG VÀ BÁNH DẦY

Ngày ñó vua Hùng trị vì ñất nước. Vua tuổi ñã già, ngồi trên ngai vàng ñằng ñẵng ñã bao nhiêu năm. Thấy sức khỏe của mình ngày một suy, vua có ý ñịnh chọn một người nối ngôi. Các bà vợ của vua sinh ñược cả thảy hai mươi người con trai. Họ ñều khôn lớn cả. Vua nghĩ: - "Kể về tài cũng có nhiều ñứa trội.

Nhưng chính vì thế mà cần phải lựa chọn cẩn thận. Nhất là phải làm thế nào cho chúng nó không tranh giành nhau". Đây là ñiều vua thường bận tâm nhất. Cuối cùng, nhờ có viên quan hầu bàn kế, vua mới quyết ñịnh mở một cuộc thi ñể căn cứ vào ñó mà kén chọn.

Vua Hùng bèn cho hội họp tất cả các hoàng tử lại. Khi họ ñã về ñông ñủ, vua bảo:

- Cha biết mình ñã gần ñất xa trời. Cha muốn truyền ngôi cho một trong các con. Bây giờ mỗi con cố kiếm hoặc làm một món ăn lạ ñể cúng tổ tiên. Ai có món ăn ngon vừa ý ta thì ta sẽ chọn người ấy.

Nghe vua cha phán bảo thế, bọn hoàng tử thi nhau cho người ñi khắp mọi nơi ñể tìm thức ăn quý. Họ lần mò thôi thì trên ngàn dưới biển không sót nơi nào.

Bất kỳ thứ gì nghe nói là ngon và lạ họ ñều cố tìm bằng ñược.

Trong số hai mươi hai hoàng tử có Liêu là hoàng tử thứ mười tám. Vì thuở

nhỏ mồ côi mẹ nên Liêu từng sống những ngày cô ñơn. Trong khi các hoàng tử

khác chạy vạy ñi tìm vật lạ, thì Liêu nằm khểnh ở nhà. Chả có ai giúp ñỡ chàng trong việc này. Chỉ còn ba ngày nữa là ñến kỳ hạn thi mà Liêu vẫn chưa có gì.

Đêm ấy Liêu nằm gác tay lên trán nhớ lại tất cả những bữa ăn ngon xưa nay chàng ñã ñược tới dự. Liêu suy nghĩ mãi và ngủ quên lúc nào không biết. Liêu mơ mơ màng màng thấy mình cùng với hai mươi mốt anh em khác ñang làm bánh thi. Mỗi người có một gian nhà nhỏ mà vua cha ñã sai làm sẵn ở ñám hội.

Liêu chưa biết nên bắt ñầu bằng việc gì thì bỗng có một vị thần nữ từ trên trời bay xuống giúp chàng làm bánh. Nữ thần bảo: "To lớn trong thiên hạ không gì bằng trời ñất, còn quý báu nhất trần gian không gì quý bằng gạo. Ta ñừng làm nhiều, chỉ hai thứ bánh có ý nghĩa là ñủ. Hãy nhặt hộ cho tôi chỗ nếp này, rồi ñi kiếm cho tôi ít ñậu". Tự nhiên Liêu thấy thần lần lượt lấy ra những tàu lá rộng và xanh. Thần vừa gói vừa giảng giải: - "Bánh này tượng trưng ñất. Đất có cây, có ñồng ruộng núi rừng thì màu cũng phải xanh xanh hình phải vuông vắn. Trong bánh phải bỏ thịt, bỏ ñỗ ñể lấy ý nghĩa ñất chở cầm thú cỏ cây... Rồi ñem thứ

nếp thơm ñồ lên cho dẻo, giã ra làm thứ bánh tượng trưng trời: màu phải trắng, hình phải tròn và khum khum như vòm trời..."

*

197

https://thuviensach.vn

* *

Tỉnh dậy, Liêu bắt ñầu làm bánh y như trong giấc mộng.

Ngày các hoàng tử ñưa món ăn về dự thi là một ngày náo nhiệt ở Phong Châu.

Người ñông nghìn nghịt. Dân chúng mọi miền ñều náo nức về dự một cái Tết tưng bừng ít có: mở ñầu bằng cuộc thi các món ăn và kết thúc bằng lễ ñăng quang của vua mới. Đúng vào lúc mặt trời mọc thì vua Hùng ñi kiệu ñến làm lễ

gia tiên. Chiêng trống cờ quạt tưng bừng rộn tai nhức mắt mọi người. Tất cả ñều ngong ngóng trông chờ lúc các vị giám khảo bình giá các món ăn.

Và giờ phút mong ñợi ñã ñến. Tất cả những món "nem công, chả phượng, tay gấu, gan tê v.v..." của các hoàng tử ñều không bằng hai thứ bánh quê mùa của Liêu. Khi mọi người thoạt nhìn thấy cỗ của chàng số ñông ñều lắc ñầu bĩu môi, vẻ chê bai hiện ra nét mặt. Nhưng sau khi nếm xong, họ bỗng ñổi hẳn thái ñộ, không ai không gật gù tán thưởng. Ông Lạc tướng xoa tay: - "Đây là một thứ

hương vị khác thường làm từ những cái tầm thường". Riêng vua Hùng rất lấy làm ngạc nhiên về miếng bánh lạ vừa ăn. Nhà vua lật lên lật xuống ngắm nghía kỹ càng những tấm bánh khác chưa bóc. Vua cho ñòi Liêu ñiện, hỏi cách thức làm bánh thế nào. Hoàng tử cứ thưa tâu lên, không quên nhắc lại giấc mộng lạ

của mình.

Quá trưa hôm ấy, vua Hùng trịnh trọng ban bố kết quả với các con: Hoàng tử

thứ mười tám ñược giải nhất và sẽ ñược truyền ngôi. Vua cầm hai thứ bánh giơ

lên cho mọi người xem và nói rõ cái căn cớ khiến cho mình chọn nó ñứng ñầu các thứ cỗ. Vua nói:

- Nó chẳng những ngon và quý mà còn mang nhiều ý nghĩa ñặc biệt: nó bày tỏ

lòng hiếu thảo của người con, tôn trọng cha mẹ như trời ñất, nó chứa ñầy một tấm tình quê hương ruộng ñồng. Nó rất dễ làm vì làm bằng những hạt ngọc quý nhất trong những hạt ngọc của Trời Đất, nhưng mà những hạt ngọc ấy mọi người ñều tự làm ra ñược. Phải là người có tài mới nghĩ ñược một loại bánh như vậy...

Từ ñó thành tục lệ hàng năm cứ ñến ngày Tết, mọi người ñều làm hai thứ bánh ñó và gọi là bánh chưng bánh dầy ñể thờ cúng gia tiên. Hoàng tử Liêu sau ñược làm vua, mang hiệu là Tiết Liêu Vương, tức là Hùng Vương thứ mười bảy. Lần ñó có nhiều hoàng tử hỏng thi sinh ra ganh ghét, ác cảm với Lang Liêu. Cho nên sau khi vua cha mất, người nào người ấy giữ chặt lấy ñất của mình. Họ làm hàng rào gỗ xung quanh vùng mình ở ñể làm kế cố thủ, có ý tranh nhau với Tiết Liêu Vương1.

1 Theo Lĩnh-nam chích quái.

198

https://thuviensach.vn

25. GỐC TÍCH RUỘNG THÁC ĐAO1 HAY LÀ TRUYỆN LÊ PHỤNG

HIỂU

Đời Lý, ở vùng Thanh-hóa có Lê Phụng Hiểu. Nhà Hiểu ở gần một hòn núi nhỏ nhô lên ở giữa cánh ñồng gọi là núi Bơng (Băng-sơn) nên người ta cũng gọi Hiểu là ông Bơng. Hiểu là người to lớn khỏe mạnh. Mẹ chàng lúc trước khi lên núi trông thấy dấu chân to lạ thường. Bà ướm chân mình vào thử, không ngờ tự

nhiên cảm ñộng mà có thai, về sau sinh ra Hiểu.

Thuở nhỏ, Hiểu không học chữ, chỉ thích tập ném ñao, ñánh gậy, cử tạ, múa quyền. Chàng thường dùng một hòn ñá tròn ở trên núi làm quả tạ ñể luyện tập.

Hòn ñá ñó nặng tám người khiêng mới nổi. Năm Hiểu hai mươi tuổi, những tay ñô vật trong vùng hết dám tỷ thí với chàng. Hiểu có thể chỉ một nắm ñấm vật ngã một con bò mộng.

Thuở ấy, ở vùng Đông-sơn có ông Tuấn tục gọi là ông Vồm, sức khỏe vô ñịch lại rất giỏi vật. Nghe tiếng Hiểu là tay ñô vật mới nổi lên, Vồm tìm ñến Băng-sơn ñòi thử sức. Vồm ñến gặp lúc Hiểu ñang ñi kiểm củi vắng. Mẹ Hiểu bảo:

- Ông cần hỏi gì cháu thì rán chờ một lát. Nó sắp gánh củi về rồi ñấy!

Mới nhìn thấy Hiểu từ ñằng xa do mẹ chàng chỉ cho thì Vồm ñã giật mình kinh sợ. Bởi vì bóng Hiểu hiện ra giữa con ñường núi là một gã to lớn quảy hai bó củi to như ñụn rạ một, chạy vùn vụt như bay. Thấy thế Vồm không ñợi nữa, thác kế cáo từ ñi thẳng.

Hiểu vừa bước vào trong ngõ nghe mẹ nói có khách chờ mình lúc nãy, rồi vội quẳng ngay gánh củi bắn tung ra ñầy sân rồi ñuổi theo Vồm. Chả mấy chốc chàng ñã theo kịp. Hai bên bắt ñầu làm quen với nhau bằng một cuộc tỷ thí dữ

dội trên hòn Băng-sơn. Đất bay rào rào, cây cối xiêu vẹo vì những cái quật kinh người. Trong keo vật lần thứ mười tám, không chịu ñược cái móc của Hiểu, Vồm bị chẹt giữa hai tảng ñá lớn.

Gần miền lúc ñó có hai thôn Đàm-xá và Cổ-bi tranh nhau một bãi ñất. Dân Đàm-xá ñông gấp hai Cổ-bi lại thêm lúc này có Tá Lực vốn là hào hùng mới ở

Kẻ-chợ về tự khoe là giỏi võ, nên họ quyết lấy thịt ñè người ñể chiếm lâu dài bãi ñất kia.

Không nói thì ai cũng biết bên Cổ-bi nắm chắc thất bại. Thất bại nhưng họ vẫn không chịu ñể mất ñất. Hai bên ñánh nhau tròn tháng. Bọn trai tráng Đàm-xá dưới sự ñiều khiển của Tá Lực ngày ngày cầm gậy tày tay thước tiến sang ñất Cổ-bi che chở cho một bọn khác trồng tre ñắp bờ ngăn hẳn bãi bồi làm ñất của 1 Thác ñao nghĩa là ném dao.

199

https://thuviensach.vn

mình. Hễ bên Cổ-bi thò ra người nào thì người ñấy chúng xúm lại ñuổi ñánh.

Không kể số sứt ñầu mẻ tai, những người bị thương nặng nằm la liệt cả một ñình làng. Tá Lực vẫn thỉnh thoảng ñứng trên gò cao nói vọng vào những câu khiêu khích.

Bấy giờ Lê Phụng Hiểu có việc ñi ngang qua ñó. Nghe rõ câu chuyện, chàng bừng bừng nổi giận. Hiểu vung tay áo nói với mấy vị phu lão Cổ-bi:

- Nó cong, ta thẳng, không thể ỷ chúng hiếp cô như vậy ñược.

Rồi chỉ vào ngực mình:

- Chỉ một mình tôi có thể ñánh tan ñược bọn nhãi.

Các cụ mừng lắm sau dọn mâm cỗ mời ăn. Một mình Hiểu tỳ tỳ chén hết một dãy hai mươi cỗ cơm.

Ăn xong Hiểu vỗ bụng ñứng dậy, tay không xông thẳng vào trận trên mình chỉ

còn mỗi chiếc khố.

Trước hết, Hiểu rẽ vào lùm cây nhổ những cây gỗ vừa tầm ñể thành từng ñống. Rồi cầm lấy cả những cành cả rễ, Hiểu vụt túi bụi vào ñám ñông ñịch thủ

ñang sấn tới trước mặt mình. Cây này gãy chàng thay cây khác. Cứ thế Hiểu ñã quật ngã không biết bao nhiêu người. Nghề võ của Tá Lực và ngọn côn của y không trụ nổi những ñòn bằng trời giáng của Hiểu. Chưa xong một hiệp. Tá Lực ñã ngã quay lơ xuống ñất, các tay võ khác và dân Đàm-xá còn sót ñều chạy thục mạng Hiểu quay lại giẫm chân lên ngực Tá Lực, bắt hắn phải nhận ñiều kiện trả

lại ruộng ñất cho dân Cổ-bi rồi mới chịu cho khiêng về.

Từ ñấy tiếng tăm của Hiểu ñược truyền ñi khắp nơi. Ngày ñó, vua Lý kén người khỏe mạnh sung vào quân túc vệ. Chỉ một cuộc tỷ thí ñầu tiên, Hiểu ñã ñược vua triệu vào bệ kiến và cho chỉ huy một ñội quân toàn những tay lực sĩ.

Chẳng bao lâu Hiểu ñược vua cất lên làm tướng người ta gọi là Võ vệ tướng quân.

Chưa ñược mấy năm thì vua thăng hà. Triều thần theo di chiếu ñịnh tôn hoàng thái tử lên ngôi báu trước khi làm lễ phát tang. Nhưng lễ ñăng quang của ông vua mới chưa ñược cử hành thì ngoài thành cấm ñã thấy ồn ào tiếng người ngựa.

Quân canh cho biết ba hoàng tử: Võ Đức Vương, Đông Chính Vương và Dực Thánh vương ñem quân ba phủ vây thành ñòi chia sẻ ngôi báu với hoàng thái tử.

Bấy giờ trong thành kinh ñộng. Vệ binh ñược phái ñi các nơi phòng thủ.

Hoàng thái tử vướng tình máu mủ chưa giải quyết. Lê Phụng Hiểu nghe chuyện, không nhịn ñược nữa, bèn ñi tìm hoàng thái tử ñòi một hai sống mái với quân phản nghịch. Chàng vỗ gươm tâu:

- Trước tình thế này xin cho cây gươm này của hạ thần ra nói chuyện với chúng.

200

https://thuviensach.vn

Rồi ñó, Hiểu phi ngựa tiến ñến cửa Quảng phúc, tuốt gươmg xông vào chỉ mặt Võ Đức Vương quát:

- Chúng bay cả gan muốn cướp ngôi ư? Đồ bất hiếu bất mục. Tao cho chúng bay nếm lưỡi gươm này.

Võ Đức Vương kinh sợ không dám giao phong, quay ngựa toan chạy, nhưng nhát gươm thứ nhất của Hiểu ñã làm cho ngựa ngã khuỵu xuống và nhát thứ hai xả ñôi người Võ Đức Vương. Thế rồi lưỡi gươm của Hiểu múa tít giữa ñám quân ba phủ bấy giờ ñã chạy toán loạn. Vệ quân của Hiểu ñược thể mặc sức chém giết. Hai hoàng tử kia chạy trốn biệt tích.

Trận ñó, ông vua mới cảm ơn Hiểu vô hạn. Hiểu ñược vua ban tước hầu với chức Đô thống ñại tướng quân, coi như quản hết quân sĩ trong nước.

Lần ñánh giặc thắng trận trở về triều, nhà vua ñịnh phong thưởng thêm nữa, nhưng Hiểu tâu vua:

- Hạ thần không muốn lĩnh tước. Nhà hạ thần ở dưới chân núi Bơng. Hạ thần chỉ muốn bệ hạ ban cho một số ruộng ñất bằng cách ñứng trên núi ném dao xuống, hễ ñao cắm ñến ñâu hạ thần xin lĩnh số ñất ấy ñể lập nghiệp.

Vua ñáp:

- Tưởng là khanh muốn thế nào, chứ ñã muốn ruộng ñất thì phải ném dao làm gì cho mệt!

Nhưng Lê Phụng Hiểu thì chỉ muốn ném dao. Vua không ñợi nói nhiều, bằng lòng ngay. Ngày hôm lễ ném dao, mọi người ñổ tới xem như ñám hội. Trên hòn Băng-sơn chưa khi nào có chiêng trống cờ quạt và quan dân ñi lại rộn rịp như

vậy.

Dứt tiếng trống, Hiểu cởi trần ñóng khố, cầm dao xoay mấy vòng lấy ñà, rồi phóng ñi. Chiếc dao bay bổng lên như một con chim ñược thả. Mọi người ngạc nhiên và say sưa nhìn nó bay mãi như một chiếc dấu chấm ở lưng chừng trời, xa ñến mười dặm rồi mới chịu hạ xuống. Mũi dao chọc xuống ñịa phận của làng Đa-mỹ. Các quan hầu hết ñi ño ñạc ñóng mốc, trở về cho biết từ chân núi cho tới chỗ ném dao xuống quy vuông lại ñược hơn mười ngàn mẫu. Vua nhà Lý y ước ban cho Hiểu làm hương hỏa truyền cho con cháu và tha không ñóng thuế.

Từ ñó, những ruộng thưởng cho công thần, người ta quen gọi là ruộng thác ñao1.

1 Theo Tân ñính hiệu bình Việt ñiện u linh tập và báo Tràng-an.

201

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Về tình tiết ñánh giúp cho làng Cổ-bi ñể giành ñịa giới, nhân dân ta còn có nhiều truyện giống với truyện trên. Ở ñây chỉ kể hai truyện:

1. Truyện Ông tổ họ Hoàng giúp làng Thượng-nguyên:

Làng Tĩnh-thạch và làng Thượng-nguyên (ñều thuộc Hà-tĩnh) cách nhau một con sông, hai bên tranh nhau một bãi bồi, kiện tụng ñã lâu ñời. Quan nào cũng không xử ñược vì mỗi lần xử, dân làng Tĩnh-thạch ỷ thế mạnh kéo nhau lên làm ầm ỹ cả công ñường, một hai quyết liều mạng. Sau cùng quan phán: "Thôi bên nào mạnh thì cho bên ñó ñược!" Dân làng Thượng-nguyên sức yếu phải nhờ ñến ông tổ họ Hoàng, một người ở làng Phan-xá bên cạnh ñến ñây ñi làm thuê. Ông này chỉ xin làng Thượng-nguyên cho một vài người ñàn bà ñi theo, mỗi người mang một ít tro ñể tung vào kẻ ñịch. Đến ngày hẹn chờ ngọn gió nồm thổi lên, ông tay không tiến ra bãi, nhổ hết cây tre này sang cây tre khác dùng làm gậy quật tới tấp vào ñối phương ñông như kiến, nhưng bị bụi tro làm cho mù mắt.

Cuối cùng bên Tĩnh-thạch ñành chịu nhường bãi cho làng Thượng-nguyên.

Ngày nay cánh ñồng ấy còn gọi là ñồng Ông-vụ (vụ: tung ra, vãi ra, tiếng Nghệ -

Tĩnh)1.

2. Truyện Đô Hùng ñại tướng quân còn có nhiều tình tiết liên quan xa gần tới những truyện cổ tích khác, ngoài truyện Lê Phụng Hiểu:

Ở làng Thiên-mỗ (Hà-ñông) có một nhân vật sức khỏe tuyệt trần, người ta gọi là ông Đô Hùng. Nhà nghèo ñi làm thuê, mỗi lần ñi cày một tay ông cắp trâu, một tay cắp cày bừa, bừa xong bồng trâu xuống sông Nhuệ khỏa chân (xem truyện Ông Ồ số 70, tập II) rồi lại cắp trâu và cày bừa về nhà.

Làng có giếng khơi trên có vành ñá làm bờ, phải mấy chục người khiêng mới nổi. Ông vác ra ñặt cách ñấy vài trượng ñể ñùa chơi. Cả làng ra hè nhau khiêng về rất chật vật, sau phải nhờ ông vác hộ.

Làng Ỷ-la mở hội có giải vật, một gã lực sĩ giữ giải luôn mấy ngày. Ông tới, chỉ một keo bốc nổi gã ném ra ngoài vòng rồi cho gã giải vật ñể về nhà làm tiền thuốc.

Thi với Quản tượng dùng gậy bảy ñánh vào một mô ñất. Quản tượng chỉ ñánh lở một ít. Ông ñánh sạt dài vài trượng. Ngày nay mô ñất vẫn còn gọi là Đống Mẻ.

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh (trong Văn học dân gian sưu tầm ở xã Ích-hậu, chưa xuất bản).

202

https://thuviensach.vn

Dân làng Phùng và làng Hiệp tranh nhau bãi bồi, kiện kéo ñã lâu mà không phân thắng bại. Cuối cùng họ xin quan cho phép ñánh nhau, ai thắng thì ñược.

Dân làng Phùng biết thế yếu, vì vốn quen nghề nuôi tằm, bèn ñến thuê Đô Hùng ñánh giúp. Ông chỉ ñòi công một gánh tơ nặng. Cũng như truyện Lê Phụng Hiểu, ông bảo dân làng sắp sẵn cho mình nhiều tre chắc, mỗi cây dài ước trượng, ñể thành từng ñống ở bãi. Khi ñánh, ông cầm tre vụt ñối phương, gãy cây này lấy cây khác, cuối cùng giành phần thắng cho dân làng Phùng. Đến khi trả công, dân làng ñưa ra một gánh tơ nặng, ông chỉ dùng một ngón tay nhấc lên như bỡn, rồi buộc dân làng phải ñưa nhiều tơ nữa mới ñủ sức gánh. Dân làng bóp bụng ñem tơ ra mắc vào hai bên ñòn tre trên vai Đô Hùng, nhưng mắc ñến khi cả làng ñã cạn tơ mà gánh vẫn chưa nặng. Sau cùng ông phải cho thôi, rồi gánh tơ về

(xem Khảo dị, truyện số 63 tập II).

Tiếc của, dân làng kiện quan rằng ông lấy trộm tơ của họ. Quan sai lính về vây bọc, Đô Hùng sợ phép quan trốn vào bụi cây. Lính thọc giáo vào các bụi bờ, có mũi trúng phải Đô Hùng, Ông cắn răng chịu ñau lấy áo lau mũi giáo trước khi bọn chúng rút giáo ra (xem truyện Lê Lợi số 99, tập III). Sau ñó, căm giận dân làng Phùng ông chạy tới toan trị tội, nhưng máu ra nhiều quá nên ñến thôn Trung-thắng thì té xỉu ở gò ñất, gắng về tới làng thì chết. Dân làng lập ñền thờ ở

gò ñất gọi là miếu Đức Ông1.

1 Theo Công Nông Thương (1939)

203

https://thuviensach.vn

II. SỰ TÍCH ĐẤT NƯỚC VIỆT

26. SỰ TÍCH HỒ GƯƠM

Vào thời ấy, giặc Minh ñặt ách ñô hộ ở nước Nam. Chúng coi dân ta như cỏ

rác, thi hành nhiều ñiều bạo ngược làm cho thiên hạ căm giận ñến tận xương tủy.

Bấy giờ, ở vùng Lam-sơn nghĩa quân ñã nổi dậy chống lại chúng, nhưng buổi ñầu thế lực còn non yếu nên nhiều lần bị giặc ñánh cho tan tác, Thấy vậy, ñức Long quân quyết ñịnh cho họ mượn thanh gươm thần ñể họ giết giặc.

Hồi ấy ở Thanh-hóa có một người làm nghề ñánh cá tên là Lê Thận. Một ñêm nọ. Thận thả lưới ở một bến vắng như thường. Tự nhiên trong một lần kéo lưới, chàng thấy nằng nặng, trong bụng mừng thầm chắc là có cá to. Nhưng khi thò tay bắt cá. Thận mới biết ñó là một thanh sắt. Chàng vứt luôn xuống nước rồi lại thả câu ở một chỗ khác.

Lần thứ hai cất lưới lên cũng thấy nặng tay. Thận không ngờ thanh sắt vừa rồi lại chui vào lưới mình. Chàng lại nhặt lên và ném xuống sông. Lần thứ ba vẫn là thanh sắt ấy mắc vào lưới. Lấy làm quái lạ, Thận ghé mồi lửa lại nhìn xem.

Bỗng chàng reo lên một mình:

- Ha ha! Một lưỡi gươm!

Thận về sau gia nhập quân ñoàn khởi nghĩa Lam-sơn. Chàng ñã mấy lần vào sinh ra tử ở nơi trận mạc ñể diệt lũ cướp nước. Một hôm, chủ tướng Lê Lợi cùng mấy người tùy tòng ñến nhà Thận. Trong gian nhà tối om, thanh sắt hôm ñó chợt sáng quắc lên ở một xó nhà. Lấy làm lạ, Lê Lợi ñến gần cầm lấy xem và nhận ra chữ "Thuận Thiên" khắc sâu vào lưỡi. Song tất cả mọi người ñều không biết ñó là báu vật.

Một hôm bị giặc ñuổi, Lê Lợi và các tướng chạy tháo thân mỗi người một ngả.

Lúc ñi qua một khu rừng, Lê Lợi bỗng thấy ánh sáng trên ngọn cây ña. Ông trèo lên mới biết ñó là cái chuôi gươm nạm ngọc. Nhớ tới lưỡi gươm ở nhà Lê Thận, Lê Lơi rút lấy chuôi gươm giắt vào lưng.

Ba ngày sau, Lê Lợi gặp lại tất cả các bạn, trong ñó có Lê Thận. Khi lắp lưỡi vào với chuôi thì kỳ lạ thay, vừa vặn khớp nhau. Lê Lợi bèn kể lại câu chuyện.

Mọi người nghe xong ñều hồ hởi vui mừng. Lê Thận nâng gươm lên ngang ñầu nói với chủ tướng:

- Đây là thần có ý phó thác cho "minh công" làm việc lớn. Chúng tôi nguyện ñem xương da của mình theo "minh công" và thanh gươm thần này ñể báo ñền xã tắc!

204

https://thuviensach.vn

Từ ñó khí thế của nghĩa quân ngày một tăng. Trong tay Lê Lợi, thanh gươm thần tung hoành trên mọi trận ñịa và làm cho quân Minh bạt vía. Chẳng mấy chốc tiếng tăm của quân Lam-sơn lan khắp nơi. Họ không phải trốn tránh trong rừng nữa mà xông xáo ñi tìm giặc. Họ không phải ăn uống khổ cực như trước nữa, ñã có những kho lương thực của giặc mới cướp ñược tiếp tế cho họ. Gươm thần ñã mở ñường cho họ ñánh tràn ra mãi cho ñến lúc không còn bóng một tên giặc nào trên ñất nước.

Sau khi ñuổi giặc Minh về ñược một năm, ngày hôm ấy Lê Lợi - bấy giờ ñã là một vị thiên tử - cưỡi thuyền rồng dạo quanh hồ Tả-vọng trước kinh thành. Nhân dịp ñó, Long quân sai rùa vàng lên ñòi lại thanh gươm thần. Khi chiếc thuyền chèo ra giữa hồ thì tự nhiên có một con rùa lớn nhô ñầu và mai lên khỏi làn nước xanh. Theo lệnh vua, thuyền ñi chậm lại. Vua ñứng trên và nhận thấy lưỡi gươm ñeo bên mình cũng ñang cử ñộng. Con rùa vàng không sợ người, nhô thêm nữa, tiến sát về phía thuyền vua. Nó ñứng nổi lên trên mặt nước và nói:

- Bệ hạ hoàn gươm cho Long quân!

Nghe nói thế nhà vua bỗng hiểu ra bèn thò tay rút gươm ra khỏi bao. Chỉ một lát thanh gươm thần rời khỏi tay vua bay ñến phía rùa vàng. Nhanh như cắt, rùa há miệng ñớp lấy ngang lưỡi. Cho ñến khi gươm và rùa lặn xuống, người ta vẫn thấy có vệt sáng le lói dưới mặt nước hồ xanh.

Khi những chiếc thuyền của bá quan tiến lên kịp thuyền rồng thì vua liền báo ngay cho họ biết:

- Đức Long quân cho chúng ta mượn thanh gươm thần ñể trừ giặc Minh. Nay ñất nước ñã thanh bình, Người sai rùa lấy lại.

Và từ ñó, hồ bắt ñầu ñược mang tên là hồ Gươm hay hồ Hoàn-kiếm.

KHẢO DỊ

Người Thượng ở Tây-nguyên lưu truyền khá nhiều truyện về gươm thần. Tựu trung có bốn truyện có phần nào giống với truyện trên.

1. Trong một chuyến ñi chơi xa, Po-thê bị bão ñắm thuyền, may giạt vào một hòn ñảo khỏi chết. Trên ñảo có một cây sung (ha-ra), thường vẫn có một ñàn lợn từ biển xa ñến ăn quả rụng. Đàn lợn ñi trên mặt biển dễ dàng nhờ có một viên ñá thần (a-tao) do con lợn chúa ñàn ngậm ở mồm. Nhờ có Pơ-tao O-la (vua Lười) mách cho việc ñó. Pô-thê tìm cách chiếm lấy viên ñá thần, khi con lợn chúa ñàn ñặt ñá xuống gốc cây ñể ăn. Được ñá thần, Pô-thê trở về ñất liền gặp một chàng trai có quả cây thần (pô-quy) có thể làm ra mưa gió. Sau ñó lại gặp một người khác có sợi dây (tơ-lây ca-a-san) gọi thì nó trói người và một cái gậy (a-cai-tha) 205

https://thuviensach.vn

gọi thì nó ñánh người. Lại gặp một người khác có hòn ñá (pôn-rô-tan pôn-rơ-lo) có thể hóa thành ngàn quân và một cái roi mây (a-tơ-rê-nông) có thể làm cho trời ñất mù mịt tối tăm. Pô-thê bèn kết thân với người ấy.

Sau ñó, họ ñến bờ một con sông lớn. Ở ñây có ñủ mặt vua các dân tộc như: Chàm, Khơ-me (Khmer), Việt-nam, Lào, Ê-ñê, Ja-rai (Djarai).v.v... Họ ñang bận lặn xuống nước ñể mò một thanh gươm thần. Gươm ấy từ trên trời rơi xuống, ñến ñâu sáng chói khắp cả bầu trời tới ñó. Lúc ấy tuy gươm còn nằm trong vỏ

nhưng mà ánh sáng của nó vẫn sáng rực ñáy sông. Tuy lặn giỏi, nhưng ñáy sông sâu thành vực, họ chỉ lặn xuống nước ñược một lúc rồi lại phải lên ngay, vì thế

nhiều người lên tay không. Về sau chỉ có vua nước Chàm chiếm ñược lưỡi gươm ñưa lên mặt nước.

Nhưng vua Chàm vừa lên tới bờ thì Pô-thê ñã nhanh tay cướp lấy gươm thần trao cho vua Ja-rai. Giữa lúc ñó thì vua Khơ-me cũng mò ñược vỏ gươm ñưa về

nước họ. Cuộc mò gươm ñến ñấy là kết liễu.

Tức mình vì mất gươm, người Chàm bèn gây một cuộc chiến tranh dữ dội với người Ja-rai bao nhiêu năm tháng. Họ kéo quân ñến nước Ja-rai phá làng mạc, giết người, cướp của. Pô-thê nhờ có hòn ñá, quả cây, sợi dây và cái gậy có phép màu nhiệm chiếm ñược trong lúc ñi ñường, nên ñủ sức giúp người Ja-rai chống chọi lại với ñịch thủ. Nhưng phép thần của người Chàm cũng rất cao cường. Họ

làm cho cuộc chiến tranh ngày càng kịch liệt. Cả hai bên ñều chưa phân thắng bại.

Pô-thê bèn sai giết một con trâu trắng và một con trâu ñen làm lễ cúng lưỡi gươm thần rồi nói: "Hỡi gươm thiêng! Hãy tỏ sự linh dị ra ñể theo về với một bên cho dứt khoát!". Đoạn cầm gươm thần vào tay. Pô-thê xông vào giữa quân Chàm. Lưỡi gươm tự nhiên khi phun ra lửa, khi dâng ñầy nước, làm cho người Chàm hoặc bị chết cháy hoặc bị chết ñuối không sao kể xiết. Pô-thê lại dùng roi làm phép làm cho trời ñất tối tăm mù mịt khiến người Chàm chả biết ñường nào mà trốn.

Sau khi trao lưỡi gươm thần cho vua Lửa (Li Pa-tao)1 Pô-thê ra ñi, không quên dặn người Ja-rai phải luôn luôn kết hiếu với người Khơ-me là kẻ ñược trời giao cho nhiệm vụ giữ vỏ gươm thần2.

2. Truyện thứ hai của người Ja-rai (Djarai):

Có một vị thần ở trên trời xuống trần, ngồi ở một gò ñất gần ñường qua lại. Có một gia ñình ñi qua. Thần nhìn trừng trừng vào một ñứa trẻ làm cho nó khóc mãi, ai dỗ cũng không nín. Bố mẹ ñứa bé cầu xin thần làm cho nó nín. Thần ñòi 1 Tức trong sách cũ của ta gọi là Hỏa-xá.

2 Theo sách Những dân mọi ở Đắc-lắc của Béc-na (Bernard).

206

https://thuviensach.vn

một số sắt, bố mẹ lấy ra cho. Đứa bé quả nín. Một số gia ñình khác ñi qua gò, việc cũng diễn ra như vậy. Thế là thần ñủ sắt rèn một cây gươm. Nhưng khi người thợ rèn rèn xong gươm không chịu nguội. Người ấy bèn vứt xuống sông Xê-xan gần thác Y-a-li.

Ít lâu sau có một người ñi câu câu ñược một con cua, càng cua có cắp một lưỡi gươm. Khi sắp sửa lấy thì cua thả ra, lưỡi gươm lại rơi xuống nước. Các làng xa gần nghe tin này ñua nhau tới lặn ñể mò gươm. Một người tìm ñược, ñó là người Ja-rai. Vỏ gươm do người Việt chiếm (có người nói về tay người Lào)1.

Truyện trên dường như là phần ñầu của một truyện khác, nội dung ñại lược như sau:

Một lưỡi gươm thần do vua Chàm lặn lấy ñược từ dưới nước lên, giao cho vua Ja-rai vì vua Ja-rai là em của vua Chàm. Lưỡi gươm chỉ vào giặc, giặc tan, chỉ

vào lụt, lụt cạn, chỉ vào trời hạn thì tự dưng có mưa. Trừ vua Lửa ra, người nào nhìn vào gươm cũng sẽ bị tan xương nát thịt. Cây gươm thần ñược lưu truyền mãi và ñã nhiều lần cứu vớt người Ja-rai ra khỏi vùng thiên tai nhân họa cho tới ñời ông Tú, một trong những vua Lửa. Trong khi ông ñưa gươm ra chống giặc thì bất tình lình lưỡi gươm tự lìa khỏi chuôi và văng xuống sông. Lưỡi gươm trôi về miền xuôi, người Việt giữ ñược. Giữa lúc ñó thì giặc xâm lăng tới. Không có gươm thần, người Ja-lai ñành chịu làm tôi cho giặc2.

3. Truyện thứ ba của người Ba-na (Bahnar):

Dô-dăm Xết bị quỷ Hơ-manh bắt mất vợ và em gái, chưa biết làm thế nào ñể

báo thù, Một hôm, anh lên rừng bỗng thấy trên cây cao có ánh sáng lạ lấp lánh: ñó là một cây gươm và một cái khiên bằng vàng. Nhưng khi anh giơ tay lấy những vật trên thì không thể nào nhấc ra khỏi cây ñược. Theo lời những người già, anh giết dê làm lễ cúng, thần mới cho gươm và khiên. Khi cầm vào tay múa, chiếc khiên bỗng bay vụt lơ lửng giữa không trung, anh nhảy ngay lên khiên, khiên bay lên vùn vụt, sau ñó nó ñưa anh lên tận sông Ngân-hà ñánh nhau với quỷ Hơ-manh. Cuối cùng anh giết chết quỷ cứu ñược em và vợ về3.

4. Truyện thứ tư của người Mơ-nông (Menon) là một dị bản của truyện Tiêu diệt mãng xà (xem truyện 148, tập IV)

Xưa ở vùng người Mơ-nông có hai anh em tên là Pơ-rang và Dang. Một hôm Dang tìm ñược một hòn ñá thiêng có thể ném chết bất cứ con vật gì. Thuở ấy có một con rồng thường hại người, buộc dân trong vùng phải ñến kỳ nộp một mạng người mới không quấy nhiễu. Lần ấy ñến lượt con gái vua là Nê-ang Pu phải nộp mạng. Nhưng Dang ñã dùng hòn ñá rèn thành gươm giết ñược rồng. Lập 1 Theo Pháp Á tạp chí (1951).

2 Theo lời kể của người Ja-rai.

3 Theo Truyện cổ Ba-na, tập I, ñã dẫn.

207

https://thuviensach.vn

công xong anh dặn Nê-ang Pu ñừng nói với ai rồi trốn về nhà song lại bỏ quên bao gươm lại. Tìm không ra dũng sĩ giết rồng, vua ra lệnh ñem so gươm của mọi người, gươm ai bỏ vừa lọt cái bao do dũng sĩ ñể lại thì coi như người ấy là dũng sĩ. Không có gươm của ai vừa bao cả. Khi lính tìm ñến nhà Dang, cả 200 người hè vào khiêng gươm của anh mà không nổi. Dang chỉ một tay cầm gươm lên như bỡn. gươm bỏ vừa bao. Dang ñược vua gả con gái, sau ñó ñược làm vua. Bị

các nước kéo nhau ñến ñánh. Dang thua, ñi trốn, bỏ vỏ gươm ở nước người Khơ-me, cán ở Thái-lan, lưỡi ở người Ja-rai1.

Đồng bào người Cham-pa cũng có một truyện cổ tích về lịch sử gươm thần.

Truyện này ñược ghi chép từ thế kỷ III.

Phạm Văn nguyên là nô lệ chăn súc vật của một viên súy huyện Tây-quyền thuộc Nhật-nam. Một hôm ñưa dê ñi uống nước ở khe. Văn bắt ñược hai con cá chép mang về ñịnh nấu ăn. Lúc sắp sửa nấu thì cá bỗng hóa thành ñá nảy ra ánh sáng kỳ lạ. Văn mang ñến thợ rèn, rèn thành gươm. Được gươm rồi, chàng ñến trước một tảng ñá khấn rằng: "Nếu chặt vỡ ñược tảng ñá này thì ta sẽ làm vua".

Tảng ñá quả vỡ ñôi trước nhát chém của cây gươm thần.

Rồi ñó Văn xin ñăng lính. Trận nào chàng cũng tỏ ra rất gan dạ và giết ñược nhiều giặc. Dần dần Văn ñược thăng chức và cuối cùng cướp ngôi Phạm Dật, làm vua nước Lâm-ấp. Chàng lại cử binh ñánh các lân bang, mở rộng ñất ñai thành một nước lớn2.

Truyện của người In-ñô-nê-xi-a dưới ñây cũng một mô-típ với các truyện trên, nhất là giống với truyện ñầu của các vật ngẫu nhiên tìm ñược và lưỡi gươm thần: Xưa ở In-ñô-nê-xi-a mỗi một hòn ñảo là một vương quốc.

Một ông vua muốn làm bá chủ, nghe nói hễ ai bắt ñược một con ngựa thần thì nó sẽ cho ngọc và nhờ ñó có phép ñi ñược trên mặt biển, bèn sai hoàng tử và mười võ sĩ vượt biển ñi tìm. Hồi ấy có một chàng trai trẻ tuổi một hôm câu ñược một con cá xanh biếc bé bằng ngón tay. Cá hứa sẽ chỉ cho nơi có gươm thần vô ñịch và tặng cho ba vật lạ ñể ñược tha: một sợi dây có phép trói người, một cây gậy có phép ñánh người nếu ñọc lên câu chú, một cái nón nếu ñội lên ñầu thì trời tối sầm lại. Nhờ sợi dây, anh bắt ñược ngựa thần theo mình và bảo nó nhả ngọc quý. Ngựa còn mách cho anh có ba vật quý khác: 1. dưới ñáy sông ở kinh ñô một nước lớn nhất có một lưỡi gươm; 2. trên ñỉnh núi cao nhất ở nước lớn thứ

nhì có một chuôi gươm; 3. giữa cánh rừng rậm ở nước lớn thứ ba có một vỏ

gươm. Ba vật ấy ñể rời nhau thì không có gì lạ, nhưng lắp vào với nhau thì trở

thành một sức mạnh vô ñịch.

1 Theo Mét-tơ-rơ (Maitre), Rừng Mọi.

2 Theo Thủy kinh chú và Đại-nam chính biên liệt truyện.

208

https://thuviensach.vn

Khi thuyền của hoàng tử và 10 võ sĩ vượt biển ñến, anh chàng sai sợi dây trói hoàng tử lại, rồi tha cho bọn võ sĩ, bảo hãy trở về nước lặn lấy lưỡi gươm ñưa ñến sẽ trả hoàng tử. Bọn họ mang gươm ñến cho anh. Anh tìm ñến nước thứ hai và lúc một con quỷ xông ra và bị anh thần phục. Anh bảo quỷ tìm cho mình chuôi gươm. Tìm ñược rồi, quỷ toan ăn thịt anh nhưng ñã bị gậy thần ñánh cho chết. Đến nước thứ ba, ñể lọt ñược vào khu rừng cấm có lính canh, anh ñội nón cho trời tối mịt mùng, cuối cùng anh cũng tìm ra ñược vỏ gươm. Lắp cả ba thứ

lại thì vừa như in.

Đến ñây anh gặp tên vua hiếu chiến nó bắt anh dẫn ñường ñi chinh phục các nước. Anh gọi dây trói toàn bộ quân sĩ của vua lại, rồi bảo gậy ñánh, lại ñội nón làm cho trời tối mù mịt tối tăm. Vua cả sợ xin tha tội, anh bảo quân sĩ của hắn vứt cha con hắn xuống biển rồi lên làm vua. Ông vua mới cho mời vua của tất cả

các vương quốc khác ñến kết nghĩa, ñem chia lưỡi, chuôi và vỏ gươm thần cho ba nước khác nhau, dặn họ bao giờ có giặc ngoài ñến xâm lược thì ñem ba thức lắp làm một, rồi cứ một người trong ba nước thống lĩnh cầm quân ñi ñánh.

Ngày nay không ai rõ ba thứ ấy ở ñâu cả, nhưng nước In-ñô-nê-xi-a thì không ai chia cắt ñược1.

Tóm lại truyện cổ tích nói về gươm thần liên quan ñến việc bảo vệ ñất nước dường như là một ñề tài khá phổ biến của một loại hình tự sự dân gian ở một số

dân tộc ở vùng Đông Nam Á.

1 Theo Đinh Tú, Truyện cổ tích Nam-dương.

209

https://thuviensach.vn

27. SỰ TÍCH HỒ BA-BỂ

Vào hồi ñó ở xã Nam-mẫu có mở một hội "vô già" cúng Phật. Mọi người nô nức ñi xem. Ai nấy ñều lo ăn chay niệm Phật và làm những việc từ thiện như

buông cá, thả chim.v.v... ñể cầu phúc trong mấy ngày hội.

Hôm ấy, xuất hiện ở ñám hội một bà già ăn mày. Người ta không biết mụ ta từ

ñâu ñi lại. Bộ dạng thật là gớm ghiếc: những mảnh vải vá víu của mụ không ñủ

che tấm thân gầy còm và lở loét. Mùi hôi thối xông ra rất khó chịu. Đến ñâu, mụ

cũng thều thào mấy câu: - "Đói lắm các ông các bà ơi!". Rồi cầm cái rá, mụ giơ

ra khắp bốn phía, ñầy vẻ cầu khẩn

Nhưng mãi ñến chiều, người ñàn bà ñó vẫn chả ñược tý gì. Đến ñâu mụ cũng bị xua ñuổi. Đám trẻ tuổi nhất là các cô gái cho mụ là hủi nên trốn như trốn dịch.

Hễ thấy mụ ñâu là họ xô nhau chạy ñi chỗ khác. Mấy bà ñang lễ thì rất bực tức.

Họ ngừng những tiếng "Nam mô Phật" lại và quay ra mắng xả vào mụ sao dám ñi sát vào người. Cuối cùng bọn hương lý sai tuần phu ñuổi mụ ñi. Mụ không thể

kiên gan trước những trận mưa roi của bọn tuần, ñành phải lê mình ra khỏi ñám hội.

Sau khi ra khỏi ñám hội, người ñàn bà ấy thất thểu bước vào xóm. Cũng như ở

ñám hội, vào nhà nào mụ cũng bị nghi là hủi và bị ñuổi. Mấy nhà giàu có ñóng chặt cửa lại và thả chó ra. May sao ñến ngã ba, mụ gặp hai mẹ con bà góa vừa ñi chợ về. Thấy bà lão ăn mày tội nghiệp, người mẹ ñưa về nhà lấy cơm nguội cho ăn.

Khuya hôm ñó hai mẹ con ñang ngủ thì người ñàn bà ấy lại gọi cửa. Mụ xin ngủ nhờ một ñêm vì mọi chỗ, người ra ñều cấm cửa không cho vào. Hai mẹ con vui lòng ñón người ấy vào nhà, lấy cơm cho ăn và trải chiếu ở một cái chõng cho mụ ngả lưng. Còn mẹ con thì nằm tạm ở một chỗ khác.

Người ñàn bà vừa nằm ngủ liền, tiếng mụ ngáy như sấm. Hai mẹ con nhìn ra thấy chõng sáng rực lên trong bóng tối. Đây không phải là một mụ ăn mày già yếu lở loét nữa mà là một con giao long ñang cuộn mình lù lù một ñống, ñầu gác lên xà nhà, ñuôi thò xuống ñất. Người mẹ rụng rời kinh hãi, nhưng vì chỗ ở của mình cách biệt với làng xóm, không biết kêu cứu ai, ñành trùm chăn kín mít, phó mặc cho may rủi.

Nhưng ñến sáng hôm sau, khi người mẹ nhìn ra chả thấy giao long ñâu cả.

Trên chõng, mụ ăn mày ñã dậy và sắp sửa ra ñi. Trước khi từ biệt, mụ bỗng lên tiếng:

- Chúng nó thờ Phật mà kỳ thực là buôn Phật. Chúng nó xứng ñáng phải chịu trầm luân. Chỉ có mẹ con nhà ngươi là tốt bụng. Hãy cầm lấy gói tro này, nhớ

210

https://thuviensach.vn

rắc xung quanh chỗ ở và nội trong ñêm hôm nay chớ ñi ñâu cả. Hoặc nếu có ñi thì ñưa nhau lên ñỉnh núi cao mà tránh.

Người mẹ băn khoăn hỏi thêm:

- Nhưng làm thế nào ñể cứu mọi người ñược?

Người ñàn bà ấy ngần ngừ hồi lâu rồi lấy từ trong áo một hạt thóc ra cắn tách ñôi vỏ trấu ñưa cho hai mẹ con và nói:

- Hai mảnh vỏ trấu này sẽ giúp hai mẹ con ngươi làm việc thiện.

Người mẹ toan hỏi thêm thì vụt một cái ñã không thấy người ñàn bà hủi ñâu nữa. Hai mẹ con vội làm theo lời dặn rồi ñi kể chuyện cho mấy người gần ñó biết. Họ nghe nói chỉ mỉm cười cho là một chuyện bâng quơ.

Quả nhiên tối hôm ñó giữa ñám hội náo nhiệt, lúc thiện nam tín nữ ñang tấp nập lễ bái thì bất ngờ có một dòng nước từ dưới ñất phun lên chính giữa ñàn tràng. Nước càng phun càng mạnh làm lở dần ñất xung quanh. Người ta ngơ

ngác không hiểu thế nào, tưởng là phép Phật hiển hiện nên càng vái lấy vái ñể.

Nhưng dòng nước mỗi lúc một mạnh nuốt hết người và vật. Chỉ trong nháy mắt ñã ngập bằng một cái ao. Thấy thế mọi người hoảng hốt bỏ cả lễ bái ñua nhau chạy. Nhưng họ không thể chạy ñược nữa. Ở dưới chân họ ñất nứt nẻ, rung ñộng hất họ ngã xuống. Bỗng chốc một tiếng ầm dữ dội phát ra, ñất ñá, nhà cửa, người vật ñều chỉm nghỉm, nước tung tóe mù trời. Một con giao long to lớn từ

mặt nước nhô lên bay vòng quanh xã Nam-mẫu. Trong khi ñó thì nền nhà, chuồng lợn, chuồng gà của mẹ con người ñàn bà từ thiện kia mỗi lúc một nâng cao hơn mực nước.

Đau xót trước cảnh nước lụt, hai mẹ con ñem hai mảnh vỏ trấu ra. Vừa ñặt xuống nước, họ bỗng thấy hai mảnh vỏ biến ngay thành hai chiếc thuyền. Thế

rồi, mặc gió mặc mưa, họ chèo ñi mọi nơi cố sức vớt những người bị nạn.

Chỗ ñất sụt ấy ngày nay là hồ Ba-bể ở Bắc cạn, còn cái nền nhà ấy tức là một hòn ñảo nhỏ ở giữa hồ mà người ñịa phương gọi là Pò-già-mải1.

KHẢO DỊ

Truyện trên có lẽ bắt nguồn từ truyện Sự tích hồ Ba-bể của dân tộc Tày, sơ

lược như sau:

1 Theo Thực nghiệp dân báo và lời kể của dân Bắc-cạn, Pò-già-mải hay Pé-già-mải, tiếng Tày có nghĩa là gò bà góa hay biển bà góa.

211

https://thuviensach.vn

Xưa, ở xã Nam-mẫu có một con suối con. Ở ñó có một Thủy thần ngự trị. Một lần con trâu của Thủy thần lạc trên trần, chạy rông khắp nơi. Một số người ñuổi theo ñánh chết trâu, lôi về làm thịt.

Thủy thần thấy mất trâu liền lên trần, hóa thành một người bộ dạng nghèo khổ

ñi tìm. Qua xã Nam-mẫu, Thủy thần gặp một bà lão nghèo sống trong một túp lều, bèn lên tiếng xin ăn. Thấy có người ñói rách hơn mình, bà lão lấy cơm cho ăn rồi nói: "Tôi nghèo lắm không có gì. Gần ñây người ta vừa bắt ñược một con trâu ñang xả thịt ăn. Vậy nên ñến ñấy mà xin".

Thủy thần lần ñến ñám mổ trâu xin ăn nhưng bị mọi người ñuổi không cho dự.

Thủy thần bèn trở lại gặp bà lão dặn lấy trấu rắc xung quanh nền nhà. Đêm ấy, Thủy thần dâng nước ào ào ngập cả xã Nam-mẫu, người, vật ñều biến mất, duy chỉ miếng ñất của bà lão là còn nguyên cho ñến ngày nay, người ta gọi ñó là Pò-già-mải1.

Truyện Sự tích hồ Hai-bể của người Mán (Dao) do Trịnh Như Tấu kể trong sách Từ Hà Nội ñến hồ Ba-bể cũng giống với hai truyện trên những nét lớn. Mặt khác, nội dung truyện này lại có một số chi tiết phần nào tương tự với truyện Sự

tích cây nêu ngày Tết (số 23):

Trước kia, trên miếng ñất bây giờ là hồ Ba-bể và hồ Hai-bể2 có làng Nam-mẫu rất ñông dân cư. Trong số dân làng có một chàng thiếu niên mồ côi cha mẹ từ

nhỏ.

Không có nơi nương tựa, hắn phải ñi ở chăn trâu bò cho người ta. Lớn lên, hắn có sức khỏe, lại biết làm ruộng nhưng không có bò cày. Thấy hắn ñói khổ người ta ngại chả ai dám giao trâu bò cho thuê mượn.

Nghe nói có ñức Phật ở gần ñấy giàu có nhất vùng, có nhiều trâu bò, hắn bèn ñến kêu nài xin thuê một con. Điều kiện thuê của Phật ñặt ra là người thuê bò phải nộp ngọn cho chủ có bò, còn mình thì ăn gốc. Nhưng hắn ta ñem trồng khoai sọ tất cả. Khi thấy hoa lợi chỉ là một ñống lá, Phật tức mình nên năm sau bắt nộp gốc cho ngọn. Hắn lại ñổi sang trồng ngô. Năm ñó Phật không ñược hưởng gì cả, tức quá bèn ñòi bò về không cho thuê nữa.

Không có bò, hắn lập tâm ăn trộm của Phật. Chờ khi Phật ñi vắng, hắn lén vào chuồng dắt bò ra. Để ñánh lừa Phật, hắn nắm ñuôi bò kéo ngược cho bò ñi lùi ra ngoài xa rồi mới dắt ñi. Khi Phật về thấy mọi dấu chân bò ñều hướng về chuồng nên không ñể ý gì cả.

1 Theo Địa dư các tỉnh Bắc-kỳ.

2 Người Dao gọi Hai-bể là Pé-vài và Pé-nan, gọi Ba-bể là Pé-lù, Pé-lắm và Pé-leng cũng như

người Tày.

212

https://thuviensach.vn

Hắn ñem bò về cày bừa xong rồi muốn làm cho phi tang bèn ngả bò ra giết thịt. Thứ ñể ăn, thứ ñãi họ hàng làng xóm, thứ biếu họ ngoại ở xã Bản-vài, dụng ý của hắn là ñể mọi người ñừng mách cho Phật biết.

Mãi về sau Phật mới biết mất bò, bèn sai người ñi khắp nơi tìm kiếm. Không may cho hắn, lúc ấy có một người ñàn bà góa vốn người ngay thẳng ñem việc ñó nói ra.

Để trị tội bọn người tham lam, Phật bèn làm cho xã Nam-mẫu sụt xuống thành Ba-bể và hai xóm. Bản-vài sụt xuống thành Hai-bể, cuốn theo tất cả mọi người ñã có dự vào việc ăn thịt bò của Phật. Những người nào không dự ñều ñược Phật báo trước cho lánh ñi nơi khác. Vì thế ngày nay có câu "Nam-ti-ni Nam-môn"

nghĩa là ở xóm Nam-ti lánh sang Nam-môn. Riêng ñối với nhà người ñàn bà góa có công với mình, Phật sai rắc tro xung quanh nhà trước khi làm sụt ñất thành bể. Vì vậy sau ñó, nhà người ñàn bà ấy vẫn còn nguyên trên cái gò Pò-già-mải.

Theo chúng tôi, truyện vừa kể nếu không phải là kết quả của một sự lắp ghép truyện này vào truyện khác, thì người kể cũng ñã làm cho sai lạc, vì chủ ñề trước và sau mâu thuẫn, mạch truyện không thống nhất; nhưng nó vẫn cho ta thấy giữa truyện của người Dao và truyện của người Việt có sự gần gũi, và có lẽ từ một nguồn gốc mà ra.

Truyện của ñồng bào Thái Đồi Chiềng-on hóa thành ao sâu cũng tương tự và có lẽ cùng một nguồn gốc với các truyện trên:

Ngày xưa thần Băng Uông cai trị thủy phủ, một hôm sai bộ hạ Thuồng luồng ñi làm một công việc trên mặt ñất. Thuồng luồng hóa thành một con hoẵng, chạy qua các bản ñến ñồi Chiềng-on. Dân Xá ở ñây tuy biết hoẵng là vật của thần nhưng cũng cứ kẻ giáo người lao kéo nhau ñi săn. Cuối cùng họ săn ñược hoẵng làm thịt chia nhau mỗi gia ñình một phần. Mọi người ñều ăn thịt, chỉ có mẹ con một bà góa ñi vắng, phần thịt chia cho treo ở vách không ñụng ñến. Thấy bộ hạ

bị giết, vua Thủy thần nổi giận, liền ra lệnh dâng nước lên cho chết hết bọn người ăn thịt hoẵng ñể báo thù.

Bộ hạ vua Thủy thần bèn dâng nước lên cao. Những người ăn thịt hoẵng chạy ñến ñâu ñất sụt ñến ñó. Có một người ở vùng Nà-tiếng ñến Chiềng-on tìm người yêu. Thấy nước dâng hắn bỏ chạy ñưa cả người yêu chạy theo, nhưng ñất cứ sụp dưới chân cô gái làm anh ta có nguy cơ chết theo. Cô gái nắm lấy ñuôi khố anh không rời. Một con chim ở rừng bảo anh: "Hãy cắt ñuôi khố thì không chết".

Anh không muốn rời cô gái ra, nhưng sau cùng nguy quá, ñành phải bỏ. Song anh lại không có dao ñể cắt ñuôi khố. Mãi sau anh mới cắn ñôi ống sáo tước thành mảnh sắc, cắt ñược khố. Cô gái rơi lại sau, bị thuồng luồng bắt.

Cả vùng Chiềng-on bị sụt thành ao Món. Chỉ có nhà bà góa không việc gì, nay thành hòn ñảo.

213

https://thuviensach.vn

Người Thanh-hóa có một truyện dường như cũng là dị bản của các truyện nói trên:

Hồi ấy vào ñời Trần có một trận lụt to. Lúc mới ñổ mưa, dân xã Cổ-linh cũng ra ñắp ñê ngăn lụt. Tự nhiên có một con cá gáy lớn như con voi giạt vào ñịa phận của làng. Dân làng kinh sợ, nhưng cũng ñưa về ñình làm thịt ñánh chén, còn lại bao nhiêu chia cho trai gái 500 người mỗi người một xâu thịt. Có hai gia ñình bà già không ăn, ñem treo lên ở xà nhà. Đêm ấy, hai gia ñình nằm mộng thấy một ông lão râu tóc bạc phơ tới mượn cái mai và nói: "Ta thấy hai người ñều treo cá lên không ăn, ñiều ñó rất tốt, ñáng ñược hưởng phúc. Vậy hãy lấy một ñôi ñũa cả cắm ở giữa nhà, và hai ñôi ñũa con cắm mỗi góc nhà một chiếc.

Đoạn kê giường lên cho thật cao mà ngủ". Rồi ông lão biến mất. Hai gia ñình vừa làm xong thì nước dâng lên rất cao, ñê vỡ tứ tung cuốn phăng nhà cửa và dân cư chỉ chừa có hai cái nền nhà của hai bà già xung quanh có ánh hào quang, là không lụt. Mỗi bà có một cô gái, hai người này trở thành bà tổ của hai họ

Trịnh và Nguyễn ở xã Cổ-linh1.

Người Tây nguyên cũng có truyện Bà chúa Ya Nôm (của ñồng bào Ja-rai) trong ñó cũng có hình ảnh của một con vật của thần bị người giết thịt: Ngày xưa ở vùng người Ja-rai ở là nơi thần linh ngự trị, ở ñó có bà chúa Ya Nôm cai quản. Một hôm Ya Nôm ñi chơi gặp một con lợn còn bé, bèn bỏ vào sọt mang về nuôi. Nhưng cho ăn gì nó cũng không thích, chỉ thích ăn cát. Bà bèn dùng cát nuôi lợn, lợn chóng lớn, không bao lâu ñã bằng con trâu. Buổi ấy có vua Rốc ñến nhà Ya Nôm chơi thấy con lợn béo bèn bắt về làm thịt ăn, không biết ñấy là lợn của thần linh. Thấy lợn của mình bị giết, thần bèn báo thù bằng cách làm cho khu ñất nhà vua sụt xuống thành hồ. Riêng khu nhà của bà chúa Ya Nôm thì không việc gì, nhưng bà này sợ quá, trèo lên ñỉnh núi, nay là núi Ya Nôm. Vua Rốc may cưỡi voi bà chúa phóng lên núi khỏi chết. Nhưng giữa ñường, voi mệt quá không ñi ñược nữa. Vua nhảy xuống chém lấy ñầu. Đầu hóa ñá ở sườn núi. Vua cắt ñôi ngà ñịnh mang ñi bán cho người Chàm, nhưng nửa ñường nặng quá, vứt lại cũng hóa ñá, nay là núi Ngà voi.

Một trong những người em gái của Ya Nôm là Y-tia-un vốn là phù thủy ñược vua Rốc biếu một miếng thịt lợn liền mời làng ñến chén. Nhưng ñang nướng thịt thì ñất ñã sụt thành vực sâu, mụ và mọi người ñều chết. Hồn mụ sau này thường lang thang trên các ñỉnh núi kiếm ăn2.

Tương tự với các truyện trên của ta, người Tây Phi châu ở miền Pho Banh-jê (Fort-Binger) có truyện Sự tích núi thần:

1 Theo Trịnh thị gia phả (do Lê Đình Sỹ sưu tầm).

2 Theo Mét-tơ-rơ (Maitre), sách ñã dẫn và Truyện cổ Tây-nguyên.

214

https://thuviensach.vn

Ở vùng núi Ni-ê-nô-cu-ê (Niénokoué) bây giờ, lúc ñó còn là một miền ñồng bằng dân cư sinh tụ ñông ñúc. Một hôm tự nhiên thấy có một con voi chết, tất cả

mọi người ñua nhau ñến ñó xả thịt nấu nướng ăn với nhau.

Trong khi ai nấy ñang chăm chú ăn thịt voi thì chợt có một bà già ở ñâu ñi ñến xin một miếng thịt. Họ ñều lắc ñầu từ chối, có người lại xô ñẩy không cho bà già len vào. Duy chỉ có một chàng trai tên là U-ô-rô (Ouoro) lấy giấu cho bà già một miếng thịt.

Đêm hôm ñó, bữa tiệc vẫn chưa tàn. Mọi người vẫn xúm quanh xác con voi.

Bỗng bà già lén tới, dắt U-ô-rô ra một nơi bảo: "Ta là nữ thần xứ này. Thấy nhà ngươi tử tế, ta bảo cho biết ñể tránh một tai nạn khủng khiếp. Ngay từ bây giờ

nhà ngươi hãy mau lánh khỏi chỗ này, nếu chậm sẽ không kịp". U-ô-rô chỉ còn biết chạy vội về nhà dắt vợ con cứ nhắm hướng Đông mà chạy miết. Khi anh vừa ñi khỏi thì trời giáng mưa như trút, liên miên không ngớt. Nước dâng lên rất cao, khắp miền ngập lụt. Mọi người ñều chết hết, nhà cửa súc vật trôi nổi chả

còn một tý gì. Sau khi ngớt cơn mưa lụt, ñất ầm ầm chuyển ñộng rồi nổi lên một quả núi lớn. Người ta gọi núi ấy là núi thần Ni-ê-nô-cu-ê. Từ xưa ñến nay không ai dám lên núi, cũng không ai dám ñưa ñường cho người nào lên núi cả.

Cũng nên kể thêm dưới ñây một vài truyện cắt nghĩa nguồn gốc thần bí của những cái hồ, nhưng với những tình tiết khác nhau và khác các truyện trên. Hai truyện của châu Phi:

Sự tích hồ I-kim-ba của người Hay-a giải thích nguyên nhân sinh ra hồ là do thần Nước trừng phạt sự tò mò của phụ nữ. Ngày xưa có một người ñàn bà nổi tiếng hào hiệp vì bất cứ khách nào ñến chơi cũng ñược bà ñãi ăn cá ngon. Cá ấy do thần Nước cho tại một cái giếng sau nhà, muốn bao nhiêu cũng có, nhưng phải tuyệt ñối giữ bí mật. Một hôm bà ñi vắng, con dâu bà vì thiếu thức ăn ñãi khách nên lục lọi chỗ giếng bà mẹ chồng thường cấm ñoán. Thấy tiết lộ thiên cơ, thần Nước bèn cho nước giếng thần phun lên thành một vòi nước khổng lồ cuốn phăng người, vật. v.v... thành hồ ngày nay1.

Sự tích hồ Ki-vu của người Công-gô (Congo) giải thích nguyên nhân sinh ra hồ là do thần trừng phạt người ñàn bà không giữ bí mật. Nguyên vùng ấy không có bò ñực, thần bèn ban ơn riêng cho hai vợ chồng nhà nọ bằng cách ñêm ñến cho bò thần xuất hiện truyền giống cho bò cái của họ ñể tăng ñàn gia súc, nhưng phải tuyệt ñối giữ kín. Một hôm chồng ñi vắng, vợ ở nhà tiết lộ bí mật với nhân tình. Thế là sau một tiếng nổ kinh khủng, nước phun lên trong chớp mắt thành một hồ nước2.

1 Theo tạp chí Nhân loại (Anthropos), ñã dẫn, XXIV (1929).

2 Theo tạp chí Nhân loại (Anthropos), ñã dẫn, XIV-XV (1919-20).

215

https://thuviensach.vn

Truyện Cô gái thương người ñược cứu thoát nạn lụt do Duy-mu-chiê (Dumoutier) kể trong Cổ tích truyền thuyết Trung-Việt:

Một cô gái nhặt ñược một em bé bị bỏ rơi trong một ruộng dâu. Nàng bế về

nhà nuôi trong hai năm, coi như em ruột. Một hôm ñứa bé bỗng nói với cô gái:

"Cám ơn chị cứu sống bấy lâu. Nay xin mách chị ñể tránh một tai nạn sắp xảy ra. Khi nào thấy một dòng nước từ dưới cối giã gạo phun lên thì chạy mau về

phía Đông mới thoát khỏi". Nói xong em bé biến mất.

Sau ñó ít lâu, một hôm cô gái bỗng thấy nước lênh láng cả nhà. Nàng tìm xem thì thấy nước từ dưới cối phun lên mỗi lúc một mạnh. Nhớ lời em bé dặn, nàng bỏ chạy một mạch về phía Đông. Lúc trèo lên một ngọn ñồi, nàng ngoảnh cổ lại thì thấy tất cả xóm làng ñều ngập thành một hồ nước mênh mông. Sau ñó chỉ có một mình nàng là sống sót1.

Đồng bào Thổ Bắc-cạn kể truyện thần thoại Ông Tài Ngào cũng có nói ñến nguồn gốc hình thành hồ Ba-bể:

Có hai ông bà Tài Ngào là nhân vật anh hùng hồi tạo thiên lập ñịa. Họ có thân thể khổng lồ, tay có thể với lên ñến trời. Họ chuyên giúp dân giải quyết những khó khăn trong ñời sống. Một hôm trời rét căm căm, hai ông bà ñịnh lấy lửa ở

mặt trời cho dân chúng sưởi. Nhưng mặt trời ñã lên cao quá. Họ cầm một bó nứa khô châm lửa, nhưng dù ñã kiễng chân cũng không với tới. Tức mình, họ moi ngay ñá dưới ñất ñắp lên một ñống cao, rồi trèo lên quả châm ñược. Nơi hai ông bà moi ñá, ngày nay là hồ Ba-Bể.

Đống ñá mà ông Tài Ngào ñứng lên châm là núi Pi-a Bi-oóc2.

1 Trong Tạp chí Đông-dương (1907).

2 Theo Thiên lôi bị ñòn, và theo lời kể của người Bắc-cạn.

216

https://thuviensach.vn

28. SỰ TÍCH ĐẦM NHẤT-DẠ VÀ BÃI TỰ-NHIÊN

Vua Hùng Vương thứ ba có một nàng công chúa rất xinh ñẹp. Người ta nói thuở mới lọt lòng, nàng ñược các bà tiên tô ñiểm, nên về sau mới có nhan sắc như thế. Vì vậy vua ñặt tên là Tiên Dung. Vua Hùng là người hay nuông con.

Đối với Tiên Dung vua lại càng yêu chiều, muốn gì ñược nấy.

Nhưng công chúa Tiên Dung chỉ có mỗi một sở thích là ñi chơi mọi nơi trong nước. Vua phải sắm cho nàng một chiếc thuyền rất xinh, có ñủ mọi người hầu hạ

và mọi thức ăn cần dùng. Mỗi năm vào khoảng cuối mùa xuân, chiếc thuyền công chúa bắt ñầu xuất phát. Cho ñến lúc những con chim hậu ñiểu bay từng ñàn ở phía Bắc sang thì công chúa mới trở về nơi cấm cung. Cũng có lúc công chúa quá vui quên cả về, làm cho vua lo lắng. Năm nàng mười tám tuổi, từng có một vài hoàng tử ở các nước láng giềng ngỏ ý muốn ñược kết duyên nhưng công chúa nhất thiết từ chối. Nàng nói với vua Hùng trong một bữa tiệc:

- Cha à! Con sẽ không lấy chồng ñâu!

*

* *

Hồi ñó ở Chử-xá có một người ñánh cá tên là Chử Cù Vân và con trai là thằng bé Chử. Tuy nghèo, họ vẫn sống vui vẻ trong túp lều dựng trên bãi cát.

Không may một hôm trong khi cha con ñi câu vắng, ở nhà lửa bén cháy sạch chả còn tý gì. Hai cha con chỉ còn một bộ ñồ nghề và mỗi một chiếc khố vải ñang mặc. Chiếc khố ñộc nhất ấy dùng ñể làm vật che thân cho cả hai mỗi lần ra ngoài. Khi người này mang khố thì người kia phải chịu khó cởi truồng nằm co ñể ñợi ñến lượt mình.

Cha con nhà họ Chử hết nạn này ñến tiếp nạn khác, Chử Cù Vân thiếu áo, không chịu ñược lạnh dần dần sinh bệnh. Bệnh của ông mỗi ngày một nặng.

Trước còn gắng gượng ñi câu ñược nhưng sau nằm liệt nhà. Một hôm biết mình sắp chết, ông gọi con lại dặn dò mọi việc. Qua hơi thở phều phào ông nói: "Có mỗi một chiếc khố... con giữ mà mặc cứ chôn trần là ñược rồi". Nhưng thằng bé Chử - sau này người ta gọi là Chử Đồng Tử - rất thương cha, không muốn người cha chết lạnh lẽo. - "Rồi ta sẽ cố kiếm nhiều cá ñể ñổi lấy cái khố khác!". Nghĩ

thế, anh quyết ñịnh dùng chiếc khố ñộc nhất ñó cuốn cha lại từ ñầu ñến chân rồi chờ ñến nửa ñêm, anh ñưa ñến cồn cao rồi vùi lại.

217

https://thuviensach.vn

Từ ñó không có cái gì ñể che thân, Chử Đồng Tử phải làm việc ban ñêm. Cứ

chiều hôm khi không còn trông rõ mặt người nữa, anh bắt ñầu ra bãi câu cá. Cho ñến mờ sánh anh sẽ lội ngập nửa người, lần mò ñến bến ñổi cá cho thuyền buôn lấy gạo. Thế rồi lại lội ñến bến vắng người, lén về lều của mình nấu ăn và ngủ

một giấc ñến chiều mới dậy. Rồi lại ăn uống và chuẩn bị ñi câu nữa. Đồng Tử ñã sống cuộc ñời lén lút như thế ñã hơn hai năm. Có lúc anh câu ñược nhiều cá, lúc ít cá không chừng, cũng có lúc không câu ñược gì cả ñành men theo thuyền cá xin ăn. Nhưng chẳng có lúc nào câu ñược một số cá ñủ ñể ñổi lấy một cái khố

cả. Vì thế anh cứ chịu trần truồng mãi. Một hôm, Đồng Tử mang cá ñi ñổi gạo thì chợt có tiếng huyên náo. Mọi người kháo nhau có thuyền của Công chúa sắp tới ñịa phương. Từ ñàng xa, chiếc thuyền sơn hiện ra mỗi lúc một lớn, có quân gia cờ quạt, chiêng trống ñàn sáo vang rộng cả một khúc sông. Thấy mọi người ñổ ra ñường, ra bến ñi xem rất ñông, Chử Đồng Tử bí lối không về ñược, Anh ñành rúc vào một bụi lau ở bãi rồi bỗng nghĩ ra một kế giấu mình kín hơn là bới cát thành một huyệt rồi nằm xuống, tự vùi mình lại

Giữa lúc ñó thì Tiên Dung sai cắm sào rồi bỏ thuyền lên bộ. Tự nhiên công chúa có ý muốn tắm. Theo lệ thường, người ta quây màn lại một chỗ kín ñáo trên ñất rồi ñun nước thơm vào ñể công chúa dùng.

Không ngờ chỗ mà bọn thị tỳ quây màn hôm nay lại chính là chỗ mà Đồng Tử

vùi mình dưới ñó. Anh nằm dưới ñất chả biết gì hết, chỉ nghe có tiếng nện, tiếng chân người giẫm thình thịch và tiếng nước dội rào rào. Cho ñến lúc anh toàn thân ướt ñẫm cả nước. Rồi chỉ một lúc sau, dòng nước dội hẳn vào người anh.

Biết là bại lộ. Đồng Tử ngượng ngùng ngồi nhổm dậy. Công chúa xiết bao kinh ngạc, khi thấy có một người lạ cũng trần truồng như nàng trong màn. Thoạt ñầu, Tiên Dung tưởng là ma quái, toan la lên ñể bọn quân hầu vào cứu, nhưng thấy người con trai ñó chẳng có chút gì là ñộc ác, nên nàng cố trấn tĩnh, ôn tồn bảo:

- Ngươi là ai? Tại sao lại vùi mình ở ñây? Nói mau!

Nghe người trai lạ kể nông nỗi của mình, công chúa rơm rớm nước mắt. Nàng không ngờ trong ñất ñai của cha nàng trị vì lại có hạng người ñói khổ ñến nỗi không có lấy một mẩu vải che thân.

Cảm lòng chí hiếu của người con trai trước mặt, Tiên Dung nói một mình: -

"Những người thế này chưa chắc bọn con trai trong thiên hạ ñã sánh kịp!". Bỗng chốc nàng ñưa gáo cho Đồng Tử:

- Thôi anh tắm rửa rồi ñi nhé. Lạ thật! Chắc có trời!

Bọn thị tỳ và lính tráng hôm ñó rất lấy làm sửng sốt vì thấy từ trong màn bước về thuyền không phải chỉ một mình công chúa mà là hai người và người thứ hai lại không phải là nữ mà là một chàng trai khỏe ñẹp. Nàng bèn sai lấy một bộ võ 218

https://thuviensach.vn

phục của một viên quan hầu cho Đồng Tử mặc. Bấy giờ trước mặt mọi người, công chúa thẳng thắn kể cuộc gặp gỡ kỳ dị lúc nãy rồi nói:

- Người này sẽ là chồng tôi!

Nghe thế. Chử Đồng Tử ñỏ mặt:

- Tôi không dám, không dám.

Nhưng Tiên Dung bảo:

- Tôi vốn không có ý ñịnh lấy chồng. Nay tình cờ gặp gỡ thế này chắc có Trời xui.

Tất cả ñều theo ý Tiên Dung. Duy có hai viên quan hầu và một số thị tỳ, lính tráng không cho là cuộc phối hợp tốt ñẹp. Nhưng thấy công chúa táo bạo lại thường ñược vua chiều chuộng cho nên cuối cùng họ cũng không dám cản. Và rồi hôn lễ cử hành ngay trên sông, có một số bô lão ñịa phương tới dự.

*

* *

Nhưng khi tin bắn về cung, vua Hùng không ngăn ñược cơn giận dữ. Vua bảo quần thần:

- Thà nó không có chồng còn hơn. Thực là ñốn mạt! Tại sao nó không chịu hỏi ta. Thôi từ nay nhất thiết cấm cửa. Hễ nó vác mặt về Phong-châu thì cho phép Lạc tướng chém chết trước, tâu sau.

Thuyền của Tiên Dung vừa nhổ neo ra về thì một người em gái của nàng ñã lên sai một người ñầy tớ trung thành, hỏa tốc báo tin không hay ñó cho nàng biết. Nàng nhận tin với một vẻ lo ngại. Nàng ñã biết tính vua cha khi thương thì thương rất mực mà khi giận cũng có thể ñang tay ñược. Hai vợ chồng cùng nhau bàn bạc. Cuối cùng, nàng hội họp tất cả những người dưới quyền mình lại rồi nói rõ ý ñịnh:

- Vua cha nay không thương ta nữa. Vậy vợ chồng ta quyết ñịnh không về.

Cho các ngươi ñược về với cha ta và về với bà con làng nước.

Hai vợ chồng từ ñó sống một cuộc ñời mới. Họ giao thiệp với các thuyền buôn nước ngoài vẫn thường ghé vào ñể bán hàng và cất hàng. Công cuộc buôn bán của họ mỗi ngày một khá. Chỗ bến sông ấy dần dần trở thành một cái chợ quyến rũ ñược nhiều người.

Một hôm, Đồng Tử mang vàng theo một khách buôn lớn ñịnh ra nước ngoài mua hàng tận gốc ñể kiếm một số lãi to.

Họ dong buồm ñi về phương Nam. Chỉ trong năm ngày ñến một ngọn núi giữa biển, gọi là núi Quỳnh-viên, thuyền dừng lại lấy nước ngọt.

219

https://thuviensach.vn

Đồng Tử bước lên ñất rồi vui chân, anh trèo mãi lên tận ñỉnh ñảo. Đang say sưa ngắm cảnh, bỗng nhiên Đồng Tử thấy một cái am nhỏ. Trước am có một ñạo sĩ ngồi ñịnh thần trên một phiến ñá. Anh bước tới toan cất tiếng thì người kia ñã hỏi trước:

- Thằng bé Chử! Sao lại muộn thế?

Biết là bậc thần dị, anh phủ phục xuống cạnh người người lạ, xin làm ñồ ñệ.

Khi bọn lái buôn ñến am tìm Đồng Tử thì anh trao tất cả vàng cho họ và nói:

- Các bác cứ cầm lấy mà buôn bán. Tôi sẽ ở ñây cho ñến khi thành ñạo.

Đồng Tử hiểu ñạo rất chóng. Sư phụ còn dạy cho anh nhiều phép mầu nhiệm.

Cho ñến khi chiếc thuyền buôn trở lại ñón, thì anh ñược sư phụ trao cho một chiếc gậy và một cái nón và bảo:

- Thế là con có thể hạ sơn ñược. Ta giao cho con những vật này. Tất cả sự linh diệu ñều ở ñó cả.

Bước xuống thuyền, Đồng Tử không ngờ số vốn của mình hồi trước giờ ñây người ta ñã làm nảy nở gấp mười. Nhưng nhìn những thoi vàng sáng chóe, anh không thấy thích thú như xưa. Những câu chào hỏi, những lời bàn bạc tính toán nhao nhao của các bạn buôn bấy giờ ñối với anh ñều nhạt nhẽo.

Về ñến nhà, Đồng Tử truyền ñạo lại cho vợ. Cũng như chồng, Tiên Dung học ñạo rất chóng. Thế rồi một hôm, hai vợ chồng ñem tất cả gia sản của mình phân phát cho những người nghèo khổ trong vùng. Mọi người ñều lấy làm lạ khi thấy hai vợ chồng công chúa bỏ sự làm ăn ñang thịnh ñể ra ñi, không biết là ñi ñâu.

Hai vợ chồng ngày ñêm nghỉ cốt tìm thầy học ñạo thêm nữa. Một hôm, trời ñã tối, họ ñi mãi, rất mệt nhưng vẫn chưa gặp một cái quán nào. Chỗ này không nghe qua một tiếng gà gáy chó sủa. Cuối cùng họ nghỉ lại trên bãi cỏ. Đồng Tử

cắm gậy của mình xuống ñất rồi úp nón lên che sương. Canh ba ñêm hôm ñấy, bỗng có tiếng chuyển ñộng dữ dội. Thế là phút chốc họ không phải nằm trên bãi cỏ nữa mà nằm trên một chiếc giường ngọc trong một tòa lầu chăn gối êm dịu như nhung. Quần áo của họ mặc là thứ quần áo mầu, lấp lánh như vảy bạc.

Khi ra dãy hành lang có bao lơn trắng như tuyết, hai vợ chồng mới biết không chỉ có một nhà mà có rất nhiều nhà, nhiều lầu. Ngoài xa xa lại có một bức thành dày ôm lấy khu vực này. Đến ñâu cũng có người hầu hạ và quân lính canh gác.

Họ ăn bận nhiều mầu nhiều kiểu rất ñẹp. Tiên Dung hỏi hai thị nữ:

- Đây là chốn nào?

Họ ñáp:

- Đây là giang sơn riêng của công chúa như lời ước muốn của người.

220

https://thuviensach.vn

Khi hai vợ chồng bước tới chính ñường thì một viên quan từ trong tiến ra, giơ

cao một mớ sổ sách, quỳ chào họ:

- Xin dâng lên công chúa tất cả mọi vật ở ñây!

Hai vợ chồng cùng giở ra xem thì thấy trong ñó kê tất cả bao nhiêu lâu ñài nhà cửa, bao nhiêu vật dụng linh tinh, bao nhiêu khí giới, v.v... Trong mười gian nhà kho chứa trữ bao nhiêu châu ngọc, vàng bạc, lương thực. Ngoài ra còn kê tên tuổi bao nhiêu viên quan văn võ, bao nhiêu lính tráng, bao nhiêu nô tỳ, v.v...

Chồng bảo vợ:

- Thế là từ nay chúng ta làm chủ giang sơn này ñây!

Từ ñó hai vợ chồng lưu lại vui hưởng một cuộc sống khác trước. Nhân dân quanh vùng nghe ñồn hai vợ chồng công chúa có phép tiên xây dựng lâu ñài thành quách trong một ñêm, nên ai nấy rủ nhau ñến xin che chở. Họ lũ lượt mang hoa quả, nếp gạo, gà lợn ñể làm lễ chào mừng những người chủ mới.

Tiếng ñồn thổi mỗi ngày một rộng và sau cùng tới tai Hùng Vương. Mấy tên quân lính do thám về báo cho vua biết nào quân lính ñông hàng mấy vạn, nào giáp sắt trống ñồng tề chỉnh, nào nhân dân quy phục mỗi ngày một ñông, v.v...

Chúng quả quyết rằng hai vợ chồng công chúa không có gì hơn là muốn rạch ñôi sơn hà với thiên tử.

Hùng Vương từ lâu ñã quên Tiên Dung, nay nghe tin báo, tự nhiên lòng giận lại bốc lên bừng bừng. Những lúc như thế mọi người rất lo sợ, người ta thấy các Lạc tướng chuẩn bị ráo riết dường như sắp có một cuộc chiến tranh xảy tới.

Trong suốt mười lăm ngày các tay nỏ ñược lệnh ra sức tập luyện. Trống ñồng ñược dùng báo hiệu liên miên không nghỉ. Trước khi ñoàn quân xuất phát, vua Hùng bước ra cửa ñiện nói với họ:

- Nó từ lâu là giặc, hoàn toàn không phải là con ta. Các người cố gắng lấy ñầu của hai tên giặc về ñây sẽ có trọng thưởng.

Nghe tin cáo cấp, tất cả các tướng sĩ bộ hạ của Tiên Dung hội nhau ñịnh kế

chống lại. Một viên tướng ñến trình bày với hai vợ chồng:

- Nếu công chúa muốn, chúng tôi có thể tiêu diệt quân ñịch trong khoảnh khắc.

Tiên Dung lắc ñầu bảo họ:

- Không ñược. Ta ñâu dám cự lệnh vua cha?

Chiều hôm ấy, quân ñội của Lạc tướng ñã hạ trại ở bên kia bờ sông. Bóng cờ

ñã thấp thoáng trong lùm cây. Bên này sông trong giang sơn của công chúa vẫn chưa có lệnh chuẩn bị. Quân canh trên mặt thành luôn luôn ñưa tin mới cho hai vợ chồng. Nhưng họ vẫn thản nhiên tươi cười. Cũng như lệ thường, ñêm hôm nay họ vẫn ngủ trên chiếc giường ngọc.

221

https://thuviensach.vn

Khoảng canh ba, bỗng có tên quân vào báo tin rằng cầu phao bên ñịch ñã bắc xong và hiện nay họ ñang nấu ăn. Hai vợ chồng ngồi dậy cùng hướng mặt trời lên. Thế là một trận bão vụt lên, mỗi lúc một dữ dội. Đồng thời ñất chuyển ñộng ầm ầm. Gió xoáy một cách kinh khủng ñến nỗi có thể bốc tất cả mọi cái trên mặt ñất ném ñi một nơi khác.

Sáng hôm sau, nhân dân quanh vùng cũng như quân ñội vua Hùng ñều thấy một sự lạ chưa từng có. Bão ñã tạnh từ lâu nhưng thành quách của công chúa, kể

cả cung ñiện, nhà cửa, quân gia, súc vật, ñồ dùng ñều bay ñâu mất cả không còn sót một tý gì. Giữa ñó một cái ñầm rộng mênh mang, ñầy nước trắng xóa. Duy chỉ có cái nền cung của hai vợ chồng công chúa thì vẫn còn. Người ta gọi cái ñầm ấy là ñầm Một-ñêm (Nhất-dạ) và cái nền ấy là bãi Tự-nhiên. Về sau trên cái nền ấy, người ta có lập miếu thờ hai vợ chồng Chử Đồng Tử1.

1 Theo Lĩnh-nam chích quái.

222

https://thuviensach.vn

29. SỰ TÍCH ĐẦM MỰC

Ngày ấy vào ñời nhà Trần có một cụ ñồ nho ở xã Quang-liệt tên là Chu An.

Học vấn của cụ sâu và rộng. Cũng vì tiếng tăm của cụ truyền khắp mọi nơi nên học trò xa gần ñến học rất ñông.

Về sau nhà vua nghe tiếng, vời cụ về kinh giao cho trông nom trường Quốc tử

và dạy thái tử học. Cụ ñể nhà lại cho vợ con rồi ñi nhậm chức. Nhưng ñược hơn một năm ñã thấy cụ chống gậy trở về. Cụ bảo mọi người rằng:

- Ta không thể chịu ñược bảy tên quyền thần dối vua hại nước!

Từ ñó người ta thấy cụ trở lại nghề dạy học. Lần này những người ñến xin

"Nhập môn" ñông vô kể. Cả một cái gò cao ở xóm Văn phải dựng thêm ba bốn mái nhà nữa mới ñủ chỗ ñể chứa học trò. Nhà trong xóm chật ních những anh ñồ

nho, ñủ mặt người kinh, người trại. Đó là chưa kể những người ở quanh vùng hàng ngày cơm ñùm cơm gói ñi về học tập.

Trong số học trò của cụ có hai anh em con vua Thủy. Nghe tiếng cụ ñồ, vua Thủy cũng cho con lên học. Ngày ngày hai anh em ñến bờ sông trút lốt thuồng luồng ở nước rồi lên ñất, nói năng, cử chỉ không khác gì người trần.

Một hôm cụ ñồ ñang chấm bài thì anh trưởng tràng ñến kể cho biết rằng sáng hôm nay, khi chưa rõ mặt người, anh có việc ñi chợ huyện ñến cầu Bưa tình cờ

dưới sông có hai người ñi trên mặt nước tiến vào bờ:

- Đúng là hai anh em nhà Gàn thầy ạ! Con ñầu tiên sợ nhưng cũng cố ñi theo.

Quả nhiên họ vào ñây. Thầy bảo bây giờ nên làm thế nào?

Cụ ñồ gật gù ñáp:

- Con cứ ñể yên mặc họ, con ạ! Nếu là quỷ thần mà họ chuộng ñạo thánh hiền thì lại càng hay chứ sao!

*

* *

Năm ấy vùng Thanh-ñàm trời làm ñại hạn. Suốt từ cuối năm ngoái cho ñến tháng Hai năm nay không có lấy một giọt mưa. Đồng ruộng nứt nẻ. Mấy ñám lúa, ñám ngô cứ héo dần. Thấy mọi người nhao nhác, cụ ñồ sốt ruột không kém.

Một chiều kia sau buổi học, cụ ñồ lưu hai anh em chàng Gàn ở lại rồi bảo:

- Thầy muốn các con thương ñến dân một chút.

Hai anh em là bộ ngơ ngác không nói gì. Thấy họ còn giấu mình, ông cụ nói: 223

https://thuviensach.vn

- Các con bất tất phải giấu. Thầy ñã biết cả. Bây giờ ñây chỉ có các con là cứu ñược dân sự. Các con hãy làm mưa cho họ nhờ.

Hai anh em ñưa mắt nhìn nhau, hồi lâu bảo cụ:

- Dạ, nhưng hiềm vì sông hồ ñều có lệnh "phong bế" cả thì lấy ñâu ra nước bây giờ.

Ông cụ khẩn khoản:

- Các con nghĩ thử xem có thể lấy nước ở ñâu ñược không. Không cứu ñược nhiều thì ta hẵng tạm cứu ít vậy!

Hai anh em ngần ngừ hồi lâu rồi chỉ vào nghiên mực ñặt trên án thư, bảo cụ

ñồ:

- Dạ, oai trời thì rất nghiêm nhưng lời của thầy thì rất trọng. Chúng con xin vâng lời thầy. Chúng con sẽ dùng nước ở nghiên mực này tạm thấm nhuần trong một vùng vậy.

Cụ ñồ mừng rỡ chạy lại án thư bê cái nghiên mực lớn còn ñầy mực và cả quản bút lông của mình thường dùng, ñưa cho họ. Hai anh em ñỡ lấy rồi cả ba người cùng tiến ra bờ sông. Đến nơi họ xắn ống tay áo rồi sau ñó em bưng nghiên mực, anh cầm quản bút nhúng mực vẩy lên trời nhiều lần. Đoạn họ vứt cả nghiên lẫn bút xuống nước, cúi vái cụ ñồ rồi biến mất.

Đêm hôm ấy quả nhiên mây mù tối tăm rồi mưa một trận như trút. Cụ ñồ vừa mừng vừa sợ, suốt ñêm chạy ra chạy vào không ngủ. Sáng dậy, ñiều mà ai nấy ñều lấy làm lạ là nước chỉ lênh láng suốt mấy cánh ñồng trong vùng Thanh-ñàm mà thôi. Hơn nữa sắc nước chỗ nào chỗ nấy ñều ñen như mực. Trận mưa ñêm hôm ñó quả cứu vớt ñược biết bao nhiêu là ruộng lúa, ruộng ngô và các hoa màu khác. Dân trong vùng Thanh-ñàm lại vui vẻ như xưa.

Nhưng trong lúc ñó ở thiên ñình, các thiên thần ñều lấy làm lạ về một trận mưa bất ngờ. Ngọc Hoàng nổi giận sai một thiên thần ñi bắt cho ñược thủ phạm trị tội. Và cả hai anh em ñều không thoát ñược khỏi lưới trời nghiêm ngặt: cả hai ñều rơi ñầu dưới lưỡi búa của thần sét.

Xác của họ hiện nguyên hình là hai con thuồng luồng song ñầu một nơi mình một nẻo, giạt vào gậm cầu Bưu. Cụ ñồ nghe tin rất thương xót. Cụ khóc và cụ

bắt tất cả học trò ñưa ñám chôn hai con thuồng luồng. Khăn áo hôm ấy trắng phau cả một bờ sông. Xác hai con vật ñược chôn cất một cách tử tế ở bên trên cầu và cũng ñắp thành nấm như mộ của người.

Cái nghiên mực của cụ ñồ Chu An sau ñó trôi về làng Quỳnh-ñô làm ñen cả

nước cái ñầm ấy, ngày nay người ta vẫn quen gọi là ñầm Mực. Còn quản bút thì trôi về làng Tó cho nên cho nên các cụ thường truyền rằng nhờ thế làng Tó tức làng Tả Thanh-oai bây giờ mời có lắm người học hành ñỗ ñạt. Còn chỗ ngôi mộ

224

https://thuviensach.vn

hai con quái vật tức hai anh em thuồng luồng sau ñó người ta lập miếu thờ ngày nay còn có tên là miếu Gàn1.

KHẢO DỊ

Theo Duy-mu-chiê (Dumoutier) trong Cổ tích truyền thuyết Trung-Việt thì truyện trên xảy ra vào ñời Sĩ Nhiếp:

Hai người con thần Mưa thường ñến học ở nhà trường Sĩ Nhiếp ở Tam-á (Bắc-ninh). Một hôm trời nóng ñến nỗi tất cả mọi người trong trường ñều khó chịu. Vì thầy và bạn kèo nài mãi nên hai người con thần Mưa trộm phép cha gọi mưa xuống và trời quả nhiên mưa thật. Ngọc Hoàng thượng ñế thấy vậy nổi giận ra lệnh xử tử ngay hai người con thần Mưa. Hai cái ñầu rơi xuống làng Tiên-liệt. Ở

ñây, người ta ñắp mộ xây ñền và thờ làm Thành hoàng.

1 Theo Thần tích và báo Tri tân (1944).

225

https://thuviensach.vn

30. SỰ TÍCH SÔNG NHÀ-BÈ HAY LÀ TRUYỆN THỦ HUỒN

Ngày xưa ở Gia-ñịnh có một người tên là Thủ Huồn. Hắn xuất thân làm thơ

lại. Trong hơn hai mươi năm luồn lọt trong các nha các ti, hắn ñã làm cho bao nhiêu gia ñình tan nát, bao nhiêu người bị oan uổng; do ñó hắn ñã vơ vét ñược bao nhiêu là tiền của. Vợ hắn chết sớm lại không có con cho nên tiền bạc của hắn không biết tiêu ñâu cho hết. Ngoài số chôn cất, hắn ñem tiền tậu ruộng làm nhà. Ruộng của hắn cò bay thẳng cánh, mỗi mùa thu hoạch kể hàng ngàn "giạ"

lúa.

Khi thấy cuộc sống quá thừa thãi, hắn bèn thôi việc về nhà, sống một cuộc ñời trưởng giả.

Một hôm, có người mách cho Thủ Huồn biết chợ Mạnh-ma ở Quảng-yên là chỗ người sống và người chết có thể gặp nhau. Muốn gặp người chết, người sống phải chờ ñến mồng một tháng Sáu, mang một món hàng vào chợ hồi nửa ñêm mà ñi tìm. Thủ Huồn là người rất yêu vợ. Tuy vợ chết ñã ngoài mười năm nhưng hắn vẫn không lúc nào quên. Hắn bèn giao nhà lại cho người bà con rồi làm một chuyến du lịch ra Bắc, mong gặp lại mặt vợ cho thỏa lòng thương nhớ

bấy lâu.

Khi gặp vợ, Thủ Huồn không dám hỏi vì thấy vợ ăn mặc rất ñài các. Sau cùng người ñàn bà ấy cũng nhận ra ñược. Thủ Huồn mừng quá vội dắt vợ ra một chỗ

kể cho vợ nghe cảnh sống của mình từ lúc âm dương cách biệt. Rồi hắn hỏi vợ:

- Mình lâu nay làm gì?

- Tôi làm vú nuôi trong cung vua. Cuộc ñời của tôi không có gì ñáng phàn nàn. Tôi có một gian nhà riêng trong hoàng cung, cái ăn cái mặc ñược chu cấp ñầy ñủ.

Hắn nói:

- Tôi nhớ mình quá. Tôi muốn theo mình xuống dưới ấy ít lâu có ñược không?

- Đi ñược. Nhưng chỉ trong vài ngày là cùng, nếu quá hạn sẽ nguy hiểm.

Thủ Huồn và vợ cùng ñi. Qua mấy dặm ñường tối mịt, chả mấy chốc ñã ñến cõi âm. Hắn rùng mình khi lọt qua bao nhiêu cổng trước lúc vào thành nội, qua những tên quỷ gác cổng có những bộ mặt gớm ghiếc. Nhờ có vợ nên chỗ nào cũng vào ñược trót lọt. Đến một gian nhà thấp, vợ bảo chồng:

- Đây là nhà bếp, ñằng kia là nhà ngục, trước mặt là cung hoàng hậu, chỗ tôi túc trực hàng ngày. Qua khỏi ñấy là cung vua. Cứ ẩn tạm trong buồng vắng này vì không thể lên buồng tôi trên kia ñược. Tôi sẽ kiếm cách cho chàng ñi xem một vài chỗ, nhưng rồi phải về ngay.

226

https://thuviensach.vn

Chiều hôm ñó người vợ về trao cho Thủ Huồn một mảnh giấy phép và nói:

- Chỉ có cung vua và cung hoàng hậu thì ñừng có vào còn mọi nơi khác chàng cứ ñi xem cho thỏa thích.

Hắn lượn mấy vòng xung quanh nhà bếp rồi tiện chân ñến nhà ngục. Chưa lọt khỏi cổng mà những tiếng kêu khóc, tiếng la hét ở phía trong làm cho hắn bồn chồn. Qua mấy phòng chuyên mổ bụng, móc mắt, cắt tay, v.v... hắn thấy ñây quả

là nơi hành hạ tội nhân kinh khủng, ñúng như lời ñồn ở trên trần thế.

Sau cái bàn xẻo thịt là cả một kho gông. Trong ñó có một cái gông ñặc biệt: nó vừa to vừa dài, làm bằng những thanh gỗ nặng như sắt. Thủ Huồn lân la hỏi người cai ngục:

- Thứ gông này ñể làm gì?

- Để chờ một thằng ác nghiệt ở trần xuống ñây. Bao nhiêu những cái gông trong này ñều ñã có chủ cả. Cứ xem gông to hay nhỏ thì biết tội ác của nó.

Thủ Huồn lại hỏi:

- Thế cái thằng sẽ ñeo cái gông vừa to vừa dài ñó là ai?

Lão cai ngục thủng thỉnh giở một cuốn sách vừa to vừa dày chỉ vào một hàng chữ, ñọc: "Hắn là Võ Thủ Hoằng1 tức là Thủ Huồn". Rồi nói tiếp:

- Thằng cha ñó ở Đại-nam quốc, Gia-ñịnh tỉnh, Phúc-chính huyện...

Nghe nói thế, Thủ Huồn giật mình mặt xám ngắt. Nhưng hắn vẫn giữ ñược vẻ

bình tĩnh. Hắn hỏi thêm:

- Thế nào? Hắn có tội gì?

Lão cai ngục mắt vẫn không rời quyển sách.

- Khi làm thơ lại hắn bẻ mặt ra trái làm bao nhiêu việc oan khốc ñến nỗi tội ác của hắn ñen kín cả mấy trang giấy ñây. Này nghe tôi ñọc này: năm Ất sửu hắn sửa hai chữ "ngộ sát" thành "cố sát" làm cho hai mẹ con thị Nhân bị chết ñể cho người anh họ chiếm ñoạt gia tài. Việc này Thủ Huồn ñược mười nén vàng và mười nén bạc, một trăm quan tiền. Cũng năm ñó, hắn làm cho ông Ngô Lai ở

thôn Bình-ca bị hai mươi năm tội ñồ chỉ vì trong nhà có cái áo vải vàng, ñể ñoạt không của ông ta mười hai mẫu ruộng. Năm...

Thủ Huồn tái mặt, không ngờ mỗi một cái cất tay ñộng chân của mình trên kia, dưới này ñều rõ mồn một. Hắn ngắt lời ñánh trống lảng.

- Thế vợ hắn có cùng ñeo gông không hở ông?

1 Theo Trương Quốc Dụng trong Thoái thực ký văn.

227

https://thuviensach.vn

- Ồ! Ai làm người ấy chịu chứ! Vợ hắn nghe ñâu là người tốt ñã xuống ñây rồi.

Thủ Huồn lại hỏi gặng:

- Ví thử hắn muốn hối cải thì phải làm thế nào?

Lão cai ngục hạ sách xuống bàn, ñáp:

- Đã vay thì phải trả! Nếu hắn muốn thì phải ñem những thứ của cải cướp giật ñược ñó bố thí và cúng lễ cho hết ñi.

Từ biệt lão cai ngục và những hình cụ khủng khiếp, Thủ Huồn không còn bụng dạ nào ñể ñi xem nơi khác nữa. Vợ thấy chồng ñòi về, lại ñưa chồng ra khỏi hoàng cung của Diêm vương và ra khỏi mấy dặm ñường tối tăm mù mịt.

Lúc sắp chia tay hắn bảo vợ:

- Tôi về trang trải công nợ có lẽ ba năm nữa tôi lại xuống. Mình nhớ lên chợ

ñón nghe!

Về tới Gia-ñịnh. Thủ Huồn mạnh tay bố thí. Hắn tập hợp những người nghèo khó trong vùng lại, phát cho họ tiền, lúa. Hắn ñem ruộng ñất của mình cúng cho làng, cho chùa, chia cho họ hàng thôn xóm. Hắn mời hầu hết sư, sãi các chùa gần vùng tới nhà mình cúng ñơm, tốn kém kể tiền vạn. Người ta lấy làm lạ

không hiểu tại sao một tay riết róng như hắn bây giờ trở nên hào phóng một cách lạ thường. Ai xin gì ñược nấy. Có những người trước chửi hắn bây giờ lại ñâm ra thương hại hắn. Nhiều người bảo nhau: - "Thứ của vô nhân bất nghĩa ấy không trước thì sau thể nào cũng ñội nón ra ñi mà thôi!" hay là: - "Có lẽ hắn không con, biết ñể của cũng chả làm gì nên tự làm cho vợi bớt". Thủ Huồn có nghe rất nhiều lời ñàm tiếu về mình, nhưng hắn chẳng nói gì sất, cứ việc quẳng của không tiếc tay.

Cứ như thế sau ba năm, Thủ Huồn tính ra ñã phá tán ñược ba phần tư cơ

nghiệp. Nhớ lại lời hẹn, hắn lại khăn gói ra Bắc tìm ñến chợ Mạnh-ma. Ở ñây, hắn dỗ khéo ñược vợ cho hắn xuống thăm cõi âm một lần nữa.

Khi trở lại nhà ngục. Thủ Huồn thấy quang cảnh vẫn như cũ. Lão cai ngục vẫn là lão cai ngục ba năm về trước. Cách bố trí y hệt như xưa: cũng có nơi mổ

bụng, nơi móc mắt, cắt tay: v.v... Duy chỗ ñể gông thì có ít nhiều thay ñổi. Bên cạnh những cái vẫn còn nguyên hình như xưa thì lại có những cái trước bé nay ñã lớn lên, có cái trước lớn, nay nhỏ hẳn ñi. Đặc biệt cái gông mà Thủ Huồn chú ý nhất thì bây giờ ñã rút ngắn lại tuy vẫn còn to và dài hơn các thứ gông thường một tý. Hắn lân la hỏi lão cai ngục:

- Cái gông ñể ở nơi này trước kia tôi nhớ hình như to lắm thì phải.

- Đúng ñấy! Lão ñáp. Có lẽ gần ñây ở trên dương thế thằng cha ấy ñã biết chuộc lỗi nên nó ñã nhỏ lại. Nếu hắn gắng hơn nữa, thì rồi sẽ có phúc lớn.

228

https://thuviensach.vn

Thủ Huồn lại lên ñất, trở về Gia-ñịnh. Hắn lại làm tiếp công việc bố thí và

cúng dàng. Lần này hắn bán hết tất cả những gì còn sót lại, kể cả nhà cửa của mình. Hắn ñến Biên-hòa dựng một ngôi chùa lớn ñể cúng Phật. Hắn xuôi sông Đồng-nai ñể làm một việc nghĩa cuối cùng. Hồi ñó ở ngã ba sông Đồng-nai và sông Gia-ñịnh việc ñi lại rất bất tiện. Cũng vì thế mà bên kia sông Đồng-nai người ta còn ngần ngại chưa dám di cư sang ñể sinh cơ lập nghiệp.

Thủ Huồn liền quyết ñịnh ở lại ñây. Hắn kết một cái bè lớn, trên bè có nhà ở, có ñủ chỗ nghỉ, có sẵn nồi niêu, ñồ dùng và tiền gạo. Những thứ ấy hắn dùng ñể

tiếp rước những người qua lại, nhất là những người nghèo khó. Hắn cho họ trú ngụ tại bè của mình kẻ năm ba ngày, người một ñôi tháng mà không lấy tiền.

Hắn làm công việc ñó mãi cho ñến ngày xuống âm phủ thật sự.

*

* *

Sau ñó khá lâu, có lần một ông vua tên là Đạo Quang bên Trung-quốc lúc mới lên ngôi có cho sứ sang Việt-nam hỏi lai lịch một người ở Gia-ñịnh. Số là khi nhà vua mới sinh, người ta thấy trong lòng bàn tay vua có mấy chữ: "Đại-nam, Gia-ñịnh, Thủ Hoằng", nên nhà vua cần biết rõ gốc gác Thủ Hoằng là ai. Sau khi sứ giả cho biết rõ lai lịch Thủ Huồn, vua Trung-quốc có cúng vào ngôi chùa Biên-hòa ba pho tượng vàng. Do việc ñó người ta bảo Thủ Huồn nhờ thành thực hối lỗi, chẳng những làm tiêu mất cái gông chờ hắn ở coi âm, mà còn ñược Diêm vương cho ñi ñầu thai làm vua Trung-quốc.

Ngày nay, một ngôi chùa ở Biên-hòa còn mang tên là chùa Thủ Huồn: chỗ ngã ba sông Đồng-nai và Gia-ñịnh còn gọi là sông Nhà-bè ñể kỷ niệm lòng tốt của Thủ Huồn ñối với khách hộ hành Nam Bắc qua con sông ñó1. Có câu tục ngữ: Nhà bè nước chảy phân hai,

Ai về Gia-ñịnh Đồng-nai thì về.

KHẢO DỊ

Truyện trên giống với truyện Người ñi dạo âm phủ cũng do Jê-ni-bren (Génibrel) sưu tập:

1 Theo Jê-ni-bren (Génibrel), sách ñã dẫn, và tham khảo Thơ ông Thủ Huồn của Nguyễn Hữu Rằng.

229

https://thuviensach.vn

Có hai vợ chồng một người ở Nam-ñịnh, nhà giàu có lớn. Họ sinh ñược một cô con gái rất xinh và khôn ngoan tên là Trần Thị Xuân. Đặc biệt là mỗi bàn tay có sáu ngón. Không may năm nàng mười ba tuổi thì bị lên ñậu trời mà chết.

Thương nhớ con gái, hai vợ chồng không thiết làm ăn gì nữa. Nghe nói ở

Quảng-yên có chợ Mạnh-ma, ở ñấy dương gian và âm phủ có thể gặp nhau ñược, hai vợ chồng bèn tìm ñến, mong ñược gặp con. Họ có mang theo một cái quả bằng bạc sắm cho cô gái lúc còn sống. Nhằm ngày mồng một tháng Sáu họ

ñến chợ giả bày hàng ra bán. Lát sau, người con gái ñến hàng mua trầu, trông thấy cái quả của mình liền hỏi chuyện. Cha mẹ nhận ra con nhờ có bàn tay sáu ngón của cô và ñược con mời ñi dạo cảnh âm phủ.

Chồng của cô là một viện quan giám thành, ñưa cha mẹ vợ ñi coi các cửa ngục. Khi ñến cửa thứ nhất, hai vợ chồng thất kinh thấy tên tuổi của họ có yết ở

cửa ngục. Họ vờ hỏi chàng rể tại sao có tên yết ở cửa, thì hắn bảo: - "Hai người ñó ở dương gian cho người ta vay nợ một lớp vốn năm bảy lớp lời làm cho người ta phải bán vợ ñợ con nên yết lên ñể chờ làm tội". Hai vợ chồng lại hỏi: -

"Vậy chúng nó muốn khỏi tội thì phải làm thế nào?" - "Phải làm chay bố thí cho hết của ñó, mới mong khỏi ñược". Trở về làng cũ hai vợ chồng dốc của cải ra ñón sư làm chay và mạnh tay bố thí. Sau khi hết của họ lại lần mò ra chợ Mạnh-ma tìm con gái và ñịnh ñòi xuống âm phủ xem thế nào. Nhưng cô gái vừa gặp cha mẹ ñã bảo: - "Cha mẹ ñã sạch tội rồi, không còn thấy tên ở cửa ngục nữa.

Vậy chả cần xuống làm gì".

Cả hai truyện trên có lẽ chịu ảnh hưởng từ một số phật thoại ngoại lai trong ñó có truyện Mục Liên thăm mẹ ở ñịa ngục khá phổ biến ở Việt-nam (xem cuối truyện số19).

Phần cuối truyện Thủ Huồn tương tự với Sự tích sư ông Huyền Chân và Truyện bà Hiếu.

Sự tích sư ông Huyền Chân: Xưa, ở chùa Quang-minh, xã Hậu-bổng (Hải-dương) có một hòa thượng nổi tiếng chân tu. Lúc về già, Phật Di-ñà hiện lên báo mộng rằng: - "Nhà ngươi có công với ñạo Phật, kiếp sau sẽ cho giáng sinh làm vua Trung-quốc". Khi hòa thượng chết, ñệ tử vâng lời thầy viết vào vai mấy chữ

"Hòa thượng Huyền Chân chùa Quang-minh".

Về sau có lần sứ bộ Việt-nam sang Trung-quốc. Khi yết kiến, chánh sứ

Nguyễn Tự Cường ñược vua Minh Hy Tông cho biết là mình sinh ra trên vai có mấy chữ, rửa mấy cũng không sạch, không biết ñầu ñuôi vì sao. Nguyễn Tự

Cường về dò hỏi mới biết câu chuyện sư Huyền Chân, vội mang nước giếng chùa Quang-minh sang cho vua Trung-quốc. Kết quả, nước rửa ñến ñâu chữ mất ñến ñấy1.

1 Theo Vũ Phương Đề. Công dư tiệp ký.

230

https://thuviensach.vn

Truyện bà Hiếu: Ở làng Linh-chiểu Đông (Gia-ñịnh) có người ñàn bà tên là Hiếu nhà giàu, không có con cái. Bà bèn lập chùa Hòa-nghiêm bao vây một khoảng ñất rộng ñể cho kẻ nghèo chôn cất làm phúc. Nhờ có công ñức ñó nên khi chết ñược ñầu thai làm con gái vua Trung-quốc. Công chúa khi ñẻ ra có chữ

son "Gia-ñịnh, Linh-chiểu Đông, chùa Hoa-nghiêm" vua Trung-quốc cho là sự

lạ, gửi giấy sang hỏi bên ta. Sau ñó vua sai cúng vàng bạc vào chùa và xin ñưa bài vị sang ñể thờ. Làng không chịu, chỉ làm một bài vị khác ñưa sang cho vua Trung-quốc1.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

231

https://thuviensach.vn

31. TẠI SAO SÔNG TÔ-LỊCH VÀ SÔNG THIÊN-PHÙ HẸP LẠI?

Ngày xưa về ñời nhà Lý có một ông vua bị bệnh ñau mắt. Mấy ông thầy thuốc chuyên môn chữa mắt ở trong kinh thành cũng như ngoài nội ñều ñược vời vào cung chạy chữa, trong số ñó cũng có những tay lương y nổi tiếng, nhưng tất cả

mọi cố gắng ñều vô hiệu. Cặp mắt của vua cứ sưng húp lên, ñêm ngày nhức nhối rất khó chịu. Đã gần tròn hai tháng vua không thể ra ñiện Kính-thiên coi chầu ñược. Triều ñình vì việc vua ñau mà rối cả lên. Những cung giám chạy khắp nơi tìm thầy chạy thuốc, và lễ bái các chùa ñền nhưng mắt của thiên tử vẫn không thấy bớt.

Một hôm có hai tên lính hầu ñưa vào cung một ông thầy bói từ núi Vân-mộng về. Ông thầy chuyên bói dịch nổi tiếng trong một vùng. Sau khi gieo mấy ñốt cỏ

thi, ông thầy ñoán:

- Tâu bệ hạ, quẻ này có tượng vua rất linh nghiệm. Quả là bệ hạ bị "thủy phương càn tuất" xuyên vào mắt cho nên bệnh của bệ hạ không thể bớt ñược, trừ

phi trấn áp nó ñi thì mới không việc gì.

Vua bèn sai hai viên quan trong bộ Lễ ñi về phía Tây bắc kinh thành. Thuở ấy ở phía Tây bắc thành Thăng-long có hai con sông nhỏ: Tô-lịch và Thiên-phù ñều hợp với nhau ñể thông ra sông Cái ở chỗ cứ như bây giờ là bến Giang-tân. Họ

tới ngã ba sông dựng ñàn cúng Hà Bá ñể cầu thần về bệnh của hoàng ñế. Đêm hôm ñó, một viên quan ăn chay sẵn nằm trước ñàn cầu mộng. Thần cho biết: ñến sáng tinh sương ngày ba mươi cho người ñứng ở bên kia bến ñò, ai ñến ñó trước tiên lập tức bắt quẳng xuống sông phong cho làm thần thì trấn áp ñược.

Nghe hai viên quan tâu, vua lập tức sai mấy tên nội giám chuẩn bị làm công việc ñó. Một viên ñại thần nghe tin ấy khuyên vua không nên làm việc thất ñức: nhưng vua nhất ñịnh không nghe. Con mắt của hoàng ñế là rất trọng mà mạng của một vài tên dân thì có ñáng kể gì. Hơn nữa sắp sửa năm hết tết ñến, việc vua ñau mắt sẽ ảnh hưởng nhiều ñến những nghi lễ long trọng và quan hệ của triều ñình.

Ở làng Cảo thuộc về tả ngạn sông Tô hồi ấy có hai vợ chồng làm nghề bán dầu rong, người la vẫn quen gọi là ông Dầu bà Dầu. Hàng ngày hai vợ chồng buổi sáng ñưa dầu vào thành bán, buổi chiều trở ra: vợ nấu ăn, chồng ñi cất hàng.

Hôm ñó là ngày ba mươi tháng Một, hai vợ chồng ñịnh bụng bán mẻ dầu cho một số chùa chiền vào khoảng cuối năm, người ta cần dùng nhiều dầu ñể thắp Tết. Họ dậy thật sớm chồng gánh chảo vợ vác gáo cùng rảo bước ñến ngã ba Tô-lịch - Thiên-phù. Đến ñây họ vào nghỉ chân trong chòi canh ñợi ñò. Đường vắng tanh vắng ngắt chưa có ai qua lại. Nhưng ở trong chòi thì vẫn có hai tên lính 232

https://thuviensach.vn

canh ñứng gác. Vừa thấy có người, chúng liền từ trong xó tối xông ra làm cho hai vợ chồng giật mình. Họ không ngờ hôm ấy lại có quân cấm vệ ñứng gác ở

ñây. Tuy thấy mặt mũi chúng hung ác, nhưng họ yên tâm khi nghe câu hỏi của chúng:

- Hai người ñi ñâu sớm thế này?

Họ cứ sự thật trả lời. Họ có ý phân bua việc bán dầu hàng ngày của mình chỉ

vừa ñủ nuôi miệng. Nhưng chúng cứ lân la hỏi chuyện mãi. Chúng nói:

- À ra hai người khổ cực như thế ñó. Vậy nếu có tiền thừa thãi thì hai người sẽ

thích ăn món gì nào. Nói ñi! Nói ñi, rồi chúng tôi sẽ kiếm cách giúp cho.

Thấy câu chuyện lại xoay ra như thế, ông Dầu bà Dầu có vẻ ngạc nhiên.

Nhưng trước những lời hỏi dồn của chúng, họ cũng phải làm bộ tươi cười mà trả

lời cho qua chuyện:

- Tôi ấy à? - Người chồng ñáp. Tôi thì thấy một ñĩa cơm nếp và một con gà mái ghẹ là ñã tuyệt phẩm.

Người vợ cũng cùng một ý như chồng nhưng có thêm vào một ñĩa bánh rán là món bà ấy thèm nhất.

Thấy chưa có ñò, hai vợ chồng lấy làm sốt ruột. Nói chuyện bài bây mãi biết bao giờ mới vào thành bán mẻ dầu ñầu tiên cho chùa Vạn-thọ ñược. Hai người bèn bước ra nhìn xuống sông. Hai tên lính từ nãy ñã rình họ, bây giờ sẽ lén ñến sau lưng, thình lình bịt mắt họ và lôi ñi sềnh sệch. Họ cùng van lên: - "Lạy ông, ông tha cho chúng cháu, chúng cháu chẳng có gì". Nhưng hai thằng khốn nạn chẳng nói chẳng rằng, cứ cột tay họ lại và dẫn ñến bờ sông. Chúng nhấc bổng họ

lên và cùng một lúc ném mạnh xuống nước. Bọt tung sóng vỗ. Và hai cái xác chìm nghỉm. Rồi ñó, hai thằng cắm cổ chạy.

*

* *

Lại nói chuyện mắt vua sáng mồng một tháng Chạp tự nhiên khỏi hẳn như

chưa từng có việc gì. Nhưng ông Dầu bà Dầu thì căm thù vô hạn. Qua hôm sau: hai tên cấm vệ giết người không biết vì sao tự treo cỗ ở gốc ña trong hoàng thành. Rồi giữa hôm mồng một Tết, lão chủ quản bên kia Giang-tân phụ ñồng lên giữa chùa Vạn-thọ nói toàn những câu phạm thượng. Hắn nói những câu ñứt khúc, nhưng người ta ñều hiểu cả, ñại lược là: - "Chúng ta là ông Dầu bà Dầu ñây... Chúng mày là quân man rợ bạc ác, chúng mày là quân giết người lương thiện... Chúng mày sẽ chết tuyệt chết diệt. .. họ Lý chúng mày sẽ không còn một 233

https://thuviensach.vn

mống nào ñể mà nối dõi... Chúng tao sẽ thu hẹp hai con sông Tô-lịch và Thiên-phù lại... Chừng nào bắt ñầu thì chúng mày ñừng hòng trốn thoát...".

Những tin ấy bay về ñến tai vua làm cho nhà vua vô cùng lo sợ. Vua sai lập một cái ñền thờ ở trên ngã ba Giang-tân và phong cho hai người làm phúc thần.

Mỗi năm cứ ñến ba mươi tháng Một là có những viên quan bộ Lễ ñược phái ñến ñấy cúng ông Dầu bà Dầu với những món ăn mà họ ưa thích.

Nhưng ñúng như lời nguyền của ông Dầu bà Dầu, ngôi báu nhà Lý chẳng bao lâu lọt về tay nhà Trần. Dòng họ Lý quả nhiên chết tuyệt chết diệt, ñến nỗi chỉ

người nào ñổi qua họ Nguyễn mới hòng trốn thoát.

Sông Thiên-phù quả nhiên cứ bị lấp dần, lấp dần cho mãi ñến ngày nó chỉ còn một lạch nước nhỏ ở phía Nhật-tân. Sông Tô-lịch cũng thế: ngày nay chỉ là một rãnh nước bẩn ñen ngòm. Duy có miếu thờ ông Dầu bà Dầu thì hàng năm dân vùng Bưởi vẫn mang lễ vật theo sở thích của hai vợ chồng ñến cúng lễ vào ngày ba mươi tháng Một1.

KHẢO DỊ

Truyện kể trên phần nào khác với Thần tích làng Xuân-cảo về cái chết của ông Dầu bà Dầu. Hồi ấy vì con sông Thiên-phù, chỗ gặp sông Tô-lịch, xói vào góc thành nên theo lời thày bói, vua cứ hay ñau mắt. Muốn chữa thì phải lấp sông nhưng lấp không xong. Thầy bói bảo phải ném người xuống ñó thì mới lấp ñược. Hai vợ chồng Vũ Phục, tức là ông Dầu bà Dầu2 tình nguyện hy sinh ñể

chữa mắt cho nhà vua. Từ ñó mới lấp ñược cửa sông Thiên-phù.

Một truyền thuyết khác cũng gốc từ thần tích lại kể khác ñi như sau: Đời vua Lý Nhân Tông có lần vua Thủy dâng nước sông Cái lên to tràn cả

sông Tô-lịch, chảy qua làng Yên-thái và sắp tràn vào cửa thành Đại-la. Cảnh trôi nổi chết chóc sắp diễn ra thật là nguy ngập. Hôm ấy có hai vợ chồng già, chồng tên là Chiêu, vợ tên là Ứng thấy vậy, bèn chạy ra chỗ nước sắp tràn khấn với vua Thủy xin dâng mạng mình cho vua Thủy ñể cứu dân. Đoạn cả hai nhảy ngay xuống giữa dòng chỗ sông Thiên-phù. Vua Thủy ñược mạng người bèn nguôi giận cho rút nước về. Nhân dân nhờ ñó tránh ñược thảm họa nước lụt.

1 Theo Nước non tuần báo và theo lời kể của người vùng Bưởi .

2 Có người cho hai ông bà bán trầu chứ không phải dầu nên gọi là ông Giầu (trầu) bà Giầu.

234

https://thuviensach.vn

Để tỏ lòng biết ơn hai vợ chồng, vua sai lập ñền thờ ở nơi họ gieo mình và phong làm phúc thần làng sở tại (tức là làng Giấy), lấy tên của họ, gọi tôn là Chiêu Ứng ñại vương1 .

1 Theo Phượng Nam, Việt-nam thần tích, trong Tứ dân văn uyển (1938).

235

https://thuviensach.vn

32. SỰ TÍCH ĐÁ VỌNG PHU

Ngày xưa, có ñôi vợ chồng nghèo sinh ñược hai mụn con: ñứa lớn là trai mười một tuổi, ñứa bé là gái lên sáu tuổi. Mỗi lần hai vợ chồng ñi làm ñồng hay ñi ñâu vắng, thường ñể hai con ở lại nhà, dặn anh trông nom em gái. Một hôm trước khi ñi làm, người mẹ trao cho hai con một cây mía, bảo con lớn ở nhà chặt cho em ăn và ñưa em ñi chơi. Thường ngày mẹ vẫn nhắc:

- Con ñừng làm em khóc, kẻo cha về ñánh chết nghe không!

Thằng anh ñưa em ra sân cùng em trồng ñá bẻ cây làm nhà làm cửa chơi với bạn bè quanh xóm. Chơi chán, anh ñưa em vào nhà rồi tìm dao chặt mía. Không ngờ khi nó vừa giơ dao lên chặt, thì lưỡi dao sút cán văng vào ñầu em. Cô bé ngã quay ra bất tỉnh nhân sự, máu ñỏ lênh láng cả một vạt ñất. Thấy thế thằng anh rất sợ, nghĩ bụng: - "Tội ta to lắm. Cha về ñánh chết mất!". Thế rồi, anh bỏ

em nằm sóng sượt ở giữa nhà mà trốn ñi.

Cậu bé ñi, ñi mãi. Trên bước ñường lưu lạc, hắn ở nhà này ít lâu rồi bỏ ñi ñánh bạn với nhà khác. Trong hơn mười lăm năm, hắn không biết mình ñã ñi những xứ nào, ăn cơm của bao nhiêu nhà. Cho ñến lần cuối cùng, làm con nuôi một người ñánh cá ở miền biển vùng Bình-ñịnh. Nghề chài lưới giữ chân hắn lại ở

ñây.

Ngày lại ngày nối nhau trôi qua. Rồi hắn kết duyên cùng một người ñàn bà.

Vợ hắn cũng thạo nghề ñan lưới. Mỗi lúc thuyền của chồng về bãi, vợ nhận lấy phần cá của chồng, quảy ra chợ bán. Sau hai năm có ñược mụn con, hai vợ

chồng cảm thấy sung sướng vô hạn.

Hôm ấy biển ñộng, chồng nghỉ ở nhà vá lưới. Cơm trưa xong, vợ xõa tóc nhờ

chồng bắt chấy. Đứa con ñi chập chững trước sân nhà, bốc cát chơi một mình.

Thấy vợ có một cái sẹo bằng ñồng tiền ở trên tai bên phải, chồng lấy làm ngạc nhiên vì mấy lâu mái tóc ñen của vợ ñã hữu ý che kín cái sẹo không cho một người nào biết, trong số ñó có cả chồng. Anh liền hỏi về lai lịch chiếc sẹo. Vợ

vui miệng kể:

- Ngày ñó cách ñây hơn hai mươi năm, tôi mới bằng một tý ñã biết gì ñâu.

Anh ruột của tôi chặt mía. Chao ôi! Cái mũi mác tai hại. Tôi ngất ñi. Sau này, tôi mới biết, lúc ñó hàng xóm ñã ñổ tới cứu chữa rất lâu cho ñến khi cha mẹ tôi về

thì mới chạy tìm thầy tìm thuốc. May làm sao tôi vẫn sống ñể nhìn lại cha mẹ

tôi. Nhưng tôi lại mất người anh ruột vì anh tôi sợ quá bỏ trốn. Cha mẹ tôi cố ý tìm tòi nhưng tuyệt không có tin gì. Rồi ñó, cha mẹ tôi thương con buồn rầu quá: thành ra mang bệnh, kế tiếp nhau qua ñời. Về phần tôi không có người nương 236

https://thuviensach.vn

tựa lại bị người ta lập mưu cướp hết của cải và ñem tôi ñi bán cho thuyền buôn.

Tôi không ở yên một nơi nào; nay ñây mai ñó, cuối cùng ñến ñây gặp anh...

Sau lưng người vợ, nét mặt của chồng từng lúc mỗi biến sắc khi biết là lấy nhầm phải em ruột. Lòng người chồng càng bị vò xé vì tin cha mẹ, tin quê quán do vợ nói ra. Nhưng chồng vẫn cố ngăn cảm xúc của mình, gói kín sự bí mật ñau lòng ñó lại, không cho vợ biết.

Qua mấy ngày sau, sóng gió yên lặng. Nhưng lòng người ñàn ông thì không thể nào yên lặng ñược nữa. Như thường lệ, hắn lại chở lưới ra biển ñể ñánh cá.

Nhưng lần này một ñi không bao giờ trở lại.

Người vợ ở nhà trông ñợi chồng ngày một mỏi mòn. Tại sao sau khi ñánh cá xong, giữa lúc ñêm tối, mọi người ñều cho thuyền trở về ñất liền, thì chồng mình lại dong buồm ñi biệt. Mà chồng mình là người chí thú làm ăn và rất thương con mến vợ. Thật là khó hiểu. Mỗi chiều, nàng lại bồng con trèo lên hòn núi ở cửa biển, con mắt ñăm ñăm nhìn về phía chân trời mù mịt.

Ba tuần trăng qua. Rồi sáu... rồi chín tuần trăng. Tuy nước mắt bây giờ ñã khô kiệt, nhưng người ñàn bà vẫn không quên trèo núi trông chồng. Cái hình bóng ấy ñối với dân làng thành ra quen thuộc. Về sau cả hai mẹ con ñều hóa ra ñá, trở

thành hình bóng quen thuộc vĩnh viễn. Hòn ñá ấy ngày nay vẫn còn trên ñỉnh núi ở bên cửa biển Đề-di, thuộc huyện Phù-cát, tỉnh Bình-ñịnh. Người ta vẫn gọi là ñá Trông-chồng hay là ñá Vọng-phu1.

KHẢO DỊ

Loại truyện "ñá Vọng-phu", hay nói một cách khác những truyện có ñề tài anh em ruột lấy nhầm phải nhau thành vợ chồng, trong dân gian có khá nhiều, truyện này khác với truyện kia một ít chi tiết. Điều cần ñể ý là ở Việt-nam những núi ñá có hình người dắt con hay bồng con mang tên là ñá Vọng-phu, thì ngoài Bình-ñịnh ra còn có Lạng-sơn và Thanh-hóa2. Mỗi vùng ñất có truyện lưu truyền: 1 Theo lời kể của người Bình-ñịnh.

2 Ngày nay nơi ñá Vọng-phu (Nai Krao Chao Phò) ở bờ biển Cà-ná (Nam Ninh-thuận) dân ñịa phương cũng có lưu truyền một truyện của ñồng bào Cham-pa. Truyện Cô Krao Chao Phò của Cham-pa giống hệt với truyện Việt-nam vừa kể ở trên, chỉ có khác ở ñây người anh không phải vô tình làm văng dao vào ñầu em gái trong khi chặt mía mà là hữu ý ñánh vào ñầu em về

việc giành nhau miếng bánh; và hai vợ chồng là dân buôn không phải dân chài (Theo Vũ

Lang, ñã dẫn, số 15, 1959).

Riêng núi Vọng phu (?) (La mère et l'enfant) ở Khánh-hòa thì ñồng bào Ê-ñê có một truyện cổ

tích ñặc biệt khác truyện của ta. Đại khái là:

237

https://thuviensach.vn

truyện ở vùng này có khác với vùng kia ít nhiều. Tuy nhiên chúng ñều cùng một cốt truyện.

Ở Trung-quốc cũng có ñá Vọng-phu trên một hòn núi phía Bắc Vũ-xương và núi Vọng-phu ở các tỉnh An-huy, Giang-tây và Sơn-tây. Sự tích ñá Vọng-phu của Trung-quốc cũng tương tự với truyện Việt. Theo sách U minh lục thì có một người ñàn bà chồng bị bắt lính và bị chết trận ở biên giới. Bà ta hàng ngày trèo lên ñỉnh núi trông ñợi chồng về. Bà ñợi mãi mỏi mòn con mắt và sau cùng chết hóa thành ñá. Dưới ñây là một số dị bản của truyện Sự tích ñá vọng phu ở các ñịa phương Việt-nam.

1. Truyện Tô Thị vọng phu ở Lạng-sơn:

Ngày xưa, nhà họ Tô có hai người con: anh là trai lên mười, em là gái lên tám.

Một hôm, nhân lúc cha mẹ vắng nhà, anh nhặt ñá ném chim, không may trúng phải ñầu em, máu chảy lênh láng. Thấy em ngất ñi, anh chắc em chết, sợ quá trốn sang Trung-quốc. Qua một thời gian dài trôi nổi, hắn quên hết bà con làng xóm, chỉ còn nhớ mình là người Việt. Thế rồi, năm ba mươi tuổi hắn mới lần mò về nước. Với một ít vốn liếng nhỏ, hắn ở ngay lại Lạng-sơn lập nghiệp. Ở ñây hắn yêu cô con gái một nhà buôn. Hai người sau ñó ñược phép lấy nhau và kết quả là một ñứa bé ra chào ñời. Chồng rất yêu vợ thương con và chí thú làm ăn.

Một hôm chồng giội nước cho vợ gội ñầu, bỗng thấy ñầu vợ có một cái sẹo lớn. Câu chuyện vợ kể chính là chuyện ném ñá của chồng ngày xưa. Sau khi cha mẹ chết, vợ bơ vơ lưu lạc ñi hết nơi này sang nơi khác ñể nuôi thân. Sau cùng tới ñây làm con nuôi nhà này rồi vừa gặp nhau.

Biết ñích là em gái mình, chồng rất ñau lòng nhưng vẫn không lộ cho vợ biết Sau ñó gặp khi nhà vua bắt lính, chồng ra ứng mộ. Trước khi trẩy, chồng dặn vợ:

- Nếu ba năm mà tôi không về, ấy là tôi ñã chết, nàng cứ việc ñi lấy chồng khác.

Rồi ñó chồng nhất ñịnh không về nữa. Ở nhà vợ cũng nhất ñịnh không ñi lấy chồng khác. Sau ba năm, rồi năm năm, vợ trông chồng mỏi mòn con mắt. Hàng ngày, nàng bồng con lên núi, con mắt luôn luôn hướng về phía chồng trẩy. Một Giang-mia sau một cuộc ñi buôn xa về, nghe nói vợ ngoại tình với Y-siêng và ñã có chửa với y sắp ñẻ, bèn ñánh nhau với y nhiều trận dữ dội. Y-siêng chạy ñến Ban Óng-gan. Giang-mia ñuổi kịp, chém chết kẻ tình ñịch. Y-siêng hóa ra ñá ở ñây. Lúc trở về thì thấy vợ mình ñang sinh, có các bạn bè và bà ñỡ xúm xít giúp ñỡ, Giang-mia cơn giận còn bừng bừng, bèn bắt mọi người hóa ñá. Người ta gọi cụm núi này là núi Mẹ và con.

Xong việc, Giang-mia trở về Póc-ai hóa thành lợn lòi móc khoai ăn, bị dân làng bắn chết, cũng hóa ñá nốt . (Theo Mét-tơ-rơ (Maitre) . Các vùng người Mọi ở phía Nam Đông-dương).

238

https://thuviensach.vn

hôm giữa cơn mưa to bão lớn, nàng ñứng ñợi mãi không về . Đến lúc mọi người lên núi thì ñã hóa thành ñá. Người ta gọi hòn ñá ấy là Tô thị vọng phu1.

2. Theo Đại Nam nhất thống chí thì truyện ñá Vọng-phu ở Bình-ñịnh như sau: Xưa ở làng Chính-uy có một người ñàn bà sinh một trai một gái ñều còn nhỏ

tuổi cả. Một hôm nhà phơi thóc, mẹ bảo con ñuổi gà. Người con trai nhặt ñá ném gà, không ngờ trúng phải ñầu em, máu ra lênh láng. Mẹ giận mắng nhiếc rồi ñuổi con ñi. Người con trai sợ qua, trốn biệt ñến hơn hai mươi năm mới trở về

thì mẹ ñã chết, còn em thì lưu lạc không biết ñi ñâu. Trơ trọi một mình hắn bèn ngụ ở làng. ấy. Sau ñó, hắn lấy vợ người làng Chính-minh, sinh ñược một trai một gái. Một hôm vợ chồng nhân thong thả ngồi bắt chấy cho nhau: vết sẹo trên ñầu vợ làm cho chồng rõ sự thật. Sau ñó, chồng ñáp thuyền ñi biệt nói dối là ñi buôn. Vợ ở nhà trông ñợi mỏi mắt, thường dắt hai con lên núi trông ngóng buồn thương rồi ñều hóa thành ñá.

3. Truyện của Lăng-ñờ (Landes) (sách ñã dẫn) kể cũng giống như truyện ở

vùng Bình-ñịnh vừa kể. Duy có khác ở chỗ lý do người anh bỏ trốn là vì cờ bạc, 1 Theo lời kể của người dân vùng Lạng-sơn. Riêng truyện này có nhiều người kể khác nhau: a) Nhà nho ngày xưa ñã từng cải biên thành một truyện có chủ ñề khác hẳn: Tô thị là người Lạng-sơn có sắc ñẹp, yêu một chàng họ Đậu là học trò. Giữa lúc ñó có người ñình trưởng cũng cậy mối dạm nàng làm vợ lẽ . Nhưng Tô thị không bằng lòng. Cuối cùng nàng kết duyên với người học trò, nuôi chồng ăn học. Đình trưởng giận ñể bụng, nhân dịp vua bắt lính, bèn bắt người chồng phải ñi. Đằng ñẵng bao nhiêu năm trời không thấy chồng về, mặt khác bị

ñình trưởng ép lấy mình, Tô thị hóa ñiên. Một hôm lên núi Tam-thanh trông chồng như mọi ngày, rồi không về nữa. Khi mọi người biết thì ñã hóa thành ñá.

Nguyễn Thúc Khiêm ñã dựa vào cốt truyện này ñể viết thành một vở chèo nhan ñề là Tô thị

chết ñắng anh Kỳ lừa (Nam phong, 1929).

b) Phạm Duy Khiêm thì kể có khác ở ñoạn ñầu, dùng số mệnh làm chủ ñề: Xưa, trong một làng thượng du có hai anh em mồ côi ở với nhau. Người anh hai mươi tuổi, còn em gái lên bảy tuổi. Một hôm có ông thầy số ñi qua ñoán cho người anh rằng: Số anh phải lấy em ruột làm vợ, không thế nào cưỡng ñược.

Hắn cầm lấy lá số ngày ñêm khổ tâm vì số mệnh ác nghiệt. Cuối cùng, một hôm hắn ñưa em lên núi, rồi nhân lúc bất ngờ, giáng cho em một nhát búa ngã lăn ra. Đoạn, hắn thay tên ñổi họ

rồi trốn ñi rất xa trong bao nhiêu năm trời. Cho ñến khi yên lặng mới trở về Lạng-sơn lập nghiệp. Còn cô em sau khi bị anh chém thì nằm chết ngất. Nhờ có một bọn cướp cứu cho sống lại rồi cô ñược họ nuôi ở trong rừng. Cho ñến lúc bọn cướp bị ñuổi khỏi sào huyệt cô mới ñược trở về. Bơ vơ không biết nương tựa ai, cô ñược một người lái buôn nhận làm con nuôi.

Rồi về sau hai người lấy nhau mà không biết là anh em.

Mãi ñến một hôm vợ phơi thóc, chồng thấy vết sẹo, hỏi rõ mới hay. Chồng lẳng lặng tìm cớ

bỏ ñi biệt. Vợ ở nhà trông ñợi mỏi mắt, rồi hóa ñá trên núi, v.v... (Truyền thuyết của ñất nước thanh bình).

239

https://thuviensach.vn

còn kết cục thì chồng chết hóa làm sao mai, vợ làm sao hôm, con thì làm sao ñòn gánh thường ở giữa trời ñợi sao hôm và sao mai1.

4. Ri-sa (Richard) có sưu tầm một truyện, lưu truyền ở một vùng dường như là khoảng biên giới giữa Bình-ñịnh với Tây-nguyên, có nội dung hơi khác: Có hai anh em Chánh và Quýt ở làng Nam-lang. Chánh ñã lớn, còn em gái thì còn bé. Lúc còn nhỏ, hai anh em ñược bố mẹ xăm vào ñầu một dấu hiệu của gia ñình. Sau ñó dân làng này xung ñột với làng Ma-cát, và bị làng Ma-cát bắt làm tù binh. Chánh bị ñưa ñi bán cho lái buôn. Thời gian trôi ñi, Chánh cũng qua tay nhiều chủ. Sau Chánh trốn ñược về làng thì nhà cửa không còn gì nữa, bèn ñến cư trú ở làng Nong-hát làm ăn, rồi lấy vợ tại ñấy. Vợ là con nuôi một người dân thường. Vài tháng sau làng ñộng. Thầy pháp của làng ñược thần cho biết có một hiện lượng loạn luân. Khi tìm ñến Chánh và vợ, thấy dấu xăm của họ, mới rõ sự

thật. Sau ñó hai anh em hóa làm chim: một con trống một con mái, chui rúc trong rừng sâu, vì hổ thẹn không muốn cho ai biết2.

5. Về loại truyện có nội dung ñề cập ñến vấn ñề quan hệ luyến ái giữa anh và em ruột, ở miền Trung còn có truyện Sự tích chim bóp-thì-bóp: Xưa có gia ñình nọ can tội với triều ñình, bị kết án chém cả nhà. Hai chị em ruột nhà ấy trốn ñược vào rừng sâu. Họ ñào củ hái trái kiếm ăn qua ngày. Dần dần người em trai lớn lên, ñêm ngủ kề nhau, một hôm em bỗng bỏ tay lên vú chị. Chị ñưa chuyện: "Trời phạt" ra ñể ngăn em. Em sợ rồi bỏ ñi mất. Chị

thương em ñi tìm, luôn miệng gọi em: "Bóp thì bóp". Sau không tìm ñược, chị

em ñều hóa làm chim bóp-thì-bóp3.

Loài chim này bắt ñầu ñi kiếm ăn từ hoàng hôn, mái trống gọi nhau, ñuổi nhau vòng quanh núi, sắp sửa gặp nhau thì rạng, phải trở về tổ4.

1 Về sự tích sao hôm và sao mai, người Trung-quốc kể: gia ñình Cao Tân có hai ñứa con thường coi nhau như kẻ thù. Nhưng cuộc xung ñột của họ ñến tai hoàng ñế. Hoàng ñế bèn chia rẽ họ ra bằng cách giao cho hai người hai phần việc ở hai xứ khác nhau. Sau khi chết, họ

hóa làm hai ngôi sao lúc ñầu ở gần nhau, nhưng Ngọc Hoàng tỏ ý làm cho họ ngày càng xa dần, cho ñến không thể gặp ñược nhau. Đó là sao hôm và sao mai. (Theo Duy-mu-chiê (Dumoutier), sách ñã dẫn).

2 Tạp chí Đông-dương (1904).

3 Bản khai của làng Quang-lãng.

4 Truyện này, mỗi ñịa phương kể có khác một ít về chi tiết, chẳng hạn ở Quảng-bình có người kể: chị em ñưa nhau ra giếng, chị tắm cho em: em cọ lưng cho chị (hoặc chị em ñi xem hội về

khuya) rồi bắt ñầu sinh ý nghĩ bậy bạ, chị ñánh em, em sợ tội bỏ trốn, chi ñuổi theo gọi em, v.v ... (Theo Ca-ñi-e (Cadière), sách ñã dẫn). Ở Quảng-nam và một số ñịa phương ở miền Bắc có người kể: Bố mẹ ñi vắng, hai chị em ở nhà, em bắt ñầu có ý nghĩ bậy bạ, chị chống cự, em sợ bố mẹ trừng phạt nên bỏ trốn, chị ñuổi theo gọi em, v. v ... Ở Hà-tĩnh, Quảng-bình cũng gọi chim này là chim tử quy. Có câu ca dao:

Đôi ta như chim tử quy.

240

https://thuviensach.vn

6. Một truyện khác Sự tích sao hôm, sao mai và sao rua nói ñến hai anh em trai, có chỗ giống và khác với truyện của Lăng-ñờ (Langdes) nói trên.

Xưa có hai anh em ở với nhau: anh ñã có vợ, em còn bé dại. Vừa khi anh bị

bắt ñi phu, có dặn em ở nhà phải nhớ canh giữ chị. Ở nhà, em nằm buồng riêng nhưng hữu ý khoét một lỗ ở vách, ñêm ñêm bỏ tay lên bụng chị ñể canh giữ. Về

sau chị bỗng có mang. Anh về, em sợ tội bỏ trốn. Nhưng chị không ñẻ ra người mà ñẻ ra một cái bàn tay. Anh hối hận, bỏ ñi tìm em. Không thấy chồng về, vợ

lại bỏ ñi tìm chồng.

Kết cục, gần giống với truyện mà Lăng-ñờ (Landes) ñã kể, là anh hóa làm sao mai, em hóa làm sao hôm, còn chị thì hóa làm sao rua (sao rua trông như cái bàn tay)1.

Người miền Bắc cũng kể như trên, nhưng nói là chị hóa làm sao vượt, còn cái bàn tay ñẻ ra thì hóa làm sao rua. Ở Phú-thọ có câu tục ngữ: "Em hôm, anh mai, chị chả thấy ñâu, chị vượt".

Cũng có người kể cái bàn tay ấy sau chôn xuống ñất mọc lên một cây, cây sinh quả, quả nào quả ấy như cái bàn lay tức là cây phật thủ2.

Cô-xcanh (Cosquin) khi nhắc ñến truyện Sự tíc h ñá Vọng-phu của ta ñã truy cứu nguồn gốc ñến tận một loạt truyện có chủ ñề hôn nhân tiền ñịnh với mô-típ vết sẹo mà ông cho là rất gần nhau. Ví dụ một số truyện sau ñây: Truyện của Trung-quốc Sự tích Nguyệt lão và dây tơ hồng: Vi Cố làm quan ñời Đường ñược phái ñi bình ñịnh một thành phố. Ban ñêm, anh gặp một ông cụ

già ñang bận viết lách dưới ánh trăng. Hỏi thì ñáp là ghi chép những cuộc hôn nhân của người trần. Ông lão lại nói: - Những dây ñỏ trong ñãy dùng ñể buộc chân nam và nữ ñã xe duyên. Buộc rồi là không gỡ nổi". Vi Cố bèn hỏi về

ñường hôn nhân của mình, ông lão bảo: - "Vợ anh là con một mụ bán rau ở

chợ". Thấy người vợ tương lai (mà ông lão chỉ cho anh vào một ngày sau ñó) chỉ

là một ñứa bé ñang ẵm, nghèo khổ, xấu xí. Vi Cố sai người giết nó ñi, nhưng người ñó chỉ làm bị thương ở lông mày ñứa bé.

Mười bốn năm sau. Vi Cố lấy ñược một cô vợ ñẹp, con nuôi một quan lớn.

Thấy giữa lông mày vợ luôn luôn có một trang sức che kín. Vi Cố hỏi, mới hay ñó là vết sẹo hồi nhỏ do mình sai người giết nhưng ñâm hụt thành sẹo.

Truyện của người Ấn ở Băng-la-dex (Bangladesh):

Đêm nghe thấy tiếng, ngày ñi phương nào.

1 Bản khai của làng Cát-ngạn.

2 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I. Bộ sách này gồm 4 tập; hai tập ñầu có tên như vừa dẫn, nhưng hai tập cuối lại có chút ít thay ñổi: Truyện cổ dân gian của c ác dân tộc Việt-nam.

Vì thế, chú dẫn tên gọi ở ñây cũng không thống nhất.

241

https://thuviensach.vn

Một ông vua nhờ các nhà thông thái bói toán về ñường vợ con của hoàng tử.

Họ không dám nói sự thật nhưng vì vua giục, họ phải tâu: - "Hoàng tử sẽ lấy một người ñàn bà dòng dõi hèn hạ, một người "Pă-li" ở tại một ñường phố thuộc thành phố Đuốc-ba-san". Để phá tiền ñịnh xấu, hoàng tử cưỡi ngựa ñến nhà kia mổ bụng cô gái. Cô này nhờ ñiều kiện may mắn không chết, vết thương dần dần lành, và sau ñó ít lâu ñược con voi ngự ñặt lên lưng mang ñến cung vua. Hoàng tử thấy cô ñẹp tuyệt trần không biết ñó là người mà mình trước ñây muốn xa lánh, bên lấy nàng làm vợ. Ít lâu sau, hoàng tử phát hiện ra vết sẹo ở bụng của vợ mình, hỏi, mới biết kết quả của mối duyên tiền ñịnh.

Truyện của Hy-lạp (Grèce):

Một trong ba bà tiên tri cho biết một cô gái mới ñẻ sẽ lấy một thương nhân nước ngoài, khách quý của nhà ấy . Giận quá, người khách nọ bồng ñứa bé ném qua cửa sổ, ñứa bé rơi trên một cái cọc thủng bụng.

Về sau nguời thương nhân lấy vợ, nhờ vết sẹo mới nhận ra ñó là cô bé mà

mình ném ngày xưa nhưng không chết.

Hai truyện khác của người Ác-mê-ni (Arménie) và của nguời Nga rất giống với truyện Trung-quốc ñã dẫn. Ở truyện Ác-mê-ni, có một hoàng tử gặp một cụ

già ngồi ghi chép những tội lỗi và số phận con người. Hỏi về mình, ông cụ nói: anh sẽ lấy con một người chăn bò làm vợ. Thấy cô gái nằm trên giường, mụn nhọt khắp mình, hoàng tử bèn sai người giết ñi. Nhưng luỡi dao ñã không làm cô chết mà làm cô trở nên ñẹp như tiên.

Ở truyện Nga, hoàng tử không phải gặp ông cụ già mà là gặp một người thợ

rèn - rèn hôn nhân cho con người - ñang ñập trên ñe hai sợi tóc mảnh dùng ñể

kết duyên (như sợi dây ñỏ ở truyện Trung-quốc). Thấy người vợ tương lai mà ông thợ rèn chỉ cho mình là một cô gái từ lâu da thịt bấy nát, hoàng tử tìm ñến và ñâm một mũi gươm. Không ngờ cô gái nhờ ñó trở nên ñẹp ñẽ.

Cô-xcanh (Cosquin) còn nhắc tới một loạt truyện khác có nội dung hôn nhân tiền ñịnh như con vô tình giết cha lấy mẹ, trong ñó có truyện Ơ-ñíp (Oedipe) của thần thoại Hy-lạp, cũng coi như gần gũi với các truyện trên1. Người Khơ-me (Khmer) cũng có truyện một hoàng tử cứu mẹ, bị vua nước láng giềng bắt cóc, nhưng vì không biết mặt mẹ nên lấy nhầm làm vợ, về sau cũng nhờ có vết sẹo ở

trên mình hoàng tử, nên mẹ mới nhận ra2.

1 Cô-xcanh (Cosquin). Cổ tích con mèo và cây ñèn cầy ở châu Âu thời trung cổ và ở phương Đông.

2 Xem ở mục Khảo dị truyện Sự tích thành Lồi (số 34).

242

https://thuviensach.vn

33. SỰ TÍCH ĐÁ BÀ-RẦU

Ngày xưa, có gia ñình một người thuyền chài có một cô gái rất xinh tươi. Khi cô ñã lớn, nhiều chàng trai muốn xin kết duyên với nàng, nhưng chưa có ñám nào thành cả. Mãi về sau một chàng trai người Quảng lấy ñược nàng làm vợ.

Anh chàng là người khỏe mạnh, làm nghề buôn hàng bằng thuyền mà ở ñây người ta gọi là buôn ghe.

Sau thời kỳ ân ái ngắn ngủi, ñôi vợ chồng ấy phải rời nhau vì sinh kế. Người chồng theo thuyền, theo bạn ra ñi, ñể một mình vợ ở lại với gian nhà nhỏ.

Thế rồi, cứ chiều chiều, người vợ lại ra bờ sông trông ñợi bóng những cánh buồm tiến vào cửa sông. Nhưng qua ba bốn tuần trăng mà chồng và các bạn của chồng vẫn không thấy về. Những ñoàn thuyền khác lần lượt cập bến không nhắc tới họ.

Người ñàn bà ñâm ra lo sợ: hay là trận bão vừa qua ñã nhận chìm thuyền xuống thủy phủ. Hay là chồng mình làm ñiều gì thất thố, nên bọn quan quân ñịa phương ñã giam tất cả mọi người vào ngục tối... Năm, sáu tháng qua, người chồng vẫn chưa thấy về. Người ñàn bà ñó hàng ngày ra ñứng bờ sông nhìn những cánh buồm tiến vào cửa biển. Mỗi một cánh buồm ñối với nàng là một tia hy vọng, nhưng tia hy vọng ấy vừa lóe lên, thì một chốc sau ñó lại tắt ngay.

Đột nhiên chồng về giữa lúc vợ ñinh ninh sống một thân một bóng lạnh lẽo.

Người lái buôn bước vào nhà làm cho mọi người kinh ngạc và mừng rỡ. Anh kể

rất dài về cuộc sống chung ñụng với những người khác nòi ở hải ñảo. Nếu không có mưu trí thì anh và bạn hữu chưa chắc ñã sống sót ñể nhìn lại quê hương.

Thế là ngày vui trở lại. Thú ái ân lại tràn ngập chăn gối cho bõ những lúc xa nhau. Nhưng vui chưa trọn mà buồn ñã xuất hiện. Sự nghi ngờ bỗng nảy nở

trong lòng người chồng. Chồng vốn là người cả ghen, lại cũng ñã biết vợ ngày trước có phần nào tự do trong việc giao thiệp. Bây giờ ñây, người ta mách nhỏ

với anh rằng: trong những ngày vừa qua người ñàn bà hay bỏ nhà ra ñi từ buổi chiều cho ñến tối mịt mới về. Nghe ñoạn: máu ghen của anh bừng bừng bốc lên.

Hắn không ngờ trong những lúc mình gian lao như thế, thì vợ lại có thể như thế

ñược.

Nhưng lời phân trần của người vợ chẳng ăn thua gì. Trong tình cảnh ñó, nàng chỉ dành ngậm miệng. Vì thế chồng không tiếc tay hành hạ vợ. Không một lời oán trách, người ñàn bà chỉ biết mình khóc với mình mà thôi. Vợ càng làm thế, thì chồng lại càng lạnh nhạt. Một hôm ñể cho vợ phải hối hận, người chồng lại cùng bạn dong buồm ra ñi, không một lời rỉ tai với vợ.

Người ñàn bà ấy không biết chồng ñi ñâu và bao giờ trở lại.

243

https://thuviensach.vn

*

* *

Nhưng một hôm, người chồng lại cùng với các bạn bè trở về quê hương, sau một thời gian buôn bán ở phương xa. Hắn làm ra rất nhiều tiền, nhưng hắn thấy tiền của không ñủ lấp sự trống trải trong lòng mình. Hắn ao ước ñược gặp lại vợ

cũ ñể tìm hạnh phúc trong sum họp. Lần này, chồng dự ñịnh lúc về sẽ khuyên dỗ

cho vợ mình tu tỉnh ñể nối lại những ngày thắm ñẹp xưa kia.

Nhưng khi bước chân vào nhà, người chồng thấy nhà lạnh lẽo. Xóm giềng cho hay rằng vợ anh bỏ ñi ñã hơn một tháng. Hắn thấy gánh buồn ñè nặng lên người.

Hắn vơ vẩn ñi lại bờ sông, chỗ mà người ta cho biết là vợ mình lần trước cũng như lần này hay ñứng ñây trông ñợi. Sự hối hận tràn ngập trong lòng người ñàn ông.

Tự nhiên hắn reo lên vì xa kia bên cạnh cái tháp Chàm có bóng một người thiếu phụ nổi bật trong ánh chiều giống hệt vợ mình. Mừng quá, hắn cắm ñầu chạy tới. Quả ñúng là vợ, nhưng vợ bấy giờ ñã hóa thành ñá, con mắt vẫn ñăm ñăm nhìn về phía chân trời vô tận.

Thời gian bây giờ ñã xóa ñi mất tích nhiều sự vật, nhưng bức tượng người ñàn bà cô ñơn buồn rầu kia ở Quảng-nam vẫn còn. Bên cạnh ñó là một ngọn tháp cổ.

Cái tượng ñó người ta gọi là tượng Bà-rầu. Vì tượng ở cạnh tháp, nên tháp cũng gọi là tháp Bà-rầu1.

1 Theo báo Tràng an.

244

https://thuviensach.vn

34. SỰ TÍCH THÀNH LỒI

Ngày xưa, có một ông vua nước Chăm muốn lấy một nàng công chúa nước Đại Việt làm vợ. Nhà vua nghe nói công chúa Huyền Trân nhan sắc tuyệt trần, những phi tần trong cung vua khó bề sánh kịp. Ao ước người ñẹp, nhà vua ñêm mơ ngày tưởng. Vua nghĩ ñến việc dâng vàng bạc, châu báu, kỳ nam và voi ngựa ñể làm sính lễ, nhưng những món ấy chưa hẳn ñã ñưa lại kết quả như ý muốn.

Một viên nội thị rỉ vào tai vua:

- Muốn chiếm ñược người ñẹp, trừ phi hiến ñất không có kế nào khác.

Trước vua còn ngần ngại, nhưng sau ñó quả quyết sai một sứ bộ ra cầu hôn với sính lễ hai châu Ô, Rí ở biên giới. Thấy triều thần có người can ngăn, nhà vua ung dung ñáp:

- Tất cả ñất ñai này ñều là của trẫm. Mà trẫm thì chả vui gì nếu không lấy ñược công chúa Đại Việt. Hơn nữa, giữa hai nước máu chảy ñã nhiều rồi. Ngày nay trẫm muốn mượn mối nhân duyên ñể dẹp yên can qua khốc hại.

Trước món sính lễ ñặc biệt, triều ñình Đại Việt ai nấy ñều tỏ vẻ hài lòng. Vua Trần và công chúa Huyền Trân gật ñầu ưng thuận. Được lời như cởi tấm lòng, vua Chăm sai quan thái bộc chọn ngày lành tháng tốt, rồi phái một sứ bộ mang năm trăm quân sĩ ñi thuyền ra ñón vợ về. Đám rước dâu từ kinh thành ra ñi, vượt qua muôn trùng sông nước mới tới kinh ñô. Vua Chăm mừng rỡ. Công chúa muốn gì ñược nấy. Bọn nội thị từ ñây mới thấy hoàng cung rộn rịp tươi vui hơn trước. Trong khi ñó sư bộ Đại Việt bắt ñầu vào nhận ñất mới.

Nhưng việc ñời còn éo le nhiều nỗi. Công chúa cùng vua Chăm hương ñượm lửa nồng chưa ñược một năm thì nhà vua bỗng nhiên mắc bệnh rồi mất. Tin dữ

truyền ñi khắp hai nước, riêng ñối với công chúa thì không khác gì tiếng sét ngang tai. Đầu xanh ñã phải chịu cảnh góa bụa. Không những thế, công chúa sẽ

chịu tang trong một thời kỳ ngắn ñể rồi lên hỏa ñàn về với vua Chăm bên kia thế

giới. Nhập gia tùy tục, tuy công chúa là người Việt nhưng nay ñã là hoàng hậu Chăm, không thể không theo ñúng tục lệ có tự nghìn xưa. Vua Trần nghe tin lo sợ, vội sai sứ bộ vào ñiếu tang và tìm cách cứu công chúa. Nhân lúc mọi người bối rối, sứ bộ Việt giả cách xin phép ñưa công chúa ra bờ biển làm lễ cầu hồn rồi lén ñưa xuống thuyền nhỏ, một mạch dong buồm ra Bắc.

Việc hoàng hậu bỏ trốn làm cho triều ñình nước Chăm nổi giận. Đã thế thì lời hứa cũ không còn có giá trị nữa. Món ñồ sính lễ là hai châu Ô, Rí phải ñược trả

lại. Nghĩ thế, ông vua mới nước Chăm bèn sai năm vạn quân mã ra giữ chắc lấy hai châu ñó, mặc dầu việc bàn giao ñã sắp xong, bên Đại-việt không ngờ có 245

https://thuviensach.vn

chuyện xảy ra như thế chỉ phái tướng quân Đoàn Nhữ Hài mang mấy ngàn quân vào dò ñộng tĩnh.

Một buổi chiều hè, quân Đại Việt mang theo cát bụi từ Đàng ngoài ñã tiến vào tới sát bờ sông Trong1. Quân do thám về báo quân Chăm ñã kéo ra ñông vô kể, do một viên tướng mặt ñen râu xồm tên là Lồi hiện ñang ñóng trên mấy ngọn ñồi ở bên kia sông. Thấy tình thế ñã trở nên nghiêm trọng, tướng Việt lo lắng vì sức người sức mình cách nhau một trời một vực. Đoàn tướng quân vò ñầu suy nghĩ.

Rồi ñó người ta thấy quân lính Việt ñược lệnh cắm trại rải rác suốt mấy dặm dài dọc theo bờ sông. Mỗi trại chia ra từng nhóm quân, nhóm nào nhóm ấy cắm cờ

la liệt. Để khoa trương thanh thế, ban ñêm mọi nơi thắp ñèn ñuốc sáng choang, lại ñánh trống chiêng và hò reo rầm trời. Ban ngày có một toán quân ñã cắt ñặt sẵn, vác gươm giáo sáng quắc, nai nịt chỉnh tề ñi quanh hòn núi nổi lên trên bờ

sông2.

*

* *

Bên Chăm thấy bên Việt án binh bất ñộng lại thấy quân ñịch kéo qua núi liên miên không ngớt, nghĩ tới oai hùng của những người ñã chiến thắng trăm vạn quân hùm beo Mông-cổ nên sinh khiếp sợ. Song vâng mệnh vua ñem ñại quân ra giữ biên thùy, không lẽ chưa giao chiến ñã vội rút lui. Sau mấy ngày làm kế nghi binh, Đoàn tướng quân cho quân mang thư mời tướng Chăm ra trước trận ñể

cùng thương lượng. Kết quả, các tướng lĩnh hai bên ñi ñến một ñính ước: "Trong một ñêm hai bên ñều khởi công, mỗi bên ñắp một bức thành cho suốt tới sáng, bên nào hơn thì thắng. Bên thua lập tức lui binh nhượng ñất, ñể khỏi giết hại sinh linh". Trong khi quân Đại-việt còn ñủng ñỉnh nấu ăn coi bộ chưa nghĩ tới cuộc ñấu sức ñã bắt ñầu, thì quân Chăm ñã vội vã kẻ ñào người chuyển ñất, ñắp một bức thành suốt dọc bờ sông vắt qua mấy ngọn ñồi. Tướng Lồi ñốc thúc ráo riết. Trời vừa tối hẳn thì quân Chăm ñã ñắp nổi một quãng khá cao. Cho ñến mờ

sáng, cả tướng lẫn quân lấy làm mừng rỡ vì mặt thành ñã cao hơn trượng. Chợt nghe một hồi trống ñồng từ bên kia vọng ñến, quân Chăm bên này trông sang, thì kia, thăm thẳm mấy dặm dài, thành của bên quân Đại-Việt ñã xây xong từ

bao giờ: Tường cao dễ ñến mấy trượng, cổng thành với cái vọng lâu của nó trông thật là ñồ sộ. Chẳng những thế, trong thành lại còn nhà cửa mới xây rất nguy nga: mái lợp ngói ñỏ tường quét vôi trắng, trên mặt thành voi ngựa, quân lính dàn ra không biết bao nhiêu mà kể. Thật là bạt ngàn san dã ... Hàng ngũ của họ rất tề chỉnh, ñứng im phăng phắc dưới bóng cờ như chỉ chờ lệnh là xông ra.

Tướng Lồi ở trên chòi cao ñưa mắt nhìn với một vẻ ngơ ngẩn hãi hùng. Quân Việt quả là dồn tất cả lực lượng vào ñây. Trêu vào họ chỉ là chuốc lấy một thất 1 Tức sông Hương.

2 Tức núi có chùa Thiên-mụ bây giờ.

246

https://thuviensach.vn

bại thảm hại. Khi nghe tiếng loa bên ñịch thét lên, tướng Lồi nổi hiệu cho toàn quân rút lui khỏi vùng Ô, Rí.

*

* *

Tuy không phải ñánh chác gì, nhưng Đoàn tướng quân cũng báo tin ñại thắng về cho vua Trần, không quên nói hết mưu kỳ của mình trong cuộc ñọ trí nguy hiểm này. Bởi vì quân Chăm có biết ñâu thành của quân ñịch toàn bằng phên tre dựng lên, nhà cửa ñều bằng nan ghép lại, quân sĩ voi ngựa ñều bằng cỏ bện hoặc bằng ñất, những mái ñỏ tường trắng, cỏ xanh ñều là màu thuốc tô ñiểm.

Ngày nay vẫn còn dấu vết bức thành do quân Chăm ñắp dở, thuộc ñịa phận mấy xã Dương-xuân, Nguyệt-biểu (Thừa-thiên). Người ta gọi là thành Lồi ñể

phân biệt nó với thành Phật-thệ ở gần ñó và cũng ñể nhắc nhở cái tên viên tướng thua cay trong cuộc ñấu trí vừa hiếm có vừa ly kỳ ấy1.

KHẢO DỊ

Truyện này phần nào tương tự với một số truyện, trong ñó cả truyện của ñồng bào Chăm-pa.

Thứ nhất là truyện Sự tích tháp Nhạn:

Ngày xưa lúc người Việt ñòi vào lập nghiệp ở miền Nam, người ñịa phương ban ñầu vẫn không chịu phục. Ở Tuy-hòa (Phú-yên), từ núi Chóp-chài trở về

Bắc là khu vực người Việt, từ núi Nhạn trở vào Nam là ñất sống của người Chăm. Thế nhưng giữa hai bên ít khi yên ổn. Một hôm, hai bên ñồng ý tổ chức một cuộc thi do người Chăm tự ra ñề, bên nào thua thì chịu phận làm ñàn em và nhượng bộ bên ñược cuộc. Ngày bắt ñầu thi, bên phía người Chăm ñưa ñến một bức họa ñồ có vẽ hình một cái tháp ñồ sộ, và bảo hai bên cùng xây tháp: một bên xây trên ñỉnh núi Nhạn, một bên xây trên ñỉnh núi Chóp-chài, hạn ba tháng phải xong.

Người Việt rất vụng trong nghề kiến trúc. Vì thế tháp hễ xây lên cao lại ñổ

xuống. Muốn lẻn sang phía bên kia ñang xây ñể học lỏm, nhưng ñối phương canh phòng rất ngặt.

Hai tháng trời trôi qua. Trong khi ở núi Chóp-chài vẫn còn trống trải thì ở núi Nhạn, người Chăm ñã xây tháp lên ñược khá cao. Họ vừa làm vừa hò reo tỏ vẻ

ñắc thắng.

1 Theo Khai trí tiến ñức tập san, số 4 (1941).

247

https://thuviensach.vn

Bỗng một hôm có một ñạo sĩ già tìm ñến gặp phía người Việt. Theo lời ñạo sĩ

thì cái tháp bên này sẽ làm rất dễ dàng nhanh chóng, không ñầy một ñêm là có thể xong tất cả. Quả nhiên, nhờ ñạo sĩ, chỉ trong một ñêm, tháp của người Việt mọc sừng sững trên ñỉnh Chóp-chài làm cho mọi người dân ñịa phương ñều kinh ngạc. Trong khi ñó thì ngôi tháp của người Chăm còn ñang xây dở. Kết quả cuộc thi lần ấy người Việt ñược cuộc. Người Chăm không ngờ người Việt xây tháp nhanh chóng như thế. Tuy vậy họ cũng cố xây cho xong tháp của mình1.

Truyện này ñoạn cuối có người kể như sau:

Khi tháp ñã dựng xong, ñạo sĩ còn gợi ý cho người Việt thách ñối phương hãy cùng nhau trổ tài phá cho nhanh, ai phá chậm thì coi như thất bại. Trong khi một bên dùng phép chỉ một loáng là xong, thì bên kia ra sức ñập phá cũng chỉ mới thủng một mảng. Biết là thua cuộc, nhân ñêm tối họ rút lui về phương Nam.

Hiện nay vẫn còn di tích cái tháp ở trên núi Nhạn. Thân tháp bị thủng một mảng, ñó là dấu vết của sự ñập phá dở dang như truyện ñã kể.

Thứ hai là sự tích vua Kơ-long Gia-rai xây tháp thi của ñồng bào Chăm-pa: Vua Kơ-long Gia-rai (tức vua Lác) lên ngôi nước Chăm-pa. Có một vị vua Tây Nguyên là Pô-tầm không chịu thần phục vì cho vua là kẻ không cha. Vua Kơ-long Gia-rai sai sứ tới bảo Pô-tầm rằng: - "Hai bên hãy cùng nhau thi ñua xây tháp, hễ bên nào xong trước thì bên kia phải thần phục". Sau ñó Pô-tầm phải thần phục vì trong khi tháp Pô-tầm mói xây ñược một nửa, thì tháp của vua ñã xây xong nhưng bằng giấy. Hiện nay ngọn tháp xây dở dang của Pô-tầm vẫn còn ở trên ñồi gần ga Sông-lòng-sông. Lúc vua trở về Pang-da-rang (Phan-rang) thì thấy người Chân-lạp (Kơ-ru) ñang xây dở dang ngọn tháp lớn ở ñây, dự ñịnh chiếm ñất của vua. Vua cho sứ sang giao ước xây tháp, ai xong trước thì quyền lợi ñất ñai thuộc về bên ñó, không ñược tranh giành. Cách thi này ñược ñối phương ñồng ý. Trong khi người Kơ-ru ñẽo ñá tiếp tục xây tháp, thì chỉ trong một ñêm, tháp của vua ñã hoàn thành trên ñồi On-ha-la. Người Kơ-ru không biết ñó là tháp bằng giấy, cho là có trời giúp Vua Kơ-long Gia-rai, nên bỏ ñi khỏi vùng này.

Hiện nay ở Phan-rang trên ñường số 1 còn có một ngọn ñồi gọi là Ba-tháp, tức là nơi tương truyền người Chân-lạp xây tháp dở dang2.

Chúng tôi ngờ rằng truyện Sự tích thành Lồi và truyện Sự tích tháp Nhạn phần nào bắt nguồn từ truyện này mà ra.

Người Khơ-me (Khmer) cũng có một truyện có kể ñến tình tiết xây tháp thi: 1 Theo Tiểu thuyết thứ bảy và lời kể của người Phú-yên.

2 Theo Bổ Thuận, Bách khoa (1959).

248

https://thuviensach.vn

Hoàng tử nước Kơ-run. Tê-bo-rây lớn lên tìm cách cứu mẹ bị vua nước láng giềng bắt cóc hồi mình còn bé. Hoàng tử ñến thách tên vua nước ấy xây thi với mình một ngọn tháp mười tầng trong một ñêm, hẹn ñến lúc sao mai mọc thì phải xong, nếu không xong hắn phải trả lại mẹ cho mình. Vua nhận lời. Khi tháp xây ñược bẩy tầng, hoàng tử cho treo lên trên ñó một ngọn ñèn. Vua nước láng giềng thấy vậy, tưởng sao mai ñã mọc mà công việc mình thì chưa xong nên thất vọng không xây tiếp nữa. Mãi ñến khi sao mai thật mọc, thì ñối phương ñã xây xong tầng thứ mười, nên ñành chịu thua cuộc. Tuy thua hắn vẫn không chịu trả người ñàn bà mà hắn ñã hai lần dùng mẹo ñể bắt cóc trước kia. Hoàng tử ñi mượn quân ñánh nhau với hắn, cuối cùng giết chết ñược. Nhưng hoàng tử lại không biết mặt mẹ mình. Gặp một phụ nữ xinh ñẹp, hoàng tử liền bắt làm vợ, mãi về sau mẹ

nhận ra con nhờ vết sẹo trên người hoàng tử có từ lúc bé. Hối hận, mẹ nhảy xuống sông tự tử. Hoàng tử - sau là vua - cho xây thêm một ngàn ngọn tháp mười tầng nữa ñể cuộc tội1.

Ở Quảng-bình và Thừa-Thiên còn có một truyền thuyết nói về cuộc thi giữa người Chăm và người Việt ngày xưa nhưng không phải xây thành hay xây tháp: Hồi ñó người Việt bắt ñầu vào các châu Bố-chính, Địa-lý và Ma-linh ñể lập nghiệp. Tuy có lệnh của vua mình, nhưng những người ñịa phương vẫn không chịu rút khỏi những vùng này. Những vụ tranh chấp luôn luôn xảy ra làm cho cuộc sống ít khi yên ổn. Một hôm hai bên tán thành dự một cuộc thi, giao hẹn bên nào hơn ñựợc ở lại, bên thua phải ñi. Người Chăm vốn có tài chạm trổ thì tạc một con bò bằng ñá nhưng phải ñi ñược. Bên người Việt khéo trồng cây thì trồng một cây tre gốc lên trời nhưng tre phải sống.

Người Chăm về tạc một con bò bằng ñá trông giống như bò thật. Cố nhiên khi chạm xong, ñánh mấy bò cũng không chịu ñi. Còn người Việt có trồng tre trổ

gốc lên trời. Nhưng họ lấy ñất ướt bọc rễ tre lại rồi dùng bẹ chuối cuốn bên ngoài. Thừa ñêm hôm, họ ra trở ñầu rễ tre trở xuống, rồi ñể cho người Chăm khỏi nghi ngờ, họ chặt một rễ tre khác cắm lên ñầu cây tre này, ngoài cũng bọc ñất và bẹ chuối như cũ. Nhờ thế mà tre mọc thành cây xanh tốt2. Vì thế, người Chăm phải nhận người Việt ñược cuộc.

Ngày nay ở huyện Bố-trạch tỉnh Quảng-bình còn có tượng con bò ñá của người Chăm. Ở Thừa-thiên do câu chuyện trên, bây giờ còn có thói quen lúc nào 1 Theo Truyện dân gian Căm-pu-chia.

2 Theo lời kể cuả ñồng bào Huế thì ñoạn này người Việt trồng tre trở gốc lên trời nhưng hữu ý bọc nhiều bùn vào gốc tre ngoài bọc bẹ chuối và năng tưới nước. Tre là loại cây dễ sống nên tuy gốc trở lên trời nhưng chẳng bao lâu mầmñã mọc lên xanh tốt. Không có tình tiết thừa lúc nửa ñêm tối ra trở ñầu rễ tre trở xuống như Ca-ñi-e (Cadiere) kể.

249

https://thuviensach.vn

trồng tre, người ta cũng bọc ñất và bẹ chuối lên ñằng ñầu và họ gọi là ñằng chông tre1.

Các dị bản trên, bên cạnh chủ ñề chính là ca ngợi sự thông minh tài trí, cũng có ñể lộ ít nhiều nhược ñiểm. Chúng tôi ñưa vào ñây ñể bạn ñọc có thể tìm hiểu về một loại hình cổ tích riêng biệt ñã xuất hiện trên quá trình phát triển và thống nhất dân tộc.

Trong Ô -châu cân lục của Dương Văn An có truyện Tháp Dương-lệ phần nào giống với truyện của người Khơ-me (Khmer), dịch như sau:

"Tháp Dương-lệ thuộc xã Dương-lệ, huyện Hải-lăng (Quảng-trị), hãy còn nền cũ. Tục truyền hai tháp Dương-lệ và Trung-dan ñều do người Chăm xây nên.

Lúc bắt ñầu xây, hai nhóm giao ước chỉ một ñêm là phải xong. Bên nào xong trước thì ñốt lửa ra hiệu cho bên kia biết. Chỉ một mình Dương-lệ theo ñúng lời ước. Còn nhóm bên Trung-dan thì không ngay thẳng, ñến nửa ñêm tuy công việc chưa xong nhưng cứ nổi ñuốc lên trước. Mãi ñến sáng mới xây xong. Nhóm bên Dương-lệ thấy lửa bèn thôi không xây nữa. Về sau Dương-lệ vì ngay thẳng ñược hưởng thái lao. Trung-dan không dự".

Người Nghệ-an có kể một truyện Xây thành giấy, như sau:

Xưa có một người ñược làm vua, trước tiên cho người về quê cha ñất tổ xây thành ñắp lũy làm nơi ñóng quân. Dân phu ñược ốp tới phục dịch, nhưng công trình thật là ñồ sộ, làm ñã mấy tháng mà chưa nên cơm cháo gì. Mọi người lấy làm lo vì vua giao hẹn ñúng ngày tháng phải xong. Một hôm có một ông lão tới nói rằng: - "Thành xây mãi không xong mà nghe nói nay mai nhà vua ñã kéo quân về, không khỏi tội nặng. Hãy cho tôi ñảm ñương việc xây thành, chắc chắn sẽ xong sớm". Người ta cho rằng ông lão nói khoác. Nhưng kỳ hạn ñã ñến rồi, ñành phải trông cậy vào ông lão họa có ñược chăng, bèn hỏi: - "Bao giờ thì xong?". Đáp: - "Chỉ nội nhật ngày mai là xong ". Ô ng lão bảo mang thật nhiều giấy ñến bắt can lại rồi cắm cọc giăng lên như thể cái thành. Qua ngày mai tự

nhiên thành giấy ñã hóa ra thành thật, cũng có ñá màu xanh như ñá thật, nhưng dấu can của giấy vẫn còn nhận ñược2.

Đại-việt sử ký toàn thư và Đại-việt thông sử có kể một câu chuyện trong cuộc nội chiến giữa Lê và Mạc năm 1570. Hồi ấy quân Lê thua ñậm phải rút về giữa miền thượng du Thanh-hóa, chỉ còn giữ ñược một thành lũy cuối cùng ở An-tràng. Tình thế rất nguy ngập vì lũy rất yếu mà quân ñịch thì tấn công ngày ñêm không nghỉ. Các quan nhà Lê bàn việc ñắp lũy cho cao, ñào hào cho sâu ñể

phòng thủ. Theo mưu kế của Lê Cập Đệ thì phải làm một cái thành bao bọc bên ngoài lũy. Trong một ñêm, quân Lê trưng thu tất cả phên vách của nhà dân, dựng 1 Theo ca-ñi-e (Cadiere). BEFEO, tập XI (1911).

2 Theo bản khai của thôn An -trạch, xã Giang-triều.

250

https://thuviensach.vn

lên làm một cái thành giả, ngoài trét ñất bùn, trên cắm chông tre, bao bọc lấy lũy An-tràng dài hơn 10 dặm. Sáng dậy, quân Mạc tưởng là thành thật, kinh hãi không dám ñến gần. Sau ñó phải rút.

Về tình tiết quân Đại-việt thắp ñuốc ñể khoa trương thanh thế, người Thái ở

Điện-biên-phủ có truyền thuyết Bảy người Kinh. Truyện kể rằng bảy người Kinh này lên Điện-biên giúp người Thái chống ngoại xâm . Họ ñã tỏ rõ mưu trí và lòng dũng cảm trong cuộc chiến ñấu. Có lần phải ñương ñầu với một ñám giặc quân số khá lớn, bảy người Kinh dùng mẹo ñêm ñến buộc rất nhiều cà-bong trên sừng của một ñàn dê rồi thắp lên làm cho giặc tưởng mình cũng ñông quân. Về

sau bảy người Kinh cùng bị hy sinh, ñồng bào người Thái lập ñền thờ cúng vào ngày mồng 5 tháng Hai âm lịch. Hiện nay ở Điện-biên còn có bụi tre tương truyền do bảy người ñưa lên trồng.

251

https://thuviensach.vn

35. SỰ TÍCH NÚI NGŨ-HÀNH

Ngày xưa, có một ông cụ già sống một thân một mình trong một túp lều còn trên bãi biển vắng. Những người dân gần ñó không biết ông cụ ñến ñấy làm gì và ñến từ lúc nào.

Một hôm, tự nhiên ngoài biển khơi có một vùng sóng gió nổi lên dữ dội làm bầu trời tối mịt. Hồi lâu có một con giao long rất lớn ngoi vào bờ, trườn lên ñất liền. Giao long quằn ñuôi trên bãi cát làm vẹt ñất thành từng ñường ngoằn ngoèo. Gió thổi ào ào, bụi cát mù mịt. Gian lều của ông già gần ñó xem chừng muốn ñổ. Cuối cùng một tiếng gào rống lên, rồi một chiếc trứng lớn trong bụng giao long xuất hiện bên cạnh nhà của ông già. Đẻ xong, giao long lại trườn xuống biển ñi mất.

Một lát sau lại ñến lượt một con rùa vàng to lớn cũng từ ngoài khơi tiến vào.

Rùa vàng ñào ñất chôn trứng vào bãi cát. Đoạn, rùa bò ñến trước mặt ông lão bảo rằng:

- Ta là thần Kim quy. Ta muốn người phải hết sức bảo hộ giọt máu này của Long quân!

Ông già trả lời:

- Sức cùng tài tận nhà tôi thì làm sao mà bảo hộ ñược.

Rùa liền trao cho ông già một cái móng và nói:

- Người hãy cầm lấy cái này, bao giờ có việc gì khó khăn nguy cấp thì ñặt nó vào tai, ta sẽ giúp ngay. Không lo gì cả.

- Được, tôi sẽ xin hết sức.

Một hôm từ ñàng xa tiến ñến một chiếc xe trâu, trên có mấy tên lính hung dữ.

Ông già hoảng hốt lo sợ vì chiếc xe cứ nhằm ñúng hướng trứng mà lao tới. Ông ñứng dậy khoát tay làm dấu cho xe chạy ñi ngả khác mà không ñược. Ông vội ñặt móng rùa vào tai. Tự nhiên có một tiếng nói nhỏ ñủ lọt vào tai ông: "Nằm xuống! Nằm xuống!". Ông vừa phủ phục thì hóa ngay một con hổ lớn. Bọn lính trên xe hoảng hốt ñánh xe quay trở lại.

Sau ñó, ông cụ tháo gian nhà của mình ñưa tới dựng lên che cho trứng thần.

Nhưng ông không ngờ rằng trứng thần cứ mỗi ngày một lớn mãi. Thoạt tiên nó làm nổi cát lên. Rồi ngày một, ngày hai nó rẽ dần cát ra và nhô lên khỏi mặt ñất.

Mỗi lần như thế thì cụ già lại hì hục xúc cát lấp lại. Nhưng vô ích vì chỉ ngày mai ngày kia nó ñã nhô cao hơn, ñến nỗi ñội cả gian nhà của ông cụ lên trời.

Trứng càng ngày càng lớn làm cho ông cụ thấy sức của mình bé lại. Tuy nhiên, ông vẫn hết lòng vì trứng thần. Ông ñi chặt cây, chặt lá về che cho kín trứng.

252

https://thuviensach.vn

Nhưng cây lá cũng không che nổi nữa vì trứng ngày một phình to ra. Không những nó nhô cao lên trời mà còn nở cả bề rộng. Màu vỏ trứng xanh ñỏ tím vàng lóng lánh như một hòn ngọc khổng lồ.

Một hôm, gian lều của ông cụ bị những tên vô lại ñốt cháy. Ông cụ cầu cứu với móng rùa. Tự nhiên trong lòng trứng hiện ra một cái hang ñá có ñủ giường chiếu sẵn sàng. Ông già vừa ñặt mình xuống là ngủ thiếp ngay.

Giữa lúc ñó thì một cô gái bé từ trong lòng trứng ra ñời bên cạnh giường của ông già. Sữa ở mạch ñá trong hang chảy ra nuôi cô gái bé lớn lên như thổi.

Nhưng tuy ông già ngủ mà cô gái cũng không cô quạnh. Hàng ngày có những con khỉ hái hoa quả ñến cho cô ăn, có những con chim cu tha bông ñến dệt cho cô mặc. Ông già ngủ một giấc tỉnh dậy lấy làm kinh ngạc khi thấy một thiếu nữ

xinh ñẹp ngồi bên cạnh mình. Cô gái reo lên: - "Mười lăm năm nay con ngày ngày lắng nghe hơi thở ñều ñặn của cha. Nay cha ñã dậy, con vui mừng biết mấy". Ông già ngơ ngác nhìn trứng thần bây giờ ñã thành một hòn núi ñá to lớn, cỏ cây ñã rậm rạp, chim chóc thú vật ñã ñến sinh hoạt nhộn nhịp. Móng rùa vẫn còn ở ñầu giường. Ông vội cầm lấy ñể vào tai. Móng rùa mách ñường cho ông già và cô gái ra khỏi hang và cho biết phải làm những việc gì. Từ ñây ông già lại có thêm chức trách dạy dỗ săn sóc cô gái của Long quân. Trong khi ñó, chim chóc và thú rừng ñến quấn quýt bên cạnh hai người. Bọn mục ñồng cũng không quên lui tới làm quen với với bọn họ.

Một hôm có một ñội quân không hiểu từ ñâu lại, mặt mũi hung ác, gươm tuốt sáng lòe, ñến bổ vây chiếm lấy hòn núi mới. Bọn chúng xô tới ñịnh bắt cả trẻ lẫn già ñi, nhưng móng rùa ñã làm cho chúng chết không kịp ngáp. Cả một vòng lửa rất dày ùn ùn bốc lên vây lấy chúng và chẳng cho một tên nào chạy thoát. Thấy núi và người bỗng dưng xuất hiện ở ñịa phương mình, nhân dân quanh vùng cho là một sự lạ chưa từng có. Tin là tiên xuống trần cứu dân, họ ñến gặp cô gái và ông già ñể xin thuốc và cầu khẩn mọi việc.

Thấv họ cần dùng thuốc, cô gái lấy những mảnh ñá có màu xanh, ñỏ sáng giấp giới, buộc lại với nhau rồi ném ra xung quanh chỗ ngồi. Trên mặt ñất bỗng mọc lên một loại cây cỏ hoa năm cánh dùng ñể chữa bệnh sốt rét rất hiệu nghiệm.

Người ta ñua nhau ñi hái hoa ñó về chữa bệnh. Họ gọi là hoa Tứ quý. Tiếng ñồn thổi mỗi ngày một rộng. Ai ai cũng nhắc ñến nàng tiên bé nhỏ với một tấm lòng trìu mến.

Sau ñó chẳng bao lâu, nhà vua nghe tin có nàng tiên xinh ñẹp, bèn sai quan quân mang lễ vật ñến cầu hôn cho hoàng tử. Khi sứ giả ñến thì trông thấy một già một trẻ ñang ñánh cờ "gánh" trên tảng ñá lớn. Sứ giả bước vào ñệ trình lễ vật và quốc thư. Giữa khi ông cứ già lúng túng chưa biết nên xử trí thế nào thì rùa vàng ñã từ dưới biển hiện lên báo tin cho ông biết là Long quân ñã bằng lòng gả.

Từ ñây núi vắng người tiên. Cô gái từ biệt cha nuôi lên kiệu ñi theo sứ giả, có 253

https://thuviensach.vn

mấy trăm quân sĩ theo hầu. Còn ông già trả móng lại cho rùa thần rồi cưỡi lên lưng rùa ñi biệt.

Ngày nay hòn núi ñá ấy vẫn hãy còn. Nó là hòn núi ñẹp nhất nổi lên ở bờ biển Quảng-nam. Người ta gọi nó là núi Ngũ-hành. Ở phía Tây núi có sông Vĩnh-ñiện chảy ra cửa Hàn. Người ta bảo sông ñó cũng như sông Cẩm-lệ, sông Hàn ñều do bà vợ Long quân vô tình làm ra trong khi quằn quại ở cữ1.

KHẢO DỊ

Một truyền thuyết khác về núi Ngũ-hành thì cho ñó là năm ngón tay của ñức Phật Quan âm ñè lên mình Đại thánh. Năm ngón tay ñó hóa làm năm hòn núi Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ tức là Ngũ-hành sơn2. Truyền thuyết này có phần chịu ảnh hưởng của Tây du ký.

1 Theo Rích-cơ-bua (Ricquebourg). Đất rồng.

2 Núi Ngũ-hành có năm hòn: Hỏa-sơn, Kim-sơn, Thổ-sơn một bên; Thủy-sơn, Mộc-sơn một bên; ở giữa là con ñường sắt.

254

https://thuviensach.vn

III. SỰ TÍCH CÁC CÂU VÍ1

36. THẠCH SÙNG CÒN THIẾU MẺ KHO HAY LÀ SỰ TÍCH CON MỐI

Ngày xưa, có hai vợ chồng một người nghèo khó tên là Thạch Sùng. Họ sống chui rúc trong một túp lều gần chợ, xin ăn qua ngày. Cuộc sống thật là vất vả.

Nhưng Thạch Sùng là người có chí kinh doanh lớn, lại có nhiều thủ ñoạn. Từ lâu hai vợ chồng ăn nhịn ñể dành, lần hồi góp nhặt một số vốn chôn ở góc nhà. Số

tiền ấy ngày một lớn mãi lên. Nhưng họ vẫn giả bộ nghèo khó, làm nghề hành khất như cũ.

Một hôm Thạch Sùng ñi ăn xin về khuya. Dọc theo bờ sông ông trông thấy hai con trâu từ dưới nước lội lên và húc nhau chí tử. Đoán biết ấy là ñiềm trời sẽ

mưa lụt to2, nên từ ñó có bao nhiêu tiền chôn, ông ñào lên ñong gạo tất cả. Quả

nhiên, tháng Tám năm ấy trời làm mội trận lụt kinh khủng, nước lênh láng khắp mọi miền: mùa màng, nhà cửa và súc vật. v. v... ñều trôi nổi. Nạn ñói ñe dọa khắp mọi nơi. Giá gạo từ một tăng lên gấp mười rồi dần dà tăng lên gấp trăm.

Thế mà vẫn không ai có gạo ñể bán. Thạch Sùng chờ ñến lúc dân tình cùng kiệt mới ném số gạo tích trữ của mình ra. Có những nhà giàu phải ñổi cho ông ta một thỏi vàng mới ñược một ñấu gạo.

Từ khi có vốn, hai vợ chồng Thạch Sùng thôi nghề bị gậy. Họ ñem tiền cho vay một vốn năm bảy lớp lãi. Thế rồi chẳng bao lâu Thạch Sùng nghiễm nhiên trở thành một phú ông. Ông ta tậu biết bao nhiêu là trâu bò ruộng vườn, những thứ ñó mỗi năm mỗi nhiều lên mãi. Nhưng Thạch Sùng còn có nhiều mánh khóe làm tiền khác. Ngoài việc thu lúa rẻ, cho vay lãi, ông ta còn buôn bán lớn.

Thuyền buôn của Thạch Sùng dong buồm ñi khắp mọi cửa biển. Rồi hắn thông lưng với bọn cướp trong vùng. Mỗi một chuyến làm ăn, chẳng những ñược chia phần mà hắn còn oa tàng và tiêu thụ hộ những của bất nghĩa. Cứ như thế sau mười năm, Thạch Sùng trở nên một tay cự phú, tiền của châu báu như nước như

non, không ai ñịch nổi. Những tay thiên hộ bá hộ so với hắn chỉ bằng cái móng tay. Có tiền trong tay, Thạch Sùng rất dễ kiếm ñược ñịa vị. Hắn dâng vua bao nhiêu là vàng bạc ngọc ngà, nên ñược vua phong tước quận công. Hắn ra ở kinh thành, xây dựng phủ ñệ, không khác gì phủ ñệ của ông hoàng bà chúa. Trong phủ ñệ của hắn có một trăm nàng hầu vợ lẽ, người nào người ấy ăn mặc toàn lụa là gấm vóc. Còn hắn và vợ con thì giờ ñây sống một cách xa xỉ, ñến nỗi trong nước trừ hoàng ñế ra khó có một người nào dám sánh.

1 Chúng tôi bắt chước ñề mục này của Sử Nam chí dị.

2 Xem truyệnn Yết Kiêu, (số 72), Cố Bu (số 96) cũng có hình ảnh trâu húc nhau.

255

https://thuviensach.vn

Hồi ñó ở kinh ñô có một người em hoàng hậu họ Vương. Y cũng là tay cự phú nổi tiếng tiền rừng biển bạc và xài phí vào bậc nhất. Một hôm, y gặp Thạch Sùng trong một bữa tiệc ñủ các bậc vương công ñại thần. Câu chuyện dần dần chuyển thành một cuộc khoe của giữa hai bên. Họ Vương nói: - "Bọn nô tỳ nhà tôi ñều mặc ñồ tơ lụa. Chúng nó ñông ñến nỗi năm hết tết ñến phải có hàng kho vải lụa ñể may mặc cho chúng mới tạm ñủ". Thạch ñáp: - "Bọn nô tỳ nhà tôi thì phải có lúa gạo của cả một huyện mới ñủ cho chúng ăn". Vương lại khoe: - "Bếp nhà tôi phải dùng ñường thay cho củi". Nhưng Thạch cướp lời: "Để sưởi ấm các phòng trong mùa ñông, chúng tôi phải ñốt mỗi ngày hàng hòm nến". Nghe bọn họ không bên nào chịu bên nào, có một vị quan khách dàn xếp: - "Hai ngài cãi nhau như thế không ích gì cả. Cần phải có chứng cớ thì chúng tôi mới tin. Âu là một hôm nào ñó, hai ngài hãy trưng của cải ra cho chúng tôi xem. Ai thua phải nộp cho bên ñược mười thúng vàng. Chúng tôi sẽ làm chứng cho". Cả hai người ñều khảng khái nhận lời.

Đến ngày ñấu của, có mấy vị ñại thần ra làm chứng cho bọn họ. Hai bên ký vào giấy giao ước. Hoàng hậu lo cho em mình thua cuộc, có phái mấy viên hoạn quan nhiều mưu trí ñi theo ñể giúp sức. Đầu tiên, Vương sai lấy lụa căng làm màn trần trong tất cả các dinh thự của mình. Đến lượt Thạch Sùng, hắn sai lấy gấm căng che và trần trướng tất cả mọi nhà cửa của hắn. Thấy vậy, Vương sai lấy thủy tinh thay ngói lợp tất cả các nhà cửa phủ ñệ của y, khiến chúng trở

thành những tòa lầu sáng choang như ngọc. Nhưng ñổi lại, Thạch Sùng sai lấy ngọc thạch cho thợ ñá cắt ra từng phiến lát cái sân ở trước nhà.

Mọi người ñều tấm tắc khen ngợi Thạch Sùng.

Cuộc ñấu của lại tiếp tục. Thạch hỏi Vương: - "Nhà ngươi có san hô chăng?".

Vương ñưa ra một cây san hô cao mấy thước, và hỏi lại: - "Nhà ngươi có tê giác không?". Thạch bĩu môi ra hiệu cho một người hầu bưng ra một bộ ñồ trà bằng sừng tê nạm ngọc.

Cả hai người còn khoe nhiều nữa, chưa ai chịu thua ai. Đến lượt họ bắt ñầu khoe các vật kỳ lạ. Thạch Sùng nói: - "Ta có con thiên lý mã mua từ bên Thiên-trúc về mỗi ngày chạy ñược một ngàn dặm". Người ta xúm nhau xem và tán tụng con ngựa quý. Nhưng Vương lại mời họ về vườn của mình thưởng thức một con hươu có hai cái ñầu.

Lần này Thạch Sùng yên lặng khá lâu. Tiếng xôn xao nổi lên khắp nơi. Ai cũng tưởng Thạch Sùng ñã hết cả vật quý. Nhưng bất ngờ hắn rút trong bọc ra một viên ngọc và nói: - "Ta có một viên ngọc, mùa nóng ñeo vào thì mát, mùa rét ñeo vào thì ấm. Tôi chắc trong thiên hạ có một không hai".

Thấy thế họ Vương bắt ñầu bối rối. Y toan sai người vào mượn hoàng hậu viên ngọc như ý ñể ñịch lại, nhưng ngay lúc ñó một viên hoạn quan ngôi bên 256

https://thuviensach.vn

cạnh, nói nhỏ vào tai hắn mấy câu. Thế rồi người ta thấy Vương quay sang hỏi Thạch Sùng: - "Nhà người tuy rất giàu nhưng có ñầy mà không ñủ. Ta thì cho rằng thế nào trong nhà nhà người cũng còn thiếu nhiều ñồ vật".

Thạch Sùng ñang cơn ñắc ý: - "Nhà ta không thiếu một ñồ vật gì cả. Nếu nhà ngươi chỉ ra ñược một vật mà ta thiếu ta sẽ mất với nhà ngươi không phải mười thúng vàng mà còn tất cả gia sản nữa. Trái lại, nếu ta mà có ñủ thì nhà người cũng phải mất cho ta y như vậy!". Thế rồi trong một cơn kiêu căng ñến cực ñiểm, Thạch bắt Vương cùng mình ký tên vào bản giao ước mới. Khi ký xong, Vương bảo hắn: - "Nhà ngươi hãy ñưa mau ra ñây cho các vị xem mẻ kho của nhà ngươi ñi". Nghe ñến ñó, Thạch Sùng giật mình. Mẻ kho là thứ gì hắn cũng ñã biết. Đó là thứ nồi ñất mẻ mà chỉ nhà nào cùng khổ lắm mới dùng ñể nấu thức ăn. Ngày xưa hồi còn hàn vi, hắn ñã từng ñi nhặt vật ñó trong ñống rác ñưa về

ñánh chùi ñể kho cá. Nhưng ñã từ lâu, lâu quá rồi, hắn không còn nhớ ñến thứ

ñồ dùng hèn hạ ấy nữa. Vì nhà hắn bây giờ toàn dùng ñồ ñạc bằng vàng bạc, tệ

nhất cũng bằng ñồng thau, có bận tâm chứa những thứ của ấy ñể làm gì. Nhưng hắn cũng cố giục bọn ñầy tớ lục tìm trong xó vườn góc bếp xem sao. Tìm ñi kiếm lại khắp mọi nơi mà vẫn không nhặt ñược dù chỉ là một mảnh nồi vỡ. Quả

là nhà Thạch Sùng không thể làm gì kiếm ñược những món ấy.

Thế rồi sau ñó một lúc lâu, những người làm chứng công nhận sự thắng cuộc về phía em hoàng hậu. Thạch Sùng không ngờ mình bị thua một vố ñau như thế.

Hắn cay ñắng nhìn thấy tất cả gia sản cho ñến vợ con, nàng hầu, nô tỳ. v. v... ñều chạy sang tay họ Vương. Còn lại một mình ngồi trong túp lều, hắn tặc lưỡi tiếc cho cơ nghiệp tự tay mình gây dựng trong bao năm ñến nay tay trắng lại hoàn tay trắng. Rồi hắn chết, hóa thành con mối tức là con thằn lằn, cũng gọi là con thạch sùng. Loài mối thỉnh thoảng lại chắt lưỡi kêu lên mấy tiếng: "Thạch Thạch" là vì thế1.

Ngày nay người ta còn có câu tục ngữ: Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho 2, có ý nói trên ñời khó có ai ñược hoàn toàn ñầy ñủ.

KHẢO DỊ

Một dị bản kể chuyện Thạch Sùng có khác với truyện trên, nhất là ñoạn kết: Thạch Sùng, Vương Khải hai bên giao hẹn ñấu của trong một tháng, hễ ai thua thì những của ñã ñem ñấu thuộc về người thắng. Đầu tiên Khải tán hạt tiêu trát vách (tiêu phòng). Sùng sai trải gấm ra ñường ñể ñi (cẩm dạo).

1 Theo báo Những trang về Đông dương (1913).

2 Câu này ở miền Nam có người nói Giàu như ông Thạch Sùng còn thiếu mẻ bác.

257

https://thuviensach.vn

Khải làm thuyền lớn căng gấm làm mui (cầm hạm), gỗ ngà làm cột buồm (nha tường) thì Sùng sửa ngôi nhà xâu hạt trân châu làm rèm (châu liêm), treo gấm thêu làm màn (tú hộ). Khải thắp ñuốc bằng sáp ong, thì Sùng nấu cơm bằng củi quế.

Vua tưởng nhà Sùng có bao nhiêu trân châu treo rèm hết cả rồi, nên ñưa cho Khải hai ñấu ñể thi. Thạch Sùng ñem trân châu còn lại ra ñong ñược một hộc.

Khải lại ñem ñọ hai hộc vàng ròng. Sùng dẫn ñối phương ñến nhà ñể lấy vàng của mình không hộc nào mà ñong cho xiết; ñó là chưa nói vàng ở Kim-cốc chưa lấy lên. Vua lại cho Khải hai cây ngọc san hô dài một thước. Sùng ñập gãy rồi lấy ra 10 cây dài hai thước. Bấy giờ kho vua ñã cạn, nên Khải ñành phải thua.

Vừa thẹn vừa căm, Khải xúi tòa ngự sử bới những ñiều phi pháp của Sùng ñể

dằn mặt. Triều ñình bắt Thạch Sùng tội lộng hành, tịch ký hết cả sản nghiệp.

Tuy mất hết của chìm của nổi, nhưng Sùng ỷ có vàng ở hang Kim-cốc. Nhưng khi ñào lên thì chỉ thấy toàn là nước trong, chẳng có vàng bạc gì cả, nên Sùng tiếc của mà chết. Và cũng hóa thành thằn lằn như truyện trên1.

Cả hai truyện phần nào chịu ảnh hưởng của sự tích Thạch Sùng bên Trung-quốc: Thạch Sùng sinh ở ñời Tây Tấn, là người có nhiều mưu trí. Người cha lúc gần chết chia cho Thạch Sùng phần gia tài ít nhất, nhưng lại tin rằng số Thạch Sùng sẽ giàu sang hơn thiên hạ.

Quả ñúng như lời, về sau thấy Thạch Sùng có tài và có công, vua Hán Vũ Đế

cho làm ñến thái bộc, phong tước hầu. Thạch Sùng bên ngoài làm quan giúp vua ñánh giặc nhưng bên trong thì thông lưng với cường ñạo cướp của khách buôn nên chằng bao lâu trở thành ñại phú.

Ngày càng giàu có, Thạch Sùng xây dựng nhà cửa, lâu ñài, chạm trổ trần trướng rất công phu. Trong nhà ñồ quý không biết bao nhiêu mà kể. Hắn lại có lầu Kim-cốc cho nàng hầu yêu dấu tên là Lục Châu ở.

Bấy giờ có Vương Khải là em hoàng hậu. Nhà cũng rất giàu, xa xỉ cũng vào bậc nhất. Một hôm hai người khoe giàu có. Vương Khải nói: - " tôi lấy ñường làm tro 2". Thạch Sùng bảo: - " Tôi lấy nến làm củi". Vua bèn phán: - " Lời nói không lấy gì làm bằng. Muốn biết ai hơn ai kém thì phải so sánh những của quý nhất. Ai hơn là ñược".

Vương Khải sai lấy lụa trải ñược bốn mươi dặm ñường. Thạch Sùng trải ñược năm mươi dặm. Vương lấy phấn ñá ñỏ làm vôi quét nhà. Thạch thì lại quét bằng hồ tiêu.

1 Trương Vĩnh Tống. Mỹ ấm tùy bút.

2 Theo Thiếu vi thông giám.

258

https://thuviensach.vn

Thấy mọi người khen Thạch Sùng, Vua cho Vương Khải một cây san hô cao hai thước ñưa ra ñấu. Thạch Sùng lấy ngọc như ý ñập cho cây san hô kia vỡ tan rồi ñưa ra năm sáu cây san hô của mình cao bốn thước sáng rực. Đoạn hắn chọn một cây trong ñó ñền cho Vương Khải. Rồi hai bên cùng hòa.

Vì sau Hán Vũ Đế chết, vua nối nhu nhược, bị các bè ñảng quyền thần lấn át tranh giành lẫn nhau, thành nội loạn. Trong số ñó có Tư Mã Luân mạnh hơn, tự

tôn làm tướng quốc. Gia thần của Luân là Tôn Tú nghe tiếng nàng Lục Châu ñẹp, có ý muốn chiếm làm của mình. Thấy Thạch Sùng quyết không chịu ñể mất Lục Châu, Tôn Tú vu cho Thạch làm phản, ñem hai trăm quân ñến vây nhà. Lúc ñó Thạch Sùng và Lục Châu ñang ngồi trên lầu. Nghe tin báo, Lục Châu nhảy từ

lầu cao xuống tự tử. Còn Thạch Sùng bị bắt giải ñến pháp trường. Hắn khóc nói:

- " Không biết của cải của tôi sẽ về ai? ". Chúng bảo: - " Đã biết của làm hại người sao không phân tán ñi cho sớm". Rồi ñó Thạch Sùng bị chém, gia sản bị

tịch thu.

Về Sự tích con mối, chúng ta còn có một quyển khác:

Một chàng trẻ tuổi nhà giàu, ao ước một người vợ ñẹp như tiên. Cha mẹ hỏi cho ñám nào hắn cũng không vừa ý. Hắn ñáp: - " Con chỉ muốn lấy một người ñẹp như tiên mà thôi". Cho ñến mấy năm sau cha mẹ lần lượt qua ñời, hắn ta vẫn chưa có vợ.

Cái khó tính của anh chàng truyền ñến tai Ngọc Hoàng. Thương hại hắn, Ngọc Hoàng sai một nàng tiên xuống, bảo. - " Ngươi hãy xuống với nó thử xem nó có biết người biết của không. Nếu nó không thấy ñược cái ñẹp chính ñáng thì hãy cho nó một bài học". Thế là ngày ấy nhà hắn tự nhiên có một người con gái ñến xin làm công việc của một người thị tỳ. Cô gái này mặt mũi tầm thường nhưng mọi việc ñều thông thạo tính nết rất tốt. Nàng khéo tay ñến nỗi mỗi bữa cơm không có tay nàng nấu nướng là hắn ta ăn không ngon. Gặp ngày giỗ, hắn than thở với nàng rằng không biết nhờ ai làm cỗ bàn bánh trái cho thật ngon ñể trước cúng cha mẹ, sau ñãi các quan khách. Nàng hứa sẽ xin cố gắng làm công việc ñó. Quả nhiên cả khách lẫn chủ ñều ngạc nhiên vì họ ñược dự một bữa cỗ ngon và lạ chưa từng có. Họ xúm lại khen ngợi nàng. Người chủ trẻ tuổi bắt ñầu ñể ý tới nàng nhưng khi nhìn thấy nhan sắc, hắn lại lảng ngay.

Ít lâu sau ñó, anh chàng sắm sửa thuyền bè ñể di tìm một người vợ ñẹp theo ý muốn. Cô gái ở nhà hóa thành một người xinh ñẹp tuyệt trần. Khi thuyền của chú trở về, những người ñầy tớ vội báo việc ấy cho chủ biết. Người chủ vào nhà rất vừa ý vì diện mạo có một không hai của người thị tỳ. Hắn sán lại ngồi gần nhưng nàng bước lùi ra xa. Hắn rối rít xin lỗi, nói là mình ñui mù không biết có một vị "tuyệt thế giai nhân" bấy lâu ở trong nhà, và xin lấy nàng làm vợ. Nàng vẫn không ñáp. Sau cùng hắn ñánh bạo chạy lại ôm nàng.

259

https://thuviensach.vn

Hắn ôm hụt vì nàng ñã bay lên trời và nói cho hắn biết mình là tiên, nay ñã hết hạn ở trần gian phải về thượng giới. Hắn chỉ còn giật ñược có một chéo áo của nàng.

Từ ñó, hắn tiếc mãi và sau hóa thành con mối luôn luôn chắt lưỡi tiếc vì bao nhiêu ngày ở với tiên mà không biết hưởng1.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Cổ tích và truyền thuyết An-nam.

260

https://thuviensach.vn

37. BÒ BÉO BÒ GẦY

Ngày ấy vào thời vua Lê chúa Trịnh có hai vợ chồng một người nho sinh họ

Lê. Nhân ngày cuối năm dắt nhau về thăm quê quán trong thành. Sau mấy năm ñi làm ăn xa, họ có ñể dành ñược một số bạc nhỏ ñưa về ñịnh làm vốn sống ở

quê nhà .

Qua bến ñò Khuốt, họ ñi vào giữa làng Đa-giá thượng. Đến ñây trời ñã xế

chiều lại lấm tấm mưa. Thấy thế, người chồng quyết ñịnh nghỉ lại trong một cái quán bên ñường.

Làng Đa-giá thượng bấy giờ vẫn có một ổ gian phi lớn, chuyên cướp của giết người. Khách bộ hành ñi qua ñây thường thường nghỉ lại vì chỉ ở ñây mới có dân cư quán xá, lại có chỗ ăn chỗ trọ tươm tất. Mà khi khách ñã nghỉ lại thì kẻ

nào coi chừng tay nải nằng nặng, lại cô ñơn, là ñêm ñến sẽ có người kéo lên núi xô xuống một cái hang sâu và kín gần Kẽm-trống. Thế rồi những món ñồ cướp sẽ tùy công lao mà chia nhau giữa mọi huynh thứ trong làng. Chúng giữ việc ñó rất kín. Có những tiếng lóng thay cho tiếng nói thường. Từ bao lâu, hang núi thiên tạo ñó như một cái giếng sâu, là mồ chung của bao nhiêu mạng người vô tội. Thế nhưng, bề ngoài ñối với vua quan, ñối với người các làng khác, chúng vẫn là những kẻ làm ăn lương thiện.

Khi hai vợ chồng bước vào quán, bà hàng chạy ra ñỡ chiếc thúng khảo trên tay người ñàn bà.

- Ông bà ñến vừa ñúng dịp! Hôm nay lại ñang sẵn rượu ngon và nhắm tốt.

Trời mùa ñông, ăn xong thì ñã không trông rõ mặt người. Nhà hàng dọn sẵn giường chiếu ñể cho họ nghỉ. Nhưng khi những cánh liếp vừa hạ xuống ñược một chốc thì ở ngoài ñường có tiếng hỏi vọng vào.

- Nhà hàng mai cho chúng tôi mượn bò với nhé?

- Có!

- Bò béo bò gầy?

- Bò béo.

Bà chú quán thản nhiên trả lời rồi dọn dẹp ñi ngù. Hai vợ chồng yên tâm trèo lên giường, bỏ cái tay nải ra gối ñầu. Và rồi họ ngủ thiếp ñi.

Đêm ấy vào khoảng canh hai, trong quán ñã có mấy tên lực lưỡng lẻn vào từ

lúc nào. Người nho sinh họ Lê vẫn còn mê man trong giấc mộng. Mấy chén rượu có pha thuốc mê làm anh chàng chẳng còn biết gì trời ñất. Nhưng người vợ

thì vẫn tỉnh táo. Bọn cướp xông lại ấn giẻ vào miệng người chồng và lôi ñi xềnh 261

https://thuviensach.vn

xệch. Người vợ toan la lên thì tên cướp thứ hai ñã giơ lưỡi dao sáng loáng. Thấy hắn sắp ñộng vào người, nàng quỳ xuống lầm bẩm: - "Thiếp cắn rơm cắn cỏ lạy ông. Ông tha cho, thiếp xin nhớ ơn trọn ñời". Ngọn ñuốc khoa vào mặt nàng.

Nàng còn trẻ và rất xinh ñẹp. Tên cướp bỗng thấy ñộng lòng. Hắn giục: - "Thế

thì ñi. Nhưng khôn hồn hãy ngậm mồm lại. Hễ kêu lên thì cho chết!". Thế rồi, trong khi ñi ñường, tên cướp nghĩ ra ñược một kế ñể ñược chung chăn gối với người ñàn bà có cặp mắt rất xinh kia. Hắn sẽ gửi nàng ở nhà một người thủ hạ

tin cẩn, nhờ giấu kín cho, rồi khi về chỉ ñưa ñôi hoa tai ra trình mọi người là ổn.

Từ ñó tên cướp thường lui tới chỗ ở của người vợ mới không cheo cưới của hắn. Thình thoảng hắn biếu nàng một bộ xà tích hay mấy vuông lụa. Nàng không phải lo gì ñến cái ăn cái mặc, ñã có người hầu hạ chu tất. Nhưng nhất thiết nàng không ñược bước ra khỏi buồng, luôn luôn cửa ñóng kín mít. Người ñàn bà ấy ñành nhắm mắt tuân theo như một kẻ không hồn. Dần dần nàng hiểu rõ cách sinh nhai của lũ cường bạo.

Nhưng nàng vẫn cố nuốt những giọt nước mắt, vui vẻ ñón tiếp kẻ thù của mình ñể hắn thí cho chút sống thừa. Tuy nhiên, chỉ ñược năm tháng là việc tên cướp giấu nàng ở ñây bị bại lộ. Ba ngày trước, xã trưởng rỉ tai bảo hắn: - "Nếu anh không hạ thủ ngay thì ñã có những người khác cho anh xuống hang cùng với con mụ ấy". Lệ làng ñặt ra ai nấy ñều phải tuân theo răm rắp. Tất nhiên hắn không thể phá lệ làng. Đêm ấy cơm xong, hắn ñưa nàng lên núi. Hơn cả lần trước, lần này nàng van lạy hắn rất thảm thiết. Nhưng bây giờ trái tim hắn không còn lay chuyển. Hắn bảo:

- Ta làm phúc cho nàng xuống suối vàng với chồng cho có bạn!

Khi sắp ñến miệng hang: người bàn bà bỗng nhiên bỏ chạy. Nhưng hắn ñã ñuổi theo và bắt ñược ngay. Đúng vào lúc hắn ñẩy nàng xuống hang thì không ngờ nàng cũng níu chặt lấy áo hắn. Cả hai người cùng lăn tòm vào vực sâu. May mắn làm sao nàng lại nhanh tay thả hắn ra và bám ñược vào một nhánh cây mọc chìa ra ở lưng chừng. Thế rồi người ñàn bà ấy lần mò rất khó nhọc, cuối cùng lên ñược khỏi miệng hang. Và nàng cứ nhằm hướng Bắc ñi luôn một mạch.

*

* *

Nói chuyện ngày hôm ấy xa giá Chúa ñi qua cửa Đại-hưng. Khi ñội tiền vệ

vừa qua cầu thì vợ của chàng nho sinh họ Lê xấu số từ dưới gầm cầu chạy vụt lên quỳ ngay giữa ñường cái. Đầu nàng ñội một lá ñơn trắng. Bị quân lính xua ñuổi, nàng không chịu lùi, chỉ sửa lại vành khăn trắng, bảo họ: - "Lạy các bác, tiện thiếp oan ức tày trời xin cho gặp chúa thượng". Thấy có tiếng ồn ào ñằng trước, chúa sai dừng kiệu, cho ñòi khổ chủ ñến hỏi chuyện. Nghe người ñàn bà 262

https://thuviensach.vn

kể xong, chúa lập tức rút bảo kiếm, sai viên thám tướng mang ngay 2000 quân mã ñi gấp ngày ñêm vào Đa-giá thượng với lệnh "tiền trảm hậu tấu".

Thế rồi sau ñó hai ngày, có một thầy lang bán thuốc, vai ñeo cái tay nải ñỏ

nặng trĩu ñi qua ñò Khuốt rồi tiến vào làng. Chưa vào quán, khách ñã trao tay nải cho bà hàng và giục rượu inh ỏi. Chỉ một chốc khách ñã say mềm, không còn nghe gì những tiếng trao ñổi "bò béo bò gầy" giữa chủ quán với người ngoài cổng. Chưa ñến lúc ñi ngủ, khách ñã bị trói giật cánh khỉ và ñiệu lên hang.

Nhưng lần này vừa sắp ñến hang thì một tiếng hô vang làm cho bọn cướp giật nảy mình. Từ bụi rậm xông ra một toán lính với mã tấu sáng lòe cởi trói cho khách và trói lũ sát nhân lại. Rồi từ bốn phía chân núi, bốn phía làng: tiếng reo hò, tiếng trống, tiếng mõ vang trời ñộng ñất của hai ngàn quân sĩ.

Ngay hôm sau, làng Đa-giá thượng bị triệt hạ. Nhà cửa, tre phe, cây cối ñều bị

san phẳng. Đất ñai và ruộng phân phát cho cả tỉnh: mỗi làng ñược một mảnh ruộng con, ngày nay vẫn còn gọi là ruộng kỳ tại. Bọn cướp hết thảy bị tử hình: ñàn ông ñều chém ngang lưng, ñàn bà một hạng bỏ rọ trôi sông, một hạng sung làm thị tỳ ở các nhà quan. Người ta có bắt ñược một quyển sổ ghi từng năm một bao nhiêu bò béo, bao nhiêu bò gầy, bao nhiêu vàng bạc, bao nhiêu tiền và vật hạng. Một số quân sĩ ñược lệnh ñẵn tre làm thang xuống hang rồi thòng dây xúc hài cốt của những người vô tội lên thiêu hóa1.

KHẢO DỊ

Theo Sơn cư tạp thuật thì truyện kể có hơi khác về chi tiết: Một hôm một người con hát, có người vợ rất ñẹp qua làng Đa-giá vào trọ ở quán lý trưởng. Lý trưởng là một tên dâm ác, ñêm ñến hắn nhận mệnh lệnh của ñồng lõa bắt người chồng ñẩy xuống hang rồi giấu người vợ lại một nơi cho mình thỏa dục.

Sau ñó việc tiết lộ, bị ñồng lõa bắt phải giết người ñàn bà kia. Khi hắn ñẩy người ñàn bà thì hắn bị người ấy kéo luôn xuống hang và chết cả hai. Người vợ

lý trưởng thấy chồng không về, hối hận, bèn ñi cáo quan. Việc bại lộ có phần giống như truyện trên vừa kể.

1 Theo lời kể của người Ninh- bình và báo Tiểu thuyết chủ nhật.

263

https://thuviensach.vn

38. NỮ HÀNH GIÀNH BẠC

Ngày xưa có nhà phú hộ có một người con trai mười lăm tuổi cho ñi học tại nhà một cụ ñồ trong làng. Anh chàng bẩm tính ngu ñộn lại thích chơi bời lêu lổng, nhét cho mấy, chữ cũng không vào. Rồi qua năm sau cha mẹ kiếm cho một người vợ. Vợ hắn là con gái một nhà nho, nhan sắc xinh ñẹp, ñã hay chữ lại tính nết rất ñoan chính.

Khi sắp bước chân về nhà chồng, cô gái ñược một người chị em thân mách nhỏ cho biết rằng người sắp làm chồng mình là một anh chàng dốt nát ngu ñộn.

Nàng rất buồn. Lễ cưới ñã xong, họ nhà trai ñã ñến xin rước dâu, mọi việc ñã ñâu vào ñó, không thể trì hoãn hay giở giáo ñược. Cuối cùng cô gái quyết ñịnh cứ chịu lấy anh chồng dốt, nhưng sẽ cố tìm cách làm cho hắn chăm học nên người.

Cho nên, vừa làm lễ gia tiên, nàng xin với cha mẹ chồng cho hai vợ chồng mình ở riêng một gian nhà nhỏ. Khi ñã ñược ở riêng, nàng vào buồng ñóng chặt cửa lại, bảo chồng hãy cố học hành cho kịp chúng bạn thì mới cho chung chăn gối. Hắn ta tức mình bảo vợ: - '' Tôi học ñã kém ai ñâu mà nàng lại bảo phải cho kịp chúng bạn, và kịp như thế nào mới ñược chứ? ". Vợ nói: - "Để thiếp ra một câu này, lúc nào chàng ñối ñược sẽ xin mở cửa mời vào: Chồng phương Đông, vợ phương Tây, nín lặng cho hay, chớ lòng Nam Bắc".

Sức học của hắn làm gì có thể ñối nổi loại câu ñối như thế. Nhưng hắn làm bộ

nghĩ ngợi, hẹn ñến sáng trả lời. Rồi hắn ñành chịu lên ngủ nhà trên, ñịnh mai ñến trường nhờ thầy gà hộ.

Khi cụ ñồ nghe người học trò cho biết chuyện ñêm tân hôn của hắn, cũng có phần thương hại, bèn dặn hắn ñến lúc tan học chờ cho học trò về hết cả, sẽ mách cho. Chiều hôm ñó sau khi bọc trò giải tán, ông cụ bảo hắn.

- Con cứ ñối lại thế này: " Trai phận cấn, gái phận tốn, không nên cãi lộn, trái ñạo càn khôn".

Bất ñồ hôm ấy còn sót một người học trò vì bận chép bài nên ở lại ngồi ñằng sau vách chưa về . Hắn ta nghe lỏm ñược câu chuyện oái oăm của bạn và có câu ñối thầy gà cho bạn, liền nhẩm lấy thuộc ngay. Thế rồi hắn ta không kém khôn ngoan, ñoán biết rằng bạn hắn còn phải mất nhiều thì giờ mới thuộc nổi câu ñó.

Vậy thì nhân khi nhá nhem, hắn sẽ cất lẻn vào trước buồng vợ bạn bắt chước giọng bạn nói lên câu ñối ấy, rất có hy vọng bẻ hoa trước tiên. Quả nhiên khi cô gái nghe xong câu ñối, tấm tắc khen hay và giữ ñúng lời hứa mở cửa cho người mà nàng tưởng là chồng mình vào buồng. Nàng ñể cho hắn chung chăn gối. Mãi ñến nửa ñêm hắn mới thác chuyện lên nhà trên rồi ñi một mạch về nhà.

264

https://thuviensach.vn

Lại nói chuyện về anh chồng thật thì suốt một ñêm học mãi mới thuộc câu ñối nói trên. Vào khoảng canh ba hắn mới tìm ñến buồng vợ. Vợ lại mở cửa ñón chồng. Nàng ngạc nhiên khi thấy chồng ñọc lại câu ñối hồi hôm. Rồi nàng giật mình hỏi dồn chồng:

- Sao chỉ có một câu tối hôm qua ñã ñối, bây giờ lại còn ñối nữa?

Nghe chồng nói tối hôm qua không hề ñến, lại nghe giọng nói hai lần có khác nhau, nàng mới biết là mắc mưu một tên vô lại nào ñó làm ô nhục, bèn vào buồng kêu trời khóc ñất một mình rất thảm thiết. Rồi trong một cơn ñau dẫn ñến mất trí, nàng cắn lưỡi tự tử.

Chồng thấy vợ chết không hiểu thế nào cả. Hắn lẳng lặng tìm ñến nhá cụ ñồ

báo cho thầy biết tin ñó. Nghe nói cụ ñồ rất ñỗi kinh ngạc, nghĩ mãi không biết vì cớ gì. nhưng cũng dặn học trò cứ giữ thật kín câu chuyện ñể ông cụ tìm cách truy cho ra thủ phạm.

Ngày hôm sau giữa khi các môn sinh tề tựu ñông ñủ, cụ ñồ tươi cười bảo mọi người:

- Thầy có nghĩ ñược một câu ñối cũng vừa sức học của các con. Nếu ai ứng khẩu ñối ñược hay thì thầy sẽ thưởng thoi mực và một quản bút. Rồi ông cụ ñọc luôn vế câu ñối của cô con gái nọ ñã ra cho chồng.

Trong khi những người học trò khác ñang nghĩ ngợi thì ñứa bất lương phản bạn kia ñã hý hửng ñọc lại nguyên văn vế câu ñối mà hắn nghe lỏm ñược chiều hôm qua:

- Thưa thầy con xin ñối lại là: "Trai phận cấn, gái phận tốn... "

Lập tức cụ ñồ thét học trò bắt hắn trói lại. Ông cụ vạch tội hắn trước mặt mọi người, vì chỉ có người ñàn ông thứ hai nghe lỏm ñược vế câu ñối của mình và nghe lỏm ñược câu chuyện của bạn mới có thế làm nổi ñược việc ñánh lộn sòng kia. Cuối cùng hắn ñành cúi ñầu nhận tội.

Trong khi ở nhà người phú hộ ñám tang người con dâu bạc mệnh cử hành thì ở

bên này người ta cũng giải ñứa gian ác lên quan. Nhờ có cụ ñồ xin khoan giảm nên hắn khỏi bị trảm quyết, chỉ phải bị án chung thân và phải ñền cho khổ chủ

một giành bạc.

Từ ñó người ta thường truyền cái câu "nữ hành giành bạc" mà cho ñến ngày nay nhiều người không rõ nghĩa tiếng "hành" là gì1.

1 Theo thực nghiệp dân báo (1924).

265

https://thuviensach.vn

39. LẨY BẨY NHƯ CAO BIỀN DẬY NON

Ngày xưa ở Trung-quốc có Cao Biền rất giỏi nghề ñịa lý. Những phép hô thần tróc quỷ, ông ñều thông thạo. Tiếng ñồn vang khắp nơi. Hoàng ñế Trung-quốc nghe tiếng liền triệu Biền vào cung ủy thác cho việc kiếm một ngôi ñất xây dựng lăng tẩm. Cao Biền vâng lệnh và sau năm năm tìm tòi, ñã kiếm ñược một kiểu ñất quý mà theo ông có thể giữ ngôi nhà Đường vững như bàn thạch.

Sau khi công việc hoàn thành, hoàng ñế rất khen ngợi, sai ban nhiều vàng bạc cùng phong tước lớn cho Biền. Nhưng Biền vốn biết trong kho tàng của hoàng ñế có một ngòi bút thần có phép mầu nhiệm mà chính hoàng ñế và cả triều thần không một ai biết cả. Vì thế Biền không nhận vàng, chỉ nói:

- Tâu bệ hạ, hạ thần không muốn lấy vàng bạc của bệ hạ. Chỉ muốn xin một kho trong trăm ngàn kho ñồ dùng của bệ hạ bằng cách là ñể hạ thần tự tay rút trong chùm chìa khóa kho tàng mà quan tổng quản ñang nắm giữ, nhằm ñúng chìa kho nào thì ñược phép lấy kho ấy.

Hoàng ñế nghe nói hơi ngạc nhiên những vốn trọng tài Biền, tại thấy ý kiến hay hay nên vui lòng ñể Biền làm chuyện may rủi xem thử thế nào. Quả nhiên kho mà Biền chỉ, ñúng là kho ñựng toàn bút lông dùng cho triều ñình. Khi ñược sử dụng hàng vạn cây bút, Biền mang ñến một hòn ñá, lần lượt ñem chọc mạnh từng ngòi lông vào ñá. Nhưng chẳng có ngòi nào ñược toàn vẹn. Mỗi lần thấy tòe ngòi, ông lại vứt ñi và tiếp tục chọc ngòi khác vào ñá. Cứ thế cho ñến lúc trong kho sắp vợi cả bút thì bỗng có một quản bút chọc thủng vào ñá mà ngòi lông vân còn nguyên vẹn. Biền mừng quá reo lên:

- Ta tìm ñược ngòi bút thần rồi!

Biền liền cầm bút thần vẽ thử một con rồng lên mặt tường, chừa hai con mắt.

Đến khi ñiểm nhãn, rồng tự nhiên cuộn mình ñược và tách ra khỏi bức tường.

Rồi rồng vụt lên trời, bay biến vào ñám mây trước con mắt kinh ngạc của mọi người. Biền lại vẽ thêm nhiều con vật khác và những con ấy ñều hoạt ñộng không khác gì những con vật có thực1.

Sau cùng Cao Biền vẽ một con diều rất lớn, dùng bút thần nhúng mực ñiểm mắt cho diều. Diều ñập cánh bay lên. Lập tức Biền cưỡi lên lưng và diều ñưa vút lên trên không. Thế là Biền cưỡi diều vượt qua muôn trùng núi sông sang ñến nước Nam. Trên lưng diều, Biền ñưa mắt xuống tìm huyệt ñất quý. Quả nhiên không bao lâu ông tìm thấy ở gần một con sông, cứ như bây giờ là sông Trà-khúc tỉnh Quảng-ngãi, một huyệt ñất phát ñế vương. Huyệt ñất ấy quý không 1 Đoạn này theo Đuy-mu-chiê (Dumoutier). Truyền thuyết Lịch sử Bắc và Trung kỳ.

266

https://thuviensach.vn

ñâu bằng mà lại chỉ trong một ngàn ngày là phát. Đó là một cái hàm con rồng lấp dưới nước mà chỉ có con mắt của Biền mới khám phá ñược.

Từ ñó, Biền có ý muốn hưởng một cuộc sống sung sướng xa xỉ vào bậc nhất thiên hạ. Nhưng khi nghĩ lại thì hắn rất tiếc là không có con trai mà thân mình lại ñã già mất rồi; nếu ñược làm vua cũng không còn hưởng ñược mấy nỗi. Biền mới tính sẽ nhường cho rể. Nếu nó làm vua thì ông bố vợ tất cũng ñược bội phần trọng ñãi, mà dòng dõi con gái mình cũng hưởng phúc lâu dài. Những muốn thực hiện công việc "ñại sự" này cần phải giữ hết sức bí mật, nếu không sẽ mất ñầu như chơi.

Nghĩ vậy, Biền trở về Trung-quốc bảo người con rể ñào lấy hài cốt cha y ñem sang nước Nam ñể cải táng. Trong việc này Biền chỉ bàn kín với một người học trò mà thôi. Nhưng người học trò mà Biền tin cậy lại muốn miếng ñất quý ấy hoàn toàn thuộc phần mình hưởng, nên khi ñược lệnh thầy mang hài cốt thì hắn cũng ñào luôn hài cốt của cha mình sang Nam.

*

* *

Bấy giờ hàm rồng ñang thời kỳ há miệng. Biền bảo học trò lặn xuống ném gói xương vào giữa miệng rồng chờ cho nó ngậm lại hãy lên. Người học trò ñem gói xương của cha mình ñánh tráo vào, còn gói xương kia thì bỏ ở một bên mép.

Xong việc ñó, Cao Biền bảo con rể chọn năm giống lúa, mỗi thứ một thúng mang ñến huyệt ñất nói trên, sai ñào ñúng vào chỗ vai rồng thành năm cái huyệt.

Mỗi huyệt Biền sai rấm một thúng lúa rồi lấp ñất lại thành năm ngôi mộ. Hắn giao cho chàng rể một ngàn nén hương, dặn mỗi ngày thắp một nén, ñúng hai năm chín tháng mười ngày thì tự khắc quan gia dưới huyệt nhất tề dậy cả. Dặn ñâu ñấy, Biền trở về Trung-quốc.

Thời gian trôi qua. Hôm ấy chỉ còn mười ngày nữa là hết hạn công việc mà Cao Biền ñã dặn, thì tự nhiên con gái hắn ở nước ñẻ luôn một lúc ba bé trai, mặt mũi dị kỳ. Vừa mới sinh ra, ba ñứa ñã biết ñi biết nói: một ñứa mặt ñỏ tay cầm ấn, một ñứa mặt màu thiếc, một ñứa mặt màu xanh, ñều cầm dao sáng quắc. Cả

ba nhảy tót lên giường thờ ngồi, ñòi ñem quân thu phục thiên hạ. Người nhà ai nấy xanh mặt. Chỉ trong một buổi tiếng ñồn rầm lên. Mọi người thấy sự lạ ñổ tới xem như ñám hội. Người rể của Biền sợ quá, bảo vợ: - "Mày ñẻ ra ma ra quỷ, nếu không sớm trừ ñi thì khó lòng sống ñược với triều ñình. Chẳng qua cha mày làm dại, nên mới sinh ra như thế". Thế rồi y chém tất cả.

Trong lúc bối rối, người nhà của y vì lầm nên ñốt luôn một lúc hết thảy những nén hương còn lại. Bỗng dưng mặt ñất chuyển ñộng. Ở dưới năm ngôi mộ có tiếng rầm rầm mỗi lúc một lớn. Rồi nắp mộ bật tung ra, bao nhiêu quân gia nhất 267

https://thuviensach.vn

tề dưới ñó nhảy lên. Nhưng vì còn non ngày nên sức còn yếu, ñứng chưa vững, người nào người ấy ñi lại bổ nghiêng bổ ngửa, cuối cùng ñều chết sạch.

Lại nói chuyện Cao Biền chờ cho ñến tận ngày hẹn mới cưỡi diều bay sang nước Nam. Nhưng lần này diều bị ngược gió nên sang không kịp. Khi diều hạ

cánh xuống thì người con rể ñã phá hỏng mất công việc của hắn. Hắn bực mình vô hạn. Sau khi căn vặn ñể hiểu rõ câu chuyện, hắn rút gươm chém chết cả học trò lẫn rể.

Từ ñó Cao Biền sinh ra chán ñời, chả thiết gì nữa. "Không ñược ăn thì ñạp ñổ", nghĩ thế, hắn bèn cưỡi diều ñi khắp nước Nam ñể ếm huyệt và phá tất cả

những long mạch của nước này. Ngay chỗ hàm rồng nói trên, hắn dùng phép chém ñứt cổ con rồng ñó ñi. Cũng vì vậy mà ngày nay người ta nói nước sông Trà-khúc ñỏ như máu là bởi máu tự cổ con rồng chảy ra ñến nay vẫn chưa dứt.

Đến Nghệ-an, Biền thấy trên một hòn núi mà ngày nay còn gọi là núi Đầu-rồng ở sát bờ biển có huyệt ñế vương. Hắn bèn làm bùa bằng gang ñóng vào ñỉnh núi. Từ ñó trở ñi trên ñỉnh núi ấy không một cây cối gì còn mọc ñược.

Ở Thanh-hóa, Cao Biền cũng thấy có huyệt ñất quý. Nhưng hắn thấy con rồng ñó què một chân, cho rằng nếu có phát ñế vương thì không thể phát to ñược. Cho nên hắn cho diều ñi thẳng không ếm nữa. Cũng vì thế người ta nói mấy ñời vua chúa trị vì ở nước Nam ñều phát tích ở Thanh-hóa1.

Khi diều bay qua làng Thiên-mỗ (bây giờ là làng Đại-mỗ, tỉnh Hà-ñông) Biền thấy có cái giếng ở vệ sông mà bây giờ là Nhuệ-giang cũng có huyệt ñế vương.

Hắn bèn cho diều hạ xuống là là sát mặt ñất, ñoạn thuận tay ném luôn cây bút thần của mình xuống lòng giếng. Người ta nói cây bút ấy sau rồi hóa thành một khúc gỗ cắm chặt xuống ñáy giếng.

Không một ai dám ñộng ñến nó. Mãi về sau trong làng có một ông thám hoa có tính hiếu kỳ mới tâu vua xin hai con voi về kéo thử khúc gỗ ñó lên. Họ tết một chiếc thừng lớn; một ñầu buộc vào khúc gỗ còn một ñầu buộc vào cổ voi.

Nhưng khi voi cất bước thì tự nhiên ở những xóm làng bên cạnh, ñất chuyển ñộng ầm ầm, ñồng thời nhà cửa phát hỏa tứ tung. Lần ấy ông thám ñành bỏ dở

công việc vì ông ta sợ con rồng bị ñau giãy dụa làm hại ñến dân sự. Điều ñặc biệt là từ bấy ñến nay nước giếng ấy không bao giờ cạn. Mỗi khi nước trong người ta vẫn thấy có bóng khúc gỗ ñen ñen ở dưới ñáy2.

Để tâng công với hoàng ñế, Cao Biền vẽ bản ñồ từng kiểu ñất một rồi viết thành sách ghi chú rất tinh tường ñem dâng lên vua Đường. Đại ý nói tất cả

những mạch ñất quý nhất của nước Nam, hắn ñều ñã trấn áp xong. Duy có kiểu 1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

2 Theo Thục nghiệp dân báo.

268

https://thuviensach.vn

ñất ở chỗ trung ñộ (tức bây giờ là Hà-nội) thì hắn ñã sai ñắp một cái thành gọi là thành Đại-la ñể chặn long mạch. Lễ trấn áp này Biền làm rất công phu và linh ñình. Trên hòn núi ở xa xa về phía Bắc thành Đại-la, hắn cho dựng một cái ñàn tràng. Trong thành Đại-la, hắn sai nung một lúc tám vạn cái tháp bằng ñất nhỏ.

Nung xong, Biền huy ñộng tám vạn quân, mỗi tên quân vai vác giáo, mũi giáo xóc một cây tháp, ñi từ Đại-la tiến dần lên núi. Vừa ñi họ vừa hô mấy tiếng

"Thống vận hoàng ñế". Đến nơi ñặt tháp xuống ñỉnh núi rồi tám vạn quân ấy lại rùng rùng kéo về Đại-la. Cũng vì có những việc kỳ dị như thế nên núi ấy từ ñó mang tên là núi Bát-vạn1.

Hoàng ñế Trung-quốc ñọc sách của Cao Biền lại càng khen ngợi hắn. Nhưng việc làm của Biền bị dân chúng nước Nam oán ghét. Họ lập tâm chờ dịp giết hắn cho bõ hờn. Một hôm, Biền cưỡi diều bay vào miền cứ như bây giờ là Ninh-bình. Ở ñây người ta ñã chuẩn bị cung nỏ chờ khi diều của hắn bay qua là là mặt ñất, là cả bao nhiêu người cùng nhất tề phóng tên. Diều bị gãy cánh rơi xuống núi. Biền bị trọng thương, sau ñó phải ñưa về Trung-quốc. Hòn núi ấy ngày nay còn mang tên là núi Cánh-diều, một trong ba ngọn núi ở gần trị sở Ninh-bình2.

Ngày nay chúng ta có câu " Lẩy bẩy như Cao Biền dậy non" là ý nói nóng nẩy vội vàng sẽ thiếu chu ñáo, và thế nào cũng thất bại.

KHẢO DỊ

Về ñoạn rấm lúa dưới huyệt, có người kể khác:

Cao Biền sau khi tìm ñược ñất quý bèn tự chôn mình trong huyệt, huyệt ñất nay gọi là "phượng hoàng ấp noãn" chỉ một trăm ngày là hồi sinh. Trước ñó Biền ñã giao cho một bà già ở gần ñấy một trăm nén hương, dặn mỗi ngày ñốt một nén, ñủ một trăm nén tức 100 ngày thì gọi hắn dậy. Nhưng vì hắn quên không nói với thần Đất nên thần Đất ở chỗ ấy giận, bèn khiến chuột ñêm lại tha ba nén hương ñi. Khi ñốt ñến nén thứ 97, bà già tưởng ñã ñủ 100 ngày, mới ñào huyệt thức Biền dậy. Hắn dậy, vì chưa "quán khí" thành ra người cứ run lẩy bẩy không làm gì nên chuyện3.

Truyện này trong từng phần của kết cấu có những mối liên quan với nhiều truyện của các dân tộc khác.

1. Trước hết, phần ñầu kể sự tích ngòi bút thần của Cao Biền gần giống với truyện Mã Lương với cây bút thần của Trung-quốc: Một em bé thích nghề vẽ, 1 Theo tạp chỉ Nam phong (1925).

2 Theo lời kể của người Ninh-bình.

3 Theo tạp chí Tư tưởng số 6 và 7 (1972).

269

https://thuviensach.vn

ñược thần cho một ngòi bút có thể vẽ bất kỳ cái gì cũng hóa thành vật thật. Nhờ

ngòi bút ñó, em ñã giúp ñỡ nhiều người nghèo khổ: kẻ có trâu cày, người có nông cụ, v. v... Một tên ñịa chủ thấy thế, bắt em ñến vẽ cho hắn, nhưng em không chịu. Hắn giam em lại, nhưng em vẽ thang trèo ra ñược, vẽ ngựa cưỡi ñi trốn và vẽ cung tên bắn chết hắn. Tiếng ñồn ñến tai vua, vua bèn chiếm ñoạt ngòi bút thần, nhưng ngòi bút vào tay nhà vua mất cả mầu nhiệm.

Vua lại phải trả bút cho em rồi bắt em vẽ biển, vẽ cá, và vẽ thuyền cho vua ñi chơi. Thuyền cần có gió mới ra khơi ñược. Mã Lương bèn vẽ gió và vẽ rất nhiều gió làm cho sóng to, thuyền ñắm, vua bị chôn vào bụng cá1.

Người Trung-quốc còn có truyện Lộ Ban với cây bút thần:

Lộ Ban quê ở một làng gần tỉnh Phúc-kiến, giỏi nghề mộc và nghề phù phép.

Ông tạc ra các con giống như muông chim, v. v.. rồi dùng bút thần ñiểm nhãn, tự

nhiên mọi con vật ñều hoạt ñộng ñược. Một hôm, ông tạc một con chim phượng hoàng, ñiểm nhãn rồi cưỡi lên lưng. Phượng hoàng ñưa Lộ Ban lên không trung rồi ñỗ xuống một tỉnh cách Phúc-kiến 12 dặm. Bố Lộ Ban ñem việc của con khoe với mọi người. Cho rằng việc ấy sẽ mang ñến tai họa, nên họ xông vào ñánh ñập bố Lộ Ban. Để báo thù, Lộ Ban tạc một hình nhân ñiểm nhãn cho bay lên trời, nhưng có một cánh tay chỉ xuống ñất. Vì thế, suốt hai năm trời, riêng vùng ñó không mưa. Biết là do phép của Lộ Ban làm, mọi người phải ñến xin lỗi bố ông. Lộ Ban bèn cắt tay của hình nhân. Tự nhiên một trận mưa ñổ xuống2.

Chúng tôi ngờ ñây là một câu chuyện ñã ñược tô ñiểm theo hướng hiện ñại hóa.

Có nhiều truyện khác không nói ñến cây bút thần nhưng vẫn có chi tiết "ñiểm nhãn" hoặc phù phép ñể làm cho một pho tượng thành người thật: Ở Quảng-ngãi có truyện Tranh nhau pho tượng. Một người thợ mộc tạc một pho tượng ñàn bà bằng gỗ, rồi một người thợ bạc ñúc vòng xuyến ñeo vào tay cho tượng; tiếp ñến một người thợ may may áo quần mặc vào mình tượng. Cuối cùng nhờ một thầy phù thủy "khai quang, ñiểm nhãn", tượng bỗng biến thành một cô gái xinh ñẹp, hoạt ñộng như người thật. Từ ñấy cả bốn người giành nhau, ai cũng kể công lao và ñổi lấy cô làm vợ. Hỏi cô gái, thì cô phân xử như sau: người thợ mộc là cha, người thợ may là mẹ, người phù thủy là thầy, còn người thợ bạc mới là chồng. Có người ñã diễn thành lời ca toàn bộ thiên truyện này: Ngó chừng con bóng quá trưa,

Thì ông thày pháp ñâu vừa ñến ngay

Ông khai quang ñiểm nhãn cao tài,

1 Truyện dân gian Trung-quốc, I, Nhà xuất bản Ngoại văn Bắc- kinh, 1958.

2 Trong tạp chí Nhân loại (Anth ropos), XII- XIII (1917- 1918).

270

https://thuviensach.vn

Nhờ ơn nơi phật nàng cười nói ra.

Khi ñó anh nào cũng muốn nói chuyện nguyệt hoa...

Một truyện trong Non thúc Pa-ca-ra-man của người Thái-lan cũng khá tương tự:

Có một người kể cho một nàng công chúa nghe một câu chuyện cổ: Ngày xưa, có bốn người trẻ tuổi, một người là thợ mộc, ông ta chọn một khúc gỗ bào trơn tru. Người thứ hai là thợ vẽ, vẽ vào gỗ hình dạng một cô con gái ñẹp. Người thứ

ba là thợ chạm, theo nét vẽ mà chạm hình cô gái. Người thứ tư là thầy phép, nhúng tượng gỗ vào một thứ nước thần làm cho pho tượng hoạt ñộng chẳng khác gì người sống. Kể xong, người ấy hỏi công chúa xem ai xứng ñáng là chồng cô gái. Công chúa ñáp: chính là người thợ chạm1 . (Loại truyện phân xử như hai truyện trên, xem thêm ở Khảo dị, truyện Ba chàng thiện nghệ, số 107, tập III) Giống với truyện Tranh nhau pho tượng, thần thoại của người Ba-na (Bahnar) ở Tây nam Ma-da-gát-xca (Madagascar) có truyện Nguồn gốc loài người và người ñàn bà ñầu tiên.

Lần ñầu tiên Tạo vật sáng chế ra ba người: hai người ñàn ông là I-ma-nao (chế

tạo) và I-ma-na-phi (ăn mặc) và một người ñàn bà là I-ma-na-ja-ri (trang trí) ở

trên mặt ñất. Mỗi người ớ một nơi cách xa nhau, không biết nhau. Một hôm I-ma-nao buồn tình tạc một tượng gỗ hình phụ nữ to bằng người thật. Tạc xong thấy ñẹp, anh ngắm hàng ngày không chán mắt, ngày ñêm trò chuyện với tượng không rời. Khi ñi làm anh cũng ñặt tượng ở bờ ñường chỗ cao sáng ñể nhìn ngắm cho thỏa thích. Một hôm khác I-ma-na-phi ñi dạo ñồng, thấy bức tượng thì cảm về sắc ñẹp, bèn ñem về may mặc cho tượng bằng lụa màu rực rỡ, lại trang sức cho bằng ñồ vàng. Chẳng bao lâu I-ma-na-ja-ri vì sống một mình buồn nên ñi chơi cho khuây khỏa, lại bắt ñược bức tượng mừng lắm, hên ñưa về cầu Tạo hóa cho nó hoạt ñộng, sẽ coi như con. Tạo hóa chấp thuận, bảo ñưa về cùng ngủ

một ñêm, truyền hơi vào là ñược. Quả nhiên sáng hôm sau, tượng hóa thành người thật, bà ta yêu mến không rời. Mất tượng, hai người ñàn ông trước ñi tìm, bắt gặp, bèn giành lại. Một cuộc tranh chấp nổ ra, cuối cùng phải nhờ thần phân xử. Thần phán: người tạc ra là cha, người cho nó cuộc sống là mẹ, còn người giúp cho ăn mặc trang sức là chồng. Sau ñó I-ma-nao lấy I-ma-na-ja-ri làm vợ.

Từ hai cặp này mà có loài người ñông ñúc. Từ ñó mới có tục chồng phải nộp quần áo trang sức cho vợ, nếu trốn tránh phận sự này thì vợ có quyền bỏ2.

Truyện Hy-lạp (Grèce) sưu tầm ở ñảo Át-xti-po-lay-ia (Astypalée): một người thợ mộc, một người thợ may và một thầy tu nghỉ ñêm trong một cái lều của người chăn cừu với ñiều kiện là phải lần lượt thức canh súc vật. Phiên ñầu, 1 Dẫn trong báo Châu Á "jounlal Asiatique", tập CCV (1924).

2 Trong Tạp chí dân tộc học và những truyền thống dân gian, tập 11 (1921).

271

https://thuviensach.vn

người thợ mộc tạc một pho tượng ñàn bà. Đến phiên người thợ may, anh may cho tượng một cái áo choàng, và cuối cùng ñến phiên thầy tu, ông làm cho pho tượng hoạt ñộng bằng cách ñọc 40 bài kinh. Đến ñây thì trời sáng, cả ba cùng tranh nhau1.

Về loại mô-típ "ñiểm nhãn", người Ấn-ñộ cũng có một truyện chép trong sách Ba mươi hai truyện về ngai vàng (Sinhâysanadvâtrinctkâ). Nhân vật chính là Vi-cơ-ra-ma nhận của một ông sư ăn mày ba vật mầu nhiệm: một miếng phấn, một cái gậy và một miếng vải. Nếu dùng miếng phấn vẽ một ñội quân, rồi cầm gậy tay phải, người ta sẽ làm cho ñội quân hoạt ñộng theo ý muốn, cầm tay trái thi ñội quân ấy biến mất. Với miếng vải người ta có thể cầu ñược ước thấy. v. v ...

2. Về tình tiết bỏ gói xương vào hàm rồng, chúng ta còn có truyền thuyết về

Đinh Tiên Hoàng rất phổ biến:

Ngày xưa bố Đinh Tiên Hoàng là một con rái cá bị người làng bắt ăn thịt. Bà mẹ nhặt xương gác lên mái bếp. Sau ñó một thầy ñịa lý qua ñấy thấy có hàm rồng ñang kỳ há miệng. Nhưng hàm rồng ở sâu dưới ñáy nước, thầy lại không biết lặn, bèn nhờ một em bé (tức sau này là Đinh Tiên Hoàng) mang gói xương của bố y bỏ vào miệng rồng. Nhưng bé Đinh lại ñánh tráo vào ñó gói xương rái cá - bố của mình. Về sau, khi biết ñược sự thật, thầy ñịa lý báo thù bằng cách bảo bé Đinh buộc thêm lưỡi gươm vào cổ con rồng, nói rằng ngôi ñất ấy phát tướng, cần có gươm mới làm nên sự nghiệp. Nhưng không ngờ Đinh lại mắc mưu thầy ñịa lý: lưỡi gươm treo vào cổ, lâu ngày gươm cứa ñứt mất cổ rồng; ngôi nhà Đinh sau này không ñược lâu dài là vì thế.

Nói chung cũng như nhiều truyền thuyết mang tính chất mê tín khác, truyền thuyết này chỉ là mượn lịch sử ñể tô vẽ cho nghề phong thủy.

3. Về chỗ rấm lúa thành binh, dân tộc Kar (Quảng-ngãi) cũng có truyện Tu-cờ-rơm:

Tu-cờ-rơm là một thủ lĩnh nhiền lần chống nhau với quan và lính. Có lần ông bị bắt nhưng ñêm ñến lại cởi trói trốn về. Nhờ ñược thần sai rùa vàng dưới hồ

hiện lên trao cho gươm, rồi lại ñến bày cho phép rấm ñậu xanh (không phải lúa) trong một hầm ñá ñóng kín, chờ ñủ một tháng mở ra thì ñậu biến thành binh. Lại phải chuẩn bị nồi cối giã gạo ñể cho binh lính làm cái ăn. Tu-cờ-rơm làm theo.

Vừa khi ông phải ñi ñánh kẻ thù, dặn vợ nếu ở nhà có sự gì lạ cũng cứ ñể yên.

Không ngờ vợ ông ở nhà thấy có tiếng lao xao dưới hầm tưởng có kẻ ñã lẻn ñến phá công việc của chồng, bèn ñến nạy cửa hầm ra xem thì ra những hạt ñậu ñã biến thành người nhưng còn thiếu nhiều bộ phận: kẻ thiếu tay, người thiếu mắt.

v. v...

1 Theo Van Ghen-nep (Van Gennep). Hình thành truyền thuyết.

272

https://thuviensach.vn

Thấy cửa mở họ liền ùa ra ngoài hò reo nhưng vì còn non yếu nên chết yểu tất cả. Tu-cờ-rơm trở về thấy cơ sự như thế chỉ còn chép miệng thở dài. Nhưng sau ñó thần lại hiện xuống hà hơi cho sống lại tất cả và ñánh ñược kẻ ñịch.

Ngày nay ở làng Ngang (xã Trà Sơn), huyện Trà-bồng (Quảng-ngãi) còn có một hồ nước trong suốt ñáy. Bên cạnh có hang ñá gọi là hầm rấm binh, ở trong còn có nhiều hòn ñá giống nồi niêu, cối chày v. v... tương truyền là nơi Tu-cờ-rơm rấm binh1.

4. Xem Khảo dị truyện Khổng lồ ñúc chuông (số 67) cũng có câu chuyện con gái Cao Biền cưỡi diều sang Nam và Khảo dị truyện Sự tích ñình làng Đa-hòa (số 123, tập III, truyện Người học trò với ba con quỷ (số 131, tập III).

1 Theo Vỏ quýt chưa dày.

273

https://thuviensach.vn

40. BỤNG LÀM DẠ CHỊU HAY LÀ TRUYỆN THẦY HÍT

Ngày xưa, có một anh chàng vô công rồi nghề, ngày ngày chỉ biết ăn bám vợ

và khoác lác. Người vợ rất lấy làm bực mình vì phải nai lưng ra làm nuôi chồng và ba ñứa con. Một hôm, chị vợ bắt anh ta phải ñi học một nghề gì ñể nuôi thân vì mình không cáng ñáng nổi nữa. Anh chàng ñi lang thang suốt buổi, hết ñứng bụi này lại ngồi bụi kia chả học nghề ngỗng gì cả, cho ñến xế trưa lại về.

Trước khi vào nhà, hắn ñứng nấp sau vách có ý nghe ngóng xem vợ có nói xấu gì mình chăng. Vừa khi người vợ ñi chợ về mua ñược năm tấm bánh gói, chia cho ba ñứa con mỗi ñứa một cái. Còn lại hai cái, mẹ bảo con ñưa vào buồng cất vào trong vại gạo cho cha. Nghe thấy thế, anh ta rất thích, chờ một lúc lâu mới giả bộ ñi từ phía cổng bước vào nhà. Vợ hỏi:

- Đã tìm ñược nghề gì chưa?

- Đã, hắn ñáp.

- Nghề gì mà học nhanh thế?

- Tao ñi dọc ñường gặp một ông thầy hít, ông ấy dạy cho tao bói bằng cách hít.

Bây giờ có cái gì cất giấu ở ñâu, tao chỉ dùng lỗ mũi hít hít mấy cái là tìm ra ngay. Nào, có cái gì cần tìm ñể tao làm thử cho mà xem?

Vợ tiếp lời ngay:

- Vậy thì tôi có mua cho hai cái bánh còn cất ñi một nơi, cứ hít cho ra mà ăn, như không tìm ñược thì nhịn vậy!

Thế là anh chàng ngước mũi lên giả bộ hít mấy cái, rồi nói:

- Đúng rồi, nó ở trong vại gạo.

Rồi hắn chạy vào lấy bánh ra ăn trước con mắt kính phục của vợ con.

Người vợ tưởng thật, mừng quá, vội chạy ñi loan báo với xóm giềng rằng chồng mình học ñược nghề thầy hít, thử ñoán một việc thấy hay như thần. Từ

nay ai có một cái gì cứ ñến nhờ anh ấy tìm hộ.

Hôm ấy, trong xóm có một bà mất một ổ lợn con, kiếm khắp mọi nơi không thấy. Nghe nói thế, bà ta vội chạy ñến khẩn khoản nhờ tìm. Thật là may cho anh chàng, vì lúc ñứng nghỉ ở một bụi tre dọc ñường, hắn ñã trông thấy bầy lợn con chạy lạc vào ñó. Hắn ta mừng quá, bảo bà già: - "Nếu kiếm ñược thì bà sẽ cho tôi những gì!". Bà ta hứa cho hai con lợn con. Anh ta cũng giả vờ hít mấy cái rồi dắt bà ñến ngay chỗ có lợn. Bầy lợn ñược tìm ra ngay và sau ñó anh ñược chia hai con như lời chủ nhân ñã hứa. Vợ thấy chồng chỉ học một nghề giản dị mà làm ra của dễ dàng thì sung sướng quá, vội chạy về khoe với cha mẹ ñẻ. Người 274

https://thuviensach.vn

cha nghe nói con rể học ñược phép lạ cũng có ý hâm mộ. Ông ta nói riêng với vợ: - "Bà cứ bảo gọi rể sang ñây. Nếu nó chỉ ñúng món tiền chôn ở gốc táo sau vườn thì cho nó một nửa". Ông ta không ngờ chàng rề của ông ñã lén theo vợ

sang từ lúc nãy và ñứng nấp ở một góc nhà. Nghe cha vợ bảo thế, anh ta lén chạy một mạch về nhà rồi giả cách nằm ngủ. Khi vợ và mẹ vợ về, phải thức mãi hắn mới chịu dậy. Thế là anh chàng theo sang nhà ông nhạc, chỉ ñúng chỗ chôn của, và ñược thưởng một nửa số tiền chôn.

Từ ñó tiếng ñồn về thầy hít lan ñi rất nhanh. Cũng vào thời gian ấy trong hoàng cung bỗng xảy ra một vụ trộm lớn. Nhà vua mất trộm một con rùa vàng và một con rùa bạc là hai món bảo vật của vua Trung-quốc tặng. Trong cung rối rít cả lên, chả có cách gì tìm ra thủ phạm cả. Vừa nghe tiếng ñồn có thầy hít ñại tài, vua vội sai quân lính ñi mời về cho bằng ñược.

Khi thấy sứ giả ñến nhà triệu mình, anh chàng vô cùng hoảng hốt. Chót ñánh lừa mọi người, anh ta không còn biết than thở với ai cả. Nằm trong cáng dọc ñường về kinh ñô, anh ta nghĩ bụng: - "Thôi phen này thì bay ñầu ñến nơi rồi! ".

Anh chàng buồn quá, tưởng tượng những nhục hình ñang chờ mình ở cung vua mà rụng rời chân tay. Vì thế khi qua sông, anh ta nhảy ñại xuống nước, nghĩ

rằng thà chết ở ñây còn hơn bị kìm kẹp khổ thân. Hai người lính khiêng cáng sợ

rằng hắn chết thì tai vạ sẽ ñổ lên ñầu mình, bèn chia nhau lặn xuống nước tìm và cuối cùng cũng lôi ñược anh chàng lên bờ. Khi tỉnh lại, hắn ta rất thất vọng, nhưng cũng làm bộ giận, mắng hai người ñó:

- Tao xuống ñể hỏi vua Thủy tề xem ai là thủ phạm chứ có can gì mà chúng mày hốt hoảng lên như thế.

Nhưng trong bụng anh ta nghĩ: - "Thế là muốn thoát cũng không thoát nổi.

Biết tính làm sao bây giờ?". Anh chàng lại nằm lên cáng cho hai người kia khiêng ñi, miệng lẩm bẩm mấy tiếng:

- Bụng làm dạ chịu, chớ khá than van!

Không ngờ hai người khiêng cáng mà vua sai ñi: một người tên là Bụng và một tên là Dạ. Hai ñứa ñã ñồng mưu ăn trộm hai con rùa của vua. Tang vật hiện còn giấu trên máng nhà, chưa ñưa ñi thoát ñược. Nay nghe thầy hít lẩm bẩm như

thế, tưởng là thầy ñã hỏi vua Thủy tề biết rõ cơ sự rồi, bọn họ bèn hạ cáng xuống và lạy thầy như tế sao. Cả hai thú tội cho thầy nghe rồi cuối cùng xin thầy làm ơn giấu giùm, nếu không sẽ khó mà thoát án tử hình.

Nghe ñoạn, thầy như mở cờ trong bụng, vội hứa ñể bọn họ an tâm. Khi gặp vua, anh chàng lại giở giói phép hít của mình và quả nhiên tìm ñược hai bảo vật còn giấu ở trên ống máng. Nhà vua thán phục tài năng của anh, tặng thưởng rất hậu, lại ban cho tước lớn.

275

https://thuviensach.vn

Anh ta về nhà chưa ñược bao lâu thì bỗng một hôm ñược sứ Trung-quốc tìm ñến tận nhà ngỏ lời mời mọc khẩn khoản. Số là trong cung cấm của hoàng ñế

Trung-quốc vừa xảy ra một mẻ trộm rất lớn. Nhiều món bảo vật quý giá nhất trần ñời ñều bị bọn người táo gan lấy mất. Nhiều thầy bói ñược vời ñến cung nhưng chả nên tích sự gì cả. Nay nghe tiếng có thầy hít Việt-nam ñại tài nên phái sứ giả sang mời tìm hộ. Nếu tìm ñược bảo vật, hoàng ñế sẽ ban tứ rất hậu.

Anh chàng lần này lại lo sốt vó, có thể nói hơn cả mấy lần trước. Vừa qua một khúc sông, anh ta ñã nhảy ngay xuống nước ñịnh tự vẫn như lần trước. Không ngờ người ta lại cứu ñược lên. Nhưng lần này không hiểu anh ta nhảy thế nào mà khi lên bị sứt một một bên mũi. Hồi tỉnh lại, anh chàng chỉ cái mũi sứt nói với sứ giả Trung-quốc rằng: - "Tôi nhờ có cái mũi này mới làm ăn ñược. Nay con cá nóc ñã cướp mất sự mầu nhiệm của tôi rồi, còn gì mà sang nữa". Sứ giả

không biết nói thế nào, ñành phải ñể cho anh ta trở lại nhà1.

KHẢO DỊ

Nhiều người chỉ kể có một phần của truyện trên: hoặc kể phần ñầu nhưng không nói ñến việc hít, mà chỉ nói ñến một nhành tre ñể anh chàng cầm về, nói là có phép tìm ra vật giấu kín, hoặc kể phần cuối nhưng thay cho "Bụng làm Dạ

chịu là "Quýt làm Cam chịu", v. v... Truyện của ta tương tự với khá nhiều truyện của các dân tộc trong nước và trên thế giới.

Trước hết là truyện của dân tộc Vân-kiều. Thầy mo ngửi, cũng có một nhân vật vì trót giả ñiên lừa vợ và cả làng rằng mình có phép dùng mũi hít có thể tìm ra vật bị mất. Cũng gần như truyện của ta, ñầu tiên anh tìm cho vợ một dụng cụ

làm cỏ mà anh cố ý giấu ñi một nơi. Sau ñó, anh tìm ra chum bạc của bố vợ chôn ở gốc mía (do anh ñến nhà nấp kín một chỗ nghe ñược). Nhưng khác với truyện của ta, anh lần lượt giải ñáp ñúng hai cuộc ñố với hai bọn lái buôn bằng cách trước khi vào cuộc, cải trang tới làm quen với họ, ñể tìm ra ñiều bí mật. Cuộc ñố

thứ nhất là bắt hai con mèo buộc vào cổ hai con voi, xem con nào ñực con nào cái. Cuộc thứ hai ñem một khúc gỗ chỉ ñàng nào gốc ñàng nào ngọn, v. v... Anh ñều thắng lợi và chiếm ñược của cải hàng hóa bộn bề. Nhà vua cũng nghe tiếng anh, triệu về không phải ñể tìm bảo vật bị mất mà ñể bắt anh trị một con hổ dữ.

Anh ñi cùng với một toán lính, nhưng vừa thấy hổ thì ñã chết ngất. Bọn lính ñuổi hổ ñi, ném anh vào giữa một bụi tre rồi bỏ về. Tỉnh dậy anh thấy hổ gầm ghè xung quanh bụi tre. Chờ khi hổ ngồi thò ñuôi vào bụi, anh lẳng lặng chẻ lạt, dùng lạt buộc ñuôi hổ vào gốc tre. Hổ lồng lộn vẫn không rút ñược ñuôi, lại bị

anh thò dao cắt mất dái, lăn ra chết. Thế là anh trở về tâu vua ñã giết ñược hổ và 1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn, và Trương Vĩnh Ký: Chuyện ñời xưa.

276

https://thuviensach.vn

cải chính cái tin chết ngất do bọn lính tung ra; anh nói lúc ñó mình nằm xuống làm phép, v. v... Lần thứ hai vua bắt anh cầu ñảo gọi mưa, làm ñược vua sẽ

nhường ngôi cho, nếu không thì chém ñầu. Anh trở về hoảng quá, ñi cả ra khố.

Không ngờ nước ñái rơi vào ñầu một con cóc. Cóc sợ anh xối nước mặn vào hang của nó, xin tha, và báo cho anh biết ngày nọ tháng nọ sẽ mưa lụt. Anh về

bày ñàn làm bộ cầu cúng, quả nhiên có mưa to. Vua giữ lời hứa nhường ngôi1.

Thứ hai là truyện của ñồng bào Tày:

Khọn, một anh chàng chỉ có một con trâu, một hôm không biết chăn thế nào ñể trộm lấy mất. Anh bèn chặt một ống cọn2 rồi về bảo với vợ rằng mình ñã ñổi trâu lấy cái ống này có phép tìm ra vàng bạc. Vợ về mách bố, bố sợ rể có phép lấy mất vàng bạc của mình, bèn mang chôn giấu ban ñêm. Không ngờ chàng rể

ñã ngồi rình trên ngọn cây, thấy hết. Nhân bố vợ thách tìm của, Khọn bèn làm bộ nhờ cái ống mà phát hiện ra những của cải ñó, và ñược bố vợ chia cho một nửa.

Sau ñó vua mất cái ấn vàng, ñòi Khọn - bấy giờ ñã nổi tiếng - ñến tìm. Cũng như truyện của ta, ngồi trên kiệu về cung, Khọn than thở: - "Thằng ñầu chết, thằng bụng cũng hết sống". Không ngờ ăn trộm ấn vàng lại là hai người khiêng kiệu; thấy anh nói thế tưởng anh ñã biết, vội lạy anh ñể anh giấu ñi cho. Do ñó mà Khọn tìm ra ấn và ñược vua thưởng hậu.

Nhưng rồi về sau Khọn thấy phải tống khứ cái ống nguy hiểm có thể làm anh mất ñầu. Một hôm anh làm một mâm cỗ linh ñình ñặt sẵn trong hang kín.. Rồi anh nói với một bọn lái trâu về sự mầu nhiệm của cái ống có thể làm ra cơm rượu. Bọn lái trâu thấy anh gõ vào ống và thấy có cơm rượu thật, bèn gạ ñổi ñàn trâu. Dĩ nhiên là Khọn ưng thuận3.

Đồng bào Tày còn có truyện một người dốt ñặc cán mai nhờ may mà ñỗ

Trạng. Tất cả những hành ñộng của Trạng ñều là nhờ vợ vô tình làm cho, mà kết quả, tiếng khen lại dồn vào Trạng. Sau ñó một hôm, Trạng ñược làng cử ñi ñánh chiêng làm lễ cầu mát. Trạng cột một sợi dây vào chân nhờ vợ giật ñể ra hiệu ñánh cho ñúng lễ nghi: không ngờ người ta ñi lại vấp dây lia lịa. Tưởng vợ nhắc, Trạng cũng vội ñánh chiêng lia lịa. Dân ñang ngơ ngác vì thấy Trạng ñánh loạn xạ thì bỗng thấy sau xóm có ñám cháy, nên cho là Trạng tiên tri ñánh chiêng cho dân di chữa cháy.

Phần sau cũng như truyện trên, nghe nói Trạng tiên tri, vua bèn cho gọi về

triều ñể tìm cái ấn vàng. Trạng lo quá bảo vợ: - "Thôi ñêm nay ta quyết tử cho 1 Theo Mai Ván Tấn. Truyện cổ Vân-kiều.

2 Ố ng cọn: ống của bánh xe tưới nước, bánh xe này nhờ sức ñẩy của dòng nước mà tự ñộng quay.

3 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II.

277

https://thuviensach.vn

rồi!". Không ngờ con "quỷ cốt tử" là kẻ ăn trộm ấn vàng nghe vậy, tưởng Trạng biết sự thực, bèn tìm tới xin Trạng tha ñừng tâu vua. Trạng chỉ mong có thế1.

Truyện Miến-ñiện (Myanmar) Chàng lừa phỉnh và chàng nói khoác: Có hai chàng túng ñói tìm cách làm ăn. Một người ñánh cắp một con trâu giấu ñi, rồi tìm ñến chủ có trâu nói có ông thày bói giỏi. Chàng lừa phỉnh làm bộ bói, chỉ ñúng ñược thưởng 10 ñồng. Lúc ấy thôn trưởng mất một hộp thuốc lá bằng vàng, nghe tiếng, gọi ñến, bắt bói và dọa nếu chạy trốn sẽ ra lệnh cả làng ñuổi bắt. Đành phải ở lại than với nhau: - "Chỉ nên trách thời vận thôi". Không ngờ

kẻ trộm vốn tên là Thời Vận, nghe thế tưởng thầy ñã biết, sụp lạy xin tha. Thế là hai người chỉ cho thôn trưởng chỗ giấu hộp. Nhà vua nghe tin bói giỏi, họi họ về

triều vì có một bọn lái buôn chở tới bảy thuyền châu báu ñánh cuộc với vua, nếu ñoán ñược trong một cái hộp có gì họ sẽ mất tất cả thuyền hàng, trái lại thì vua mất vương quốc. Hai chàng lần này lo sốt vó, tính nhảy xuống nước chết cho rồi, nhưng họ lại biết bơi, ñành bảo nhau cứ bơi ra khơi cho ñến khi không bơi ñược nữa là chết. Không ngờ khi bơi qua bảy chiếc thuyền, bỗng nghe ñứa con ñầu bếp của bọn lái buôn ñang hỏi bố nó trong hộp có gì. Bố nó ñáp: - "Trong hộp sắt là hộp ñồng, trong hộp ñồng là hộp bạc, trong hộp bạc là hộp vàng, trong nữa là một lạng chất thơm thượng hạng".

Nghe thế hai chàng lại bơi trở vào, nói cho vua hay và vua thắng cuộc. Sau ñó một hôm trong khi chàng nói khoác vào cung, thì chàng lừa phỉnh ở nhà ñổi quách nhà và làm bộ bị bỏng. Lành rồi, hắn vào tâu vua là sách bói ñã cháy mất không thể làm ăn ñược nữa. Vua bèn cho họ làm quan2.

Một truyện của Ấn-ñộ cũng rất gần với truyện của ta, chỉ có khác là không nói tới việc hít và ở ñoạn cuối tình tiết có hơi khác. Chằng hạn, khi vợ sang khoe tài chồng mình ở nhà bố mẹ ñẻ, anh chàng tự xưng ñoán giỏi cũng chạy sang trốn ở

một xó, nhìn trộm người ta ăn uống. Đêm ñến hắn làm bộ mới ở nhà mình sang, nói với mẹ vợ: - "Tôi có thể biết những người khác ăn gì". Mẹ vợ bảo hắn: -

"Thế ngày hôm nay mấy ñứa con tôi ăn những gì nào?" . Hắn kể ra vanh vách.

Mẹ vợ rất thán phục. Tin hắn giỏi ñoán truyền ñến vua. Vua cho gọi ñến. Trong tay cầm một con dê, vua bảo hắn: - "Nghe nói mày giỏi ñoán, vậy phải ñoán cho ra trong tay tao cầm gì? Hắn sợ quá buột miệng kêu lên: "Pi-la-găng-ti ơi, giờ

chết của mày ñã ñiểm rồi!" Pi-la-găng-ti là tên của của hắn mà cũng là tiếng Ấn chỉ con dê. Vua tưởng hắn có tài, trọng ñãi và cho về. Ít lâu sau, vua mất một chuỗi ngọc, cho gọi hắn vào cung bắt nội trong 15 ngày phải tìm cho ra, nếu không sẽ treo cổ. Hắn bỏ cả ăn uống, chỉ mếu máo kêu tên mẹ và bà: "Ối Xu-ni-da, ối Mu-ni-da ơi, biết làm sao ñây!" - Chính hai người hầu của vua có tên như

thế ñã ăn trộm chuỗi ngọc. Chúng nó nghe thấy hô danh mình thì sợ quá, bèn thú 1 Theo truyện cổ Việt-bắc.

2 Theo truyện dân gian Miến-ñiện (Minh Trí, Vấn Mĩnh, Hoàng Hải dịch).

278

https://thuviensach.vn

thật với thầy và chỉ chỗ giấu ngọc. Thế là hắn thành công và ñược vua ban rất hậu.

Một truyện Ấn-ñộ khác từng chép trong sách Biển truyện (Kathâ Sarit-sâgara) từ thế kỷ thứ XII:

Một người bà-la-môn nghèo tên là Ha-ri-xác-măng. Vì không nuôi nổi một ñàn con, phải ñi ở với một người giàu. Người này làm lễ cưới cho con gái mà không mời anh ta. Anh chàng giận lắm, dặn vợ: - "Có dịp cứ mách với họ là ta bói giỏi". Bèn vào chuồng ngựa nhà chủ dắt một con giấu vào rừng. Nhà chủ

mất ngựa, tìm mãi không thấy. Người vợ bèn mách rằng chồng mình bói giỏi.

Thấy họ khẩn khoản, anh chàng giả vờ làm như kiểu thầy bói thực thụ, và cuối cùng dĩ nhiên tìm ra ñược ngựa. Từ ñó mọi người phục chàng như thần. Tiếng ñồn lan ra khắp nơi. Một hôm trong cung vua có vụ trộm lớn mất nhiều vàng ngọc và của quý. Vua gọi anh ta ñến và bắt tìm cho ra. Hắn xin khất ñến mai.

Của cải của vua vốn bị một tên thị tỳ trong cung tên Đô-ri-hô-va (cái lưỡi) lấy trộm. Người thị tỳ ấy ñến nghe ngóng từ buồng chàng. Giữa lúc ñó Ha-ri-xác-măng ñang chửi cái lưỡi của mình ñã làm mình khốn khổ. Thị tì tưởng thầy ñã biết, nên mở cửa chạy vào thú tội và xin thầy thương cho. Sáng mai anh chàng chỉ cho vua những của ñã mất. Vua toan thưởng thì một viên quan cố vấn không chịu tin, bắt thử lại. Người ta mang ñến một cái chậu úp, trong có một con cóc, bắt ñoán. Anh chàng tưởng nguy ñến nơi. Hắn nhớ hồi nhỏ cha mình thường gọi mình bằng cóc nên kêu lên: - "Cóc ơi! Ít ra trước kia mày cũng tự do hơn bây giờ". Vua nghe nói ngỡ hắn ñoán ñúng: khen ngợi và thưởng rất hậu.

Người Ai-cập cũng có truyện một anh lái buôn vỡ nợ, do vợ xúi giục ñi ra nước ngoài làm nghề bói bất ñắc dĩ. Được vua gọi vào cung thử tài, hắn lo sợ

ñến mất mật. Nhưng hắn vô tình ñoán trúng chỗ giấu con châu chấu và con chim sẻ bằng cách gọi tên mình và tên vợ ra ñể than thở. Một lần khác. ñể tìm một vụ

trộm lớn trong cung, hắn giao cho vợ một túi sỏi và vợ hắn tình cờ ném trúng mấy lần vào ñầu những tên trộm ñứng rình nghe ngóng. Thế là bọn trộm tưởng thầy ñã biết, vội tặng hắn tiền ñể hắn ñừng làm cho chúng phải treo cổ.

Phần cuối còn có tình tiết: một hôm các vua láng giềng gọi bọn thầy bói của mình ñến ñể thi tài với hắn. Các vua cho bí mật chôn dưới ñất: một nồi sữa, một nồi mật và một nồi ñậu. Các thầy bói kia chịu không ñoán ra. Đến lượt hắn, hắn ngoảnh bảo vợ: - "Tất cả ñều tại mình, thôi chúng ta có thể khuân ñồ ñạc ñi khỏi nước này, lần thứ nhất là sữa, lần thứ hai là mật, lần thứ ba là ñậu". Do là hắn kể

những thức ăn mà vợ hắn mới mua. Các vua tắc lưỡi và thưởng hắn rất hậu.

Ở phương Tây cũng có nhiều truyện cổ tích gần giống với truyện của chúng ta.

Dưới ñây là truyện Ông thầy pháp, của người Pháp, mà người Bồ-ñào-nha (Portugal), người Anh, người Ý (Italia), Tây-ban-nha (Espana) cũng kể tương tự: 279

https://thuviensach.vn

Một chàng trẻ tuổi một hôm bỗng tự xưng là thầy pháp, có khả năng tìm thấy những vật bí mật. Một bà chúa mất một chiếc nhẫn quý, gọi hắn ñến bắt tìm cho ra thủ phạm. Ông chúa hỏi: - "Mày ñòi công bao nhiêu?" - "Ba bữa ăn", hắn ñáp

- "Được".

Người ñầu bếp mang ñến cho hắn bữa ăn ñầu tiên. Hắn nói: - "Đó là một". Thì chính tên ñầu bếp ấy lại là một trong những tên trộm chiếc nhẫn của chủ. Nó trở

về nói lại với ñồng lõa. Lần sau người thứ hai lại mang thức ăn ñến. Hắn lại nói:

- "Đó: ñã hai rồi". Lần thứ ba cũng thế. Cả ba tên trộm sợ quá, vì tưởng hắn ñã biết, bèn ñến gặp hắn thú thật, và, hẹn nếu không mách chủ, chúng sẽ tặng một nửa của cải. Hắn bày một mẹo là bắt một con gà cho nó nuốt chiếc nhẫn vào bụng.

Tuy ñược nhẫn quý, ông chúa vẫn không tin, lại sai bắt một con dế ñể lên ñĩa, trên úp một cái chuông con, rồi bảo hắn: - "Trong ấy có gì nói ngay, nếu không hai khẩu súng lục ñây tao sẽ bắn mày vỡ óc". Hắn không còn biết làm thế nào ñành than một mình: - "Thân ta như con dế bị bắt". Đó là hắn nói theo một câu tục ngữ "tình trạng bối rối như con dế bị bắt" nhưng cũng làm cho ông chúa tưởng là thầy ñoán giỏi.

Truyện của người Na-uy (Norvège) ñại khái cũng như truyện của người Pháp: Một người ñốt than một hôm mua ñược cái áo cũ của một ông thầy cả. Anh ta mặc vào người và tự cho mình là tiên tri. Vua mất cái nhẫn quý. Anh ta gõ cửa nhà vua, nói mình có thể tìm ñược. Vua hẹn cho ba ngày phải tìm cho ra, nếu không sẽ ñuổi. Chiều hôm ñầu tiên một người hầu - chính là một trong những tên trộm - mang thức ăn ñến. Khi ăn xong, nó bưng mâm ñi, anh ta nói: "Đó là một ñã ñi rồi" (tức là một ngày ñã qua). Việc cũng diễn ra như thế ñối với hai người hầu sau ñều là ñồng lõa ăn trộm chiếc nhẫn. Họ cho là thầy ñã biết hết và tìm ñến thú thực với thầy. Anh ta bảo kiếm một con lợn to cho nó nuốt chiếc nhẫn. Sau ñó, vua lấy một cái bình bạc có nắp ñi ra bờ biển, một lúc sau vào gọi anh ta ñến ñoán cái gì trong bình. Anh ta than một mình: - "Ôi cua tội nghiệp!

Xảy ra cho mày bao nhiêu là thử thách". Đúng là con cua mà nhà vua ñã bỏ vào bình ñể ñố.

Một loạt truyện sau ñây tuy hình tượng ñã ñổi khác nhưng câu nói dẫn ñến sự

hiểu lầm vẫn giữ nguyên, cũng ñều là dị bản của các truyện trên. Truyện của người Đức:

Một người ñàn bà có thói quen ngáp ba lần trước khi ñi ngủ. Một hôm có ba tên trộm toan vào nhà khoắng của. Khi một ñứa trèo thang nhìn vào cửa sổ thì vừa ñúng lúc người ñàn bà ngáp. Mụ nói to: - "Đó là một". Tên kia cho là bị lộ

chạy ra nói với ñồng bọn. Tên thứ hai thấy yên yên lại trèo lên, vừa vặn lúc mụ

280

https://thuviensach.vn

ngáp cái thứ hai: - "Đó là hai!". Lúc sau, tên trộm thứ ba sắp trèo thì cái ngáp thứ ba cũng ñến với mụ ta cùng câu nói: - "Đó là ba". Ba tên chạy mất mật.

Truyện của người Pháp:

Một người mẹ có ñứa con ăn không ngồi rồi. Một hôm mẹ bảo con: - "Khi người ta muốn có một ngày tốt thì phải dậy sớm". Đứa con nghe lời, dậy rất sớm ñi ra khỏi thành phố, ñứng ở cửa thành. Có ba anh ñêm qua ñào ñược một kho của bí mật ñem về . Người thứ nhất gặp anh chào: - "Bông jua" (tiếng chào này cũng có nghĩa là ngày tốt). Anh chàng nói: - "Đó là một"1. Người kia tưởng việc bí mật của mình ñã bị lộ. Sau câu chuyện cũng lần lượt diễn ra như thế ñối với người thứ hai, thứ ba. Tưởng là anh chàng ñã biết cả, ba người bèn chia cho anh một phần tư kho của.

Những truyện sau ñây có thể xếp vào một nhóm, vì cùng chung một loại hình tượng làm trung tâm cho câu chuyện:

Truyện từ sách Chú giải về Phật pháp (Dhammpadattha Kathâ):

Một người Ba-la-môn ñi từ Bê-na-réx ñến xứ Tắc-ca Si-la ñể học khoa học, hy vọng trở thành bậc thánh. Thầy giáo hắn có 500 ñồ ñệ mà trung thành tận tụy nhất là anh này vì hắn hầu hạ thầy bao nhiêu năm không tiếc sức. Nhưng hắn lại quá khờ khạo, nhét mấy cũng không vào. Thầy bụng bảo dạ: - "Phải giúp cho nó một cái gì ñể trả ơn. Khi một ñứa dốt ñã học ñược cái gì nhập tâm là nó không quên". Bèn dạy cho câu chú bắt phải nói ñi nói lại hàng ngày: - "Mày xát, mày xát, tại sao lại xát? Ta biết hết ý ñịnh cả rồi!". Học xong anh trở về quê hương.

Hồi ấy vua Bê-na-rex thường cải trang ñi khắp thành phố ñể nghe ngóng ý dân. Một ñêm vua dừng lại trước nhà anh chàng ñúng lúc bọn trộm ñào ngạch rồi chui vào nhà. Chàng trẻ tuổi ñang ngủ chợt tỉnh giấc, miệng quen thói nói ngay câu trên. Bọn trộm hoảng hồn, lỉnh mất.

Vua ñiều tra biết anh chàng học khoa học từ Tắc-ca Si-la về, nên ngày mai cho gọi anh ñến bảo dạy cho mình cái môn học ñược. Học xong, vua thưởng cho một ngàn ñồng vàng. Từ ñó vua luôn mồm học câu nói kia. Ít lâu sau một quan ñầu triều âm mưu giết vua, hắn ñồng mưu với người phó cạo sẽ cắt cổ vua khi cạo gáy, và hứa sẽ cho y làm quan ñầu triều nếu mình làm vua. Sắp cạo, vua ñọc

"câu chú" trên. Người phó cạo toát mồ hôi trán, vứt dao, sụp lạy. Vua bảo: - "Có gì cứ nói ñừng sợ". Hắn kể lại mọi việc. Vua nghĩ bụng: "Nhờ thầy ta, ta mới sống ñược". Bèn bắt quan ñầu triều ñi ñày rồi cho anh chàng thế chân2.

Một truyện ở Bắc Âu:

1 Ý nói: ñó là một ngày tốt.

2 Trong Tạp chí Đông-dương số 1-2 (1974).

281

https://thuviensach.vn

Một chàng vô công rồi nghề, em của một nhà thông thái nghèo khổ, một hôm ñến nhà vua xin việc làm. Vua hỏi: - "Anh biết gì?". Đáp: - "Biết làm thơ và chơi quạt". Vua nhận lời. Một hôm ñể có bài thơ dâng vua, anh ta ñến ngồi dưới một gốc cây tìm tứ. Đang ngồi bỗng có một ñàn lợn ñến cọ vào người. Anh bật ra một câu: - "Chúng mày cọ ñi cọ lại, ta biết âm mưu của chúng mày rồi". Cho là câu hay, anh về ñọc. Vua nghe ñúng vào lúc phó cạo hoàng cung ñang liếc dao ñể cạo cho vua. Phó cạo bỗng tái mặt, sụp xuống chân vua, thú rằng lưỡi dao ñã tẩm thuốc ñộc do một quan coi kho xúi hắn. Thế là quan coi kho bị xử tử, chàng vô công rồi nghề ñược thế vào. Lần khác ñề tỏ ra biết chơi quạt, anh ta vô tình cứu ñược vua lần nữa về trò chơi của mình. Được cất nhắc làm ñại thần, anh ta gọi ông anh của mình ñến nhà ñể giúp ñỡ và nói - "Lúc nào ñịnh mệnh ñang cai quản thế giới, thông minh và cố gắng của anh chả ñược tích sự gì".

Truyện Xây-lan (Sri Lanka):

Trong số ñại thần của một ông vua, có một ông tính giản dị, không biết chữ, nhưng ñược vua yêu còn bọn kia thì ganh tỵ. Một hôm, chúng gợi ý cho vua là bắt mọi người làm thơ chúc tụng. Đại thần ta bối rối, nhưng cũng ñến ngồi trên một hòn ñá ngoài ñồng ñể suy tư. Bỗng có một con trâu ñến cà cổ và mài sừng ở

hòn ñá ấy. Tự nhiên một câu vụt ñến: - "Ta há lại không biết mày ñang mài lưỡi dao ñó sao?". Hắn ñọc cho vua nghe, vua thích thú và cứ ngâm ñi ngâm lại nhiều lần. Ở ñây cũng có phó cạo cùng ñồng lõa âm mưu cắt cổ vua và cũng sụp lạy thú tội khi nghe vua ngâm câu ấy.

Một truyện của Hy-lạp (Grèce) và một truyện của Ả-rập (Arabie) cũng gần như thế. Một ông vua mua của một lái buôn ba câu cách ngôn khôn ngoan: câu ñầu là: - "Dà, mày làm gì cũng phải thận trọng và nghĩ ñến hậu quả". Vua sai viết câu ấy lên khắp nơi, ngay cả áo quần. Phó cạo ñang có âm mưu cắt cổ Vua (ở truyện Ả-rập thì là thầy mổ xẻ âm mưu chích huyết bằng mũi kim có thuốc ñộc) thấy câu trên ở khăn quấn cổ của vua (ở truyện Ả-rập thì thấy khắc trên bể

nước) bèn sụp xuống thú tội1.

Truyện của người Ca-ma-ôn ở chân núi Hy-mã-lạp (Himalaya):

Một người Bà-la-môn sống bằng nghe hành khất. Một hôm, người vợ nghe tin có một ông vua tốt bụng, ai ñến xin cũng cho một ñồng vàng và một con bò cái.

Vợ giục chồng ñi. Chồng bảo: - "Biết nói gì với vua ñây?" - "Cứ nói những gì mình thấy dọc ñường", vợ ñáp. Lần ñầu, anh ta thấy từ trong một cái lỗ, một con mối kêu "Cúc... Cúc", liền lặp ñi lặp lại ngay cho nhớ. Đi một lát thấy một con rắn ăn sâu, anh ñứng lại nhìn và nhắc ñi nhắc lại: - "Ngẩng cổ thấy hay hay". Xa nữa thấy một con lợn ñang rúc trong bùn, anh lặp lại câu: "Ghi... Ghi... nó ñến, 1 Theo Cô- xcanh (Cosquin), Truyền thuyết của quan hầu Thánh Ê-li-da-bét ở Bồ-ñào-nha.

282

https://thuviensach.vn

nó ñi". Cuối cùng, anh nhờ một người ghi lên giấy, rồi ñưa cho vua khi vua cho tiền.

Vua quý tờ giấy ấy, dán ở ñầu giường, luôn luôn tụng niệm. Một hôm vua ñang ngủ, có kẻ trộm vào cung. Bọn trộm nghe thấy vua nói lắp bắp những câu trên, tưởng vua biết, bên bỏ chạy. Lính gác trong cung bèn ñuổi theo bắt ñược cả

bọn. Vua tra hỏi, bọn trộm thú nhận: - "Chúng tôi vào cung ñịnh trộm, nhưng mỗi một cử ñộng ñều bị bệ hạ biết cả". Vua bảo: - "Tại sao ta lại biết?", - "Khi chúng tôi ñục tường, bệ hạ nói: - "Cúc... Cúc". Chúng tôi nghển cổ nghe ngóng, bệ hạ nói: - "Ngẩng cổ thấy hay hay". Chúng tôi ñi từ chỗ này sang chỗ khác, bệ

hạ nói: - "Ghi... Ghi. Nó ñến, nó ñi". Do ñó chúng tôi tin rằng bệ hạ ñã biết cả1".

Một số hình tượng trong truyện trạng Bói (tức trạng Lợn) của ta có lẽ ñều rút ra từ truyện Bụng làm Dạ chịu. Xem thêm truyện Chàng ngốc học khôn, số 189

tập V .

HẾT TẬP I.

1 Đều theo Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren của Cô- xcanh (Cosquin).

283

https://thuviensach.vn

NGUYỄN ĐỔNG CHI - TRÉSOR DES CONTES VIETNAMIENS 1

Dans une premère partie (p. 1-72) M. Nguyễn Đổng Chi étudie les contes et légendes en général. Il esssaie d' en délimiter le domaine et les genres, passe en revue les classịfications donnés avant lui pour les critiquer et en constater les faiblesses. Il rapppelle dịfférents essais de classifications: d' abord celle de Nghiêm Toàn dans son Việt-nam văn học sử yếu (Précis d' histoire de la littérature vietnamienne) en: 1. Contes moraux et fables (Truyện luân lý ngụ

ngôn); 2. Contes superstitieux et invraisemblables (truyện mê tín hoang ñường); 3. Contes satiriques (phúng thế) et amusants (hài ñàm); 4. Légendes des génies et des saints (tích các thần thánh). Puis celle de Thanh Lăng dans son Văn học khởi thảo: Văn chương bình dân (Ébauche d' une littérature: La littérature populaire) qui divise les contes, légendes, histoires en sept catégories: 1. Génies et immortels (thần tiên); 2. Démons et revenants (ma quỷ); 3. Héros nationaux (anh hùng dân tộc); 4. Amour (ái tình); 5. Morale (luân lý); 6. Moeurs (phong tục); 7. Comiques (khôi hài).

M. Nguyễn Đổng Chi donne ensuite la classification également toute formelle, de Nguyễn Văn Ngọc dans Truyện cổ nước Nam (Histoires anciennes du Vietnam): légendaires, morales, populaires avec couplets, chants - philosophiques, comiques - celle de Trương Tửu dans Văn nghệ bình dân Việt-nam (L' art populaire du Vietnam). Ce dernier tente de grouper les contes et légendes en deux grands ensembles: les contes merveilleux (thần kỳ) et les contes de ce monde (thế sự)2. Malheureusement dans ces deux grands en sembles Trương Tửu introduit des divisions multiples qui nous ramènent aux classifications précédentes.

M. Nguyễn Đổng Chi a senti la dịfficulté d' une classification rationnelle des contes. Il essaie de restreindre leur domaine en les isolant de la fable, de la satire, des histoires pour rires, des histoires d' actualité et en leur fixant trois conditions: être anciens, ne pas être éloignés de la tradition populaire, viser à un but moral.

Cependant M. Nguyễn Đổng Chi n' approfondit pas le problème posé par la première condition: en effet quelle est la frontière entre le "nouveau" et

"l' ancien". Est-ce que les contes qui se rapportent à l' époque de Tự Đức (1848 -

1883) doivent être considérés comme anciens ou nouveaux? Or, beaucoup de 1 1è tome Édition de Văn sử ñịa, Hanoi, 1958; 255 pages.

2 Mot à mot thế sự " choses de ce monde" ce sont les contes dont les personnages, l'action et le cadre sont vrai semblables et non merveilleux et irréels.

284

https://thuviensach.vn

contes sont attribués à l' époque des Nguyễn (XIXè siècle), cf. les contes reccueillis par Landes1.

Après toutes ces restrictions, M. Nguyễn Đổng Chi donne à son tour son classement qui à notre avis, demeure tout aussi formel que ceux de ses prédéceseurs: 1. Contes merveilleux (truyện cổ tích hoang ñường); 2. Contes de ce monde (truyện cổ tích thế sự); 3. Contes historiques (truyện cổ tích lịch sử).

M. Nguyễn Đổng Chi ne nous parle pas d' une possibilité de classification par thème, classịfication qui permet de définir et de rapprocher les thèmes des contes anonymes et non datés d' en suivre la transmission et les variations.

La fin de cette première partie est consacrée par M. Nguyễn Đổng Chi à l' évolution des contes et légendes à travers les époques de l' histoire vietnamienne.

Dans la phase protohistorique les contes sont surtout merveilleux avec des personnages qui sont des génies ou des héros génifiés (Phù Đổng thiên vương, Cao Sơn ñại vương, Thục An Dương vương, etc...), ou des génies animaux (dragons, serpents, tigres etc...). La domination chinoise introduit les croyances du bouddhisme et du taoïsme et les contes en subissent l' influence.

D' autre part les héros nationaux qui out lutté contre les Chinois (Soeurs Trưng, Bố Cái ñại vương, etc...) inspirent contes et légendes. Sous les dynasties vietnamiennes les contes et légendes ont un grand succès. Sous les Trần (1225 -

1400) l' introduction du théâtre yuan et des siao-chous chinois laissent intact l' engouement du peuple pour les contes. Sous les Lê et les Nguyễn (XVè - XIXe siècles) l' influence des classes dirigeantes, mandarins issus des concours se manifeste dans la vogue des héros de contes qui se tronvent souvent être des docteurs ou des lettrées. Sous les Nguyễn, les soulèvements des classes populaires et surtout de la classe paysanne vont de pair avec une littérature orale plus agressive: les contes deviennent crittiques et satiriques.

Dans la seconde partie (p. 75-255), M. Nguyễn Đổng Chi donne un recueil de contes qu' il classe dans un ordre apparent: contes et légendes qui expliquent l' origine de certains objets ou animaux (pastèque, arec et bétel, dourion, dragonnier, dịfférents oiseaux, grenouille, singe, marsouin, limule, paon, corbeau); de certaines particularités de la nature ou des animaux (cris des oiseaux, pratique du Tết); contes et légendes concemant les sites ou accidents géographiques du vietnam: lac Ba-bể, lac de l' Épée, marais d' Une Nuit, marais de l' Encre (ñầm Mực), fleuves Nhà-bè, Tô-lịch, Thiên phù, Cẩm-lệ, Hòn Vĩnh-ñiện (pour ceutx-ci, p. 254-255); rochers de la Mère et de l' Enfant, rocher de 1 Dans les manuscrits l'aissés à la Société Asiatique et en partie utilisés dans Excursions et reconnaissances.

285

https://thuviensach.vn

Bà-rầu, mont Ngũ-hành et quelques tours chames (thành Lồi, tháp Nhạn, tháp Dương-lệ).

A chaque légende, quand il le peut, M. Nguyễn Đổng Chi ajoute un commentaire et des textes développant des thèmes semblables ou proches. Les commentatires sont, à notre avis, trop minces. Ils auraient pu comporter plus de rapprochements, ou, du moins, indiquer plus de références, le folklore vietnamien est assez riche pour le permettre. D' autre part si l' ouvrage de M.

Nguyễn Đổng Chi doit servir à des chercheurs et non au très grand public, il présente l' inconvénient que les contes et légendes sont racontés dans la version de l' auteur qui, sonvent, amalgame plusieurs versions. Peut être aurait-il été préférable de livrer au lecteur les versions recueillies de première main, sans les modịfier.

Par contre M. Nguyễn Đổng Chi est rsté très prudent dans l' interprétation des contes et légendes. Il ne construit rien, n' exploite pas les données à moins qu' il le fasse dans les tomes suivant annoncés.

Quoi qu' il en soit, nous ne pourrons juger de l' entreprise de M. Nguyễn Đổng Chi que l' orsqu' il aura publié son travail au complet.

MAURICE DURAND

(B.E.F.E.O No 1 - 1964, P. 243-244)

286

https://thuviensach.vn

PHỤ BẢN

* Bút tích tác giả

287

https://thuviensach.vn

288

https://thuviensach.vn

* Chân dung Nguyễn Đổng Chi

289

https://thuviensach.vn

* Chân dung tác giả (Họa sĩ Diệp Minh Châu vẽ, 1981)

290

https://thuviensach.vn

* Bìa sách "Kho làng truyện cổ tích Việt-nam" (Bản dịch tiếng Nhật.

Tokyo, 1975)

291

https://thuviensach.vn

ĐỌC KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM TẬP II CỦA NGUYỄN ĐỔNG CHI

Trong phần ñầu (tr. l-72), ông Nguyễn Đồng Chi nghiên cứu cổ tích và truyền thuyết nói chung. Ông thử vạch ranh giới của lĩnh vực nói ñây và của những thể

loại thuộc lĩnh vực ấy, ñiểm qua những hệ phân loại ñã ñược ñề xuất trước ông, nhằm phê bình và nhận ra các mặt yếu. Ông nhắc lại các thể nghiệm phân loại khác nhau. Thoạt tiên là thể nghiệm của Nghiêm Toản trong Việt-Nam văn học sử yếu, với cách phân chia như sau: 1. Truyện luân lý ngụ ngôn; 2. Truyện mê tín hoang ñường. 3. Truyện phúng thế và hài ñàm; 4. Sự tích các thánh. Rồi ñến thể nghiệm của Thanh Lãng trong Văn học khởi thảo: Văn chương bình dân, trong ñó cổ tích, truyền thuyết, truyện, ñược phân thành bảy loại: 1. Truyện thần tiên; 2. Truyện ma quỷ; 3. Truyện anh hùng dân tộc; 4. Truyện ái tình. 5. Truyện luân lý. 6. Truyện phong tục; 7. Truyện khôi hài.

Sau ñó, ông Nguyễn Đổng Chi lại ñưa ra cách phân loại cũng hoàn toàn hình thức của Nguyễn Văn Ngọc trong Truyện cổ nước Nam: truyện thần kỳ: truyện luân lý; truyện dân gian và những câu ngạn ngữ, ca khúc triết lý, truyện khôi hài... Rồi thì cách phân loại của Trường Tửu trong Văn nghệ bình-dân Việt-nam: tác giả này thử tập hợp các cổ tích và truyền thuyết lại thành hai tổng thể lớn, truyện thần kỳ và truyện thế sự1. Đáng tiếc là trong hai tổng thể lớn ñó Trương Tửu lại ñưa vào vô vàn phân cắt, khiến ta lại bị dẫn dắt về các cách phân loại ñã nói trên.

Ông Nguyễn Đổng Chi ñã cảm thấy nỗi khó khăn trong việc phân loại truyện ñời xưa sao cho duy lý. Ông thử thu hẹp lĩnh vực các truyện ấy bằng cách tách chúng khỏi truyện ngụ ngôn, truyện khôi hài, truyện tiếu lâm, truyện thời sự, và bằng cách quy cho chúng ba ñiều kiện: phải có phong cách cổ; không tách xa khỏi truyền thống dân gian; nhằm một mục ñích luân lý2 .

Tuy nhiên, ông Nguyễn Đồng Chi lại không ñi sâu vào vấn ñề do ñiều kiện thứ

nhất ñặt ra: quả vậy, ñâu là ranh giới giữa cái "kim" và cái "cổ"? Những truyện cổ tích có liên quan ñến thời Tự Đức (1848 - 1883) phải ñược xem là "cổ" hay là 1 "Truyện thế sự", dịch từng chữ là "chose de ce monde", gồm những truyện mà các nhân vật, diễn biến và khung cảnh ñều như thực, chứ không thần kỳ và hư ảo

2 Thực ra, trong nguyên tác, ñiều kiện thứ hai là: truyện cổ tích không ñược xa lạ với bản sắc dân tộc, và ñiều kiện thứ ba là: truyện cổ tích phải có giá trị tư tưởng và nghệ thuật ñạt ñến một cấp ñộ cao trong văn xuôi tự sự truyền miệng. Xin xem các trang 48- 52 bản in lần này (N. D).

292

https://thuviensach.vn

"kim"? ấy thế mà nhiều truyện cổ lại ñược quy vào thời Nguyễn (thế kỷ XIX): xem những truyện do Lăng-ñờ (Landes) thu thập1.

Sau tất cả những hạn chế nói trên, ñến phiên ông Nguyễn Đổng Chi ñưa ra cách sắp xếp của mình, mà theo ý chúng tôi, cũng hình thức không kém gì của những người ñi trước ông: 1. Truyện cổ tích hoang ñường; 2. Truyện cổ tích thế

sự; 3. Truyện cổ tích lịch sử.

Ông Nguyễn Đổng Chi không ñề cập ñến khả năng phân loại theo ñề tài, một cách phân loại cho phép ñịnh nghĩa và nhích lại gần nhau những ñề tài của các cổ tích vô danh và thiếu niên ñại, còn cho phép theo dõi quá trình truyền ñạt và những biến ñổi của chúng.

Chương cuối của phần thứ nhất nói ñây ñược ông Nguyễn Đổng Chi dành cho việc nghiên cứu bước ñường tiến hóa của cổ tích và truyền thuyết qua các thời của lịch sử Việt-nam.

Trong giai ñoạn sơ sử, cổ tích chủ yếu là truyện hoang ñường mà nhân vật là thần, hay anh hùng ñược thần thoại hóa (Phù Đổng thiên vương, Cao Sơn ñại vương, Thục An Dương Vương, v. v...), hoặc thần súc vật (rồng, rắn, hổ. v. v...).

Cuộc ñô hộ của Trung hoa ñã du nhập những tín ngưỡng của Phật giáo, Đạo giáo, và cổ tích cũng chịu ảnh hưởng của các tín ngưỡng ấy.

Mặt khác, những anh hùng dân tộc từng ñấu tranh chống lại người Trung-hoa (Hai bà Trưng, Bố Cái ñại vương, v. v...) cũng gây cảm hứng cho cổ tích và truyền thuyết. Dưới các triều ñại Việt-nam, cổ tích và truyền thuyết ñạt ñược thành tựu lớn. Dưới triều Trần (1225- l400), sân khấu Nguyên và các tiểu thuyết Trung hoa ñược du nhập, nhưng lòng mê say của dân chúng ñối với truyện cổ

vẫn nguyên vẹn. Dưới các triều Lê và Nguyễn (thế kỷ XV-XIX), ảnh hưởng của các tầng lớp thống trị, của quan lại xuất thân từ thi cử, lộ ra qua sự thịnh hành của các nhân vật cổ tích nhiều khi ñã ñỗ trạng nguyên hoặc là nhà nho. Dưới triều Nguyễn, những cuộc nổi dậy của các tầng lớp dân chúng, nhất là của nông dân, lại ñi song song với một nền văn học truyền miệng nặng chất công kích hơn: truyện cổ bắt ñầu mang tính phê phán và trào phúng.

Trong phần thứ hai (tr. 75-255), ông Nguyễn Đổng Chi cung cấp một sưu tập những truyện cổ tích mà cứ nhìn bề ngoài thì ông ñã sắp xếp lại theo một trật tự

nhất ñịnh: những cổ tích và truyền thuyết giải thích nguồn gốc một số vật hay loài vật (dưa hấu, trầu cau, sầu riêng, huyết dụ, các loài chim khác nhau, ếch nhái, khỉ, cá heo, con sam, con công, con quạ); những cổ tích và truyền thuyết giải thích nguồn gốc một số ñặc thù của thiên nhiên hay loài vật (tiếng kêu của một số loài chim, tục ăn Tết); những cổ tích và truyền thuyết có liên quan ñến 1 Trong các bản viết tay ñể lại cho Hội Á châu (Société Asiatique), và ñã ñược sứ dụng một phần trong tạp chí Du lãm và quan sát (Excursions et Reconnaissances).

293

https://thuviensach.vn

một số thắng cảnh hay ñịa mạo bất thường ở Việt-nam: hồ Ba-bể, hồ Gươm, ñầm Nhất-dạ, ñầm Mực, sông Nhà-bè, sông Tô-lịch, sông Thiên-phù, sông Cẩm-lệ, sông Hòn Vĩnh-ñiện (tr. 254 - 255), tảng ñá Mẹ-con, tảng ñá Bà-rầu, núi Ngũ-hành, và một vài tháp Chăm (thành Lồi, tháp Nhạn, tháp Dương-lệ).

Khi nào có thể, ông Nguyễn Đổng Chi lại thêm vào từng truyền thuyết một vài lời bình và một số dị bản cũng phát triển những ñề tài tương tự hoặc gần như

thế. Theo ý chúng tôi thì các lời bình có phần còn mỏng quá. Đáng ra chúng phải bao gồm nhiều mảng ñối chiếu hơn, hay ít nhất cũng chỉ ra nhiều ñiểm tham chiếu hơn: văn học dân gian Việt-nam cũng ñủ phong phú ñể cho phép làm thế.

Mặt khác nếu cuốn sách của ông Nguyên Đổng Chi nhằm phục vụ các nhà nghiên cứu, chứ không phải công chúng rộng rãi, thì nó lại phô ra nỗi bất tiện sau ñây: cổ tích và truyền thuyết ñược kể ra theo các dị bản của tác giả, mà tác giả lại thường phối hợp nhiều dị bản với nhau. Có lẽ tốt hơn là cứ trình với người ñọc tất cả những bản mà mình trực tiếp sưu tầm ñược, chưa có biến cải gì.

Trái lại, ông Nguyễn Đồng Chi rất thận trọng trong việc minh giải các cổ tích và truyền thuyết. Ông không kiến tạo gì cả, không khai thác bằng cứ, trừ khi ông sẽ làm trong các tập sau ñã ñược thông báo.

Dù sao, chúng ta chỉ ñánh giá ñược việc làm của ông Nguyễn Đổng Chi một khi ông ñã công bố trọn vẹn công trình của mình.

MAURICE DURAND

Tập san trường Viễn Đông bác cổ

[B. E. F. E. O. ], số 1-1964, tr. 243-244.

NGUYỄN TỪ CHI dịch

294

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM - TẬP II

PHẦN THỨ HAI

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM

(Tiếp theo)

295

https://thuviensach.vn

III. SỰ TÍCH CÁC CÂU VÍ1

(Tiếp theo)

41. ĐỒNG TIỀN VẠN LỊCH

Ngày xưa có người lái buôn tên là Vạn Lịch. Hắn ta buôn to, giàu có vào hạng nhất nhì trong nước. Hắn có ngót một trăm chiếc thuyền dùng vào việc chở

hàng. Chiếc thuyền riêng của Lịch có buồng ăn, buồng nằm.... không khác gì nhà ở trên ñất. Xung quanh chỗ ngồi trang sức bằng gấm vóc. Đồ dùng toàn bằng vàng bạc.

Lịch có một người vợ trẻ và ñẹp là Mai thị. Trong những lúc ñi buôn bán xa, hắn thường ngờ vợ không thực lòng với mình. Hắn hay xét nét từng ly từng tý làm cho nàng tuy sung sướng nhưng cũng rất khổ tâm.

Một hôm thuyền của Lịch ñậu ở một bãi vắng. Mai thị ngồi trước mũi nhìn ra ngoài. Bỗng có một người ñánh giậm ở ñâu ñến cạnh thuyền xin một miếng trầu.

Mai thị thấy người ñó ñóng khố, mình mẩy lấm láp thì thương hại, hỏi thăm mấy câu rồi lấy mấy miếng trầu trong cơi vàng ñem cho. Lịch ñang ngủ chợt thức giấc thấy thế, cơn ghen nổi lên ñùng ñùng. Chờ cho anh ñánh giậm ñi khỏi, hắn gây chuyện với vợ rồi xỉ vả nàng thậm tệ. Mặc dầu Mai thị thề thốt hết lời nhưng hắn không nghe. Hắn trả xống áo cho nàng, vứt cho một thoi vàng, một thoi bạc và ñuổi ñi ngay.

Mai thị bơ vơ một mình trên bãi biển. Nàng gặp lại người ñánh giậm bèn gạt nước mắt kể lể sự tình. Anh chàng ñánh giậm ngẩn ngơ cả người, không hiểu ra làm sao cả. Khi biết anh ta chưa có vợ lại sống một thân một mình, nàng bảo:

- Hắn bảo tôi gian díu với anh. Âu là số tôi không lấy ñược kẻ giàu sang, tôi xin lấy anh làm chồng, dù có khổ sở thế nào ñi nữa tôi cũng chịu ñược. Chúng ta sẽ làm ăn nuôi nhau.

Anh chàng ñánh giậm không biết từ chối thế nào cuối cùng dẫn người ñàn bà kia về túp lều của mình dựng bên bờ sông. Và họ trở nên vợ chồng. Hàng ngày chồng vẫn làm nghề cũ, còn vợ thì ở nhà chăn nuôi gà vịt. Tuy nghèo nhưng họ

sống êm ấm, không xô xát với nhau bao giờ.

*

* *

1 Chúng tôi bắt chước ñề mục này trong Sử Nam chí dị.

296

https://thuviensach.vn

Ba năm trôi qua. Một hôm trời mưa, chồng rỗi việc ở nhà, vợ ngồi vá áo.

Chồng thấy ñàn gà thi nhau mổ thóc ở thúng, sẵn có thỏi vàng của vợ trong thúng khâu, hắn không biết là vật gì liền cầm lấy ném ñàn gà. Chằng may ném mạnh quá thỏi vàng văng luôn xuống sông. Thấy vậy, vợ trách chồng:

- Kìa, người sao mà ngu ñần thế! Anh có biết anh vừa ném cái gì không?

Chồng ñáp gọn lỏn:

- Chả biết.

- Đấy là vàng quý nhất ở trên thế gian ñấy.

- Thứ ấy thì thiếu gì. Những lúc bắt cá ở một vũng kia tôi vẫn nhặt ñược luôn nhưng không biết dùng làm gì nên lại vứt bỏ.

Đến lượt vợ lại ngẩn cả người, liền hối hả giục chồng ñi lấy về. Quả nhiên ñó là vàng thực và lạ thay mỗi thỏi ñều có dấu hiệu riêng của Vạn Lịch. Nguyên do Vạn Lịch từ ngày ñuổi vợ, buôn bán có phần thua lỗ. Một chuyến bị bão, thuyền ñắm, Lịch chỉ thoát ñược thân còn bao nhiêu vàng bạc của cải ñều chìm xuống nước và trôi dạt vào ñây. Thế là kho vàng của Lịch lại thuộc về tay vợ chồng Mai thị.

Từ khi có của, Mai thị bèn xây dựng nhà cửa và sắm ăn sắm mặc cho chồng.

Thấy chồng quá ngờ nghệch, vợ bảo phải năng chơi bời với người ta ñể học khôn học khéo hòng mở mặt với ñời.

Chồng nghe lời, vào xóm gạ chuyện với mọi người ñể làm quen nhưng chả có ai thèm chơi với thằng nghèo lại nổi tiếng ñần ñộn. Luôn mấy hôm liền, hắn ñi không về rồi. Vợ hỏi: - "Đã chơi ñược với ai chưa?" - "Chưa". Mai thị lắc ñầu nói một mình rằng: - "Người ñâu u mê ñến thế. Suốt mấy hôm trời mà không làm quen ñược một ai. Họa có chơi với phỗng thì ñược!". Nghe nói thế, chồng tưởng vợ bảo mình không chơi với người thì chơi với phỗng, bèn tìm ñến một ngôi ñền vắng ở xa xóm. Hắn lân la toan làm quen với mấy bức tượng phỗng ñặt ở hai bên sân ñền. Thấy tượng phỗng nhe răng cười, hắn cũng cười theo, rồi lại quàng vai bá cổ làm như chơi ñùa với người thật. Sau ñó hắn ñi mua bún lòng về

mời ăn, nhét cho mỗi tượng một miếng vào miệng. Cuối cùng chẳng thấy phỗng nói gì, hắn tức mình xô phỗng từ trên bệ lăn kềnh xuống ñất rồi bỏ ra về. Khi vợ

hỏi, hắn kể lại tình thực. Mai thị giẫm chân kêu trời, ñành giữ chồng lại nhà ñể

dạy khôn cho hắn.

Không ngờ ngôi ñền mà anh chàng ñánh giậm ñến chơi lại là nơi phát tích của nhà vua. Tự nhiên, sau khi anh ñánh giậm xô ñổ tượng phỗng: nhà vua bị ñau bại một nửa người. Bao nhiêu danh y ñược triệu vào cung chữa bệnh cho thiên tử ñều lắc ñầu bó tay. Một ông quan thái bốc gieo quẻ báo tin rằng ngôi ñền này ñộng. Lập tức triều ñình phái quan tỉnh về làm lễ tạ. Pho tượng phỗng ñổ xuống 297

https://thuviensach.vn

ñất làm cho họ chú ý. Nhưng khi ñịnh dựng tượng dậy thì lạ thay, hàng chục người mó vào ñều nâng không nổi. Quan truyền cho mấy cơ lính dùng ñòn dây xúm vào cùng khiêng nhưng rốt cuộc tượng vẫn không hề nhúc nhích. Tin ấy bắn về kinh ñô, nhà vua rất lo, liền sai yết bảng cho tất cả thần dân ai có phép gì dựng ñược phỗng lên bệ thì sẽ hậu thưởng. Hôm ấy Mai thị ñi chợ qua ñó thấy bảng yết thế, bèn về hỏi chồng:

- Hôm ấy anh làm thế nào ñẩy ngã pho tượng xuống ñược?

Hắn ñáp:

- Tôi chỉ khẽ ẩy một cái là ñổ ngay.

- Thế bây giờ có dựng lên ñược không?

- Làm gì mà chả ñược.

Vợ bèn cùng chồng ra giật bảng xin quan cho vào nâng thử. Quả nhiên khi người ñánh giậm mó tay vào tượng liền ñứng lên ñược.

Từ hôm ñó nhà vua khỏi bệnh. Vua sai lấy vàng bạc thưởng cho vợ chồng Mai thị nhưng họ không nhận, chỉ xin làm một chân tuần ty ở sông Cả. Chức vụ tuần ty chỉ ngồi thu thuế không cần biết chữ. Vua ưng cho ngay. Hai vợ chồng liền ñi nhậm chức. Sẵn vàng bạc, họ ñưa ra xây dựng nhà cửa rất nguy nga ở bên cửa sông. Từ ñó họ nổi tiếng giàu có trong vùng.

Một hôm, thuyền của Vạn Lịch ñi qua ñây, ñỗ lại ở cửa tuần cho người lên nộp thuế. Mai thị biết vậy liền ra lệnh bắt chủ phải thân ñến nộp. Tiến vào công ñường, Lịch xiết bao kinh ngạc khi thấy ngồi trước án là người vợ cũ của mình cùng anh chàng ñánh giậm ngày xưa. Mai thị mỉa mai bảo hắn:

Biết rằng anh vẫn ñi buôn,

Em về kiếm chốn nha môn ngồi tuần.

Dù anh buôn bán xa gần,

Làm sao tránh khỏi cửa tuần em ñây.

Nghe câu ấy, Vạn Lịch vô cùng xấu hổ. Hắn từ tạ trở về thuyền. Vừa thẹn vừa uất, hắn nghĩ không còn mặt mũi nào nhìn lại vợ lần nữa. Đoạn hắn làm giấy kê khai tất cả của cải ñem biếu Mai thị nói là ñể chuộc lỗi xưa, rồi ñâm cổ tự tử.

Mai thị thấy vậy lấy làm hối hận. Sau ñó nàng ñem bao nhiêu tài sản của Vạn Lịch, tâu vua xin ñúc một thứ tiền gọi là "tiền Vạn Lịch" rồi ñem phân phát cho những người nghèo khổ.

Ngày nay thỉnh thoảng người ta vẫn còn nhặt ñược một vài ñồng tiền ñó.

Người ta còn có câu hát:

Đồng tiền Vạn Lịch thích bốn chữ vàng,

298

https://thuviensach.vn

Anh tiếc công anh gian díu với nàng bấy lâu1.

KHẢO DỊ

Theo người khác kể thì truyện trên còn có một ñoạn ñầu như sau:

Vạn Lịch người ñời Tống nhờ vốn liếng của vợ mà buôn bán trở nên giàu có lớn. Nhưng khi làm nên, hắn thấy vợ không còn nhan sắc nữa nên có ý ñịnh tống cổ vợ ñi, bèn nhân một hôm vợ trò chuyện với anh ñánh giậm, vu cho là ngoại tình, rồi truyện tiếp diễn cũng như trên vừa kể, trừ một vài tình tiết ñại ñồng tiểu dị2.

Người Nghệ-an kể truyện này như sau:

Một người làm nghề câu cá hàng ngày ñứng câu ở chỗ núi ñá cửa biển. Ở ñó có hòn ñá to cao hình người gọi là ñá Tượng Bụt. Lúc nào câu xong ra về, người ấy cũng chào tượng ñá: - "Kính ông ở lại". Có vợ một người buôn mành giàu có, nhân thuyền ñỗ gần ñấy thấy anh câu ñói rét nên thương hại, bị chồng ñạp ngã xuống nước ñuổi ñi. Người ñàn bà ñành phải lấy người ñi câu (nhưng không có chuyện ñược vàng). Từ ñấy làm ăn khấm khá, cho là tượng Bụt giúp.

Ai ngờ Bụt ñá mà thiêng,

Nhờ ơn ñặt gánh ñặt triêng3 cho mình.

Lúc ñã giàu có, nhớ ơn tượng Bụt, anh câu mới bảo vợ làm bữa rượu thết.

Đoạn rồi cũng: - "Kính ông ở lại". Không ngờ ñá say ngã xuống nước và cũng

"ñộng" ñến nhà vua. Vua cũng hứa phong chức quan cho kẻ nào dựng ñược ñá dậy. Người ñi câu lại làm bữa rượu nữa ñưa ñến: - "Ông say ñã tỉnh chưa, mời dậy uống với tôi". Đá tự nhiên trở lại chỗ cũ. Người ñi câu ñược làm quan trấn thủ, rồi hai vợ chồng cũng gặp người chồng cũ vào nạp thuế, v. v... 4

Một truyện khác Thiên lực không phải nhân lực có nội dung tương tự nhưng chủ ñề thì hầu như trái ngược. Đây là một truyện có bàn tay của nhà nho nhằm ñề cao chủ nghĩa ñịnh mệnh:

Có một người làm quan lớn trong triều. Hắn cho rằng sở dĩ mình làm nên là nhờ ở sức mình chứ không nhờ ai cả. Vì thế hắn có làm một cái biển ñề hai chữ

"Nhân lực" treo ở giữa nhà. Người vợ bé của hắn không cho là ñúng, chờ lúc 1 Theo Nước non tuần báo.

2 Theo Lê Doãn Vỹ. Sách của trẻ nhỏ (1941).

3 Triêng ñòn gánh, tiếng Nghệ - Tĩnh.

4 Theo Bản khai xã Vĩnh-an.

299

https://thuviensach.vn

chồng ñi vắng mới viết vào hai nét ở chữ "nhân" thành chữ "thiên". Chồng về

hỏi vợ. Vợ nói: - "Người ta sinh ra mệnh hệ ở trời, mọi sự nhờ trời, chứ không phải sức người mà ñược". Chồng tức mình, nói: - "Tao ñây cực khổ từ bé tới lớn, học hành hết hơi hết sức mới ñược như vầy, có thấy trời giúp gì ñâu. Mày ñã nói thế ñể coi sức trời giúp cho mày thế nào". Bèn ñuổi vợ ñi.

Vợ bèn khấn: - "Hễ chính ngọ ra ñường gặp người ñàn ông nào, sẽ lấy người ñó làm chồng". Sau ñó nàng kết duyên với một người ñi câu cá. Từ ñây câu chuyện giống với truyện trên nhưng không có việc ñược vàng. Vợ lấy tiền riêng sắm ăn sắm mặc cho chồng; lại bảo ñi chơi với người ta cho hiểu việc ñời.

Chồng và chùa ñánh bạn với tượng Phật. Câu chuyện cũng kết thúc bằng việc xô ngã tượng Phật và sau ñây trong vùng trong sinh ra ôn dịch. Vua ra lệnh ai dựng ñược tượng lên sẽ cho làm quan to. Chồng dựng lên ñược. Lúc hai vợ chồng trẩy kinh thì gặp người chồng cũ1.

Truyện thứ hai gần giống với cả hai truyện trên:

Một ông quan huyện một hôm hỏi bà vợ xem họ nhờ ai. Khác với câu trả lời của hai người vợ trước, người vợ thứ ba cho là nhờ trời. Cũng như hai truyện trên, người vợ thứ ba bị ñuổi và sau ñó kết duyên với một người ñánh giậm. Khi hai vợ chồng trở nên khá giả (không có chuyện ñược vàng), vợ khuyên chồng nên tìm người hiền - người không hay nói - mà kết bạn. Chồng kết bạn với phỗng, cho phỗng uống rượu say, xô ngã phỗng và chỉ mình anh ta mới làm cho phỗng ñứng dậy ñược. Đoạn kết có thêm tình tiết là: Về sau có giặc, vua hạ

chiếu cầu hiền. Vợ giục chồng ứng mộ. Nhờ phỗng giúp ngầm, chồng thắng ñược giặc; vua bắt dân ñi ñón cả hai vợ chồng về triều. Nhìn thấy võng kiệu của người vợ cũ ñi qua, quan huyện ñâm ñầu xuống sông tự tử2.

Một truyện khác do người Hà-tĩnh kể nhan ñề là Người ñốt than: Một phú ông một hôm hỏi ba cô con gái: - "Các con nhờ vả ai nhiều nhất?".

Chỉ có cô con gái út trả lời:

Nhỏ thì nhờ mẹ nhờ cha,

Một mai khôn lớn nhờ ra lộc chồng.

Phú ông tức lắm, ñịnh gả con gái út cho một người nào nghèo ñói nhất ñể xem nó nhờ cậy vào ñâu. Gặp một người ăn mày, phú ông hỏi cuộc sống sướng khổ

thế nào? Người ăn mày ñáp:

Bị cắp nách, gậy cầm tay,

Trăm nghề không gì sướng bằng ăn mày.

1 Theo Trương Vĩnh Ký. Sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III.

300

https://thuviensach.vn

Phú ông cho là còn sướng, không gả. Gặp một người ñốt than, hỏi, thì anh ta ñáp:

Nhờ trời cứ nắng chang chang,

Cha con kiếm củi dệt than no lòng.

Trời làm một trận mưa giông,

Cha con ñắp chiếu nằm không suốt ngày.

Bèn gả con gái cho người ấy. Bà mẹ thương con cho giấu một quà cau bằng vàng. Một hôm vợ ñi vắng, chồng ở nhà chơi với con. Thấy con khóc, chồng lấy quả cau vàng cho con chơi. Không ngờ con ñánh rơi mất. Bị vợ nhiếc móc, chồng cho biết trên rừng có một chỗ không thiếu gì thứ của ấy. Kết quả hai vợ

chồng trở nên giàu có như các truyện trên. Phú ông thấy con giàu tới thăm, con nói:

Vàng cha, cha ñể trên ñền,

Vàng con, con ñể ngoài thềm ñốt than.

Phú ông thẹn chết ngay giữa sân1.

Người Khơ-me (Khmer) có truyện Mê-a-dơng, cũng là một dị bản của truyện Đồng tiền Vạn Lịch:

Một người ñánh cá thật thà và nghèo khó có một người vợ rất ñẹp nhưng tham và lười. Một hôm hai vợ chồng ñi kiếm cá nhưng không ñược gì cả. Cạnh ñấy là có một chiếc thuyền của hai vợ chồng người nhà giàu. Thấy họ bắt mãi không ñược cá, người vợ tỏ ý thương hại. Chồng bảo: - "Mày thương thì ñi với nó, tao ñổi mày lấy người ñàn bà kia!". Nói rồi hắn làm ngay, gọi người ñánh cá lại, ñòi ñổi vợ và buộc phải ñổi vì hắn thấy vợ người kia ñẹp.

Vợ người nhà giàu tay không về với chồng mới, nhưng chẳng bao lâu nàng ñã làm cho chồng trở nên khá giả. Có tiền, nàng kiếm cho chồng một chân lính hầu ở triều ñình. Một hôm, vua ñi săn, người chồng theo hầu vua. Vợ sắm sửa thức ăn cho chồng mang theo và dặn nếu vua có lạc ñường thì cố ñi theo mà bảo vệ.

Quả nhiên vua bị lạc, anh ta lẽo ñẽo ñi theo xa xa, vua gọi anh là Mê-a-ñong (chú kia). Anh chạy tới quỳ dâng cơm rồi nước, trầu mời vua ăn, vua ăn mỗi thức ñều khen ngon. Vua ngủ ở một ngôi ñền của một hung thần, hung thần bàn với bộ hạ báo thù vua. Anh ñánh cá nghe ñược lời bàn của họ, vội ñánh thức vua dậy, ñưa vua về. Nhờ anh, vua thoát ñược ba cái nạn lớn do hung thần gây ra.

Nạn thứ ba mà anh cứu là giết một con rắn hổ mang bò vào toan cắn vua. Thấy máu rắn bắn lên ngực hoàng hậu, anh không dám chùi chỉ dùng lưỡi liếm trong 1 Theo lời kể của người Hà- tĩnh và Cổ tích và tiểu dẫn (bản thảo của Mạnh Sào Quan) Xem thêm truyện Trạng Ếch ở Khảo dị truyện Lê Như Hổ (số 63) 301

https://thuviensach.vn

khi hoàng hậu ngủ. Hoàng hậu tỉnh dậy hô hoán, vua lập tức truyền ñao phủ ñưa anh ra pháp trường xử tử, nhưng vì ñêm khuya, dắt ra bốn cửa thành ñều bị quân canh ngăn trở (ở ñây có thêm ba câu chuyện và một bài thuyết lý của bốn người gác cổng ñều ngụ ý nói về việc giết oan kẻ vô tội, sau ăn năn thì ñã muộn). Giữa lúc ấy nhà vua nghĩ lại công lao của anh, vội truyền lệnh cho ñao phủ ngừng chém. Thoát chết, Mê-a-dong và vợ trở thành người có quyền thế giàu sang.

Trong khi ñó thì người nhà giàu và vợ cũ của người ñánh cá phung phí hết của cải, phải ñi ăn xin. Một hôm, ñến ăn xin ở nhà Mê-a-dong, bị vợ chồng nhà này nhận mặt, cả hai xấu hổ vô cùng1.

Người Ba-na (Bahnar) có truyện Bi-a Nát giống với truyện Người ñốt than của ta:

Hai vợ chồng nhà giàu có tám con gái. Một hôm mẹ hỏi các con muốn lấy ai?

Ai nấy ñều nói ước muốn của mình là làm vợ một người giàu có quyền thế, chỉ

riêng cô út thích lấy người ñốt than. Mẹ giận, cho một cục vàng và ñuổi di. Bi-a Nát lên rừng, tìm mãi, cuối cùng mới gặp ñược một anh ñốt than nghèo khổ, ngờ

nghệch và "ñen như lông quạ". Họ ăn ở như vợ chồng. Một hôm chồng lấy cục vàng của vợ ném gà. Khi bị vợ la, anh chỉ cho vợ chỗ lắm vàng. Từ ñó hai người trở nên giàu có. Anh ñốt than còn ñược tiên ông bày cách làm cho thân mình trở

nên trắng trẻo, ñẹp ñẽ. Anh mặc áo khố ñẹp cưỡi ngựa về làng vợ, mời bố vợ và cả nhà lên dự lễ cưới. Lễ cưới tổ chức bảy ngày bảy ñêm. Nghe con gái nói chồng mình làm nghề ñốt than, bà mẹ hối hận và xấu hổ vô kể2.

Người Xơ-dăng có truyện Bốc Cơ-lốc cũng giống với truyện trên nhưng có phát triển thêm một số hình tượng khác: Một tù trưởng một hôm hỏi bảy con gái:

- "Thích ở với bố mẹ hay thích theo chồng?". Chỉ có cô gái thứ tư trả lời thích ở

với chồng, bị bố ñuổi di. Mẹ thương con, dúi cho con một hạt vàng. Cô gái lấy anh chàng ñốt than tên là Cơ-lốc. Thế rồi chồng cũng ném vàng cho gà ăn vì không biết giá trị của vàng, nhưng sau ñó lại mách cho vợ một chỗ có nhiều vàng. Khi giàu có, vợ muốn làm ngôi nhà bằng vàng bèn sai chồng về kinh thành mua khuôn ñúc. Dọc ñường, trong khi trọ ở nhà hàng, Cơ-lốc ñã dùng mưu trộm ñược ñôi giày thần và chiếc gậy thần của một con quỷ. Với chiếc gậy thần, anh ñã giết quỷ và cứu người; với ñôi giày thần, anh bay lên trời rồi về

kinh. Anh ñã ñổi ñôi giày cho vua lấy một ngàn con trâu và ñưa ñàn trâu ấy về

bằng cách nhổ mỗi con một cái lông nhét vào ñục ñạc, rồi khi ñến nhà lắc ñục ñạc, mỗi chiếc lông tung ra biến thành một con trâu. Từ ngày trở nên giàu có, vợ

Cơ-lốc mời bố mẹ mình ñến chơi. Tù trưởng bắt phải làm một con ñường lát bằng nồi ñồng. Khi ñến thấy con giàu có hơn mình, tù trưởng phát tức mà chết3 .

1 Pa-vi (Pavie). Truyện dân gian Căm pu-chia, Lào và Thái-lan.

2 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV.

3 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III.

302

https://thuviensach.vn

Một truyện khác của người miền Bắc cùng một kết cấu với các truyện trên nhưng ñã ñược nho sĩ tô ñiểm ñể ñề cao việc học hành thi cử.

Xưa ở Phủ-lý (Thanh-hóa) có một người con thầy chùa nhà nghèo, tuổi ñã ba mươi không ñược ñi học. Cùng làng có một cô gái con phú ông có nhan sắc, nhiều nơi hỏi mà không chịu lấy. Phú ông một hôm mắng con và bảo: - "Bao nhiêu ñám môn ñăng hộ ñối không lấy, phải chăng muốn lấy con thầy chùa?".

Con gái ñáp: - "Cha mẹ ñặt ñâu, con xin ngồi ñấy!". Bố giận lắm, lập tức gọi con thầy chùa ñến gả ngay, không cho một tý hồi môn nào cả, trừ người mẹ có dấm dúi cho ít nhiều.

Khi về nhà chồng, cô gái ñòi ở riêng một mình và buộc chồng phải ñi học, mình sẽ dệt vải nuôi chồng. Nghe có thượng thư Lê Văn Hưu về hưu mở trường dạy học, cô tới hỏi thầy: - "Thiếp có thóc cũ 30 năm có thể làm giống ñược chăng?". Thầy chưa hiểu nhưng cũng ñáp: - "Miễn là lúa tốt!". Người con thầy chùa vốn người thông tục, học một biết mười, về sau, ñậu tiến sĩ1.

Truyện Tống Trân-Cúc Hoa cũng phần nào giống với truyện vừa kể. Có lẽ tác giả là nhà văn bình dân ñã dựa vào cốt truyện cổ tích ñể hư cấu thêm: Tống Trân nhà nghèo dắt mẹ vào nhà phú ông ăn mày. Một trong ba cô gái của phú ông - Cúc Hoa - ñem cho một ñấu gạo. Đang trò chuyện thì bị phú ông bắt gặp. Nổi giận, phú ông ñem cô gái gả ngay cho Tống Trân. Cúc Hoa ñem nén vàng của mẹ cho nuôi chồng ăn học. Tống Trân học giỏi, ñi thi ñậu trạng. Ở

ñây phú ông không chết thẹn mà xun xoe nhận chàng rể, người mà trước ñây hắn hắt hủi.

Ở ñoạn sau, truyện phát triển vượt ra ngoài khuôn khổ của truyện cổ tích: Vì không chịu lấy công chúa, nên Tống Trân phải ñi sứ Trung-quốc mười năm. Ở

ñây chàng lại ñậu trạng lần nữa, lại một lần nữa từ chối ñề nghị kết hôn của con vua Trung-quốc. Nhờ tài trí chàng ñã thoát chết mấy lần và mấy lần xử kiện tài tình2 làm cho người nước ngoài kính phục.

Ở nhà, chờ mãi không thấy rể về, phú ông bắt Cúc Hoa gả cho ñình trưởng.

Cúc Hoa nhờ sơn thần liên lạc ñược với Tống Trân, nhờ ñó chàng ñược giảm hạn năm tháng. Giữa hôm ñình trưởng làm lễ cưới Cúc Hoa thì Tống Trân về.

Chàng trị tội người bố vợ bất lương, sau khi ñã cải trang giả làm ăn mày ñến với từng người ñể tìm hiểu sự thực3.

Người Nùng có truyện A Sún Phàng Khim: cũng cùng một chủ ñề nhưng có chỗ hơi khác về hình tượng.

1 Theo tạp -chí Nam phong (phần chữ Hán) (1929).

2 Xem truyện Kiện ngành da ( số 57)

3 Theo Tống Trân - Cúc Hoa.

303

https://thuviensach.vn

Phăng Khim nhà nghèo, mồ côi bố mẹ, ở với bà nội. Bà cháu chung nhau một cái quần, thay nhau mặc khi phải ra chợ. Sau góp tiền ñi củi mua ñược một cái quần, một con dao. Vì bắt con tinh rái cá cứu người, anh bị mất cả quần lẫn áo.

Sau ñó ñi làm nghề nhặt phân, ngủ ở vỉa hè nhà một ông quan tên là Dèn Vản. A Sún, cô con gái Dèn Vản thấy anh rét muớt thì thương tình bèn lấy áo ñắp cho, không ngờ lấy nhầm phải áo mới. Sáng dậy Dèn Vải bắt ñược anh, tưởng có tình ý với con gái, toan chém. Cô gái nhân lúc vắng, cởi trói cho anh, rồi cả hai rủ

nhau ñi trốn, và kết làm vợ chồng. Vợ có dắt lưng ñược 2 thoi vàng. Khi hết lương ăn, vợ giao vàng cho chồng ñi mua bán, chồng ñem ném chó làm mất vàng. Bị vợ mắng, anh nói có một chỗ có rất nhiều thứ ñó. Bèn dẫn vợ ñến một cái hang. Và lần lượt nhặt về nhưng không cho chồng biết. Giàu có, vợ thuê thợ

làm nhà. Nhà làm xong nhưng không có cửa nào vừa cả. Phàng Khim ngủ ở

phiến ñá, phiến ñá báo mộng bảo ñưa ñá về lắp thi vừa. Anh làm theo. Không ngờ từ ñấy mỗi lần mở cửa, vàng bay vào rào rào. Vợ phải ñóng chặt kẻo sợ

vàng về nhiều quá. Một hôm hai vợ chồng mời bố mẹ vợ ñến nhà. Dèn Vản ñòi có chiếu hoa trải ñường mới ñi. Đến nơi còn ñòi mở cửa chính mới vào. Cửa mở

ra, vàng rơi vào ñầu, Vản chết. Mẹ vợ vui vẻ ở lại với chàng rể và con gái1.

Giống với các truyện của ta, người Triều-tiên có truyện Vợ người nô lệ: Một quan thuợng có cô con gái ñẹp cấm cung, không ngờ tới tuổi biết yêu, cô lại yêu một nô lệ. Hay tin, quan xử tử người nô lệ và ñuổi cô ra khỏi nhà. Thấy con không chịu ñi, quan bèn sai lính ñi tìm một người nghèo nhất. Lính ñưa về

một người kiếm củi. Quan hỏi: - "Có muốn lấy con ta không? '' Người kia trả lời:

- "Có". Bèn gả ngay, bắt ñưa vợ về rừng. Đến nhà chồng cô thấy trống rỗng. Ba mẹ bảo cô hàng ngày gánh củi ñi ñổi lấy kê. Một hôm vợ phát hiện thấy móng tường toàn ñắp bằng vàng khối, bèn bảo chồng gỡ một hòn ra tỉnh bán. Chồng mang về ñược nhiều tiền. Từ ñấy bán tất cả. Vợ nuôi thầy dạy chồng học. Sau mười năm chồng trở nên giỏi hơn cả bố vợ. Vợ lại mua cho chồng một chân thượng thư. Sau ñó bố vợ phải muối mặt ñến mừng chàng rể2.

Người Mèo có truyện Hòn gạch nên vợ chồng:

Có hai bố con nhà nghèo sáng ñi làm thuê tối ngủ nhờ ngoài hè nhà người.

Con ñã lớn nhưng chưa vợ vì con gái không ai thèm lấy. Khi bố sắp chết, dặn con chôn mình tại một gò nọ, hễ thấy gì lạ thì mang về mà sinh sống. Thoạt ñầu, mộ mọc cỏ rất tốt, anh cắt về bán cho các nhà nuôi ngựa. Sau ñó hết cỏ, trên mộ

lại mọc lên một ñống gạch màu vàng. Anh lấy một hòn ñể gối ñầu. Con gái lão nhà giàu cấm cung, thấy chàng trai ngủ nhờ ở hè có phát ánh sáng, bèn lấy áo từ

trên lầu quẳng xuống cho ñắp. Sáng dậy, cô hỏi tung tích hòn gạch gối ñầu. Anh 1 Theo tạp chí Nghiên cứu văn học số 10 (1961).

2 Theo Ga-rin (Garine). Truyện cổ tích Triều-tiên.

304

https://thuviensach.vn

chỉ nơi có ngôi mộ, ñến xem thì chỉ là những hòn gạch bình thường. Tuy vậy cô cũng xin bố cho lấy anh chàng. Người bố can không ñược, ñuổi ñi.

Hai vợ chồng ñưa nhau ñi nơi khác ở. Lần lượt họ ñưa ñống gạch về xây ñược chín gian nhà. Gạch còn thừa bỏ lại một ñống chỉ ít lâu hóa thành vàng bạc. Hai vợ chồng giàu có, ñưa vàng bạc về cho bố mẹ vợ chở lên lưng 3 con ngựa. Thấy anh ñến từ ñàng xa, người bố vợ sai ñóng cửa lại thật chặt vì ngỡ rằng rể ñến ñòi tiền. Vợ chồng thấy cửa ñóng, phá cửa vào ñặt bạc ở bàn rồi ñi. Bố mẹ hoa cả

mắt, nhưng từ ñấy ăn tiêu phung phí, dần dần trở nên nghèo ñói, phải cải trang làm người Xạ Phang ñi làm thuê kiếm ăn mỗi người một phương. Còn vợ chồng con gái thì ngày một giàu có, bản làng ngày một ñông vui. Ba năm sau một bà Xạ Phang ñến làm thuê. Ba năm sau nữa lại một ông già Xạ Phang ñến làm thuê.

Họ nhận ra nhau là vợ chồng nhưng lại không nhận ra nơi ấy là nhà của con gái mình. Về phía con gái cũng không biết là bố mẹ. Sau ñó một thời gian họ mới nhận ra nhau. Bố vợ xấu hồ quá ăn lá ngón mà chết1.

Người Ấn-ñộ có một truyện nội dung tuy khác nhưng cũng là một dị bản của các truyện trên:

Một ông vua sinh ñược bảy công chúa. Một hôm, vua hỏi: - "Các con yêu cha ra làm sao?". Sáu công chúa trả lời: - "Ngọt như ñường", trừ một công chúa út trả lời là: - "Như muối". Vua giận sai người cáng bỏ vào rừng sâu.

Công chúa ñi lần mò bỗng gặp một tòa lâu ñài, bạo dạn tiến vào thì thấy có một người nằm bất ñộng, xem lại thấy bị kim ñâm khắp cơ thể. Công chúa bèn ngồi xuống nhổ kim ra, và làm việc ñó quên ăn quên ngủ suốt một tuần. Vừa khi có một người bán một nữ tỳ, công chúa lấy vòng vàng ra mua người nữ tỳ cho có bạn. Lại nhổ trong hai tuần nữa mới hết kim, nhưng không biết rằng trong con mắt còn có kim chưa nhổ hết. Cho là ñã xong hẳn, công chúa bảo nữ tỳ tắm cho người ấy. Trong khi tắm thì người nữ tì phát hiện ra kim ở mắt, bèn nhổ nốt.

Nhổ vừa xong người ñó liền ngồi dậy thì ra là một vị vua. Vua hỏi - "Ai cứu ta?". Nữ tỳ ñáp: - "Tôi". Vua cảm ơn và lấy nữ tỳ làm vợ. Khi công chúa vào, nữ

tỳ bảo vua ñó là nữ tỳ của mình.

Một hôm, vua sắp sửa ñi ñổi gió, bảo vợ cần gì ñể mình mang về. Vợ bảo: -

"Mang về cho tôi áo xống và trang sức ñẹp!". Vua lại hỏi nữ tỳ (tức công chúa) muốn gì. Nữ tỳ ñáp: - "Cái mà tôi muốn, vua không thể tìm ñược ñâu, nên tôi không xin" - "Cứ xin ñi, cái gì ta cũng có thể lấy ñược". - "Vậy thì cho tôi xin một hộp nữ trang của mặt trời".

Vua ñi khắp nơi không tìm ñược vật người nữ tỳ cần, cuối cùng nhờ phép của một ñạo sĩ, và sự giúp ñỡ của một nàng tiên mà có hộp nữ trang của mặt trời.

1 Theo Doãn Thanh Thương, Nguyễn Hoàng Thao. Truyện cổ dân tộc Mèo.

305

https://thuviensach.vn

Khi ñược hộp, nàng vào rừng, nửa ñêm mở hộp ra. Từ trong hộp có bảy nàng tiên nhảy ra: người thì chải tóc, người sửa áo, người hát, người múa, trong khi ñó, nàng khóc sướt mướt suốt ñêm. Sáng dậy, các nàng tiên hỏi vì sao mà khóc.

Nàng kể lại sự việc người nữ tỳ tranh công và thay ñối ñịa vị. Các nàng tiên an ủi rồi chui vào hộp.

Đêm sau, nàng lại ñi. Sự việc diễn ra như ñêm hôm qua. Nhưng không ngờ

trên ngọn cây có một người hái củi vì về muộn nên trèo lên nghỉ ở ñó. Người hái củi nghe và thấy mọi việc. Đêm sau nữa lại thấy như thế, nên chàng vào cung mách vua. Vua ñược người tiều phu ñưa ñi nấp trên ngọn cây, tận mắt thấy sự

thật, bèn xuống cây, bảo nàng: - "Ta vốn ngờ nàng là công chúa không phải là nữ tỳ". Lại hỏi nàng có muốn làm vợ vua không? Nàng ñáp: - "Có".

Lúc cử hành lễ cưới, công chúa cho mời bố mẹ và các chị tới dự. Cả một tuần liền, nàng chỉ dọn cho họ ăn những món ăn nấu với ñường làm họ ngấy hết sức.

Sau ñó dọn một món ăn nấu với muối, mọi người cảm thấy ngon lành. Vua cha bấy giờ mới hiếu rõ ý nghĩa câu con gái nói ngày xưa: Công chúa yêu cha mặn mà vì muối là một vật mà người ta không thể nào bỏ ñược.

Người Bec-be-rơ (Beberes) Ở Ma-rốc (Maroc) cũng có truyện nói về một ông vua hỏi ba con gái xem có thương mình không. Câu trả lời của cô thứ nhất là: -

"Con yêu cha như vàng". Cô thứ hai: - "Yêu như kim cương". Cô thứ ba: - " Yêu như muối". Vua cũng ñuổi con ñi, bảo: - "Cút ngay! Mày không phải con tao!"

Cô gái ñi lang thang, cuối cùng vào làm việc rửa bát cho một ông vua khác và học nghề nấu ăn, dần dần thành người nấu ăn cho vua.

Một hôm vua này mở hội mời vua láng giềng, cha cô gái, tới ăn. Cô này xin ñược nấu ăn cho khách và không bỏ muối vào thức ăn. Dọn ñĩa ra, cô bỏ nhẫn của mình vào, bưng lên cho khách. Vua ăn lấy làm ngạc nhiên vì quá nhạt. Xem lại ñĩa, thì tìm thấy chiếc nhẫn, vua nói: - "Dẫn cô gái nấu ñĩa thức ăn này ra ñây" - Nhận ra con, vua ôm lấy âu yếm và ñưa về nhà1.

Cái ngốc của anh chàng ñánh giậm hay của anh chàng câu cá ở hai truyện trên kia cũng có phần giống với cái ngốc kể trong một loạt truyện cổ tích có tính chất khôi hài sau ñây:

Truyện Jăng, thằng ngốc của Pháp:

Một chàng ngốc ñược mẹ sai ra tỉnh bán một tấm vải và dặn mua một cái kiềng ba chân. Dọc ñường, hắn vào quỳ trong nhà thờ thánh Jăng. Thấy pho tượng, hắn cho là ông ta rét run, bèn quàng tấm vải vào cho tượng. Gần tượng ấy có một tượng khác có ñiệu bộ giơ tay mà một người ñàn bà nào ñó ñã bỏ vào lòng bàn tay một ñồng xu. Tưởng là tượng ấy trả tiền hộ hắn bèn nhận lấy. Khi 1 Theo Cô-xcanh (Cosquin). Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây.

306

https://thuviensach.vn

về, qua một hiệu bán ñồ sắt, hắn chọn một cái kiềng, quẳng lại ñồng xu, rồi chạy. Trèo lên một ñoạn ñường dốc, hắn mệt quá nói: - "Mình ngu quá, hắn (cái kiềng) có những ba chân, mà mình thì chỉ có hai, tội gì mà phải khiêng nó". Nói rồi bỏ kiềng ở giữa ñường mà về không.

Truyện của người Nga:

Một người trẻ tuổi ñi bán một con bò. Qua một cây cổ thụ, bỗng có một trận gió rung. Anh ta tưởng cây hỏi mua bò, bèn ñể con vật lại, mai sẽ ñến lấy tiền.

Mai ñến thì bò ñã mất, ñòi nợ cây, cây không trả lời. Tức mình anh cầm búa chặt cây thì không ngờ trong gốc cây có cả một kho của mà một bọn trộm giấu trong ñó.

Truyện kể trong sách Pen-ta-mơ-ron (Pentameron):

Một người mẹ bảo con tên là Jăng ngốc mang vải ra chợ nhưng dặn ñừng bán cho những người lắm lời. Con ñáp: - "Mẹ cứ yên trí". Thế là bao nhiêu người ñến hỏi mua, hắn không bán vì cho rằng ai cũng lắm lời cả. Xách vải về ñến nhà thờ thấy có một tượng ñá, hắn ñến gần giơ vải ra hỏi: - "Có mua không?". Nhờ

gió thổi làm cho ñầu tượng ñá hơi ñưa ñi ñưa lại, hắn tưởng là người ñó bằng lòng mua, bèn ñặt vải vào tay, rồi về kể chuyện cho mẹ hay và nói: - "Con bán cho ông ấy vì ông ấy không hay nói". Mẹ bảo hắn chạy ngay ñi lấy vải về. Hắn chạy ñến thấy vải vẫn còn ở tay pho tượng bèn nói: - "Trả mau". Lúc này gió lay ñầu hơi lắc về phía trái làm cho hắn tưởng là tượng không muốn trả - "À, không trả à". Hắn nói thế, rồi cầm gậy vụt túi bụi vào tượng, ñoạn cướp lấy vải chạy về.

Chàng ngốc trong truyện do người miền Buốc-gô-nhơ (Bourgogne) kể, thì sau khi bán vải cho tượng, trở lại ñòi tiền không ñược, hắn ñập vỡ pho tượng, không ngờ thấy ở ñế tượng có một kho vàng.

Truyện của người Brơ-tông (Breton) cũng tượng tự nhưng còn thêm một ñoạn kết: Mẹ Vac-di-en-lô sợ con ngu ngốc làm lộ chuyện tìm thấy kho vàng ở ñế

tượng, sẽ bị quan trên tịch thu, bèn nghĩ ra một mẹo. Sau khi lấy kho vàng về, bà bảo con ngồi chơi trước cửa nhà rồi ñứng nấp từ trên cao,vãi xuống những quả

vả và nho khô cho nó nhặt.

Sau con quả làm lộ chuyện, việc mang ñến trước quan án. Người ta tra vấn ñứa con tìm ñược vàng vào hôm nào? Nó ñáp: - "Vào hôm trời mưa ra nho khô và vả". Người ta tưởng nó ñiên nên không tra gạn nữa1.

Truyện của Việt-nam Ngốc buôn mắm tôm:

Một chàng ngốc vô công rồi nghề, mẹ bảo ñi buôn. Ngốc ta nghe nói buôn mắm tôm có lãi bèn ñi mua về một gánh. Rao khắp nơi chẳng ai gọi. Qua một ruộng khoai môn, sau khi cất tiếng rao thấy lá khoai môn ñung ñưa, Ngốc hỏi: -

1 Theo Cơ- xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren.

307

https://thuviensach.vn

"Mua hả?". Lá vẫn ñung ñưa như kiểu gật ñầu. Ngốc tưởng là bằng lòng liền múc cho mỗi lá một muôi. Múc xong, hỏi: - "Tiền?". Thấy lá ñung ñưa Ngốc hỏi: - "Chịu hả?" bèn quảy gánh về. Sáng dậy. Ngốc ñến ruộng ñòi tiền: - "Giả

tiền ñây!" Lá ñung ñưa như kiểu lắc ñầu. - "À chúng mày quỵt hả?". Nói ñoạn cầm ñòn gánh vụt cho tan tác. Bất ñồ người chủ ruộng khoai môn ñi qua thấy vậy, bèn nắm lấy áo Ngốc bắt bồi thường1.

Về tình tiết làm ñổ tượng không nâng dậy ñược, xem thêm truyền Vua Heo (số

104. tập III).

1 Theo lời kể của người Nam- ñịnh.

308

https://thuviensach.vn

42. CỦA THIÊN TRẢ ĐỊA

Ngày xưa, có Thiên và Địa là hai anh chàng cày thuê cuốc mướn cùng ở một làng. Họ giống nhau ở chỗ anh nào anh ấy ñều nghèo rớt mùng tơi và ñều mồ côi cha mẹ. Nhưng Thiên rất sáng dạ, bảo gì hiểu nấy. Một hôm Địa bảo hắn:

- Nếu hai ta cùng như thế này cả thì không biết bao giờ mới cất ñầu lên ñược.

Sẵn anh là người có khiếu thông minh, nếu ñược học hành chắc ngày sau sẽ thi ñậu làm quan to. Vậy từ nay anh ñừng ñi làm nữa, tôi sẽ cố sức làm thêm ñể lấy tiền nuôi anh ăn học. Lúc nào anh làm nên, ñôi ta sẽ chung hưởng phú quý.

Thiên nhận lời nhưng Địa còn dặn: Lúc nào hiển ñạt anh ñừng có quên tôi nhé!

Rồi ñó Địa trần lực ñêm ngày làm thuê ñể nuôi bạn. Thấy Thiên học mỗi ngày một tiến, anh chàng lại càng hăng hái làm việc, không quản gì cả. Cứ như thế

sau mười năm ñèn sách, Thiên ñậu khoa thi hương rồi vào thi ñình ñậu luôn Trạng nguyên. Hắn ñược nhà vua bổ làm quan to, có kẻ hầu người hạ ñông ñúc, có dinh thự nguy nga, ñược mọi người trọng vọng.

Được tin, Địa rất sung sướng. Lập tức, anh chàng ñem trâu cày về trả chủ. Rồi anh bán phăng cái nhà ở lấy một số tiền mua ñồ lễ tìm vào dinh bạn. Địa có ngờ

ñâu khi ñến nơi thì Thiên ñã thay lòng ñổi dạ không muốn nhận lại bạn cũ nữa.

Hắn dặn quân canh cấm cửa không cho Địa vào. Địa bị ñuổi tủi thân, lủi thủi ra về.

Vừa ñến bờ sông, anh chàng ngồi lại, nước mắt rơi lã chã nghĩ ñến lòng người ñen bạc, số phận hẩm hiu, vả bấy giờ về làng cũng không biết ở vào ñâu nữa vì nhà ñã bán mất rồi. Tự dưng Bụt hiện lên làm một người khách qua ñường dừng lại hỏi anh: - "Con làm sao mà khóc?". Địa kể lể ñầu ñuôi cho Bụt nghe. Bụt bèn hóa phép cho anh một chiếc ñò và dặn rằng: - "Con cứ ở ñây chở khách qua lại trên sông này cũng ñủ ăn, không phải ñi làm thuê nữa".

Địa nghe lời, ở lại ñó làm nghề chống ñò ngang. Nhưng anh chàng chỉ kiếm vừa ñủ nuôi miệng, không ñể dành ñược một ñồng tiền nào. Cho nên ñến ngày giỗ cha chẳng biết lấy gì mà cúng. Chiều hôm ấy, sau khi chở cho mấy người khách sang bờ bên kia, Địa vừa chèo về ñến nửa sông ñã lại nghe có tiếng gọi ñò. Anh lại cho ñò trở lại. Khách là một người ñàn bà còn trẻ tuổi và rất xinh ñẹp. Trời lúc ấy ñã nhá nhem, người ñàn bà nói với Địa:

- Trời ñã tối mà ñường còn xa, anh làm ơn cho tôi nghỉ nhờ một ñêm.

Nhà Địa chỉ là một túp lều nhỏ bên sông, trong nhà chỉ có một cái chõng, nhưng anh cũng nhường cho người ñàn bà ấy nằm. Thấy Địa toan ñi kiếm một nơi khác ngủ, người ñàn bà bỗng hỏi anh: - "Anh ñã có vợ chưa?". Địa trả lời: -

309

https://thuviensach.vn

"Chưa" - "Tôi xin làm vợ anh!". Địa rất ngạc nhiên và bỡ ngỡ, không biết trả lời ra thế nào cả. Nàng lại nói: - "Tôi là người trên cung tiên. Trời thấy anh là người tử tế mà chịu khổ chịu sở ñã nhiều rồi nên cho tôi xuống giúp anh sung sướng".

Nói rồi nàng hóa phép biến túp lều bên bờ sông thành một dinh cơ rất ñẹp: nhà ngói, tường dắc, hành lang, sân gạch, trong nhà ñồ dùng thức ñựng ñầy ñủ, kẻ

hầu người hạ từng ñoàn.

Địa vừa kinh lạ vừa vui sướng. Nàng tiên lại hóa phép làm ra cỗ bàn linh ñình ñể cho anh chàng làm giỗ cúng cha. Sáng hôm sau, nàng tiên bảo Địa hãy mặc ñồ gấm vóc, ngồi kiệu ñến mời Thiên sang nhà mình ăn giỗ. Lần này Địa ñược Thiên tiếp ñãi có phần tử tế. Nhưng khi nghe nói mời ñến nhà ăn giỗ, hắn bĩu môi bảo Địa:

- Chú muốn ta ñến chơi thì hãy trải chiếu hoa từ ñây ñến nhà, ta sẽ ñến.

Địa về kể lại chuyện cho vợ nghe. Nàng tiên lại hóa phép thành chiếu hoa trải một ñoạn ñường dài từ nhà mình ñến dinh Thiên ở. Thiên không ngờ trong thời gian vừa qua Địa cũng trở nên giàu có lớn, mới ñến xem cho biết sự tình. Đến nơi, hắn rất lấy làm lạ khi thấy nhà cửa và mọi thứ ñồ ñạc của Địa ít có nhà nào bì kịp. Khi ăn giỗ, vợ Địa thân hành ra mời rượu. Thấy nàng ñẹp quá, Thiên ñâm ra ganh tỵ với hạnh phúc của Địa. Rượu say, hắn nói:

- Chú ñổi vợ chú cùng cơ nghiệp này cho tôi thì tôi nhường chức quan cùng dinh cơ của tôi cho chú.

Không bao giờ Địa lại muốn như thế, nhưng nàng tiên bảo nhỏ xui Địa bằng lòng. Hai bên cùng làm tờ giao ước. Thế rồi sau ñó Địa lên võng về dinh, còn Thiên say rượu nằm ngủ một giấc ly bì. Nhưng ñến sáng hôm sau, khi bừng mắt tỉnh dậy, hắn ngơ ngác thấy mình nằm ở một túp lều bên sông. Người vợ ñẹp cùng cả dinh cơ của hắn ngày hôm qua ñã biến ñâu mất cả. Từ ñó hắn làm nghề

chống ñò thay cho Địa. Còn Địa hóa ra thông minh khôn ngoan, làm quan sung sướng mãi1.

KHẢO DỊ

Đồng bào Xạ-phang có truyện Người con gái cá dường như là một dị bản của truyện trên, chỉ có khác ở ñoạn ñầu.

Siển Lở mồ côi nghèo khó ñi ở cho Sơ Sán nhưng bị ñối ñãi không tốt, trừ có vợ Sơ Sán thường cưu mang anh. Một hôm Sơ Sán mua ñược con cá chép bảo Siển Lở làm thịt. Thấy cá chảy nước mắt khóc, anh ñộng lòng thương, bèn thả cá 1 Theo Truyện cổ tích Việt-nam của Nguyễn Bính.

310

https://thuviensach.vn

xuống suối, vì thế bị Sơ Sán ñánh ñập và ñuổi ñi. Nhưng bấy giờ con cá ñã hóa thành người con gái ñẹp; thấy anh khóc than, cô gái hỏi tình cảnh của anh, rồi hóa phép thành nhà cửa, của cải, ñầy tớ hầu hạ và mọi của ngon vật lạ khác. Cô gái xui anh mời Sơ Sán ñến ăn cơm và dặn nếu hắn có ñòi ñổi thì cứ nhận lời.

Sơ Sán thấy Siển Lở bị ñuổi mà lại trở nên khá giả, nên nhận lời ñến ăn cơm.

Đến nơi, hắn không ngờ người ñầy tớ của mình giàu có lớn, lại có người vợ ñẹp gấp mấy vợ mình, bèn gạ ñổi cho nhau, kể cả vợ. Nhớ lời dặn của cô gái, Siển Lở bằng lòng, hai bên bèn làm giấy ký nhận. Siển Lở lĩnh lấy cơ nghiệp Sơ Sán và người vợ hắn mà trước ñây vẫn có bụng tốt ñối với mình. Còn Sơ Sán say rượu ngủ một giấc, khi tỉnh dậy thấy một mình nằm dưới gốc cây, người ñẹp ñã biến ñi ñâu mất. Đang ngơ ngác thì một trận gió thổi mạnh dâng nước lên cuốn hắn ñi mất tích1.

1 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III.

311

https://thuviensach.vn

43. NỢ TÌNH CHƯA TRẢ CHO AI, KHỐI TÌNH MANG XUỐNG TUYỀN

ĐÀI CHƯA TAN

Ngày xưa ở huyện Thanh-trì có một anh chàng học trò nghèo họ Nguyễn. Anh ta mồ côi cha, nhà cửa sa sút. Người mẹ làm nghề chống ñò ngang cố nuôi cho con ăn học. Nhưng nghề ñó không ñủ nuôi cả mẹ liền con. Nhiều lúc anh ta phải nghỉ học trở về chống ñò thay mẹ tuổi già sức yếu. Nhà anh ta là một túp lều dựng bên sông. Anh có giọng hát rất hay lại rất ñẹp trai làm cho những cô gái vùng ñó phải say mê ngây ngất.

Ở bên kia sông có nhà phú ông họ Trần. Phú ông có một cô gái chưa chồng.

Thỉnh thoảng cô gái vẫn gặp anh chàng học trò chống ñò qua lại cho khách bộ

hành. Thấy người hàn sĩ trẻ tuổi, nàng ñâm ra quyến luyến. Nhất là những buổi chiều hè, nghe tiếng hát của anh văng vẳng bên sông, nàng không thể cầm lòng ñược. Một hôm nàng ñánh bạo nhờ một con nhái thân tín mang một cái trâm và một chiếc quạt ñến tặng người mà mình thầm mơ trộm tưởng. Nàng còn dặn chàng cứ nhờ người ñến dạm hỏi, ñã có mình tay trong, việc hôn nhân chắc thế

nào rồi cũng sẽ thành.

Anh chàng nhận ñược tặng vật vừa mừng vừa lo. Anh ta thưa lại với mẹ ñể

nhờ mẹ tìm cách lo liệu. Bà mẹ bảo con:

- Con ñừng có chơi trèo, mang lấy một tiếng cười vô ích.

Nhưng anh ta thì rất tin tưởng:

- Mẹ cứ cố liệu cho con ñi. Cô ấy ñã thương con thì dù có một trăm chỗ lệch cũng kê ñược bằng mẹ ạ.

Bà mẹ chiều con, nhờ một người khéo ăn khéo nói mang trầu cau sang thưa chuyện.

Khi phú ông vừa nghe người mối ngỏ lời cầu thân, vẻ khinh thị ñã hiện ra trên nét mặt. Hắn không ñợi hỏi ý con gái, trả ngay lễ vật lại. Người mối nói: - "Thưa cụ, anh chàng họ Nguyễn bẩm tính thông minh và khôi ngô". Hắn ñáp một cách mỉa mai: - "Con gái tôi ngu ñần, xấu xí, ñâu dám sánh duyên với người tài mạo tót vời". Người mối vẫn bền chí ngồi lại, nhắc ñến tương lai tốt ñẹp của ñôi vợ

chồng một khi chàng trai hiển ñạt. Nhưng phú ông vẫn gạt ñi:

- Con gái của tôi không có số làm bà ñâu, ñừng nhiều lời vô ích.

Rồi hắn ñuổi khéo người mối về với câu thách:

- Muốn lấy con gái ta hãy mang ba trăm lạng vàng ñến làm sính lễ.

312

https://thuviensach.vn

Nghe người mối kể lại anh chàng vừa buồn vừa thẹn. Qua ngày hôm sau, anh ta thưa với mẹ:

- Mẹ cứ tin ở con, con sẽ ñi lập nghiệp ñể kiếm tiền về cưới vợ cho mẹ xem.

Nói rồi bỏ nhà ñi biệt.

Lại nói chuyện cô gái phú ông thấy cha không thuận lấy làm buồn rầu, chưa biết tính thế nào. Đang cơn phiền muộn lại nghe tin người yêu ñi mất, nàng vô cùng chua xót. Nàng ñâm ra tưởng nhớ anh chàng chống ñò không có cách gì nguôi ñược. Dần dần vì thế sinh bệnh. Phú ông cố tìm thầy chạy thuốc nhưng người nàng ngày một gầy mòn. Nụ hoa mới nẩy cành không ngờ ñã sớm héo tàn và rơi rụng. Phú ông thương tiếc sai người hỏa táng theo như lời trối của con.

Khi gạt ñống tro của người bạc mệnh, người ta tìm ñược một khối bằng cái ñấu, ñỏ như son và trong suốt như thủy tinh. Phú ông ñưa về rồi sau ñó thuê thợ tiện tiện thành chén trà dùng làm ñồ thờ con gái. Mỗi lần pha nước vào chén trà, người ta thấy có bóng anh con trai chống ñò ngang ở trong ñó. Biết là con gái chết vì tương tư anh học trò khó ñến hỏi ngày nọ, phú ông rất lấy làm hối hận.

*

* *

Anh chàng họ Nguyễn cất chân ra ñi với hai bàn tay trắng. Trải qua khá nhiều ngày gian truân, cuối cùng anh làm môn khách cho một ông quan trấn tướng của triều ñình ñóng ở Cao-bằng. Anh là người có nhiều tài nên dần dần lấy ñược lòng tin cậy của chủ. Anh ñã giúp chủ nhiều việc quan trọng ở biên thùy rất ñắc lực, và cũng do ñó kiếm ñược rất nhiều tiền. Sau ba năm anh ñã ñể dành ñược 300 lạng vàng. Thấy trong tay ñã có ñủ tiền ñể cưới người yêu, một hôm anh xin phép trấn tướng trở về quê hương.

Trên ñường về, anh chàng họ Nguyễn lòng mừng khấp khởi. Không ngờ khi về ñến nhà thì nghe tin người yêu ñã không còn nữa. Anh sang nhà phú ông, nước mắt ñầm ñìa cả tay áo gấm. Phú ông hết lời từ tạ rồi ñưa chén trà cho anh xem. Nghe kể chuyện, anh chàng lại càng thổn thức. Nhưng khi những giọt nước mắt rơi vào chén, chén tự nhiên tan ra huyết ướt ñẫm cả tay.

Từ ñó xuất hiện câu ca dao:

Nợ tình chưa trả cho ai,

Khối tình mang xuống tuyền ñài chưa tan1.

1 Theo Lan trì kiến văn lục của Vũ Nguyên Hanh và Thực nghiệp dân báo ( 1924).

313

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Truyện trên rất giống với truyện Trương Chi.

Ngày xưa có một cô gái tên là Mỵ Nương nhan sắc xinh ñẹp con một ông thừa tướng. Nàng ở trong một ngôi lầu gần bờ sông. Bấy giờ có một chàng trai con nhà thuyền chài, tên là Trương Chi, cứ ngày ngày ñến thả lưới ở khúc sông ñó.

Chàng mặt mũi xấu xí nhưng có tiếng hát rất quyến rũ. Mỗi khi chèo thuyền, tiếng hát của chàng cất lên văng vẳng làm cho Mỵ Nương nghe mà mê mệt. Có một dạo Trương Chi không ñến ñánh cá ở khúc sông ñó, Mỵ Nương trở nên sầu tư. Ít lâu sau, chàng lại ñến. Mỵ Nương lại vui vẻ mở cửa sổ trông xuống và lắng nghe tiếng hát. Dần dần nàng ñâm ra say mê anh chàng thành bệnh tương tư, thuốc thang chữa mãi không khỏi. Cả nhà lấy làm lo lắng vì bệnh ngày một nặng. Thừa tướng tra gạn, biết chuyện, bèn cho người ñi gọi Trương Chi vào dinh. Chàng ngồi sắc thuốc và hát cho nàng nghe. Mỵ Nương nhìn thấy mặt chàng xấu xí bèn sượng sùng lảng tránh. Từ ñấy nàng tự nhiên khỏi bệnh và cũng không tương tư nữa.

Nhưng lại ñến lượt Trương Chi phải lòng Mỵ Nương. Giận cho duyên phận hẩm hiu, chàng nhảy xuống sông tự tử. Hồn Trương Chi nhập vào cây bạch ñàn ñược thừa tướng vô tình mua về, sai tiện làm một bộ ñồ trà. Mỗi lần rót nước vào chén, người ta thấy trong ñó có bóng dáng anh chàng ñánh cá ngày xưa. Mỵ

Nương cầm chén, nhớ ñến chuyện cũ rưng rưng giọt lệ. Khi bị những giọt nước mắt của Mỵ Nương rơi vào1, tự nhiên cái chén tan ra nước.

Người Cham-pa cũng có truyện Anh chàng mê công chúa:

Xưa có một người ñàn bà nghèo có một người con trai. Nhà của họ ở gần cung vua. Anh chàng thường ngày trông thấy những nàng công chúa ñi dạo trong vườn ngự và ñâm mê nàng công chúa thứ ba trẻ nhất và ñẹp nhất. Một hôm hắn xin mẹ kiếm cho một con trâu trắng ñể hắn kiếm cách gần gũi nàng. Được trâu, hắn cưỡi lên lưng ñi vào vườn ngự cho ăn cỏ. Công chúa thấy con trâu lạ thích mắt, ra nhìn và làm quen với anh chàng, tặng anh một cái nhẫn.

Nhưng cuối cùng biết không thể lấy ñược nhau, người con trai sinh ra ốm tương tư. Bệnh ngày càng nặng. Thấy mẹ ñi tìm thầy pháp, hắn trối: - "Không có thần nào làm ñau cả ñâu mẹ ạ! Chỉ vì con mê nàng công chúa nên mới như thế

này. Khi con chết mẹ nhớ móc lấy buồng gan phơi khô rồi bỏ vào trong một cái hộp cất ñi một chỗ". Nói xong hắn chết.

1 Theo Truyện Trương Chi. Nhà in Phúc Chi xuất bản. Theo Sử Nam chí dị và Truyện cổ tích Việt-nam (của Nguyễn Bính) thì Trương Chi không nhảy xuống sông. Chàng thất tình thành bệnh mà chết. Được 3 năm người ta bốc mả thấy một khối bằng quả cam trong như thủy tinh.

Sau ñó thừa tướng trông thấy mua về sai tiện làm chén uống nước.

314

https://thuviensach.vn

Không bao lâu nhà vua bỗng bị bệnh ñau mắt rất nặng không có thuốc gì chữa khỏi. Thầy bói cho biết rằng mắt của vua sẽ lành nếu có gan người phơi khô lâu năm ngâm nước rồi dùng nước ấy rửa mắt. Nhà vua lập tức sai quân hầu ñi tìm khắp mọi nơi, xem ai có thứ của lạ ấy thì sẽ trọng thưởng. Bà mẹ chàng trai kia nghe tin liền mang hộp ñến dâng vua. Vua làm y lời thầy bói và quả nhiên lành bệnh. Nhưng vua trông thấy trong chậu có bóng dáng một chàng trai rất xinh ở

ngón tay có ñeo chiếc nhẫn. Thấy sự lạ, vua gọi các con gái ñến xem. Nàng công chúa thứ nhất ñến xem thì không thấy gì cả. Nàng công chúa thứ hai cũng thế.

Đến lượt công chúa thứ ba thì nhận ra ngay anh chàng cưỡi trâu trắng ngày xưa.

Anh chàng giơ tay cho công chúa bắt, rồi hắn lôi nàng vào chậu và cả hai biến mất. Thấy mất con gái, vua sai thầy bói ñoán xem số phận của con thế nào.Thầy bói cho biết ñó là lá gan của một anh chàng ngày xưa chết vì tương tư công chúa. Bây giờ nhân việc vua chữa mắt, nó lại hiện ra và ñưa công chúa ñi. Thầy bói còn cho biết rồi ñây nó sẽ ñầu thai làm con vua, còn công chúa sẽ ñầu thai làm con người ñàn bà mẹ chàng trai kia. Sau ñó, hoàng hậu ñẻ ra một hoàng tử ở

tay có ñeo chiếc nhẫn. Còn người ñàn bà kia thì ñẻ ra một cô gái cổ có ñeo hai chuỗi hạt vàng. Lớn lên họ lấy nhau và trị vì ñất nước1.

1 Theo lời kể của ñồng bào Cham-pa, và Lăng - ñờ (Landes). Truyện cổ tích Cham-pa.

315

https://thuviensach.vn

44. NỢ NHƯ CHÚA CHỔM

Vào thời nhà Lê, có một ông quan lớn trong triều tên là Mạc Đăng Dung có chí muốn cướp ngôi vua. Nhà vua biết ñược tin ñó nhưng thế lực của Mạc rất lớn, ông ta cầm binh quyền, bè ñảng lại ñông nên không thể làm gì ñược. Cuối cùng nhà vua lẻn trốn ñi nhưng chẳng ñược bao lâu ñã bị Mạc Đăng Dung bắt ñem về giam lại.

Hồi ấy ở trại giam có một cô hàng rượu vẫn thường gánh rượu ñến bán cho lính canh ngục. Một hôm, cô hàng ñưa rượu vào bán, thấy có một phạm nhân mới mặt mũi khôi ngô bị giam riêng ra một nơi. Khi biết người ñó làm vua, cô hàng có ý muốn làm quen. Mỗi lần bán rượu cho ngục tốt nàng ñều rót rượu cho vua uống. Dần dà giữa hai người một mối tình nhóm lên. Một hôm cô hàng cất một mẻ rượu rất ngon lại có pha thuốc mê ñem ñến chuốc cho quân canh. Chờ

cho họ nằm gục xuống, nàng bèn vào tình tự với vua.

Từ ñó cô hàng rượu có thai. Nhà vua biết mình không thoát khỏi bàn tay tàn bạo của Mạc, bèn giao ấn ngọc lại cho nàng và nói:

- Nàng hãy giữ vật này làm tin, nếu sau này ñẻ con trai, sẽ có ngày nó phục thù cho cha.

Không bao lâu, nhà vua quả bị họ Mạc sai người vào ngục giết chết. Tất cả

hoàng hậu, thái tử, công chúa, phi tần của vua ñều chịu chung số phận. Xong việc ñó, Mạc chiếm lấy ngôi Lê làm vua nước Đại Việt.

Cô hàng rượu ñược tin không còn hồn vía nào nữa. Nàng trốn ñi nơi khác làm thuê làm mướn, sống một cuộc ñời lẩn lút. Đủ ngày ñủ tháng, nàng sinh ñược một người con trai ñặt tên là Chổm. Lớn lên, Chổm ñược vào chùa ở với sư cụ

Thạch Toàn học kinh kệ. Hắn rất sáng dạ nhưng phải cái nghịch ngợm thì không ai bằng.

Một hôm ñi chơi về ñói, Chổm thấy trước tượng Mụ Thiện có bày một mâm bồng ñầy chuối và quýt. Anh chàng rón rén ñến bệ, bịt mắt Mụ Thiện lại và bẻ

chuối ăn. Bất ñồ sư cụ ở ñâu ñi vào trông thấy liền nọc cổ Chổm ra ñánh. Chổm tức lắm, chờ lúc sư ñi vắng lấy giấy viết mấy chữ "Mười tay mười mắt không giúp ñược gì cho ta. Thật là vô ích. Phải ñày ñi phương xa". Viết xong dán vào ngực Mụ Thiện. Đêm hôm ấy sư cụ tự nhiên mộng thấy Mụ Thiện bảo mình rằng: - "Nhà vua ñói nên mới ăn, sao lại ñánh ngài ñể ngài ñuổi ta ñi? Phải mau mau tìm cách xin lỗi ngài, ñể ngài tha cho ta". Tỉnh dậy, sư cụ rất phân vân, mới gọi chú tiểu Chổm vào kể chuyện cho biết và bảo bóc giấy ñi. Sư cụ hỏi anh chàng: - "Cha mày ñâu?". Chổm ñáp: - "Tôi lớn lên chưa từng nghe nói có cha".

316

https://thuviensach.vn

Sau ñó Chổm trở về hỏi mẹ: - "Cha con ñâu?". Mẹ sợ không dám nói sự thật cho con biết, ñáp: - "Cha con là họ Lê, bị hổ ăn thịt chết rồi". Nghe nói Chổm rất buồn. Từ hôm ñó anh chàng lập tâm giết hổ ñể báo thù cho cha.

Một hôm, Chổm vào rừng chơi, thấy một con hổ ñang ngủ dưới gốc cây, liền rón rén cầm một hòn ñá lớn ném mạnh vào ñầu hổ, hổ vỡ óc chết tươi. Đang nắm ñuôi hổ lôi về thì Chổm bỗng gặp một con hổ khác xông ra. Chổm sợ quá, quẳng xác hổ cắm ñầu chạy. Nào ngờ khi hổ sắp ñuổi kịp thì tự nhiên có một ông già tay cầm côn sắt ở trong rừng hiện ra ñánh chết con hổ dữ. Chổm thoát chết, sụp lạy ông già. Ông già trao cho chàng cái côn, bảo: - "Con hãy học một ít miếng võ ñể mà hộ thân". Chổm sung sướng vâng lời. Dạy xong, ông già cho Chổm cái côn rồi ñi mất.

Từ ñó, Chổm dùng côn làm vũ khí tùy thân. Một hôm ñi qua một cái miếu, nghe ñồn có nhiều yêu quái hại người, Chổm bèn cầm côn trèo tường nhảy vào tìm yêu quái. Một lát, ở trong hang sâu bò ra một con rắn lớn mắt sáng như sao, miệng phun khí ñộc toan vồ lấy Chổm. Chổm giơ thần côn vụt lấy vụt ñể vào ñầu rắn. Rắn chết, từ ñó trong xóm ñược yên ổn.

Hai mẹ con Chổm về sau thấy yên lại trở về chốn cũ. Hàng ngày anh chàng ñi kiếm củi hoặc làm thuê làm mướn nuôi mẹ. Những lúc bụng ñói, Chổm thường vào ăn cơm hay mua thức ăn ở các quán cơm tại cửa ô. Hàng nào ñược Chổm vào ăn cơm là hôm ñó bán ñắt như tôm tươi, còn các hàng khác chỉ ngồi xua ruồi. Người ta cho là Chổm nhẹ vía nên hàng nào cũng muốn mời anh ta vào ăn, dù bán chịu cũng ñược. Chổm ñược thể ngày nào cũng ñánh chén loang toàng và tiêu pha bạt mạng. Toàn là ăn chịu, mua chịu. Ai hỏi nợ, hắn ñều bảo:

- Đến ngày tôi làm nên, sẽ xin trả chu tất.

Hồi bấy giờ có một vị quan tên là Nguyễn Kim trốn sang Lào mưu ñồ việc diệt Mạc. Vua nước Lào nhường cho ông miếng ñất Sầm-châu làm căn cứ ñể lo việc khởi nghĩa. Qua mấy năm chiêu binh mãi mã, Nguyễn Kim ñã gây dựng ñược lực lượng. Nhưng ông ta còn muốn tìm một người thuộc dòng chính thống ñể bá cáo với thiên hạ. Khốn nỗi, con cháu vua Lê ñã bị Mạc giết hại hầu hết. Một ñêm nọ Nguyễn Kim thấy một vị thần nhân hiện ra trong giấc mộng bảo ông: -

"Thiên tử ra ñời ñã lâu, sao không ñón về, còn chờ gì nữa?". Ông hỏi: - "Ở

ñâu?". - "Cứ ñi về phía Tây kinh thành, ở dãy hàng cơm ñúng ngày thìn giờ ngọ, hễ thấy rồng ñen quấn cột là chính thị thiên tử".

Sau khi tỉnh dậy, Nguyễn Kim rất mừng, bèn mang theo một ít bộ hạ cải trang ñi tìm con cháu nhà Lê theo như lời thần nhân ñã mách. Hôm ñó, Chổm ñang ngồi ở hàng cơm, thấy có người khách lạ ñi qua bèn ñứng ôm lấy cột nhìn ra.

Nguyễn Kim rảo qua một lượt chỉ thấy quấn cột là một chàng trai trẻ tuổi, da ñen sì, nhưng thấy dáng ñiệu hèn hạ nên cũng không ñể ý.

317

https://thuviensach.vn

Đêm hôm ñó Nguyễn Kim lại mộng thấy thần trách: - "Ta ñã mách cho biết thiên tử mà không nghe. Ngày mai ra bờ sông, hễ thấy ai ñội mũ sắt, cưỡi thuyền rồng là ñúng". Ngày mai Nguyễn Kim chực ở bờ sông nhìn những thuyền bè qua lại, nhưng chờ mãi chẳng thấy ai ñội mũ sắt cả. Mãi ñến gần tối có một chuyến ñò ngang, trong ñó có Chổm và một người bán chảo gang. Gặp khi trời ñổ cơn mưa, Chổm không có nón, phải mượn chiếc chảo úp lên ñầu cho ñỡ ướt. Nhưng Nguyễn Kim không chú ý vì thấy y không có vẻ gì là người quyền quý. Thần lại xuất hiện trong giấc mộng của Nguyễn Kim trách ông ta không nghe lời mình rồi bảo: - "Ngày mai cứ ñến chỗ quán cơm cũ tìm người nào "ñi chữ ñại, trở lại chữ vương" thì ñón về".

Qua ngày sau, Nguyễn Kim và bộ hạ lại kéo nhau ñi tìm. Họ quả thấy anh con trai hôm nọ bây giờ ñang rượu say nằm trong quán cơm, ñầu gối lên ngọn côn, hai tay bỏ xuôi xuống, hai chân dạng ra hai bên như chữ "ñại" 大. Bỏ ñi một lúc, ñến lúc trở lại họ thấy Chổm cựa mình, lúc này ngọn côn trật lên khỏi ñầu, hai tay bỏ ra trước ngực còn hai chân thì xếp bằng tròn như chữ "vương" 王. Bấy giờ Nguyễn Kim mới tin chắc anh chàng này là người thần có ý mách cho mình, bèn giả cách vào quán ăn uống, chờ Chổm dậy sẽ ñến làm quen.

Chổm chợt tỉnh, thấy một người khăn áo có vẻ quyền quý ñến sát giường mình, thì cầm côn chực bỏ chạy. Nhưng Nguyễn Kim ñã giữ Chổm lại thưa rằng:

- Xin ñiện hạ ñừng sợ.

Chổm ngạc nhiên ñáp:

- Ô hay! Điện hạ nào. Tôi là thằng Chổm ñây!

Nhưng thấy người quyền quý ấy có vẻ ân cần khi hỏi thăm cha mẹ và chỗ ở, Chổm an tâm hơn trả lời:

- Tôi họ Lê, cha bị hổ ăn thịt, còn mẹ ở nhà.

Nghe nói là họ Lê, bọn Nguyễn Kim mười phần ñã chắc ñến bảy tám liền theo Chổm về ñến tận nơi. Trước những người khách lạ, mẹ Chổm nửa mừng nửa sợ.

Mãi ñến khi biết ñược thiện ý của bọn họ, bà mới ñưa ấn ngọc ra và kể rõ tình ñầu.

Thế là từ ñó Chổm cùng mẹ từ giã ngôi nhà nát ở ngoại thành lên ñường ñến Sầm-châu lo việc phục thù cho cha. Thanh thế quân Lê mỗi ngày một to. Vua Mạc nghe tin sai tướng ñem sáu mươi vạn quân vào ñánh. Qua bao nhiêu trận kịch chiến, quân Lê ñại thắng. Rồi không bao lâu, quân của Chổm tiến ñánh ra Bắc. Quân Mạc hễ thấy quân Lê ñến ñâu là chạy trốn như vịt. Bấy giờ Chổm ñường ñường là một vị chúa uy thế lẫy lừng.

318

https://thuviensach.vn

Đến ngày khải hoàn, trở về kinh thành, khi quân gia ñang trên ñường tiến vào cửa ô thì bỗng có một số người chủ hàng cơm ngày xưa bán chịu cho Chổm, từ

ñâu kéo ra ñể chào người quen và ñể ñòi nợ cũ. Thấy thế, bọn lính tiền ñạo toan bắt tội vô lễ. Nhưng chúa Chổm ngăn lại rồi kể chuyện ăn chịu ngày còn hàn vi cho các tướng tá nghe. Đoạn bảo quan hầu lấy tiền ra trả cho họ. Lúc ñó có nhiều người thấy kẻ kia ñòi ñược nợ cũng xúm lại kể ơn nghĩa cũ: kẻ tính thành năm quan, người kể thành mười,... biến thành một cuộc truy nợ ñông như ñám hội. Bọn quan hầu ñếm tiền mãi không xiết vì con số chủ nợ ngày một tăng. Bọn họ bèn nghĩ ra ñược một kế là ñứng trên kiệu vung tiền xuống cho ai nhặt ñược bao nhiêu thì lấy bấy nhiêu. Mọi người thấy thế ñổ xô ra cướp. Dần dần quan quân tiến ñến phố cứ như bây giờ là vườn hoa cửa Nam. Một viên ñại tướng nghĩ chúa mình sắp lên ngôi tôn mà khách nợ cứ chạy theo réo mãi như thế này thì còn thể thống gì nữa, mới viết vào một tờ giấy hai chữ "cấm chỉ" dán ở giữa phố và sai một toán quân ñóng lại ñó, ra lệnh hễ thấy ai còn ñòi nợ chúa nữa thì chém ngay. Nhờ thế, người ta mới thôi réo và thôi ñuổi theo xe Chổm.

Chúa Chổm vào ñến hoàng cung thì trời sắp tối. Thấy văn võ bá quan ai cũng mong muốn mình lên ngôi ngay ñể yên lòng thiên hạ, Chổm bèn ngửa mặt khấn trời rằng: - "Hỡi thượng ñế, nếu tôi xứng ñáng nối nghiệp nhà Lê thì xin quay mặt trời trở lại chính ngọ, bằng không thì tôi sẽ trở về chốn cũ làm ăn, giao quyền vị lại cho người khác". Khấn ñược một lúc, quả nhiên trời sắp tối bỗng sáng hẳn, mặt trời lại treo giữa ñỉnh ñầu. Chổm ñường hoàng bước lên làm lễ

ñăng quang tự xưng hoàng ñế. Lễ tất, mặt trời tự nhiên kéo một mạch về phương Tây lặn mất. Trời bỗng lại tối sầm như mực; lúc mọi nhà vừa thắp ñèn lên thì gà vừa gáy canh1.

Ngày nay còn có câu tục ngữ Nợ như chúa Chổm và có câu phong dao: Vua Ngô ba mươi sáu tàn vàng

Thác xuống âm phủ chẳng mang ñược gì.

Chúa Chổm mắc nợ tỳ tỳ,

Thác xuống âm phủ khác gì vua Ngô.

Ở chỗ vườn hoa cửa Nam bây giờ, cũng do sự tích trên mà người ta còn gọi là

"Ngã tư Cấm chỉ".

KHẢO DỊ

1 Theo Vũ Khắc Minh và Phan Hàn Khanh. Truyện Chúa Chổm.

319

https://thuviensach.vn

Truyện này rõ ràng ñã ñược nhà nho tô ñiểm ñể ñề cao "thiên mệnh", ñề cao

"thuyết dòng giống" nhưng vẫn không xóa mờ ñược tính chất dân gian của nó.

Chúng tôi kể vào ñây ñể bạn ñọc tiện so sánh với những truyện khác như Vua Heo (số 104, tập III),... Về ñoạn ñội nón sắt cưỡi thuyền rồng có sách kể là ñội nón sắt ñi kiệu: "Chổm ñội chảo lên ñầu che mưa, ñến nhà hàng bị chó ñuổi phải chạy lên cối xay ngồi"1.

Đoạn cuối có lẽ mượn lại một mô-típ của thần thoại hoặc anh hùng ca thời cổ: mô-típ kéo mặt trời lùi lại. Có phần tương tự với truyện Anh hùng Ghi-ông của ñồng bào Ba-na (Bahnar): Ghi-ông cùng em là Ghi-ơ luôn luôn là kẻ chiến thắng trong các cuộc ñọ sức với các lực sĩ khác. Mọi người ñều phải hàng phục họ.

Một hôm Ghi-ông lên trời ñánh Thần Sét và làm cho Thần Sét bị thương. Hôm khác, Ghi-ông ñến xứ sở của Đam Da-rai bắt lấy vợ của y ñem về. Đam Da-rai ñuổi theo ñòi Ghi-ông bồi thường nhưng y chỉ nhận ñược những lời chửi rủa.

Cuộc giao chiến bèn nổ ra lúc mặt trời mọc với một khí thế rất dữ dội. Ghi-ông càng ñánh càng khỏe làm cho Đam Da-rai có phần suy nhược. Nhưng lúc ấy trời ñã sắp tối mà anh chàng vẫn chưa kết liễu ñược trận thắng. Ghi-ông bèn nhảy lên trời gọi tất cả các thần kéo lùi mặt trời trở lại thành buổi trưa ñể cho hắn ñánh nốt. Mặt trời quả ñược kéo lên, mặt ñất ñang tối tự nhiên lại sáng. Ghi-ông hạ ñược ñối phương, chiếm ñược người ñẹp. Đam Da-rai ngã xuống chiến trường sau thành một ngôi sao, ngày nay còn gọi là sao Đam Da-rai2.

Trung-quốc cũng có một truyện thuộc kiểu truyện Anh hùng Ghi-ông: Lỗ

Dương Công ñem quân ñánh nhau với quân nước Hàn, nhưng chưa phân thắng phụ. Trời ñã chiều, ông không muốn bỏ dở trận ñánh. Bèn giơ ngọn giáo vẫy mặt trời lên. Mặt trời quả vâng theo lời lùi lại ba xá (mỗi xá là 30 dặm, tức là 90

dặm) cho ông kết liễu trận thắng3.

Xem thêm truyện Người học trò với 3 con quỷ (số 131), tập III.

Về tình tiết Chổm ñày Mụ Thiện, ở truyện Trạng Hiền (số 81), truyện Lý Thái Tổ (của ta), truyện Minh Thái Tổ (của Trung-quốc) ñều có, tuy ñối tượng bị ñày có thay ñổi: truyện Trạng Hiền thì ñày Phật, truyện Lý Thái Tổ ñày Hộ pháp, truyện Minh Thái Tổ ñày Già Lam.4

1 Chúa Chổm tân truyện.

2 Theo lời kể của ñồng bào Ba-na.

3 Theo Hoài Nam tử.

4 Theo Sơn cư tạp thuật.

320

https://thuviensach.vn

45. HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT

Ngày xưa, có một người tên là Trương Ba, còn trẻ tuổi nhưng ñánh cờ tướng rất cao. Nước cờ của anh chàng không mấy ai trong thiên hạ ñịch nổi. Bao nhiêu giải cờ trong những hội hè mùa xuân ñều về tay anh. Tiếng ñồn vang khắp nước, sang ñến tận Trung-quốc. Buổi ấy ở Trung-quốc có ông Kỵ Như cũng nổi tiếng cao cờ. Khi nghe tiếng Trương Ba, Kỵ Như liền xách khăn gói sang Nam tìm ñến tận nhà tỉ thí. Hai người ñọ tài nhau mấy ván liền không phân thua ñược.

Nhưng ñến ván thứ ba, Trương Ba dồn Kỵ Như vào thế bí. Thấy ñối phương vò ñầu suy nghĩ, Trương Ba kiêu hãnh bảo:

- Nước cờ này dù có Đế Thích xuống ñây cũng ñừng có hòng gỡ nổi.

Bấy giờ Đế Thích là thần cờ ñang ngồi trên thiên ñình, bỗng nghe câu nói hỗn xược của Trương Ba xúc phạm ñến mình, liền cưỡi mây xuống trần ñịnh cho y biết tay. Trương Ba và Kỵ Như ñang ñánh, chợt có một ông cụ già ñến ngồi cạnh bàn cờ. Ông cụ thủng thỉnh mách cho Kỵ Như mấy nước. Phút chốc bên Kỵ Như

chuyển bại thành thắng. Trương Ba cau có, trong bụng tức giận ông già ở ñâu ñến làm cho mình lâm vào thế bí. Nhưng nhìn thấy ông cụ râu tóc trắng xóa, mặt mũi không có vẻ là người trần, chàng chợt hiểu, liền sụp xuống lạy mà rằng: -

"Ngài hẳn là thần Đế Thích ñây rồi, tôi người trần mắt thịt không biết, xin thứ

lỗi". Đế Thích cười bảo: - "Ta nghe nhà ngươi tự phụ là cao cờ nên xuống xem cho biết". Trương Ba liền giữ Đế Thích lại mua rượu, giết gà khoản ñãi rất chu tất. Đế Thích tuy mới gặp cũng rất yêu mến Trương Ba. Thấy anh chàng khẩn khoản muốn học nước cờ của mình, Đế Thích bảo: - "Ta thấy nhà ngươi có bụng chân thành. Vậy ta cho một nén hương này, mỗi lần cần ñến ta thì thắp lên một cây, ta sẽ xuống". Nói ñoạn, cưỡi mây bay về trời.

Từ ñó, Trương Ba thỉnh thoảng lại dọn cỗ mời thần Đế Thích xuống chơi. Hai bên rất tương ñắc. Nhưng một hôm Trương Ba bị cái chết mang ñi một cách ñột ngột. Sau khi chôn cất chồng, người vợ dọn dẹp nhà cửa. Thấy có nén nhang dắt ở mái nhà, chị ta vô tình lấy xuống ñốt lên cắm trước bàn thờ chồng. Ở thiên ñình, thần Đế Thích nhận ñược tin bằng mùi hương bèn xuống ngay. Thấy vắng mặt Trương Ba, Đế Thích ngạc nhiên:

- Trương Ba ñâu?

Vợ Trương Ba sụt sùi:

- Nhà tôi chết ñã gần một tháng nay rồi!

- Chết nỗi, sao lúc mới tắt nghỉ không gọi ta xuống liền, ñể ñến bây giờ còn làm thế nào ñược nữa.

Suy nghĩ một chốc, Đế Thích lại hỏi thêm:

321

https://thuviensach.vn

- Trong xóm hiện nay có ai mới chết không?

Vợ Trương Ba ñáp:

- Có một người hàng thịt mới chết tối hôm qua. Thần Đế Thích bảo chị ta dẫn mình ñến nhà người hàng thịt rồi bảo nhỏ với chị: - "Ta sẽ kiếm cách làm cho chồng nhà ngươi sống lại". Nói xong thần hóa phép rồi trở về trời.

Nói chuyện trong nhà người hàng thịt lúc ñó, mọi người ñang xúm quanh linh sàng khóc lóc kể lể thì tự nhiên thấy người chết ngồi nhỏm dậy. Hắn ta vất tất cả

mọi ñồ khâm liệm rồi chẳng nói chẳng rằng ñi thẳng một mạch về nhà Trương Ba. Vợ Trương Ba thấy người hàng thịt biết là thần Đế Thích ñã làm cho chồng mình sống lại, mừng rỡ ñón vào. Giữa lúc ñó thì vợ con người hàng thịt cũng chạy theo níu lấy chồng. Nhưng không những họ bị vợ Trương Ba giằng lại, mà ngay chính chồng họ cũng nhất ñịnh không chịu về. Đôi bên cãi cọ nhau cuối cùng biến thành một cuộc ñấu khẩu rất kịch liệt. Xóm làng không biết phân xử

ra sao, ñành ñem việc ñó lên quan.

Quan cho ñòi các nhà hàng xóm tới hỏi cung thì ai cũng bảo người sống lại ñó là anh hàng thịt. Nhưng chỉ có vợ Trương Ba thì nhất ñịnh nhận là chồng mình.

Quan hỏi: - "Chồng chị ngày thường làm nghề gì?". Đáp: - "Chồng tôi chỉ thạo ñánh cờ mà thôi". Quan lại hỏi vợ người hàng thịt: - "Chồng chị ngày thường làm nghề gì?". Đáp: - "Chồng tôi chỉ thạo nghề mổ lợn".

Nghe ñoạn, quan sai ñem một con lợn vào công ñường cho anh hàng thịt mổ, nhưng anh ta lúng túng không biết làm thế nào cả. Quan lại sai mấy người giỏi cờ vào tỷ thí với người hàng thịt thì không ngờ con người ñó ñi những nước cờ

rất cao không ai ñịch nổi. Quan bèn phán cho về nhà Trương Ba.

Vì thế mới có câu Hồn Trương Ba, da hàng thịt1.

KHẢO DỊ

Một dị bản vốn gốc từ thần tích kể rằng: Trương Ba là nho sĩ người ñời nhà Lý, ở làng Liên Hạ (Hải-dương). Trương Ba ở ñây không ñánh cờ với Kỵ Như

mà thường ñánh với Trang Ứng Long vốn là bạn cờ. Trong truyện cũng có việc quan thử thách ñể tìm ra chân lý. Người chết sống lại cũng không mổ ñược lợn, nhưng lại làm ñược thơ phú thao thao bất tuyệt, và khi người bạn cờ Trang Ứng Long cùng ñánh một ván, thì ông này nhận ra ngay ñó chỉ có thể là Trương Ba.

1 Theo Vũ Nguyên Hanh, sách ñã dẫn. Ở Sử Nam chí dị thì chép: Hồn phách Trương Ba, xương da hàng thịt.

322

https://thuviensach.vn

Đoạn kết truyện còn kể: vì thấy vợ người hàng thịt khóc lóc thảm thiết nên Trương Ba tái sinh ñã bàn với vợ và khi ñược vợ ưng thuận, anh ta lấy luôn người ñàn bà kia làm vợ lẽ1.

Trung-quốc cũng có truyện Xác công tử, hồn ông sư:

Một ông sư ở chùa Vạn-phúc tu hành ñắc ñạo, tuổi hơn 80 mới chết. Hồn sư ñi vơ vẩn gặp một công tử con nhà quan ñi săn cùng 10 người hầu, bất thình lình ngã ngựa chết. Hồn sư nhập vào xác mới làm cho xác sống lại. Bọn người hầu tưởng chủ tỉnh lại, chạy tới chăm sóc, nhưng sư ta trừng mắt hỏi: - "Làm sao ta lại ở ñây?". Người ta ñưa về nhà công tử. Ai ñến thăm cũng niệm: - "Nam mô a di ñà phật, làm sao ta lại ñến ñây?". Người ta ñưa cơm cho thì ăn, còn thịt thì không ñụng ñến. Đêm ngủ một mình, hễ thấy bóng ñàn bà ñến gần là chạy. Cả

nhà ngạc nhiên tưởng công tử hóa ñiên.

Được ba ngày sau, sư ta ñi bách bộ ra ngoài hỏi thăm chùa Vạn-phúc, tìm ñến, nói mình vốn là hòa thượng ở chùa này. Các sư tiểu trong chùa cho là nói ñùa, nhưng sư ta kể lại mọi việc ñều phù hợp. Cuối cùng ở lại chùa tu hành như cũ2.

1 Theo Sê-ông (Chéon). Sưu tập những bài mới.

2 Theo Bồ Tùng Linh, Liêu trai chí dị.

323

https://thuviensach.vn

46. SINH CON RỒI MỚI SINH CHA SINH CHÁU GIỮ NHÀ RỒI MỚI

SINH ÔNG

Ngày xưa có Giáp và Ất là hai người kết bạn với nhau. Nhà Giáp có của ăn của ñể, còn Ất thì túng bấn lắm, thường phải nhờ vả Giáp. Một hôm, ñể có vốn, Ất nằn nì vay của Giáp mười nén bạc rồi bán nhà cửa ñưa vợ ñi chỗ khác làm ăn. Đến một cái chợ vùng Nam, hắn và vợ hắn xoay ra buôn bán và cho vay lấy lãi. Hắn rất hà tiện và chịu khó trong mọi việc. Gặp mấy dịp may, hắn phất to, tiền của ñổ về như nước. Không ñầy mươi năm, vợ chồng hắn trở nên khá giả, có cơ nghiệp lớn ở vùng ñó. Tuy làm nên, nhưng hắn cố tình quên mất người bạn cũ và số tiền nợ của bạn.

Nói chuyện Giáp, từ ngày bạn bỏ ra ñi, mãi không nhận ñược một tin tức gì, Giáp ngờ là bạn bị số nghèo ñeo ñẳng mãi chưa thôi, nên sống vất vưởng ở một nơi nào ñó. Hơn nữa, lại vì nợ của mình một số tiền nhiều chưa có cách gì trả

ñược, nên vợ chồng bạn không dám ghé về chơi hay nhắn tin tức gì. Nghĩ thế, Giáp rất thương bạn. Một hôm, ông ta mang theo mấy nén bạc ñánh ñường ñi tìm Ất, hy vọng gặp bạn ñể giúp bạn thoát cơn chật vật. Giáp hỏi thăm mãi mới tìm ñến nhà Ất. Ông ta ngạc nhiên và mừng rỡ khi thấy vợ chồng bạn không phải nghèo ñói sa sút như mình tưởng, mà trái lại có nhà ngói cây mít, có ruộng ñất ao chuôm, v.v... Ông nghĩ bạn mình bây giờ không cần ñến mình giúp ñỡ

nữa. Cho nên trước khi vào nhà, ông ta ñào ñất chôn số tiền mang theo ở cổng nhà bạn.

Ất gặp bạn, ngoài mặt vui vẻ chào mừng nhưng trong bụng chỉ nghĩ ñến món nợ mình còn thiếu của bạn. Hắn vừa ngượng mặt vừa tiếc của. Tự nhiên phải bỏ

ra một số tiền lớn ñể trả một món nợ từ ñời nảo ñời nào, hắn thấy xót ruột. Nghĩ

thế, hắn bỗng có bụng muốn nuốt trôi số bạc thơm thảo bạn ứng cho làm vốn ngày xưa. Thế là ñến nửa ñêm, hắn ñánh thức vợ dậy, bàn với vợ. Được vợ ñồng tình, hắn làm ngay. Nhân lúc Giáp ngủ say ở nhà ngoài, cả hai vợ chồng lén tới cầm dao ñâm chết. Đoạn hắn và vợ hắn mang xác Giáp bí mật ñào lỗ chôn dưới một gốc khế sau vườn.

*

* *

Cây khế nhà Ất từ ñó tự nhiên xanh tốt rườm rà hơn trước. Nhưng lạ thay năm ấy chỉ có một quả rất lớn. Hai vợ chồng có hơi ngạc nhiên nhưng cũng chẳng mấy quan tâm. Khi quả khế chín, vợ Ất hái ăn. Và trong năm ñó, vợ Ất có thai, ñến kỳ sinh ra một ñứa con trai. Vì hiếm con nên Ất rất mừng khi thấy thằng bé khôi ngô và chóng lớn. Nhưng ñứa con của hắn có một tật câm, lên 7 tuổi mà 324

https://thuviensach.vn

không biết nói, làm cho 2 vợ chồng hết sức lo buồn. Ất cố tìm thầy chạy thuốc, lễ chùa lễ ñền nhưng ñều vô hiệu.

Một hôm vợ Ất xới cơm cho con, nhân than với con rằng:

- Con ôi! Mẹ mong con khôn lớn ñể học hành ñỗ ñạt cho cha mẹ mở mày mở

mặt. Sao con chẳng nói chẳng rằng làm cho mẹ khổ.

Tự nhiên thằng bé bật ra một câu: - "Mẹ cứ mời một ông quan về ñây, ông ta sẽ làm cho con nói ñược".

Thế rồi nó lại nín bặt, hỏi mấy cũng không nói nữa. Túng thế, hai vợ chồng Ất nghe lời con, sắm lễ vật ñi mời quan huyện về xem thử thế nào.

Nể lời mời mọc khẩn khoản của hai vợ chồng, quan huyện cho sắp võng, dắt một ñoàn lính tráng theo hầu về thẳng nhà Ất. Thằng bé thấy mặt quan quả

nhiên nói ñược. Nó tự xưng là Giáp, kể hết tình ñầu cho mọi người nghe: nào cho Ất vay tiền, nào mang tiền ñi kiếm bạn ñể toan giúp bạn, nào giấu tiền ở

ñâu, bị giết như thế nào, v.v... Nghe thủng câu chuyện, quan huyện sai lính ñào gốc khế và ñào ở mé cổng nhà Ất, quả thấy ñúng như lời thằng bé.

Lập tức quan sai giam cổ vợ chồng nhà Ất lại chờ ngày ra pháp trường. Còn bao nhiêu tài sản của tội nhân ñều giao cả cho thằng bé. Và, thằng bé, vốn là Giáp tái sinh, sau ñó lại trở về nhà Giáp.

Khi Giáp ra ñi, ñứa cháu nội của mình mới ñẻ, bây giờ thì nó ñã lên 8, hơn mình một tuổi. Vì thế mới có câu:

Sinh con rồi mới sinh cha,

Sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông1.

KHẢO DỊ

Truyện này có nơi kể khác:

Có hai người bạn nghèo là Đông và Nam. Trước khi chia tay mỗi người một ngả làm ăn, họ hẹn nhau nếu người này khá thì nhớ giúp ñỡ người kia. Đông làm ăn ngày một giàu, có một con trai ñi học thi ñậu làm ñến tri phủ. Con sinh ra cháu, hạnh phúc gia ñình không ai bì kịp.

Một hôm, Đông sực nhớ tới bạn cũ, nhờ người tìm hỏi thì ra Nam ñang sống một cuộc ñời chật vật. Đông bèn lấy ba nén bạc gói vào mảnh vải cho vào ñòn ống rồi giả bộ quần áo rách rưới tìm ñến thăm bạn. Ra về, Đông vờ bỏ quên ñòn 1 Theo Nguyễn Văn Ngọc Truyện cổ nước Nam (A. Người ta), tập I.

325

https://thuviensach.vn

ống lại nhà Nam. Thấy ñòn ống nặng, Nam bổ ra ñược bạc, từ ñó sẵn vốn, làm ăn ngày một thịnh lên. Khi thấy bạn khá, Đông lại giả nghèo ñến chơi. Nam sợ

bạn kể việc ñòn ống, bèn giết chết lôi ra sau vườn vùi lại rồi trồng cây lên cho mất tích.

Vợ Nam sinh ra 1 con trai. Khác với ñứa bé con Ất ở truyện trên, nó suốt ngày khóc nhè. Và khi biết nói, nó luôn mồm chửi cha mắng mẹ, dỗ mấy cũng không nghe. Lớn lên, nó bảo cha mẹ muốn khỏi bị chửi thì ñem lên quan mà từ, nếu không, còn khốn với nó nhiều nữa. Và cũng như truyện trên, khi gặp quan nó tố

cáo tất cả tội lỗi của cha mẹ. Khi nó về nhà cũ thì người cháu ñã 30 tuổi1.

Về chủ ñề hết lòng giúp bạn vốn liếng nhưng bị bạn phản bội, người Nghệ-an còn kể một truyện khác, giống mở ñầu mà khác kết thúc như sau:

Có hai người bạn ở cách tỉnh, một giàu một nghèo. Cũng như truyện trên, người giàu cho người nghèo vay 300 quan làm vốn. Sau 3 năm không thấy bạn ñến, người giàu ngờ bạn thất cơ lỡ vận rồi không dám ñến nhà, bèn giắt 3 thỏi bạc ñịnh giúp nữa nếu bạn quả làm ăn thất bại. Đến nơi mới biết tình hình của bạn không như mình tưởng. Về phần người kia, thấy bạn ñến sợ bạn ñòi nợ cũ, bèn phục rượu say, giết chết, ñem vùi sau hồi nhà, rồi trồng lên ñó một cây quỳ.

Không ngờ cây quỳ mọc tốt một cách lạ thường, hoa nó to bằng cái nón. Thiên hạ lấy làm lạ rủ nhau ñến xem. Vợ người chết lúc ấy ñang ñi tìm chồng, nghe nói hoa lạ cũng vào xem. Vừa ñến nơi thì tự nhiên hoa héo, cây ñổ, bị người kia bắt vạ kiện lên quan. Quan về khám cho ñào gốc thấy có xác người còn có cả 3

thỏi bạc. Người vợ lăn ra khóc nói chồng tôi ñây rồi. Bèn kể ñầu ñuôi cho quan nghe. Quan sai gông lại ñể chờ ngày ra pháp trường2.

Về hình ảnh ông ñầu thai sinh ra cháu, sách Lan trì kiến văn lục có truyện Nguyễn Khắc Hoành:

Làng Mìn (Hưng-yên) có một người tên là Nguyễn Khắc Hoành lấy vợ sinh ñược một người con trai ñặt tên là Khoan. Khoan lớn lên thông minh học rất giỏi. Năm 20 tuổi thi ñậu ông nghè. Vinh quy cùng với vu quy một ngày, nỗi sung sướng của gia ñình ấy kể sao cho xiết.

Năm con nghè Khoan lên 6 tuổi thì Nguyễn Khắc Hoành chết. Khắc Hoành ñược vua Diêm Vương cho ñầu thai làm con một người mõ ở làng Dương Trạch.

Đứa bé này sinh ra không biết nói nhưng lại biết mọi việc của kiếp trước. Một hôm - lúc ñó ñứa bé ñã lên 6 tuổi - làng Dương Trạch làm ñình, ñịnh rước nghè Khoan ñến làm lễ cất nóc, lúc cha ñứa bé rao làng ñể cho dân tình mang cờ quạt ñi ñón ông nghè thì tự nhiên ñứa bé nói lên ñược. Nó bảo cha nó: - "Cha ñi mượn một cái sập, một chiếc chiếu cạp ñiều về kê giữa nhà cho con". Người mõ 1 Theo Thực nghiệp dân báo (1923).

2 Bản khai làng Vĩnh-an.

326

https://thuviensach.vn

chiều theo ý con xem nó ñịnh làm gì. Khi nghè Khoan ñi qua nhà, nó ñứng sẵn ở

cổng gọi: - "Nghè Khoan vào ñây tao bảo". Khoan nghe lời hỗn xược, nổi giận bước vào nhà ñã thấy thằng bé ngồi trên sập, dõng dạc bảo: - "Nghè Khoan!

Mày có biết tao là ai không?". Khoan chắc là ma quỷ hiện vào nó, ñáp: -

"Không, nếu nhà ngươi có tiền oan nghiệp chướng gì thì cứ nói". - "Tao là Nguyễn Khắc Hoành ñây!". Thấy Khoan không tin, ñứa bé lại nói: - "Mày cho người về mang hai cái tủ sách ñến ñây, tao ñọc cho mà xem!".

Khi mang sách ñến, nó ñọc vanh vách từng quyển, từng bài cho Khoan dò và vạch ñoạn nào sửa, ñoạn nào chấm câu,... của mình dạy con ngày xưa. Khoan ngạc nhiên vì chỉ có ông ta và cha ông ta mới biết rõ như thế. Ông bèn sụp lạy xin lỗi. Rồi sau khi làm lễ cất nóc, Khoan rước cha - tức là ñứa bé - và người mõ về nhà phụng dưỡng.

Vợ Hoành bấy giờ ñã 70 tuổi. Nghe ñứa bé xưng là chồng mình, bà cụ nhất ñịnh không chịu nhưng khi nghe nó kể những việc mà chỉ có chồng quá cố của mình với mình biết thôi thì mới chịu nhận. Hoành sau ñó sai dọn một chỗ ở

riêng, luyện tập văn bài với cháu nội. Năm 20 tuổi ñi thi ñậu ông nghè.

Một truyện khác của Trung-quốc:

Ở Dương-châu có một người họ Trần làm nghề nuôi ngựa, năm 50 tuổi bỗng bị bệnh, thấy có một người cưỡi ngựa xông vào ñánh cho một gậy, rồi bò lên lưng ngựa kéo ñi, ông kêu la không ñược. Đi mãi ñến Thiểm-tây, Hàm-dương thấy hắn quẳng mình vào một cái buồng có ñàn bà ñẻ. Tự nhiên thấy người bỗng bé choắt lại, rồi ñược người ta cho bú. Ký ức lúc này yếu hẳn ñi. Dần dần lớn lên biết ông bố làm nghề bán lụa. Một hôm bố cho mẹ một tấm lụa nói ñó là lụa quý. Anh ta lúc này lên 6 tuổi lấy xem. Mẹ bảo: - "Lụa quý của bố ñấy!" - "Quý gì thứ ấy". Mẹ kể lại với bố. Bố hỏi con. Con nhân ñó kể lại kiếp trước, khai cả

tên bố, mẹ,... Lại nói: - "Tôi ñã có ñứa con trai ngoài 20 tuổi". Thấy bố mẹ

không tin, anh nói: - "Cứ về Giang-nam dò tìm thì biết". Bố con bèn ñưa nhau ñến Giang-nam thì con anh ta hồi trước nay ñã già, râu rậm rì, mà anh ta (tức là bố) hãy còn trẻ con. Kể lại việc nhà nhiều người không tin, anh kể rõ mắc nợ

bao nhiêu, lại chỉ chỗ chôn 300 lạng vàng chỉ có mình mình biết,... Bấy giờ

người nhà mới chịu là ñúng. Khi từ biệt ra về ai nấy ñều khóc.

Mười năm sau Trần lớn lên kế nghiệp bố. Lại ñi Giang-nam hỏi ñến chỗ cũ.

Lúc này người con ñã chết, ñể lại người cháu. Vợ Trần vẫn sống nghèo nuôi cháu. Trần cho vợ 300 lạng vàng ñể sắm hậu sự và dưỡng lão. Khi ra về còn mua rượu thịt cúng ở mộ cũ1.

1 Theo Tân tề hài, quyển 7.

327

https://thuviensach.vn

47. CON VỢ KHÔN LẤY THẰNG CHỒNG DẠI NHƯ BÔNG HOA LÀI1

CẮM BÃI CỨT TRÂU

Xưa, có một người ñàn bà làm nghề dệt vải. Nàng bản tính thông minh tháo vát, nhưng lấy phải người chồng ñần ñộn không làm ñược nghề gì nên thân. Một hôm, vợ ñưa cho chồng mấy tấm vải bảo mang ra chợ bán. Vợ dặn: - "Nếu không ñược bốn quan mỗi tấm thì ñừng có bán, nghe!"

Chồng mang vải ra chợ ñi khắp nơi, rao khản cả cổ mà chả có ai mua cả. Mãi về sau có một ông cụ già mua cho hai tấm. Nhưng ông ta lại không mang tiền theo. Ông cụ bảo hắn:

- Chốc nữa anh ñến nhà tôi lấy tiền nhé! Nhà tôi cũng ở trong xã này thôi.

Hắn hỏi:

- Nhà ông ở ñâu?

- Tôi ở chỗ: "chợ ñông không ai bán, chỗ kèn thổi tò le, chỗ cây tre một mắt".

Đến ñó tôi sẽ trả tiền ngay.

Đến chiều hắn ñi tìm người mua hàng chịu của hắn. Gặp ai hắn cũng hỏi thăm

"chỗ chợ ñông không ai bán, chỗ kèn thổi tò le, chỗ cây tre một mắt" là ở ñâu, nhưng chẳng một ai biết thế nào mà trả lời. Người ta chỉ nói với hắn:

- Thôi rồi, anh mắc phải tay bịp bợm nào ñấy thôi!

Hắn ñi loanh quanh mãi ñến tối mịt không tìm ñược nhà, ñành phải trở về ôm mặt hu hu khóc.

Vợ hắn hỏi tại sao thì hắn kể cho vợ nghe tất cả câu chuyện. Người vợ bảo:

- Cũng dễ tìm thôi! "Chỗ chợ ñông không ai bán" là cái nhà trường, "chỗ kèn thổi tò le" là bụi lau vì khi gió thổi nghe như tiếng kèn sáo, "chỗ cây tre một mắt" là bụi hành hay tỏi gì ñó. Vậy anh phải kiếm người ñó ở một cái trường học, gần ñó có bụi lau, trước cửa có vườn trồng hành tỏi.

Qua ngày sau, anh chồng lại cất bước ñi tìm. Quả ñúng như lời người vợ nói, hắn gặp ông lão hôm qua. Đó là một thầy ñồ dạy học trò. Thấy hắn ñến, ông ñồ

liền hỏi xem nhờ ai mách cho mà biết ñược chỗ ở của mình. Hắn ñáp: - "Tôi tìm ông suốt cả một buổi chiều hôm qua. May nhờ có vợ tôi mách cho ñấy". Ông thầy nghĩ: - "Người ñàn bà này hẳn là một cô gái thông minh tài trí, ít người sánh kịp". Hôm ñó nhân nhà có giỗ, ông ñồ mời hắn ngồi lại ăn cỗ. Hắn ta cắm ñầu chén một bữa no nê lại ñược ông ñồ gửi phần về biếu vợ. Nhưng khi trả tiền, ông ñồ còn gửi hắn một gói khác bảo ñưa cho vợ. Trong ñó chỉ có một cục phân 1 Lài: nhài, tiếng Trung-bộ và Nam-bộ.

328

https://thuviensach.vn

trâu ở giữa có cắm một cánh hoa nhài. Hắn ta chẳng hiểu gì cả cứ việc cầm lấy về nhà.

Người vợ trông thấy, hiểu ý ông thầy muốn mỉa mai mình:

Con vợ khôn lấy thằng chồng dại

Như bông hoa lài cắm bãi cứt trâu

Càng ngẫm nghĩ về "gói quà", nàng càng buồn bực, trách chồng dốt nát ñể

mang về cho mình một lời trêu chọc chua cay, rồi nghĩ tới duyên phận hẩm hiu, nước mắt nàng lã chã. Nàng vứt cái thoi, bụng bảo dạ: - "Thân thế ta thật chả ra gì. Trên ñời có bao nhiêu người khôn ngoan tài giỏi, còn ta thì lấy nhầm phải một thằng chồng u mê ñần ñộn!". Trong một cơn phiền muộn, nàng chạy ra bờ

sông, toan nhảy xuống dòng nước trẫm mình cho rồi một ñời.

Lại nói chuyện ông thầy dạy học, sau khi tiễn chân anh chàng bán vải ra khỏi cửa, nghĩ ñi nghĩ lại thấy sự trêu chọc ác nghiệt của mình thật là không phải.

Ông ñâm ra lo câu chuyện ñưa tới một kết quả không hay: - "Không biết chừng người ñàn bà ấy phẫn chí liều thân hoại thể thì ta sẽ có tội rất lớn với danh giáo".

Nghĩ thế, ông ñồ bèn ñi mượn một cái giỏ ñựng cá thủng trôn, rồi mang ra bờ

sông cùng với chiếc cần câu làm bộ câu cá. Ông cứ men theo dọc bờ sông gần làng, ñi lại trông chừng. Khi thấy một người ñàn bà ngồi trên bờ vắng ñang ôm mặt khóc thút thít, ông biết ý vội tiến ñến gần, có ý chìa giỏ cho nàng thấy và nói:

- Chị này ngồi tránh ñi chỗ khác cho tôi câu cá nào.

Người ñàn bà ñó ñúng là vợ anh chàng bán vải. Nàng ngước mắt trông lên thấy có một người ñàn ông ñầu ñã hai thứ tóc mà lại mang chiếc giỏ rách ñi câu.

Nàng tự nghĩ: - "Người nào ñây ngu quá là ngu. Chồng mình tuy khờ dại nhưng cũng chưa ñến nỗi này". Rồi nàng kết luận: - "Vậy ra chồng mình vẫn còn có những chỗ hơn người". Nghĩ vậy, nàng bỏ ý ñịnh tự tử mà trở về nhà1.

KHẢO DỊ

Truyện này cùng một cốt truyện với truyện Anh chồng ngốc ở miền Bắc, tuy mỗi bên có một số hình tượng khác nhau:

Ở Bắc-ninh có cô gái thông minh lấy phải anh chồng ñần ñộn con một phú ông.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

329

https://thuviensach.vn

Một hôm vợ bảo chồng ñi chợ bán con chó nhà. Vợ dặn: - "Quan tám tiền ngay, quan tư tiền chịu". Khi nghe hắn ñòi như vậy, ai cũng cho là ngốc: mua tiền mặt lại ñắt hơn mua chịu. Một cụ ñồ nghe hắn ñòi, nghĩ bụng: - "Ý muốn của người bán chó là bán chịu ñể có dịp ñi ñòi tiền mà thăm con chó của mình, như vậy là người có nghĩa". Bèn mua chịu. Nhưng ñịa chỉ của cụ ñồ là: "Tìm ñến một làng ñầu làng có "hữu thủy vô ngư, hữu ngư vô thủy", vào một nhà có

"hữu kim vô chỉ, hữu chỉ vô kim". Cũng như truyện trên, khi ñi ñòi tiền người mua chịu, hắn không biết ñàng nào mà tìm, ñành về khóc với vợ. Vợ giúp hắn ñi tìm, bảo ñến làng nào ñầu làng có giếng (hữu thủy vô ngư), lại có ñiếm canh có mõ cá (hữu ngư vô thủy); rồi tìm ñến nhà nào có rào găng (hữu kim vô chỉ), có dây tơ hồng (hữu chỉ vô kim).

Ở ñây cũng có câu chuyện cụ ñồ mời ăn cơm và gửi quà về biếu vợ nhưng quà tặng là một gói cơm nắm gạo tám xoan, giữa có nhét mấy quả cà ủng. Vợ hắn nhận gói cơm biết ý nghĩa kín ñáo: - " Tiếc thay hạt gạo tám xoan; Thổi nồi ñồng ñiếu lại chan nước cà". Khác với truyện trước, người ñàn bà này không có ý ñịnh trẫm mình mà chỉ ñịnh bỏ nhà ra ñi. Khi ñến sông thì ñã có ai cất mất ván cầu, gần ñó thấy có một cụ ñồ ñang lội bì bõm, hỏi thì cụ trả lời là ñi tìm một cái kim: "Cái kim là vật bao nhiêu mà cụ mất công như vậy?". - "Nhưng nó là vật kỷ

niệm của vợ tôi; cần phải có thủy có chung chứ". Cô gái thông minh suy nghĩ

lại, bỏ ý ñịnh trên1.

Người Nùng có truyện Chàng ngốc ñi học kết hợp một phần truyện Cuộc phiêu lưu của chàng Ngốc (số 190, tập V) với một số tình tiết của hai truyện trên:

Ngốc mồ côi bố, xách túi bạc ñi tìm thầy ñể học. Theo hai ông thầy thuốc rong chuyên làm cái việc ñánh cồng "phèng phèng"; sau ba năm chỉ nhớ có môn thuốc chữa mắt. Trở về chữa lành cho con gái phú ông ñau mắt ñã ba năm, ñược phú ông gả cho làm vợ. Từ ñó cứ nằm dài ở nhà. Vợ giục ñi buôn, trước hãy

"buôn ñầu chợ, ăn cuối chợ". Hắn ta mua bánh ở ñầu chợ ra khỏi chợ thì ăn hết, rồi về. Lần sau, vợ bảo ñi bán vải. Hắn hỏi: - "Bán ở ñâu?". - "Chỗ nào ñông người thì bán". Thấy nhà trường ñông người hắn ñặt gánh chào nhưng chả ai hỏi cả. Sau ba tiếng trống học trò vào học, hắn thấy vắng lại quảy hàng về. Vợ nghe kể bực mình, một hôm trao cho chồng thoi vàng bảo ñổi bạc bảo chuẩn bị ñi buôn chuyến khác. Thấy ngỗng phủ nhau giữa sông, hắn thương con vật bị chìm bèn thuận tay cầm thoi vàng ném. Mất vàng nhưng về lại khoe với vợ là ñã cứu ñược con ngỗng. Vợ thân thân trách phận lấy phải chồng ngu ñần bèn bỏ ñi.

Thấy hai chàng trai cắm một bông hoa "coi" trắng trên một bãi phân trâu, nàng biết là họ mỉa mình. Vì có câu hát " Bióoc noong ñây lại chắp khỉ vài, Mi cần sau chỉnh vải pây ñai" (Hoa em ñẹp cắm bãi phân trâu, không người săn sóc héo ñi 1 Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II

330

https://thuviensach.vn

không). Càng thêm tủi phận, nàng toan tự vẫn, ñến bến gặp một người ñang múc nước sông lên ñể sàng - "Sàng nước ñể làm gì vậy?". Nàng hỏi. - "Để tìm cái kim khâu". Nàng nghĩ bụng - "Vậy ra trong thiên hạ còn có kẻ ngu hơn chồng ta".

Bèn trở về cố công dạy chồng học. Cuối cùng chồng ñỗ trạng1.

Đồng bào Cham-pa có truyện Trạng, trong ñó có một ñoạn nói Trạng ñi tìm một người vợ lý tưởng mà mãi chưa gặp ñược người nào vừa ý. Một hôm ñến bờ

một con sông, muốn sang mà không thấy có ñò, cũng không thấy bến. Trong khi chưa biết hỏi ai, bỗng gặp một cô gái ở bên kia bờ. Trạng cất tiếng hỏi thì cô gái ñáp: - "Hỏi người ñi cùng thì rõ". Trạng thấy người cùng ñi với mình không có ai khác hơn ngoài một cái rựa cán dài mà mình cầm tay, mới hiểu ra là dùng rựa dò ñường sẽ lội ñược. Biết cô gái khôn ngoan, qua sông, Trạng hỏi nhà ñể ghé chơi. Cô gái chỉ nói mấy câu: - "Cổng làng có một giếng thơi. Một người có chửa ñứng chơi trước làng. Nhà thì giữa ñám mây xanh. Trên từng mây trắng, xung quanh sao vàng". Trạng không hiểu ra sao, bèn ñi theo cô gái. Cô gái nói: -

"Tôi ñang ñi". Trạng hiểu ra là muốn ñến nhà cô gái thì phải ñi ngược ñường.

Trạng tìm ñến một làng trước cổng có giếng nước, hai bên bờ giếng có cây chuối sắp trổ hoa. Trạng lại tìm vào một ngôi nhà xung quanh có giàn mướp hoa vàng, trên mái nhà là dây bầu hoa trắng, biết là nhà cô gái2. (Xem thêm Khảo dị, truyện Em bé thông minh, số 80).

Người In-ñô-nê-xi-a (Indonesia) có truyện Người chồng tội phạm, ñoạn ñầu có cùng mô-típ với các truyện trên:

Ở Xu-ma-tơ-ra (Sumatra) có 4 cô gái xinh xắn thông minh hẹn nhau nếu không gặp ñược người thông minh thì không lấy làm chồng. Gặp một chàng trai, họ mời ñến chơi nhà. - "Nhà các cô ở ñâu?". Chàng trai hỏi. Cô thứ nhất trỏ vào tóc, cô thứ hai trỏ vào lông mày, cô thứ ba trỏ vào hai vú, cô thứ tư lấy tay ñập nhẹ vào váy. Nói ñoạn mỗi cô ñi một ngả. Anh chàng không làm sao hiểu ñược.

Đang suy nghĩ bỗng gặp một người có tội bị trói phơi nắng, lưng còm, máu me ñầm ñìa. Sau khi xin nước giải khát, người bị trói hỏi: - "Trông anh có việc gì bận tâm thì phải?" Anh kia kể lại mấy câu ñố của bốn cô gái. Người ấy nói: -

"Khó gì. Nhà cô thứ nhất kéo sợi, nhà cô thứ hai có hàng rào trúc, nhà cô thứ ba trước cửa có cây thanh yên có hai quả, nhà cô thứ tư có khung dệt vải". Anh kia tìm ñến quả ñúng. Bốn cô hỏi ai bày cho, anh nói thật. - "Thế thì, anh không phải người chúng tôi mong ñợi". Anh kia thẹn bỏ ñi.

1 Theo Hoàng Quyết. Truyện cổ Tày Nùng.

2 Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I. Theo chúng tôi có lẽ không nên dịch mấy câu ñối ñáp thành thơ lục bát làm mất ñi sắc thái riêng của ngôn ngữ Cham-pa.

331

https://thuviensach.vn

Đoạn sau truyện phát triển gần giống với truyện Người ăn trộm và bốn cô gái của người Khơ-me (Khmer). (Xem Khảo dị, truyện số 107, tập III). Ở ñây bốn cô góp tiền lên quan chuộc tội cho anh bị trói về. Sau ñó cô thứ nhất vào rừng tìm thuốc, cô thứ hai tìm kiến thức ăn ngon, cô thứ ba trổ tài nấu nướng, cô thứ

tư lau rửa vết thương. Lành mạnh rồi, các cô hỏi anh vì sao bị tội. Anh ñáp: -

"Bạn tôi có bố mẹ già, con dại, trót ñi ăn trộm ñể lấy tiền về nuôi. Tôi phải nhận tội thay ñể cứu anh ấy và gia ñình". - "Sao lại chơi bời với người xấu?". -

"Không phải xấu ñâu. Ít hôm nữa việc xong, anh ấy sẽ ñến chịu tội thay".

Bốn cô thấy anh vừa có tài lại có ñức, bèn ngỏ lời xin anh chọn một người làm vợ. - "Biết chọn ai bây giờ?", anh ñáp. Trong khi bốn cô tranh công nhau thì người bạn quý ñến chịu tội thay. Bốn cô nhờ người này phân xử hộ. Hắn ñáp: -

"Cô tìm thuốc có tình cảm của một người bố, cô tìm thức ăn có tình cảm của một người chị, cô nấu nướng là mẹ, cô chăm nom săn sóc thì mới ñúng là tình cảm của người vợ ñối với chồng". Bốn cô chịu là phải1.

Còn nhiều truyện khác nói về những nhân vật thông minh, có thể giải mã những dấu hiệu hoặc những câu nói mang ý nghĩa như là một câu ñố, gần giống với nội dung của những truyện trên. Ví dụ truyện của Ả-rập (Arabie): Một người trẻ tuổi thông minh, có ý ñịnh ñi tìm một người ñàn bà thông minh ñể lấy làm vợ. Dọc ñường gặp một ông lão làm bạn ñường. Đang ñi anh hỏi: -

"Ông mang tôi hay tôi mang ông?". Đáp: - "Hỏi gì lạ vậy? Tôi cưỡi ngựa còn anh cũng vậy, còn mang cái gì". Người kia không nói gì. Đến một ñồng lúa tốt, anh hỏi: - "Mùa này có thể ñược ăn hay không?". Đáp: - "Ngốc thật. Sắp gặt mà còn hỏi". Lại ñi nữa, thấy một ñám ma anh hỏi: - "Người nằm trên ñó chết hay không chết?". - "Chẳng ai dớ dẩn như chú." Tuy vậy ñến chỗ chia tay, lão cũng mời anh về nhà nghỉ. Con gái lão hỏi bố về người khách, lão ñáp: - "Ồ, ñó là một thứ dở hơi, hỏi những câu ngây ngô, chả ra làm sao cả". Rồi kể lại cho con nghe.

Nghe xong, cô gái nói: - "Chả phải dở hơi ñâu bố ạ! Về câu hỏi thứ nhất có nghĩa là: ông kể cho tôi hay tôi kể cho ông nghe một câu chuyện ñể ñường bớt dài. Về câu thứ hai nghĩa là chủ ruộng ñã "bán non" lúa và ñã ăn mất số tiền ấy chưa? Về câu thứ ba nghĩa là người chết ấy có ñược kẻ hậu sinh nhắc ñến trong ký ức hay không. Lão bèn chạy ra giảng cho khách biết. Chàng trẻ tuổi hỏi: -

"Đây không phải ông nghĩ ra, vậy thì ai bày cho ông?". - "Một cô gái". Cuối cùng anh chàng kết duyên với con gái lão2.

1 Theo Đinh Tú. Truyện cổ tích Nam -dương.

2 Theo Bát-xê (Basset). Nghìn lẻ một truyện cổ tích, truyện kể và truyền thuyết - rập, quyển II.

332

https://thuviensach.vn

48. CỨU VẬT VẬT TRẢ ÂN CỨU NHÂN NHÂN TRẢ OÁN

Ngày xưa, có một anh chàng không có tài nghệ gì cả, chỉ ñược cái hiền lành hay thương người. Từ lúc vợ chết, anh ta trở nên túng bấn tợn. Có dạo phải ngửa tay ăn xin. Thấy nghề này hèn hạ lại không nuôi nổi tấm thân, anh chàng mới xoay sang ñi làm thuê. Nhưng chỉ làm ñược một ngày anh ñã thấy mệt nhọc và bị chủ la mắng nhục nhã, nên lại dự ñịnh làm nghề ñi câu là nghề anh cho là thong thả, tự do hơn. Chiều hôm ñó, người ta trả công cho ba mươi ñồng kẽm.

Anh chàng bèn lấy số tiền ñó làm vốn, mua lưỡi mua dây quyết chí làm ăn bằng nghề nghiệp mới.

Sáng hôm sau, anh ra ngồi ở bờ sông câu cá. Nhưng mãi ñến trưa chả kiếm ñược một tý gì. Mồi cứ mất toi. Mãi ñến chiều mới thấy phao chìm xuống, anh giật lên thì ñược một con rắn nước. Lấy làm bực mình, anh chàng gỡ con rắn ra rồi quẳng xuống sông. Lần thứ hai giật lên thì lại chính con rắn nước hồi nãy mắc vào lưỡi.

Anh than thở với rắn: - "Rắn ôi! Tao nghèo lắm, chỉ ñược ba mươi ñồng kẽm thôi. Mày ñừng hại tao hết cả mồi, rồi ñây biết lấy gì kiếm ăn". Anh chàng lại quẳng rắn xuống nước. Lần thứ ba cũng lại con rắn ñó mắc lưỡi câu. Lần này hắn giận lắm, không thả con rắn xuống nước nữa mà nắm lấy cổ rắn ñịnh mang ñi giết. Qua cửa ñền bà thần Khai Khẩu, tự nhiên con rắn nước kêu lên:

- Đừng giết tôi, tôi là con vua Thủy phủ. Vì muốn ñánh bạn với anh nên mới tự cắn câu nhiều lần như thế. Hãy cho tôi ñi theo, tôi sẽ giúp anh vượt qua cảnh nghèo.

Anh nghe lời, cho rắn theo mình. Từ ñó anh câu ñược nhiều cá: thứ ăn, thứ

bán, cuộc sống rất dễ chịu. Anh chàng với rắn ngày một tương ñắc.

Một hôm rắn cho anh biết chỉ ba ngày nữa sẽ có một trận lụt lớn xưa nay chưa từng có. Anh nghe lời rắn ñóng một chiếc bè nứa ñể phòng tai nạn. Anh lại còn loan báo cho mọi người xung quanh biết. Nhưng chả một ai thèm nghe. Ba ngày sau, quả nhiên gió bão nổi lên ñùng ñùng, mưa to như trút, nước dâng lên như

biển cả.

Người, vật, ñồ ñạc và mùa màng,... ñều trôi băng băng mất tích.

Mãi ñến ngày cơn bão tạnh, anh mới dám chống bè tìm về chốn cũ.

Thấy một cái tổ kiến ñang lênh ñênh trên dòng nước, con rắn bảo anh chàng:

- Anh hãy cứu chúng nó một chút.

Anh trả lời:

333

https://thuviensach.vn

- Vớt làm gì bầy kiến nhỏ mọn ấy ñể chúng bò khắp bè.

Nhưng rắn khẩn khoản:

- Không, anh hãy nghe lời tôi ñi. Rồi chúng nó sẽ trả ơn anh.

Nghe lời rắn, anh chàng vớt cái tổ kiến lên bè của mình.

Đi ñược một ñoạn, lại gặp một con chuột ñang lội bì bõm sắp chết ñuối. Rắn lại giục anh vớt lên. - "Ồ, - Hắn ñáp - Con chuột thì cho nó chết chứ cứu nó mà làm gì" - "Không, anh hãy nghe tôi ñi. Rồi nó sẽ trả ơn anh". Nghe lời rắn, anh chàng vớt con chuột lên bè của mình.

Đến một chỗ khác, họ lại gặp một con trăn ñang nằm cuộn tròn trên một ngọn cây giữa dòng nước ñợi chết. Rắn cũng giục anh giúp trăn thoát nạn. - "Ồ - hắn ñáp - Con trăn kinh lắm, cứu nó mà làm gì?" - "Không, anh hãy nghe tôi ñi. Rồi nó sẽ trả ơn anh". Nghe lời rắn, anh chàng lại giúp cho con trăn lên bè.

Sau cùng họ gặp một người ñàn ông ñang bám vào một cây gỗ nổi bập bềnh giữa dòng nước. Anh không ñợi rắn bảo, ñịnh vớt lên bè, nhưng con rắn cản lại:

- Anh ñừng vớt nó lên làm gì, nó sẽ làm hại anh ñấy.

Anh ñáp:

- Người ta thường nói cứu một người dương gian bằng một ngàn âm ty. Sao lại chỉ cứu vật mà không cứu người kia chứ.

Nói ñoạn, mặc kệ lời rắn can ngăn, anh nhất ñịnh thực hiện ý nghĩ của mình, vớt người sắp chết ñuối ñó lên bè, cho sưởi lửa ấm và cho ăn uống tử tế.

Sau mấy ngày nước rút ñi hết, anh thả tất cả những con vật lên bờ. Còn người nọ vì gia ñình phiêu bạt, nhà cửa trôi mất cả nên anh cho ở lại với mình cùng câu cá nuôi nhau và coi như em ruột.

*

* *

Đến lúc con rắn nước trở về Thủy phủ thì nó mời anh cùng ñi theo xuống giang sơn của cha mình. Dọc ñường, rắn bảo bạn: - "Nếu cha tôi có cho gì thì anh nhớ ñừng nhận, mà chỉ xin lấy cây ñàn thất huyền. Đàn ấy nếu có giặc, gảy một bài là có thể làm cho giặc phải tan". Vua Thủy thấy có bạn của con tới chơi lấy làm mừng rỡ, ñãi anh chàng rất hậu. Khi vua Thủy sai quân hầu mang vàng bạc châu báu ñến biếu, anh nhớ lời rắn cố khước từ, chỉ xin có mỗi một chiếc ñàn thất huyền. Vua Thủy nể chàng, thuận cho ngay. Anh trở về cõi ñất, quý chiếc ñàn vô hạn.

Một hôm anh có việc phải ñi xa. Trước khi ñi, anh giấu chiếc ñàn thần dưới cót thóc, dặn người bạn chớ có bén mảng ñến chỗ cót thóc ñó. Nhưng người kia 334

https://thuviensach.vn

nghe dặn, ñồ rằng dưới ấy tất có vật quý bèn cố công kiếm tìm, quả bắt ñược cây ñàn. Hắn ñã biết sự mầu nhiệm của cây ñàn ấy bèn lấy trộm rồi trốn ñến kinh ñô ñể lập công danh.

Hồi ấy quân ñội nhà vua phải ñối ñịch với một nước láng giềng luôn luôn kéo quân sang quấy nhiễu bờ cõi. Hắn vào xin vua ñi tiễu trừ giặc dữ. Nhờ có chiếc ñàn thần, hắn ñã làm cho quân ñội của ñối phương thua liểng xiểng. Lúc thắng trận trở về, hắn ñược nhà vua hết lời khen ngợi, phong làm ñại tướng, ban lộc rất hậu. Được giàu sang, hắn không còn nghĩ gì ñến ân nhân của mình nữa. Nhà vua toan gả con gái cho ñại tướng nhưng vừa hứa hôn thì bỗng dưng công chúa bị

câm. Vì thế hôn lễ ñành phải hoãn lại chờ lúc công chúa lành bệnh mới cử hành.

Lại nói chuyện anh chàng câu cá, khi trở về thấy mất bạn lại mất cả cây ñàn thất huyền thì vội bỏ nhà ñi tìm. Vào ñến kinh ñô, một hôm anh gặp người kia bây giờ ñang ngồi trên kiệu sơn son thiếp vàng, có quân gia theo hầu ñông nghịt.

Anh ñón kiệu lại, cất tiếng hỏi thăm bạn cũ. Nhưng người kia vừa gặp ân nhân của mình ñã vội thét lính bắt trói lại. Thế rồi, ñể khỏi lộ chuyện, hắn vu cho anh làm giặc, sai nhốt một chỗ kín ñáo, không cho ăn, ñể chờ ngày ñưa ra pháp trường.

Trong ngục tối, giữa khi anh chàng ñang than thân trách phận thì bầy kiến ngày xưa ñã tìm ñược cách lọt vào hỏi thăm: - "Tại sao ông bị giam ở ñây?".

Anh chàng ngơ ngác không hiểu tiếng ai hỏi mình, bèn hỏi lại: - "Ai ñó? Tại sao tôi chỉ nghe tiếng mà không thấy người?" - "Chúng tôi là bầy kiến mà ông cứu khỏi nạn lụt ngày xưa, hiện ñang ở dưới chân ông ñây." Anh chàng cúi xuống tìm kiến rồi kể chuyện cho kiến nghe nông nỗi của mình. Kiến nói: - "Chúng tôi không thể làm ñược gì nhưng ñể chúng tôi ñi kiếm con chuột ngày ấy, may chuột có kế gì chăng".

Lũ kiến bèn chia nhau mỗi con một phương ñi kiếm chuột và báo tin không may của ân nhân cho chuột biết. Chuột bảo: - "Bây giờ chắc ông ấy ñói lắm, ñể

tôi mang vào ngục một ít thức ăn ñã. Rồi tôi sẽ ñi kiếm con trăn xem thử nó có mưu mẹo gì chăng". Chuột liền ñưa khoai và bánh lấy trộm ñược của một nhà hàng vào ngục cho anh chàng ăn. Anh tỏ lời cảm ơn. Rồi cả gia ñình nhà chuột lại kéo nhau ñi tìm trăn. Lúc sắp ñến nhà trăn, cả bầy chuột sợ trăn ăn thịt bèn trèo lên cây cao gọi xuống: - "Bác trăn ơi! Bác trăn ơi!" Khi trăn ra, một con chuột già ñánh bạo ñánh bạo xuống kể chuyện cho trăn biết. Trăn nhả ra một viên ngọc bảo chuột ñưa về cho ân nhân mà rằng: - "Viên ngọc này mài ra thành bột có thể chữa lành câm. Ân nhân của chúng ta có thể ñem chữa bệnh cho công chúa và nhờ ñó mà thoát nạn".

Khi ñược ngọc, anh chàng gọi người cai ngục ñến nói mình có phép cứu công chúa khỏi câm. Người ta dẫn anh ñến trước vua. Quả nhiên sau khi công chúa uống nước ngọc mài bỗng nói ñược, và câu ñầu tiên của nàng là ñòi lấy người 335

https://thuviensach.vn

cứu mình làm chồng. Vua rất khen ngợi, hỏi anh ta làm sao có thứ thuốc thần diệu ñến thế.

Anh chàng kể lại ñầu ñuôi câu chuyện, từ lúc câu ñược rắn, cứu ñược các con vật và người, cho ñến lúc bị người phản bội, còn các con vật lại tìm cách trả ơn, trong ñó có con trăn cho mình viên ngọc quý. Vua nghe xong tắc lưỡi: - "Thật là bụng dạ con người sâu hiểm hơn cả những con vật nguy hiểm". Lập tức vua sai lính bắt giam tên ñại tướng bất nghĩa kia ñể chờ ngày phán xử. Còn anh chàng ñi câu ñược vua cho làm quan và gả công chúa. Anh ta sống một cuộc ñời sung sướng hơn trước1.

Ngày nay, câu Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán dùng ñể mỉa mai những người lấy oán trả ân, thua kém cả loài vật.

KHẢO DỊ

Ở Hà-tĩnh có truyện Bạc hơn cầm thú, nội dung tương tự:

Một người nghèo làm nghề bắt ếch. Một hôm bắt ñược một con ếch lớn. Sắp làm thịt, bỗng nghe ếch nói: - "Xin ông làm phúc tha cho. Tôi sẽ biếu ông một vật quý". Dứt lời, ếch nhả ra một viên ngọc và nói hễ ai nhắm mắt, tắt hơi, mài ngọc này cho uống thì sẽ sống lại.

Từ ñó anh câu ếch dùng ngọc cứu sống ñược rất nhiều người và vật. Trong số

những người ñược anh cứu có một người nhà giàu chết ñuối. Được sống lại, hắn tình nguyện làm con nuôi của anh.

Tiếng tăm anh câu ếch truyền ñi xa rộng. Ngày nọ, nghe tin vua sắp băng hà, anh toan ñem ngọc cứu vua, nhưng thằng con nuôi ñã ăn cắp ngọc vào kinh. Hắn chữa cho vua sống lại và biếu luôn vua viên ngọc nên ñược vua cho làm quan.

Đến ñây câu chuyện giống truyện Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán. Sợ

việc làm của mình bị bại lộ nên tên con nuôi bắt anh câu ếch giam lại, không cho ăn uống gì cả. Các loài vật ñược anh cứu sống thấy thế bèn họp nhau lại tìm cách cứu ân nhân. Chim cu báo tin cho biết là ngọc ñã vào tay vua. Vua ban ngày thì kẹp vào nách, ban ñêm thì nhét trong lỗ mũi. Chuột bèn tình nguyện bò vào chỗ vua ngủ, dùng ñuôi ngoáy vào lỗ mũi làm vua hắt hơi, viên ngọc văng xuống nền nhà. Rắn ñã chực sẵn ñớp lấy ñưa về cho anh câu ếch.

Thế rồi rắn lại trở vào cung cắn chết vua. Giữa lúc trong cung ñang nhốn nháo vì vua tắt hơi thì chim cu ñến nóc ñiện gáy lên mấy tiếng: - "Cục cù cu, thằng tù có thuốc,..." Thế là triều ñình mở ngục cho anh câu ếch vào chữa. Vua quả sống 1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

336

https://thuviensach.vn

lại, còn ñứa con nuôi phản bội thì vua giao cho anh câu ếch phân xử. Anh ta tha tội cho hắn, nhưng về ñến nửa ñường hắn bị sét ñánh chết1.

Ở Nghệ-an có người kể ñoạn sau của truyện này là:

Sau khi thấy ân nhân của mình bị bắt, chó và chuột tha thức ăn vào cho ăn.

Vừa khi có giặc, vua sai rao ai ñánh ñuổi ñược thì phong quận công. Chuột bảo ân nhân hãy nhận lời rồi gọi con rắn và bầy ong (mà ân nhân cứu sống trước ñây) ñi theo giúp ñỡ. Người câu ếch lên ñường sau khi xin vua cho mình 10 vò mật, 10 bình nước và 10 lồng cóc (nhưng người kể lại không nói rõ công dụng của những vật có số lượng giống nhau này). Khi xông trận, rắn kêu bạn bè tới, mỗi con quấn vào chân một tên giặc, ong cũng xua bộ hạ xông ra ñốt vào mắt giặc. Trong khi ñó anh câu ếch tiến công và kết quả thắng lớn2.

Hai truyện trên phần ñầu giống với phần ñầu truyện Trạng Ếch (xem Khảo dị

truyện số 63) còn phần cuối lại giống truyện Thạch Sanh (số 68).

Một truyện khác nhan ñề là Rắn, chuột trả ơn, cũng bắt nguồn từ hai truyện trên mà ra, nhưng không có nhân vật phản diện:

Ở phường Yên-phụ (Hà-nội) có một ông già nghèo sống ở một cái lều ngoài ñê. Nước lụt lớn, ông gác sàn ñể ở. Thấy có một con rắn và một con chuột ngoi ở bụi cây, ông vứt cơm cho ăn, nhờ thế chúng khỏi chết. Hết lụt, rắn bảo chuột ñục kho nhà vua lấy 50 hũ vàng ñem bỏ trước sân nhà ân nhân. Ông già cất hũ

chưa kịp giấu kín, thì bị quan coi kho dò tìm bắt ñược và ñem bỏ ngục. Đêm ñến, rắn bèn bò vào cung cắn vào bụng vua rồi cho ông già một thứ thuốc chữa.

Vua quả lành, hỏi ra ñầu ñuôi và ban thưởng cho ông già rất hậu3.

Truyện Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán của ta có phần giống với truyện cũng nhan ñề ñó của Trung-quốc:

Có ông cụ già một hôm tiếp ñón rất cung kính một nhà sư ñến quyên giáo. Sư

bảo cho biết là lúc nào con sư tử ñá trước ñền gần ñấy khóc chảy máu mắt thì sẽ

có một trận lụt kinh khủng, vậy phải gấp rút chuẩn bị lánh nạn. Sư còn viết mấy 1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

2 Theo Bản khai của thôn Hướng-dương. Trong phần cuối một truyện của ñồng bào Tày, Chàng Ếch, có nói ñến một chàng Ếch (không phải người câu ếch) cũng cứu nước khỏi nạn ngoại xâm. Thấy chỉ là một con ếch, vua thoạt ñầu tỏ ra khinh thị, nhưng vì tình thế nguy ngập nên phong chàng làm tướng. Chàng Ếch chỉ xin một số vò mật và thịt trâu, bò, lợn. Chờ

cho giặc tới cửa thành, chàng hóa làm người, phất cờ ra lệnh, tự nhiên có một ñoàn quân hổ

xông ra cắn xé quân giặc. Sau ñó quân hổ hơi núng, lại một ñoàn quân ong theo hiệu cờ xông ra cắn vào mặt mũi quân giặc còn lại. Cả hai ñoàn góp sức làm nên chiến thắng. Thu quân, chàng Ếch ñưa mật và thịt ra chiêu ñãi ba quân hổ ong của mình và cuối cùng ñược vua cho cai quản cả nước. Cả hai truyện ñều có những hình ảnh tương tự nhưng mở ñầu thì khác nhau.

Về truyện Chàng Ếch, xem Khảo dị truyện Lấy chồng dê (số 128, tập III).

3 Theo sách Thính văn dị lục.

337

https://thuviensach.vn

câu vào giấy ñại ý bảo gặp vật thì cứu nhưng gặp người thì ñừng vì nó sẽ gây ra tai vạ cho cụ.

Ông cụ lo sắm thuyền bè, lại báo cho mọi người biết nhưng họ chỉ cười nhạo.

Một người hàng thịt muốn chọc chơi, một hôm lấy huyết lợn bôi vào mắt sư tử.

Thấy vậy ông cụ hối hả chuyển ñồ ñạc xuống thuyền. Không ngờ trời quả làm mưa lụt rất lớn ñến nỗi người, vật, của cải,... trong vùng ñều trôi theo dòng nước.

Trong mấy ngày lánh nạn, ông cụ vớt ñược một con khỉ. Tiếp ñến vớt một ổ

quạ. Nhưng ông cụ không nghe lời nhà sư dặn, cứu một người sắp chết ñuối và nuôi làm con nuôi.

Một ñêm, một vị thần báo mộng cho ông cụ biết chỗ chiếc nhẫn của hoàng hậu ñánh rơi và dặn ông cụ cho con vào kinh tìm mà lĩnh thưởng. Hùng Liêu - ñứa con nuôi ông cụ - xin ñi thay. Hắn ñến và làm xong việc, ñược vua cho làm quan tại triều.

Thấy Hùng Liêu không về, ông sai con trai ñi tìm. Không ngờ khi gặp, Hùng Liêu sai bắt giam con ông cụ lại, không cho ăn. Khỉ nghe tin, trèo vào ngục ñưa hoa quả cho anh rồi tiếp ñó quạ lại ñưa thư của anh về cho cha hay.

Ông già vào kinh giãi bày nỗi khổ với Bồ công là thượng thư bộ Hình. Sau cuộc ñiều tra, Bồ công mời Hùng Liêu tới dự một bữa tiệc chỉ có nước lã thay cho rượu. Thấy Hùng Liêu trách, Bồ công nói: - "Uống một vài chén nước chả

hơn là uống cả một bụng nước ở sông Hoàng-hà ngày xưa ư?". Hùng Liêu toan gây sự nhưng cha nuôi hắn ñã bước ra vạch mặt hắn. Hắn cúi ñầu nhận tội và sau ñó quan tước của cải của hắn lại chuyển sang tay cha con ông cụ1.

Người Lào có truyện Con rùa vàng cũng tương tự với truyện của ta nhưng thay vào rắn nước là một con rùa:

Một ñôi vợ chồng già không con. Một hôm vợ câu ñược một con rùa vàng.

Quẳng ñi mấy lần rùa vẫn mắc câu. Rồi ñó, hai vợ chồng giữ rùa làm bạn. Một hôm rùa báo tin mưa lụt: hai vợ chồng theo lời rùa cứu một con hổ, tiếp ñến một con rắn, nhưng họ lại quyết chí cứu một người sắp chết ñuối trái với lời rùa.

Nước rút, hổ và rắn trở về chỗ cũ. Sẵn gặp khi có nàng công chúa ñi thăm bà hoàng nước bạn, qua một khu rừng nghỉ lại, hổ bèn cắp lấy hộp nữ trang của công chúa ñưa cho hai vợ chồng ñể trả ơn. Họ bày ñồ nữ trang giữa nhà khoe với mọi người. Anh chàng ñược cứu thấy thế ñi báo vua lấy công. Rắn nghe tin vợ chồng ông già bị hạ ngục bèn mò vào cung châm nọc vào mắt làm cho công chúa bị mù. Thấy con ñau ñớn, vua hứa sẽ chia nửa nước cho ai chữa ñược. Tất cả thần dân ñều phải ñến chữa. Đến lượt hai vợ chồng già, rắn trao cho một thứ

1 Theo Phụ nữ tân văn (1931).

338

https://thuviensach.vn

rễ cây thuốc. Nhờ ñó họ làm cho mắt công chúa sáng lại và ñược vua cho trị vì nửa nước1.

Truyện của người Xi-xin (Sicile) hơi khác một ít: Một hoàng tử ñi săn rơi xuống một hố sâu trong ñó có một con sư tử và một con rắn. Một người ñốt than ñi qua. Hoàng tử kêu cứu, hứa sẽ chia cho một phần ba tài sản. Người kia tìm cách ñưa cả lên bờ. Sư tử biếu anh chàng một miếng thịt nai ngon ñể trả ơn. Con rắn biếu một viên ñá quý. Nhưng khi người ñốt than ñến hoàng cung nhắc lại lời hứa với hoàng tử thì bị ñuổi. Nhờ vua cha bắt gặp biết chuyện nên vua bắt hoàng tử phải giữ lời hứa.

Ở truyện của người Ý (Italia) thì người rơi vào hố không phải là hoàng tử mà là một ông chúa. Ở ñây cũng có một con sư tử, một con rắn và cũng gặp một người ñốt than. Chúa hứa thưởng cho ân nhân 500 ñồng (ta-lăng). Nhưng khi anh ñốt than tới Vơ-ni-dơ ñể lĩnh thưởng thì bị ông chúa vu cho là ñiên, sai bắt bỏ ngục. Anh trốn thoát, và cũng gần như truyện Trung-quốc, ñến tòa trình bày với quan tòa rồi lấy hòn ñá quý của rắn cho làm chứng, lại dẫn quan ñến chỗ ở

của sư tử và rắn ñể thấy ñược lòng biết ơn của hai con vật. Quan tòa buộc ông chúa phải trả tiền cho anh như ñã hứa và còn phải bồi thường thiệt hại cho anh.

Người châu Phi2 cũng có truyện tương tự: Một người kéo ra khỏi hố một con chuột, một con rắn và một người ñàn bà. Để trả ơn, chuột ñào hang vào cung vua lấy ñồ quý ra biếu ân nhân. Người ñàn bà trái lại, tố cáo ân nhân ăn trộm ñồ quý nên vua bắt người kia hạ ngục. Rắn nghe tin, làm cho người con vua phải ñau rồi bày cho ân nhân phương pháp cứu chữa. Nhờ ñó anh ñược tha bổng.

Các dân tộc Ấn-ñộ (Pendjab), Brơ-tông (Breton), An-ba-ni (Albanie), Hy-lạp (Grèce), Nga, người Mác-din (Mesopotamie), các dân tộc nói tiếng Ả-rập, người Ca-ri-en (Cariels) (Miến-ñiện) ñều có truyện gần giống với truyện Bạc hơn cầm thú của ta. Đại thể nhân vật chính của truyện làm chủ một chiếc nhẫn thần (hay một viên ngọc). Nhẫn này sau nhiều phen thăng trầm bị một nhân vật phản diện cướp ñi. Nhưng nhờ có ba con vật mà nhân vật chính từng cứu giúp, nên lấy lại ñược. Tất cả các truyện ñều có hình ảnh con chuột, trong ñêm tối thò ñuôi ngoáy vào mũi kẻ thù của ân nhân làm hắn hắt hơi, chiếc nhẫn hắn giấu trong mồm văng ra nhờ ñó lấy lại ñược3.

Người Triều-tiên có truyện Ông lão lái ñò cũng cùng một mô-típ nhưng cách cấu trúc hơi khác:

1 Theo Pháp Á tạp chí và Truyện dân gian Lào.

2 Ở Côte des esclaces.

3 Theo Cô-xanh (Cosquin). Nghiên cứu văn học dân gian (tìm hiểu sự thiên di của các truyện cổ dân gian và ñiểm xuất phát).

339

https://thuviensach.vn

Một ông lão lái ñó lần lượt vớt một con rắn, rồi một con dê sắp chết ñuối ở

sông. Dê cũng như rắn chạy thẳng vào rừng.

Một ngày mùa ñông có một con dê chạy ñến trước mặt ông lão lấy chân cào cào vào ñất. Ông lão bảo một người ñi ñường ñào lên. Đào quả ñược vàng, ông lão chia hai, cho hắn một nửa, nhưng hắn ñòi cả, cho ñó là trời cho mình. Cãi nhau chán ñưa lên tòa. Tòa xử vàng về người ñi ñường, lại giam ông lão vì tội nhận xằng. Một con rắn ñến cắn sưng chân ông lão, rồi lại tha một thứ lá cây rịt vào khỏi ngay. Rắn lại ñến cắn vào chân vợ quan tòa làm mụ sắp chết. Lính gác ngục mách cho quan tòa biết ông lão cũng bị rắn cắn mà chữa ñược lành. Quan ñòi ông lão ñến chữa cho vợ, sau khi vợ lành, hỏi ông: - "Vì sao biết chữa lành?"

- "Vì con rắn mang lá ñến". - "Tại sao rắn lại mang lá ñến?". - "Vì tôi cứu nó khỏi chết ñuối". Nói rồi ông lão kể lại câu chuyện cũ. Quan hỏi: - "Thế dê có trả

ơn ông gì không?" - "Chồng nó ñến chỉ vàng cho tôi, nhưng quan lại xử cho người ñi ñường ñược vàng, còn tôi thì bị giam".

Quan sai ñòi người ñi ñường bắt trả lại vàng1.

Tất cả những truyện trên có lẽ bắt nguồn từ những truyện của Ấn-ñộ còn chép trong sách Năm sách dạy trẻ (Panchatantra):

Một người Bà-la-môn qua một khu rừng, thả xuống giếng một cần song ñể

múc nước. Tự nhiên từ cái cần trèo lên một con khỉ. Nó bảo dưới giếng còn có một con hổ, một con rắn và một người thợ kim hoàn nhưng chỉ nên ñưa hai con vật kia lên mà bỏ con người lại vì nó không tốt. Người Bà-la-môn không nghe, tìm cách cứu lên tất cả. Ít lâu sau, ông ñi qua rừng, ñược hổ trả ơn bằng cách biếu một hộp nữ trang của một công chúa mà nó ñã ăn thịt. Ông ñưa ñến người thợ kim hoàn kia nhờ ñúc. Nhưng người này tố cáo với vua và người Bà-la-môn liền bị bắt. Bấy giờ rắn tìm vào buồng vua cắn cho một công chúa ngã xuống bất tỉnh nhân sự. Tất cả các thầy thuốc ñều bó tay, chỉ trừ người Bà-la-môn, nhờ rắn chỉ cho cách chữa. Sau ñó vua gả công chúa cho ông làm vợ và bắt tội người thợ

kim hoàn.

Trong Lục ñộ tập kinh có hai truyện:

1. Ở vương quốc Ma-thiên-la có ông vua ñi tu trong rừng trên 30 năm thành sư. Một hôm có người ñi săn rơi vào hố sâu; một con quạ và một con rắn sợ hãi cũng rơi luôn xuống. Thấy chúng kêu cứu, sư cầm ñuốc soi rồi dòng dây cho lên. Lên ñược rồi, cả người và vật lạy tạ hứa sẽ ñền ơn. Người ñi săn mời ñến nhà ñể hắn dâng cúng. Quạ nói: - "Tôi tên là Bạt, nếu gặp việc gì khó, gọi tôi sẽ

ñến". Rắn cũng nói: - "Tôi tên là Trường, gặp nguy thì cứ gọi tôi".

1 Theo Ga-rin (Garine). Sách ñã dẫn.

340

https://thuviensach.vn

Sau ñó sư ñến nhà người ñi săn. Trông thấy ân nhân từ xa, người ñi săn bảo vợ: - "Mình hãy làm một bữa cơm ngon ñể ñãi sư, nhưng cứ làm dềnh dàng cho quá bữa, ông ta sẽ không ăn". Quả nhiên vì quá bữa nên sư cáo về. Dọc ñường gặp quạ, sư gọi tên. Quạ ñáp xuống hỏi sư ñi ñâu. Đáp: - "Đến nhà người thợ

săn". - "Đã ăn gì chưa?". - "Họ có dọn nhưng quá bữa, ta không chờ ñược". -

"Nó có thực bụng ñâu. Tôi không có gì, nhưng ông cứ chờ ñây". Nói rồi, quạ

bay ñến vương quốc Ban-thử, vào hậu cung thấy vợ vua ñang ngủ say, bèn cắp lấy hòn ngọc ñể trên ñầu, tha về cho sư.

Vợ vua tỉnh dậy thấy mất ngọc, báo cho chồng biết. Vua bố cáo cho thiên hạ ai tìm ñược sẽ thưởng 1000 vàng, 1000 bạc, 1000 bò, 1000 trâu, nhưng nếu ai giấu sẽ giết cả bà con. Sư cho người ñi săn hòn ngọc ấy. Hắn bèn trói sư lại báo cho vua biết. Vua hỏi sư vì sao có ngọc? Sư nghĩ rằng nếu nói thật thì quạ sẽ tiệt nòi, nếu nói mình lấy thì không xứng ñáng là con Phật. Bèn nín lặng, chịu hàng ngàn ñòn roi tra tấn. Sau cùng vua sai chôn sư chỉ chừa có cái ñầu, ít hôm nữa sẽ

chém. Sư cầu cứu rắn, rắn ñến bảo: - "Tôi sẽ cắn hoàng tử - ñứa con ñộc nhất của vua, rồi tôi mang thuốc ñến ñây, ân nhân xin chữa, chữa lành sẽ ñược tha".

Hoàng tử bị rắn cắn chết. Vua cho rao ai chữa sống lại ñược sẽ ñược ban nửa nước. Lúc người ta mang xác hoàng tử ñi qua chỗ nhà sư ñang chịu cực hình, sư

xin cho mình chữa. Chữa lành, vua y ước chia cho nửa nước. Thấy sư từ chối, vua nghĩ: - "Một nửa nước mà chối thì sao có thể là kẻ ăn trộm ngọc ñược". Vua bèn tới hỏi: - "Ông là ai mà lại ñi tu?". Sư kể lại sự thật. Vua khóc. Cho gọi người ñi săn bảo ñem bà con ñến ñể lĩnh thưởng. Khi họ ñến, vua phán: - "Lòng ñộc ác và vô ơn là tội nặng nhất". Sai chém tất cả.

2. Bồ-tát là người giàu có lớn, một hôm ñi chợ thấy có một người bày bán một con rùa, bèn lại hỏi giá. Biết Bồ-tát giàu có, người ấy ñòi một triệu ñồng nếu không thì ñem rùa về làm thịt. Bồ-tát bằng lòng mua, băng bó cho rùa, rồi thả

xuống sông. Ít lâu sau, rùa báo tin cho Bồ-tát phải sửa soạn tàu bè, sẽ có trận lụt lớn. Bồ-tát tin cho vua hay ñể ñưa ñồ ñạc, kho tàng lên cao. Đến ngày lụt, rùa ñến với Bồ-tát. Thuyền chèo ñi, cứu ñược một con rắn, rồi một con chồn. Sắp cứu một người thì rùa cản lại. Hỏi: - "Sao lại cứu vật mà không cứu người?". -

"Rồi sẽ hối cho mà xem". Nước cạn, rùa về. Rắn, chồn cũng mỗi con một ngả.

Chồn tìm ñược 100 cân vàng trong lỗ chôn, ñưa tặng Bồ-tát. Người ñược cứu ñòi phải chia cho hắn một nửa. Bồ-tát nói là ñể cho người nghèo, chỉ chia cho hắn 10 cân. Hắn tố cáo lên quan. Bồ-tát bị bắt. Ở ñây rắn cũng cho một vị thuốc chữa rắn cắn, rồi ñi cắn chết hoàng tử và cuối cùng Bồ-tát cũng ñược vua tha vì chữa lành. Truyện kết thúc bằng sự trừng phạt tên vô ơn, còn Bồ-tát thì trở thành cố vấn của nhà vua.

Một truyện thứ ba cũng từ kinh Phật mà ra:

341

https://thuviensach.vn

Bốn con vật: một sư tử, một rắn, một chuột, một chim cú rơi vào một hố sâu cùng với một người ñốn củi. Tất cả ñều ñược một người ñi săn cứu lên. Để trả

ơn, sư tử tặng một con nai, chim cú tặng một chuỗi hạt lấy của vợ vua Điều Đạt.

Do người ñược cứu tố giác nên anh thợ săn bị bỏ ngục. Con rắn bèn cắn vua, người thợ săn ñược chuột ñến bày cho cách chữa, anh vào cung xin chữa và cuối cùng ñược tha1.

Nhiều sách Phật khác, ví dụ kinh Ra-sa-va-ni-ni (Rachavanini) (tiếng Pa-li) (Pali) và kinh Các-ma-xa-ta-ca (Karmacataka) (tiếng Tây-tạng) cũng chép truyện này, bảo là từ miệng Phật nói ra ñể nhắc ñến một hành ñộng vô ơn bạc nghĩa2.

Người ở Ta-phi-lét (Tafilelt) (Nam Maroc) có truyện Cây sáo và cái trống biết nói kết hợp truyện Cứu vật vật trả ân, ...với truyện Nhà vua tai lừa. Đại thể là: Xưa có một ông vua ñầu mọc hai cái sừng mà dân không ai biết cả. Tóc mọc quá dài, vua muốn cạo nhưng chỉ sợ người ta biết. Cuối cùng vua sai tìm một phó cạo ở xứ khác ñến hứa thưởng hậu ñể cắt tóc nhưng buộc phải thề tuyệt ñối giữ bí mật. Phó cạo ñồng ý, lúc ñầu hắn giữ ñược bí mật, nhưng sau thấy khó chịu quá vì cái bí mật "lên ñến tận môi" buộc phải nói ra. Bèn chạy ra ngoài thành, ñến một cái giếng cúi xuống miệng giếng nói ba lần - "Nhà vua có sừng".

Đoạn hắn mới yên tâm trở về.

Ngày ấy vua có hai ñứa con: ñứa ñầu da ñen, ñứa thứ hai da trắng. Vua bảo chúng ñi săn, hễ ñứa nào bắt về ñược một con hoẵng và một con hươu thì sẽ

truyền ngôi. Đứa da trắng không ñược gì bèn ñón ñường giết anh nó lột da treo lên cây rồi dắt các con vật do anh nó săn ñược về cung. Vua hỏi: - "Có thấy anh con không?". Hắn ñáp bình tĩnh: - "Không".

Bấy giờ có một người hát dạo tìm ñến thành phố ấy. Khi ñi qua cái giếng nói trên, thấy một cây sậy ñẹp, liền cắt làm ống sáo. Lại ñi nữa, thấy có da treo trên cây bèn trèo lên lấy xuống bịt một cái trống. Lại ñi nữa, ñến một cái giếng khác, thấy một con sư tử, một con rắn và một người; cả ba ñều tỏ ý cầu cứu, hứa sẽ

hậu tạ. Anh dòng dây cho lên. Sư tử biếu một sợi lông, rắn biếu một miếng da lột, bảo: - "Khi cần ñến chúng tôi thì ñốt lên". Còn người thì khi lên khỏi giếng, lập tức ñấm cho ân nhân mấy cái vào mắt, mũi và mồm rồi bỏ ñi mất. Người hát dạo chùi máu, ñi ñến kinh thành ngồi thổi sáo. Bỗng sáo kêu lên: - "Vua có sừng" ba lần. Anh lại ñánh vào trống, trống kêu vang: - "Em tôi cắt cổ tôi vì con hoẵng và con hươu con". Cảnh sát liền bắt anh ñến cung vua, vua sai tống ngục.

1 Đều theo Sa-van-nơ (Chavanne). Năm trăm truyện cổ và ngụ ngôn trích từ Kinh Đại tạng Trung-quốc. Theo Sa-van-nơ thì kinh này ñược dịch từ chữ Phạn sang chữ Hán vào khoảng năm 240-280.

2 Sách Nghìn lẻ một ñêm cũng có một truyện tương tự với truyện Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán.

342

https://thuviensach.vn

Anh ñốt da con rắn ñể cầu cứu. Cũng gần như truyện trên, rắn ñến bảo anh: -

"Vua có một công chúa rất yêu dấu, mai tôi sẽ vào quấn cổ nó. Nếu vua cho người ñi tìm người dỗ rắn, thì anh cứ nhận lời rồi vào bắt lấy tôi bỏ ở ñồng, ñừng sợ". Mọi việc xảy ra như lời rắn. Vua tha bổng cho anh nhưng bắt anh phải kể lại vì sao tìm ñược những nhạc cụ biết nói như vậy. Anh kể lại sự thật. Kể

xong vua thưởng tiền, cho ñi.

Sau ñó vua cho ñòi phó cạo ra tra hỏi. Thấy hắn chối, vua sai ñưa sáo cho thổi.

Hắn thú thực và xin tha vì cho rằng: - "Nói ở trong giếng không ai biết". Vua nói: - "Trời biết". Bèn giết hắn.

Vua lại cho ñòi người con thứ ñến hỏi: - "Anh mày ñâu? Có phải mày ñã giết anh mày không?". - "Không". - "Đánh vào trống ñi". Nghe tiếng trống, hắn thú thực và nói: - "Con nghĩ rằng việc làm một mình như vậy thì không ai biết". -

"Trời biết". Vua ñáp. Cuối cùng vua cũng cho xử tù ñứa con1.

Một loạt truyện sau ñây dường như là dị bản thoát thai từ truyện trên với hình tượng con rắn và viên ngọc (hay vị thuốc) tặng ân nhân.

Truyện của Thụy-sĩ (Suisse):

Một con rắn một hôm kéo chuông ñặt trước cổng vua ñể kiện một con cóc vì cóc chiếm chỗ ở của nó. Ông vua xứ ấy vốn bị mù. Vua xử cho con rắn ñược kiện và ra lệnh giết cóc. Ít lâu sau con rắn biết ơn bò vào cung vua, mang trong mồm một hòn ñá (la-pi-dem). Hòn ñá ấy thả rơi trúng vào mắt vua làm cho mắt sáng lại2.

Truyện người Bắc Ấn-ñộ:

Công chúa Phu-ăng bị dì ghẻ ñem bỏ vào rừng sắp chết ñói. Một hôm thấy một con rắn tìm ñến cầu cứu và nói: - "Cứu ta, ta sẽ cho ăn". Công chúa lấy áo mình che chở cho rắn. Sau ñó, có con chim ga-ru-ña (loại chim thù ñịch với loài rắn) tìm ñến bảo công chúa: - "Thả ñứa ăn trộm ñây cho ta". Công chúa ñáp: -

"Không có ở ñây". Khi chim bay ñi chỗ khác, rắn tặng công chúa một hòn ngọc và bảo: - "Khi cần một cái gì thì san bằng một ñám ñất, ñoạn, ñặt ngọc lên mà cầu sẽ ñược như ý".

Truyện của người Xắc-xông (Saxon) ở Tơ-răng-xin-va-ni (Transylvanie): 1 Theo Báo Châu Á, ñã dẫn, tập XIII.

2 Trong một truyền thuyết về vua Pháp Sác-lơ-ma-nhơ (Charlemagne) có nói ñến một con rắn biết ơn vua, tặng vua một hòn ñá mầu nhiệm làm nhà vua có tình yêu không phai lạt với kẻ

mình trao ñá quý, nhưng vua thì không biết tác dụng của viên ñá. Khi hoàng hậu chết, vua bỏ

ñá vào miệng hoàng hậu, vì thế vua không thể nào xa lìa ñược xác vợ, nên nhất ñịnh không cho chôn. Mãi sau khi ném hòn ñá ấy xuống cái ñầm, từ ñó tình yêu của vua Ia-sa-pen (Aix la Chapelle) chuyển sang cái ñầm này. Do ñó nhà vua cho xây dựng kinh ñô Ia-sa-pen (Aix la Chapelle).

343

https://thuviensach.vn

Một người trẻ tuổi chuộc một con rắn từ tay bọn trẻ con ñang hành hạ. Khi rắn lớn, nó nói: - "Tôi là con gái vua rắn; hãy trèo lên lưng, tôi mang ñến gặp cha tôi, cha tôi sẽ thưởng hậu". Đến nơi, nhờ có rắn mớm, vua rắn tặng anh một viên ngọc sáng và một con ngựa trắng của mặt trời có tám chân. Con ngựa vừa chở

anh ñi vừa trở thành cố vấn của anh. Còn viên ngọc chiếu sáng cho anh trong một cuộc du lịch ñến một nước nọ. Ở ñây, anh phục vụ cho một ông vua. Nhờ

con ngựa, anh chiếm ñược một công chúa xinh ñẹp tóc vàng. Sau ñấy diễn ra một cuộc chiến ñấu giữa con ngựa của anh với con ngựa khác rất lợi hại của công chúa. Ngựa của anh ñược bọc một cái áo làm bằng bảy tấm da trâu. Ngựa của công chúa lần lượt làm thủng sáu tấm, nhưng ñến tấm thứ bảy thì kiệt sức, bị

ngựa mặt trời cắn ngã.

Truyện của người Xây-lan (Sri Lanka):

Một hoàng tử mua một con rắn ñể giải phóng cho nó, không ngờ rắn ấy là con Long vương (Na-ga). Rắn cũng ñưa hoàng tử về nước mình, và dặn hoàng tử cố

xin cha mình một cái nhẫn có ñá quý. Với cái nhẫn này có thể cầu ñược ước thấy.

Ở truyện của người An-ba-ni (Albanie) thì con rắn bảo ân nhân phải xin cha nó những cái gì có ở dưới lưỡi. Người kia nhìn thấy tặng vật không phải là cái gì quý như hắn tưởng mà là một viên ñá quý thì tỏ ý chán nản, nhưng khi vô tình cọ phải viên ñá, bỗng thấy xuất hiện một hắc-nô nói: - "Thưa ông chủ, ông chủ

muốn bất cứ việc gì, con xin tuân lệnh".

Truyện của người Nga:

Mác-tanh, con của một bà góa, ñi qua một bãi cỏ ñang cháy rần rật, ở giữa có một cô gái ñẹp kêu cứu thảm thiết. Anh dập tắt lửa, cô gái biến thành rắn, nói: -

"Cha tôi cai trị một vương quốc ở dưới ñất, xin mời ân nhân theo tôi về chơi, và cố xin chiếc nhẫn mà ông ta ñeo ở ngón tay út".

Truyện của người Đức:

Một kỵ sĩ cứu vua rắn ra khỏi lửa. Vua rắn bỏ vào miệng anh ta một mẩu rễ

cây. Hắn nuốt vào, từ ñấy hiểu tiếng loài vật.

Ở truyện của người Hy-lạp (Grèce) thì rắn ñã chuyển thành cá:

Một người trẻ tuổi hàng ngày ñi ăn xin ở bờ biển, thường ném bánh cho một con cá ăn. Một hôm, cá trả ơn: - "Hãy giơ ngón tay lên trước miệng tôi". Anh ta ñược cá nhả cho một hòn ñá bé nhưng rất sáng. Hòn ñá này ai ngậm vào miệng thì hiểu ñược tiếng loài vật1.

1 Đều theo Cô-xanh (Cosquin). Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây, ñã dẫn.

344

https://thuviensach.vn

(Về những truyện rắn ñền ơn bằng cách truyền cho phép màu biết tiếng loài vật, xem Khảo dị truyện Sự tích con dã tràng, số 15, tập I).

Sách Sưu thần ký Trung-quốc (thế kỷ thứ V) cũng có kể truyện một ông quan, một hôm thấy ở bờ ruộng một con rắn bị thương. Ông dừng lại một lát ñể thăm rồi nhỏ vào miệng rắn một giọt thuốc mà ông ta mang theo. Lành rồi, rắn mang ñến tặng viên quan một hòn ñá quý.

Trong sách Dị uyển của Lưu Kính Thúc ñời Tống cũng có nói ñến truyện một con chuột biết ơn. Đời Cảnh Bình có lụt dâng lên xứ Đồng Dương, nhân dân dắt díu nhau chạy. Trong ñó có một người là Thái Hỉ Phu dọn nhà lên một ñống cao sau chùa. Ông thấy một con chuột to cũng tránh lụt trốn dưới giường. Thương hại cùng cảnh ngộ, ông không giết nó mà còn cho nó ăn thức ăn thừa. Sau ñó trở

về làng, con chuột mang ñến cho ông một cái gói bọc giấy ñỏ trong có nhiều hạt ngọc quý.

Tóm lại, loại truyện có hình tượng con rắn ñền ơn kẻ cứu nó bằng cách tặng một viên ngọc quý (hay vị thuốc thần,...) hầu như phổ biến ở các dân tộc trên thế

giới.

Cũng hình tượng cứu vật ñược ơn, còn có một loạt truyện của các dân tộc, nội dung nói về việc liều mình cứu những con vật gặp nạn hiểm nghèo mà không cần biết ơn, hoặc ñược trả ơn một cách vô tình. Các truyện này, theo nhà nghiên cứu truyện cổ tích Ben-phây (Th.Benfey) thì chịu ảnh hưởng của một phật thoại (Phật - tiền kiếp - cắt thịt mình cho một con chim cắt ñể chuộc ñời sống một con bồ câu sắp bị cắt mổ).

Ví dụ truyện của Tiệp-khắc [cũ] (Tchécoslovaquie) ở Bô-hêm (Bohême) có kể một nhân vật cứu một tổ kiến sắp bị tiêu diệt vì nạn cháy. Lại giết con quạ

của mình ñể nuôi hai con quạ bị ñói. Rồi lại bỏ tiền chi tiêu ñi ñường ñể chuộc một con cá từ tay người ñánh cá và thả nó về biển,...1

Đoạn nói về anh chàng xuống chơi thủy phủ, xem thêm truyện Thạch sanh (số

68), truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ (số 92), và truyện Giáp Hải (số 149, tập IV).

Xem thêm một loạt truyện khác nói về việc cứu vật nhưng ñược trả oán trong Khảo dị truyện Người học trò và con hổ (số 160, tập IV).

1 Ben-phây (Th.Benfey). Năm sách dạy trẻ.

345

https://thuviensach.vn

49. ĐỨA CON TRỜI ĐÁNH HAY LÀ TRUYỆN TIẾC GÀ CHÔN MẸ

Xưa có một người ñàn ông tính rất vũ phu. Đối với vợ con, hơi ñộng một tý là hắn ñánh ñập không tiếc tay. Hắn ham chơi gà chọi, ham ñến nỗi trên ñời ngoài gà ra, hắn cho không còn thú gì tiêu khiển hơn thế ñược. Lần ñó hắn mua ñược một con gà thật tốt. Con gà ấy có nước ñá rất hay, ñã từng ñoạt ñược nhiều giải.

Hắn quý gà vô cùng, chăm sóc từng ly từng tý một.

Một hôm hắn ñi chơi xa, dặn vợ ở nhà trông nom con gà cho mình. Hắn dọa:

- Mạng của nó tức là của mày ñó!

Ngày hôm ñó gà mấy lần chạy ra ăn ñỗ phơi ở sân. Người vợ ngồi chặt củi gần ñấy ñuổi mãi không ñược. Một lần, sẵn con dao chặt củi, chị cầm ném ñuổi gà.

Không ngờ dao trúng vào cổ, con gà giãy lên ñành ñạch, một lát thì chết.

Thấy con gà cưng của chồng chẳng may vì mình mà chết, người vợ xanh cả

mặt. Nghĩ ñến những trận ñòn của chồng, nàng gạt nước mắt khóc. Nàng bảo mẹ

chồng:

- Con không may ñánh chết gà. Chồng con về chắc sẽ không ñể yên cho nào.

Nhưng con ñã có mang ñược bốn tháng nay, biết làm sao bây giờ?

Bà cụ ñáp:

- Con ñừng lo, ñể mẹ nhận là mẹ ném cho. Chả nhẽ nó lại ăn thịt mẹ nó hay sao?

Người chồng trở về, vừa bước chân vào nhà ñã hỏi vợ:

- Con gà ñâu?

Người vợ run rẩy chưa kịp ñáp thì người mẹ ñã bảo:

- Tao nhỡ tay trót ném chết nó. Rồi ta sẽ ñền tiền cho mày mua con khác.

Hắn ta nổi giận ñùng ñùng, hất hàm hỏi vợ:

- Mày thổi cơm mau mau cho bà ấy ăn no ñi!

Cả nhà tưởng hắn dọa dẫm bà cụ. Nhưng cơm nước xong hắn cầm thuổng ñi trước, bảo vợ lấy dây trói tay mẹ lại, dắt ñi sau. Ra ñến cánh ñồng, hắn hì hục ñào một cái huyệt, quyết ñịnh chôn người ñã làm chết con gà quý của mình.

Nhưng ở trên thiên ñình, Ngọc Hoàng ñã thấy hết ñược tội ác của thằng con bất hiếu, liền sai Thần Sét xuống trị tội ngay. Vì thế, huyệt vừa ñào xong bỗng ñâu trời nổi một cơn gió lớn, giữa ñồng có một tiếng nổ rất to. Thần Sét ñã nhảy xuống từ khi nào, ñánh hắn ngã xuống một bên huyệt và thích mấy chữ vào mặt.

346

https://thuviensach.vn

Thiên hạ nghe tin ñồn ñổ xô ñến xem rất ñông. Khi quan về khám, sai lấy dấm bôi vào mặt, thấy nổi lên tám chữ " Quý gà chôn mẹ, tội ác không tha". Ngày nay ở vùng Bắc-ninh có còn cái bia ghi câu chuyện trên1. Câu rủa Con trời ñánh cũng là do truyện ấy mà có.

1 Theo Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề.

347

https://thuviensach.vn

[50]. GIẾT CHÓ KHUYÊN CHỒNG

Ngày xưa có hai anh em nhà kia, anh có lắm tiền nhiều bạc, còn em thì cam phận túng bấn. Nhưng người anh vẫn không mấy khi ñoái hoài tới em mình, trái lại chỉ thân thiết với bọn vô lại, nay rượu chè, mai cờ bạc làm vui. Hắn riết róng với em bao nhiêu thì lại hào phóng với bọn chúng bấy nhiêu. Mặc dầu thế, người em vẫn không oán anh nửa lời. Chỉ có vợ người anh vẫn thường khuyên chồng nên tránh bạn xấu, vì họ chẳng qua " Khi vui thì vỗ tay vào; Đến khi hoạn nạn thì nào thấy ai". Chồng ra sức cãi:

- Các bạn tôi ñều là những người tốt bụng tử tế cả. Đừng nhầm!

Vợ thấy can không ñược, bèn tìm dịp cho chồng một bài học.

Một hôm chồng ñi vắng, vợ ở nhà ñánh chết một con chó to ñem chiếu cuốn lại, cột dây thật chặt rồi ñể ở xó vườn. Tối ñến, khi chồng về, vợ giả làm bộ sợ

hãi, nói:

- Ban trưa, lúc mình ñi vắng, có một thằng bé ñến xin ăn. Tôi chưa kịp cho nó ñã chửi rủa ầm ĩ. Tức mình, tôi phang cho một ñòn gánh, không ngờ nhằm chỗ

phạm, nó lăn ra chết. Tôi ñành lấy chiếu bó xác ñể ở góc vườn. Bây giờ phải nhờ

một người nào thân tín ñến chôn giúp cho và giữ kín miệng, ñừng ñể cho ñầy tớ

và xóm làng biết.

Chồng nghe nói ñến xác chết, sợ hết hồn. Song hắn cũng yên tâm vì nghĩ ñến mấy ông bạn thiết. Hắn vội chạy ñi tìm họ và kể hết tình thực và nhờ họ chôn cất. Nhưng khi nghe thủng câu chuyện của hắn, ông bạn nào cũng tái mặt ñi. Sợ

liên lụy tới mình nên ông nào cũng tìm cớ thoái thác. Cuối cùng năn nỉ khắp lượt mà không ñược gì cả, hắn tiu nghỉu trở về nói cho vợ biết. Vợ bảo:

- Thế thì sang nhờ chú nó xem sao.

Hắn chạy ñi gọi em, em ñến ngay. Khi biết rõ chuyện, người em giục làm gấp.

Đoạn em xắn áo giúp anh một tay, không nề hà gì cả.

Xong việc, chị vợ bảo chồng:

- Đó, ñã thấy chưa! Nào mình còn mong chờ bạn hữu nữa thôi. Nếu không có chú nó thì làm sao lo liệu ñược cho ổn thỏa.

Chồng nghe vợ nói có ý hối hận. Từ ñó ñối với bạn hữu có vẻ lạnh nhạt.

Không ngờ mấy người bạn thấy thế ñến nhà giở mặt dọa nạt, ñòi phải cho chúng tiền chúng mới chịu ỉm việc này ñi cho. Nghe thế, chồng hoảng sợ, toan ñưa tiền bạc ra khấn khứa chúng, nhưng người vợ nhất ñịnh không chịu, bảo họ muốn làm gì thì làm. Quả nhiên bọ vô lại thấy không xơ múi gì cả, liền ñem việc tố

cáo với quan trên. Quan tin là một vụ án mạng thực, bèn xuống trát bắt hai vợ

348

https://thuviensach.vn

chồng. Trước công ñường, người vợ khai rõ ñầu ñuôi câu chuyện giết chó ñể thử

bạn chồng và em chồng, cuối cùng là kết quả như ñã thấy. Quan sai người ñến chỗ bãi hoang quật xác lên thì quả nhiên chỉ là một cái xác chó.

Quan bèn tha cho hai vợ chồng về và sai lính ñánh ñòn mấy tên nguyên ñơn xấu bụng. Từ ñó người chồng mới cạch mấy người bạn xấu và giúp ñỡ em ân cần tử tế1.

KHẢO DỊ

Có một truyện của ñồng bào Thái giống với truyện trên:

Thấy chồng thân với bạn mà ghét em, một hôm nhân chồng săn ñược nai, vợ

bảo thử xem lòng bạn tốt, xấu thế nào, bằng cách nói dối với bạn là mình bắn nhầm phải người. Kết quả các bạn của chồng sợ bị liên lụy ñều từ chối cả. Chỉ

có người em nghe nói thế vui lòng giúp ñỡ anh. Thế là hai anh em ñi khiêng nai về chén thịt. Chồng từ ñó yêu em hơn trước.

Truyện Giết chó khuyên chồng bênh vực thứ tình thân gia tộc trong môt xã hội phương Đông còn nhiều dây mơ rễ má với chế ñộ tông pháp là thứ chế ñộ coi trọng pháp luật gia tộc và quan hệ tập truyền hơn pháp luật của xã hội nên tư

tưởng rất lạc hậu, ít bắt gặp trong cổ tích các nước phương Tây. Mặc dù thế, mô-típ giết súc vật giả người ñể thử thách quan hệ tình cảm, tâm lý lại khá gần với một số truyện của nước ngoài. Truyện của người Xi-xin (Sicile):

Một anh chàng thường khoe với bạn rằng mình có một người vợ tính hạnh có một không hai trên trần thế: biết thương chồng, chiều chồng. Bạn bảo hắn thử

xem. Một hôm, anh chàng mua ở chợ về một cái ñầu dê bọc trong những tầng khăn ñẫm máu và bảo vợ: "Tôi có giết một người. Bây giờ cần phải làm cho mất tích. Nàng giấu kín cho nhé!". Không bao lâu, vợ tố cáo chồng lên quan, quan cho bắt chồng về tra tấn. Hỏi chỗ chôn xác, hắn ñáp là quẳng xuống giếng. Một tên lính ñược lệnh lặn xuống. Khi sờ phải ñầu dê, nó kêu lên rằng ñã tìm thấy.

Quan có ý mừng. Nhưng rồi tên lính ñưa ñầu lên, nói thêm: - "Mà có sừng".

Quan lặng ngắt.

Truyện Sự bí mật của người Pháp:

Nhà nọ có một người vợ có tật mách lẻo, việc gì trong nhà chưa tỏ thì ngoài ngõ ñã tường. Chồng kiếm dịp cho vợ một bài học. Một hôm, chồng mua một con lợn giết chết và chôn trong rừng. Về nhà, bảo vợ: - "Tôi nhỡ tay giết chết một người bạn và chôn ở mé rừng kia. Mình ñừng có mách với ai cả nhé!". Chỉ

1 Theo Nguyễn Văn Ngọc, sách ñã dẫn.

349

https://thuviensach.vn

một khắc sau ñó, vợ không giữ ñược mồm miệng, ñã tỉ tê việc ấy cho láng giềng biết và có dặn thêm: - "Này, bà giữ kín hộ nhé!". Từ miệng người láng giềng, câu chuyện "bí mật" truyền ñi khắp mọi nơi, ai cũng dặn: - "Đừng kể cho ai cả

nhé!". Và cuối cùng tin ñó ñến tai sở cảnh sát. Quan sai lính bắt người chồng dẫn ñến chỗ chôn xác người, nhưng họ tiu nghỉu khi thấy ñó chỉ là xác một con lợn.

Người Đức, người Anh và người Nga cũng có truyện tương tự như của người Pháp.

Truyện của dân tộc Can-múc (Kalmouk) ở Mông-cổ và Liên-xô [cũ]: Ma-hăng-sa-da trở thành quan ñầu triều và ñược lấy con gái vua làm vợ. Một hôm, vua hỏi các quan: - "Nếu ta có việc bí mật thì nên thổ lộ với ai?". Ý kiến của Ma-hăng-sa-da là không nên thổ lộ với ai cả, nhất là vợ lại càng không nên.

Thấy mọi người bác ñi, ông nói: - "Rồi tôi sẽ chứng minh cho mà xem".

Ít lâu sau, một con công của nhà vua bay ra. Ông ta bắt lấy, giấu ñi một chỗ, và kiếm một con khác ñưa về cho vợ, bảo: - "Đây là con công của nhà vua sổ

lồng. Ta làm thịt nấu ăn ñi và mình hãy giữ bí mật, ñừng nói với ai cả nhé!".

Sau ñó ông chọc tức vợ, quả nhiên vợ ñem việc giết công về kể cho vua cha biết. Nghe kể, vua sai bắt ông ta giam lại. Và mặc dù biết ông ta cốt chứng minh với mình câu chuyện ngày trước, vua cũng sai ñao phủ xử trảm. Trước khi chịu cực hình, Ma-hăng-sa-da ñã làm mấy câu thơ, ý nói: - "Vua không bao giờ là một người bạn; người ñao phủ thì không biết ai với ai cả; và không nên nói ñiều bí mật với vợ mình"1.

Truyện của người Ấn-ñộ và Áp-ga-ni-xtăng (Afghanistan): một người cha trước khi tắt thở có dặn con ba ñiều: chớ nói việc bí mật với vợ, chớ kết bạn với lính, chớ trồng cây có gai ở trong vườn. Người con không cho là ñúng, hắn cố ý làm trái lời cha ñể thử xem thế nào. Hắn kết bạn với một người lính, và trồng một cây có gai ở giữa vườn. Và sau cùng một hôm ñể thử vợ, hắn giết một con cừu quẳng xuống cái giếng cạn, rồi nói với vợ là có nhỡ giết một người, nhớ giữ

kín hộ. Chẳng mấy lúc, tật mách lẻo của người vợ ñã làm cho câu chuyện ñến tai láng giềng. Từ láng giềng, chuyện ñược truyền ñến tai vua. Bấy giờ người lính bạn anh chàng nọ ñã thăng ñến chức tuần cảnh. Hắn ñến nhà bạn túm cổ bạn lôi ñi. Lúc ấy bạn hắn ñang ngồi dưới bụi gai trong vườn. Bị lôi kéo, cái khăn mắc vào những cành gai nhọn khiến hắn phải ñến yết kiến vua bằng cái ñầu trần.

Nhưng rồi chẳng ai thấy xác người ñâu cả ngoài xác con cừu, nên chàng ta cũng ñược tha bổng2.

1 Nguyễn Văn Ngọc có kể một truyện của ta, có phần nào giống truyện này ( Nem công chả

phượng râu rồng; Có hai vợ chồng chẳng hết lòng nhau). Xem sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren của Cô-xanh (Cosquin).

350

https://thuviensach.vn

Câu " Giết chó khuyên chồng" thường tiếp liền với câu " Mài dao dạy vợ" . " Mài dao dạy vợ" cũng có sự tích:

Xưa có một gia ñình, mẹ chồng ở với nàng dâu thường hay xô xát, lục ñục.

Người con trai ở giữa khổ tâm vô hạn. Một hôm hắn mua một con dao bầu về

mài. Vợ hỏi làm gì, hắn ñáp rằng bởi mẹ chồng nàng dâu, không ở ñược với nhau, mà mẹ thì ñã gần ñất xa trời, chi bằng giết quách ñi cho rảnh, khỏi phải nghe tiếng mắng chửi suốt ngày. Vợ nghe nói cảm ñộng, từ ñó có bớt nóng nảy.

Một bữa khác, thấy chồng lại mài dao làm bộ giết mẹ thật, vợ hoảng hốt can chồng và xin ăn ở tốt với mẹ chồng. Ngược lại, mẹ chồng thấy con dâu ñổi tính nết, cũng bỏ hẳn thói cũ1.

1 Theo Nguyễn Văn Ngọc, sách ñã dẫn.

351

https://thuviensach.vn

51. CHA MẸ NUÔI CON BỂ HỒ LAI LÁNG CON NUÔI CHA MẸ KỂ

THÁNG KỂ NGÀY

Xưa, có hai vợ chồng một nhà nọ làm ăn chí thú. Họ sinh ñược ba người con, ñều là con trai. Hai vợ chồng nuôi con rất chăm chút. Từ lâu, tay họ làm ra rất nhiều tiền của, ruộng vườn, nhưng có miếng gì cũng nhịn ăn ñể dành, những mong gây dựng cho mỗi con một cơ nghiệp riêng. Cho ñến ngày cưới vợ cho ñứa thứ ba xong, chồng bảo vợ:

- Chúng ta nhờ trời "con có của nên". Nay chúng ta ñã ñến kỳ răng long tóc bạc mà con thì ñã khôn lớn cả. Vậy cũng nên chia tài sản cho chúng nó làm ăn, ñứa nào lo phận nấy, ñể khỏi có sự tranh giành sau này. Có vậy mới yên hưởng tuổi già ñược!

Thấy vợ ưng thuận, ông già bèn cho mời họ hàng làng nước lại lập chúc thư.

Ông chỉ ñể lại cho mình và vợ một phần nhỏ tài sản ñể dưỡng lão, còn bao nhiêu của chìm của nổi ñều chia hết cho các con.

Tuy ñã ngoài 60 tuổi nhưng ông già vẫn còn khỏe mạnh và chưa chịu ñể tắt chí kinh doanh. Vì thế, sau khi phân chia tài sản cho các con xong, hai vợ chồng lại lao vào công việc làm ăn. Với phần của dưỡng lão, họ lại ñưa ra buôn bán.

Không ngờ thần tài còn vượng, lãi mẹ ñẻ lãi con, tiền bạc lại tuôn về như nước chảy. Không ñầy bảy tám năm sau, họ lại trở nên giàu có như trước. Trong khi ñó thì ba ñứa con của ông, phần thì thiếu kinh nghiệm, phần thì siêng ăn nhác làm, nên cơ nghiệp mới nhen lên chưa ñược bao lâu ñã trở nên sa sút.

Một hôm, cả ba ñứa con ñều tìm ñến gặp bố mẹ và nói:

- Bây giờ bố mẹ ngày một yếu hèn. Theo ý chúng con, bố mẹ chỉ nên nghỉ

ngơi tĩnh dưỡng cho khỏe, ñể phần tài sản lại cho chúng con quản lý, chúng con sẽ xin phụng dưỡng bố mẹ ñến mãn ñời.

Ông già trả lời:

- Bố mẹ cũng muốn như vậy lắm. Nhưng ngặt vì xưa nay cha mẹ nuôi con thì ñược, còn con nuôi cha mẹ có phải dễ ñâu!

- Bố mẹ ñừng lo gì cả. Bọn con nói tiếp. Người ta không có của cha mẹ ñể lại cũng nuôi ñược cha mẹ thay, huống hồ phần tài sản của bố mẹ như thế thì lo gì mà chẳng nuôi ñược!

Ông già nghĩ ngợi hồi lâu rồi hẹn ba tháng nữa sẽ trả lời.

Xung quanh nhà ông già là một vườn cây ăn quả. Ở ñấy có rất nhiều tổ chim.

Một hôm ông bảo trẻ con lối xóm trèo lên cây muỗm tìm cho mình một tổ chim.

Đứa trẻ trèo một chốc bắt xuống cho ông một tổ trong có bốn con: một cặp vợ

352

https://thuviensach.vn

chồng chào mào và hai con chim con. Ông già thả bố mẹ nó ra rồi làm một cái lồng ñẹp, bỏ hai con chim non vào ñó. Đoạn cho treo lồng lên cây. Và ông thấy hàng ngày chim cha và chim mẹ ríu rít mang mồi về bám vào lồng, thò cổ vào mà ñút cho con. Ông già ngẫm nghĩ: - "Loài chim rất yêu con, dù con có bị bắt cũng không chịu bỏ".

Khi hai con chim ñã khôn, ông già lại sai bọn trẻ tìm cách bắt cho ñược hai con chim cha và mẹ lại. Bắt ñược rồi, ông bỏ chúng vào lồng mà thả hai con chim con kia ra. Nhưng vừa ñược phóng thích, hai con chim bay một mạch mất hút, không hề trở lại. Việc ñó làm cho ông suy nghĩ nhiều. - "Đồ bội bạc! Chẳng có con nào nhớ tới bố mẹ của nó cả, nói gì tới chuyện ñút mồi nữa". Và sau ñó ông già kết luận: - "Con người ta cũng vậy thôi. Chỉ có trả nợ xuống mà không có trả nợ lên!"

Ba tháng trôi qua, ba ñứa con của ông già lại ñến giục bố mẹ trả lời. Ông già kể cho họ nghe chuyện chim chào mào vừa qua, nói lên những nhận xét của mình rồi ñáp:

- Bố mẹ chẳng phải muốn giữ của lại làm gì ñâu! Khi hai tay buông xuôi rồi, có mang ñược tý gì xuống âm phủ ñâu mà giữ. Nhưng bố mẹ nghĩ rằng những ñứa con thường chăm chút cho con mình hơn là cho bố mẹ. Vả chăng, khi ñang có ăn thì còn có tình có nghĩa, khi ñã túng thiếu rồi thì nào biết bố mẹ là gì nữa.

Vì vậy, bố mẹ muốn ở riêng ra như thế này cho ñến khi nhắm mắt tắt hơi, làm ñược gì ăn nấy, không phải làm phiền ñến các con!

Nghe nói thế ba ñứa con hết lời thề thốt. Đứa thứ nhất thề rằng dù các em có bỏ bố mẹ chăng nữa thì nó cũng sẽ chăm lo cho bố mẹ ñầy ñủ. Đứa thứ hai thề

rằng nó sẽ không ñể cho bố mẹ phiền hà lấy một câu. Đứa thứ ba thề rằng dù nó có nghèo khổ ñến ñâu, thì cũng ñi ăn xin về nuôi bố mẹ. Bà vợ ông cũng bảo:

- Con nó ñã thề thốt như thế, ông nên nghĩ lại! Chim khác, người khác, ông ạ!

Cuối cùng thấy vợ con nói ñi nói lại mãi ông già dần dần xuôi lòng, bèn lại mời họ hàng một lần nữa chia phắt tất cả tài sản còn lại cho ba ñứa con mà không dành lại cho mình một tý gì.

Trong những năm ñầu, ba anh em phụng dưỡng bố mẹ rất tử tế. Miếng ngon vật lạ hễ nghe ñâu có bán là cố tìm mua cho bố mẹ ăn. Nhưng từ năm thứ ba trở

ñi việc hầu hạ ñã có phần chểnh mảng. Thêm vào ñó, công việc làm ăn của họ

lại không khấm khá gì. Cả ba ñứa con ông cụ ñều là những tay "phá gia chi tử"

không kém cạnh gì nhau, nên số tài sản của bố mẹ chia cho không mấy chốc lại ñội nón ra ñi mất cả. Sự khó khăn ngày một in sâu trên nét mặt họ. Và việc chăm sóc bố mẹ lại càng chểnh mảng. Hơn nữa, ba anh em họ, nhất là ba chị em dâu thường ganh tỵ nhau từng ñồng tiền bát gạo. Trước kia cả ba hàng năm góp tiền lại cho một người ñể nuôi bố mẹ. Dần dần sự ñóng góp không ñược ñầy ñủ như

353

https://thuviensach.vn

trước. Thấy kẻ này thiếu một vài quan, người nọ cũng nhất ñịnh giữ lại chừng ấy không chịu ñưa. Về sau, họ bàn nhau mỗi người luân phiên nuôi bố mẹ một năm. Nhưng người anh cả sợ rằng lỡ ra bố mẹ chết sớm thì người chưa nuôi có lợi, mà người ñã nuôi sẽ bị thiệt thòi, nên rút xuống nửa năm, rồi lại rút xuống ba tháng. Cuối cùng họ ñồng tình mỗi người nuôi một tháng, nhưng không theo thứ tự nào cả mà bằng cách rút thăm. Càng già gân cốt càng suy, ñi lại không ñược, do ñó càng ñòi hỏi phải chăm chút nhiều hơn. Thế mà trái lại, mỗi ngày sự

nuôi nấng cha mẹ mỗi tệ, thậm chí con chỉ mong ñến kỳ hạn ñể tống bố mẹ ñi.

Cứ như vậy chưa ñầy ba năm bố mẹ vì không chịu ñược ñói và rét, lần lượt qua ñời. Do truyện này mà có câu:

Cha mẹ nuôi con bằng trời bằng bể,

Con nuôi cha mẹ con kể từng ngày.

Hay là:

Cha mẹ nuôi con bể hồ lai láng,

Con nuôi cha mẹ kể tháng kể ngày1.

KHẢO DỊ

Việt-nam còn có truyện Bù chì:

Có bốn anh em trai ñều ở riêng nuôi một cha già. Họ chia nhau mỗi người nuôi một năm. Về sau ganh tỵ nhau, rút xuống còn ba tháng và giao hẹn trước khi nhận bố về nuôi thì phải cân, nếu ai ñể bố nhẹ cân thì người sau không nhận, bắt người trước phải nuôi cho ñến lúc lên cân.

Trong ñám con có một người rất keo kiệt, không cho bố ăn ñầy ñủ. Khi sắp ñến phiên bàn giao, hắn biết rằng sẽ sút cân, nên ñúc sẵn một cục chì ñể lúc cân bắt bố giắt vào cho nặng. Vì vậy có câu tục ngữ " Còn cha, pha chì nốt. "

Một dị bản của truyện Bù chì kể có hơi khác. Đại thể cũng có bốn anh em trai nuôi một bố già, cũng hẹn nhau mỗi người phải nuôi ba tháng và khi bàn giao cũng phải cân. Cân không ñầy ñủ thì phải nuôi cho ñến lúc lên cân.

Trong số ñó có một ñứa nhà rất nghèo, nuôi bố bữa ñực bữa cái. Sắp ñến kỳ

bàn giao, rất lo bố sẽ sút cân. Bố thương tình ñúc một hòn chì ñeo vào cho nặng.

Vì vậy có câu tục ngữ " Cha mẹ bù chì cho con" 2.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn và lời kể của người Nam-bộ.

2 Theo Trương Vĩnh Tống. Mỹ Ẩm tùy bút.

354

https://thuviensach.vn

355

https://thuviensach.vn

52. CHƯA ĐỖ ÔNG NGHÈ ĐÃ ĐE HÀNG TỔNG

Ngày xưa có một người học trò nghèo nhưng học giỏi, ñược Thiên ñình rất chú ý. Trong sổ thiên tào hồi ñó ñã ghi cho anh chàng ñậu tiến sĩ, làm quan ñến thượng thư. Mỗi lần anh ñi học thường qua một ngôi ñền thờ thần ở làng bên cạnh. Vị thần làng ñó vốn ñã có ñọc ở sổ thiên tào nên tỏ vẻ cung kính người học trò ấy. Những khi anh ta ñi qua ñền thì tượng thần ñang ngồi trên bệ lật ñật ñứng dậy rất lễ phép.

Một hôm người từ giữ ñền nằm mơ thấy thần bảo: - "Ngày mai ngươi phải quét dọn ñền cho sạch sẽ tử tế vì có quan lớn ñến chơi nhà ta". Người từ làm y như lời và suốt ngày hôm ấy hắn ñứng trực ở cổng ñền chờ ñón vị khách quý của ông thần. Nhưng ñợi mãi, hắn ta chả thấy một ai cả, trừ ra anh học trò xơ xác nói trên hôm ñó vô tình có ghé vào ñền nghỉ chân một lúc. Người từ cho là dân thường không ñể ý gì ñến.

Ít lâu sau, người từ cũng lại chiêm bao thấy ông thần dặn dò như trước. Lần này, hắn cũng chả thấy ai lạ hơn là anh học trò hôm nọ ñến ñây ngâm một bài phú rồi lại ñi. Nhưng hắn vẫn không tin. Đến lượt thứ ba cũng thế. Bây giờ

người từ mới cho là quả phù hợp với lời thần dặn, bèn kể chuyện cho người học trò nọ nghe và bảo:

- Đã ba lần như thế, nên tôi chắc rằng nhà thầy sau này sẽ ñỗ ñạt làm quan to chứ chẳng chơi.

Nghe nói, người học trò như mở cờ trong bụng. Anh ta quyết chắc cầm sự

vinh hoa phú quý trong tay. Hắn nghĩ ngợi rất nhiều về tương lai của mình. Một hôm khi ngắm lại nhan sắc vợ mình, hắn thấy không ñược ñẹp tý nào cả. Thế rồi ñêm hôm ấy nằm dưới bóng trăng, hắn mơ tưởng một người ñẹp như chị Hằng.

Hắn bụng bảo dạ: - "Rồi ta sẽ cho vợ ta về ñi thôi! Một khi ñỗ ñạt thì thiếu gì nơi ngấp nghé muốn làm bà. Lúc ñó ta sẽ tìm những ñám con vua cháu chúa; ñã da trắng môi son lại vừa lắm của". Nghĩ thế, qua ngày hôm sau hắn kiếm cớ gây sự

với vợ và ñòi bỏ cho kỳ ñược. Mọi người ñều lấy làm lạ và tỏ vẻ khinh bỉ một người có học như hắn lại có thể nhẫn tâm ñến thế ñược. Nhưng hắn chỉ cười khẩy mà không kể gì dư luận.

Một hôm khác có một người ñến ñòi nợ hắn. Vừa mới bước chân vào sân, người ấy ñã bị hắn chỉ tay vào mặt mắng cho một trận:

- Ta chưa có trả. Không khéo nay mai ta sẽ cắm ñất vào vườn ở của mày cho mày biết mặt1.

1 Ngày xưa ai ñỗ tiến sĩ ñược phép lấy ba mẫu ñất làm nhà ở, muốn cắm vào ñâu cũng ñược.

356

https://thuviensach.vn

Hắn còn ñe dọa nhiều người nữa. Gặp ai không vừa ý, hắn nói:

- Rồi chúng mày sẽ biết tay ông!

Tất cả những hành ñộng của người học trò ñều ñược tâu báo về Thiên ñình.

Ngọc Hoàng nghe nói rất phật ý. Cho nên ít lâu sau ñó, người từ giữ ñền lại nằm mơ thấy ông thần tin cho biết là không phải kinh sợ ñối với người học trò nữa vì trên Thiên ñình ñã tước sổ mất rồi, không cho ñỗ ñạt nữa.

Ông từ hỏi: - "Tội của nó như thế nào?" - "Nó bị kết án là "dưới trăng bỏ vợ, trước sân ñòi nhà, chưa làm nên ñã thất ñức"1. Bây giờ nó không ñược hưởng phúc nữa".

Quả nhiên người học trò ñó thi mãi không ñỗ, muốn nối duyên lại với vợ cũ

cũng không ñược. Cửa nhà hắn ngày một sa sút dần. Do ñó mà có câu tục ngữ:

"Chưa ñỗ ông nghè ñã ñe hàng tổng"2.

KHẢO DỊ

Có người kể hơi khác về chi tiết: Người học trò ñi qua cổng ñền, ở ñó có hai con chó ñá ñều vẫy ñuôi mừng, hỏi thì ñáp là vì biết ông sắp sửa ñỗ ông Nghè.

Từ ñó người học trò ấy luôn luôn dọa dẫm những người không vừa ý mình. Về

sau, hắn gặp chó không vẫy ñuôi nữa. Chó bảo: vì ông ăn ở xấu nên Thiên ñình không cho ñỗ, bây giờ chỉ có cách làm việc thiện mới thay ñổi ñược ý trời. Một hôm hắn qua sông thấy một bầy kiến trôi giữa dòng nước, bèn lội xuống vớt tất cả lên. Nhờ thế về sau hắn lại ñậu.3

Có hai truyện khác nội dung gần giống với truyện trên:

Truyện Hai anh em họ Lê ở Thần-ñầu: Xưa có hai vợ chồng một người tiều phu họ Lê. Vì nghèo khổ cô ñơn nên bị bọn hương lý trong làng ñối ñãi rất tệ: phu phen sưu dịch lúc nào cũng tróc vào họ, hơi chậm một tý là bị chúng ñánh phạt. Tức mình, vợ chồng cầu khẩn mong có một mụn con ñể sau này rửa hờn.

Thượng ñế sai hai Trạng xuống ñầu thai. Hai vợ chồng mừng lắm, cố kiếm củi cho nhiều, lấy tiền cho con ñi học. Về sau cả hai anh em ñều ñậu Trạng. Lúc vinh quy, voi ngựa quân gia ñầy ñường, ñi ñến ñâu các quan và hương lý ñịa phương ñều phải ñón rước tấp nập. Những người khinh bỉ ñánh ñập hai vợ

chồng ngày xưa bây giờ cũng ñến chào lạy họ. Hai vợ chồng rất hả hê bảo con:

"Ngày xưa chúng nó lấn áp nhà ta ñủ ñiều, bây giờ các con cố làm cho chúng nó 1 Nguyên văn "Nguyệt hạ phóng thê, ñình tiền tỷ trạch, vị ñắc ý cố thất ñức".

2 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Sách ñã dẫn

1 Theo Tạp chí chúng tôi (1910)

357

https://thuviensach.vn

biết mặt". Con nghe lời, nhưng sau ñó ít lâu, hai ông Trạng làm bậy, có một vị

thần bèn tâu lên Thượng ñế. Thượng ñế liền ñòi hai Trạng về.

Một truyện Thần với Thần ñồng: Làng Cẩm-lâm từ xưa chưa có người ñậu ñạt làm quan. Một hôm trên Thiên ñình phái một ông Trạng ñến làng ấy, cho ñầu thai vào nhà hai vợ chồng ñốn gỗ. Họ ngoài 40 tuổi mới sinh con trai. Thằng bé lên 7, nổi tiếng thần ñồng. Gần nhà có ñền thờ Thành hoàng, ñứa bé thường ngày chơi với các bạn ở ñó. Một ñêm, ông từ mộng thấy thần bảo: - "Trạng hay ñến ñây bắt buộc ta vì kính lễ phải ñứng dậy luôn. Vậy bảo làng làm cho ta một cái bình phong che trước ngai cho ta ẩn".

Làng nghe nói không tin, cho một người ra ngủ ở ñền cầu mộng. Thần lại cho biết như trước. Hương lý bèn xây một cái bình phong ñể không ai ñược nhìn vào tượng thần. Và từ ñó trở ñi nhiều người ñâm ra ghen ghét nhà thần ñồng, họ gây sự với bố mẹ và làm tình làm tội ñánh ñập dọa nạt luôn. Thiên ñình thấy dân làng vô lễ ñối với Trạng, bèn phạt họ bằng cách ñòi Trạng về. Cho nên ít lâu sau thần lại báo mộng cho ông từ rằng: - "Chúng mày có thể phá bình phong ñược rồi vì Thiên ñình quyết ñịnh không cho Trạng ở làng chúng mày nữa". Vài ngày sau thần ñồng chết1.

Trong Liêu trai chí dị có truyện Gả em thế chị (Tỷ muội dịch giá) có nói tới một người học trò chưa ñỗ ñã toan ñổi vợ.

Một anh học trò họ Mao, bố trước làm nghề chăn trâu, ñược nhà họ Trương tư

cấp và hứa gả con gái lớn cho. Nhưng cô gái không muốn kết duyên với con nhà chăn trâu, nên ñến ngày cưới cương quyết không chịu về. Cô em khuyên dỗ bị

chị mắng: "Đừng lắm lời, mày sao không lấy nó ñi!" - "Nếu bố mà gả, em ñáp, thì em sẽ lấy". Cuối cùng người bố phải ñánh tráo người em thế chị.

Tuy biết có sự ñánh tráo, lại vợ mới có bệnh chốc ñầu, người học trò họ Mao cũng không phàn nàn, hai vợ chồng ăn ở với nhau tương ñắc. Chồng sau ñó, một hôm ñi thi, qua quán họ Vương ñược tiếp ñãi tử tế. Họ Vương cho biết ñêm qua thấy thần báo mộng rằng sáng mai có giải nguyên họ Mao qua ñây, sẽ giúp mình khỏi tai ách. Nghe tin này, người học trò họ Mao có vẻ hý hửng. Cũng như

truyện trên của ta, hắn bắt ñầu nghĩ ñến vợ mình ñầu tóc xấu xí, nay mai chơi với người sang không khỏi bị chê cười. Sau này khi phú quý sẽ thay ñi thôi.

Nhưng ñến lúc treo bảng không thấy có tên mình, hắn rất buồn thẹn, bỏ về, không dám ghé lại quán họ Vương.

Ba năm sau, hắn lại ñi thi; và lại ñược họ Vương tiếp ñãi tử tế như trước. Hắn trách họ Vương lần trước nói không nghiệm. Nhưng họ Vương ñáp: - "Hồi ấy thần có báo mộng cho tôi biết vì ngài có âm mưu ñổi vợ, nên bị âm ty phạt không cho ñỗ". Người học trò họ Mao tỉnh ngộ, tỏ lòng hối hận, nên khoa ấy thi 1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

358

https://thuviensach.vn

ñậu giải nguyên, rồi thi ñình ñậu tiến sĩ, làm quan tể tướng. Vợ anh tóc cũng mọc dài tốt hơn trước. Còn người chị lấy chồng trọc phú, lười biếng lại hay cờ

bạc, vận nhà ngày một suy. Không may chồng chết, trong khi ñó em gái trở nên bà giải rồi bà nghè, cô chị càng thẹn, bèn cắt tóc ñi tu.

359

https://thuviensach.vn

53. DÌ PHẢI THẰNG CHẾT TRÔI, TÔI PHẢI ĐÔI SẤU SÀNH

Ngày xưa có một anh chàng trẻ tuổi kiết xác, chưa có vợ. Nhà anh ta lại ở bên cạnh nhà một phú ông có cô con gái ñến tuổi lấy chồng. Anh ta cũng võ vẽ năm ba chữ, có ý ngấp nghé con gái phú ông, nhưng ngặt vì nhà phú ông với nhà hắn như trời với vực; ñời nào phú ông lại chịu gả - "Lấy ñược cô ả mới gỡ ñược nạn nghèo, mà muốn lấy cô ả phi dùng mẹo không xong!". Nghĩ thế, hắn mới quyết chí tìm cách ñể lấy cho ñược.

Một hôm anh ta thấy có người bán hai con sấu bằng sành, một thứ ñồ cổ

không ñáng mấy hột tiền. Hắn bỗng nghĩ ra một kế, bèn mua về chôn xuống ñất, ñược ít lâu lại moi lên. Ít bữa sau, hắn sang nhà phú ông mượn cái cân. Phú ông thấy hắn vô cớ mượn cân, hỏi: - "Mượn làm gì?". Hắn ñáp: - "Cháu mượn về cân ít ñồ vặt". Buổi chiều hắn mang cân sang trả, phú ông thấy cân có dính ñất, trong bụng lấy làm ngờ vực. Sự ngờ vực của phú ông tăng lên khi thấy sau ñó vài ngày hắn lại lọt tọt chạy sang mượn cân lần nữa. Lần này khi hắn mang trả cân, phú ông thấy cân của mình không những dính ñất mà còn dính cả những cái gì như là gỉ ñồng. Lần thứ ba cũng lại thế. Phú ông từ ñó ñể ý rình mò anh hàng xóm của mình thì thấy ñêm ñêm hắn vác cuốc thuổng ñi, sáng tinh sương lại mò về: -

"Chắc là hắn ñào ñược của". Nghĩ thế, một hôm phú ông giả mượn cớ sang nhà dò xem thế nào. Một ñiều làm phú ông lấy làm lạ là xưa nay chưa từng thấy hắn chơi ñồ cổ bao giờ cả, thế mà nay trên bàn thờ nhà hắn có bày hai con sấu sành còn dính ñất chưa chùi sạch. Thấy phú ông hỏi, hắn giả bộ ấp úng và sau cho biết là mua ở chợ.

Phú ông về bảo vợ:

- Thằng này hẳn là ñào ñược kho vàng hũ bạc chi ñây. Hắn ranh khôn lắm.

Nhưng bộ hắn không thể giấu ñược mắt ta.

Từ ñó phú ông có cảm tình với hắn. Từ cảm tình tiến lên thân tình. Thấy hắn cũng có vẻ nho nhã, phú ông có ý muốn gả con gái cho hắn, mới mượn mối ñánh tiếng. Anh chàng nhận lời nhưng cho mối biết là mình nghèo quá không biết lấy gì dẫn cưới ñược. Phú ông cười, cho là hắn giấu của nhưng cũng cam ñoan xin chu tất cả phí tổn cưới xin.

Thế là anh chàng bỗng chốc ngẫu nhiên là chồng cô gái phú ông. Hôm về nhà chồng cô gái thấy chồng chỉ khư khư giữ ñộc có một chiếc hòm gỗ rất nặng, trong bụng ñoán chắc là của ở ñây rồi, nên không nói gì hết. Nhưng ngày một ngày hai, vợ thấy chồng không có vẻ gì là giàu có thì nảy mối ngờ vực. Nhân một hôm chồng ñi vắng, nàng trộm chìa khóa mở ra xem thì chỉ thấy một hòm toàn là ñá cuội, chẳng có ñồng sứt nào hết.

360

https://thuviensach.vn

Biết là bị lừa, người vợ chỉ còn ngồi nhà mà khóc. Nhưng sau ñó nàng bảo chồng:

- Kể ra anh cũng cao mưu thật. Nhưng bây giờ anh phải làm cách gì lấy ñược một cô gái nào thật giàu hơn tôi. Được như vậy tôi sẽ ăn ở với anh trọn ñời, bằng không tôi nhất ñịnh không cho nằm cùng giường ñâu.

Nghe nói, hắn gật ñầu rồi bỏ nhà ra ñi.

Anh chàng ñến một tỉnh khác làm ñầy tớ cho một nhà phú thương. Phú thương là một tay giàu có nứt ñố ñổ vách. Cả một dinh cơ, vườn tược rất ñồ sộ ở bên bờ

sông. Phú thương lại có ba cô con gái chưa chồng, cô nào cô ấy rất xinh ñẹp.

Anh chàng mới ñến ở làm việc tất lực. Không bao lâu hắn ñược chủ rất tin cậy.

Một hôm vào khoảng chập tối có một cái thây trôi qua bên nhà phú thương. Hắn bỗng nghĩ ñược một kế, bèn vớt trộm thây lên bờ giấu ở chỗ kín trong vườn.

Đoạn hắn ñi tìm một người quen bảo y giả xưng làm chú ruột mình ñến thăm cháu. Người ấy ñến, hắn lên nhà trên xin phép chủ cho chú mình ở chơi ít ngày.

Phú thương nể hắn nên tiếp ñãi chú hắn tử tế, sai dọn cơm nước ra mời. Đến nửa ñêm hắn cho ông chú giả của mình cất lẻn ra về rồi lấy quần áo mặc vào xác chết, vực lên giường. Thế rồi hắn làm bộ tri hô lên. Hắn nói với chủ:

- Không biết ông cho chú tôi ăn uống những gì mà bây giờ chú tôi nằm chết cứng không dậy ñược nữa.

Nghe nói, phú thương thất kinh lại thấy hắn ñịnh làm to chuyện thì không còn hồn vía nào nữa. - "Nếu hắn làm ra chuyện thì chuyến này gia tư ñiền sản của mình sẽ ñội nón ra ñi mà thôi. Bọn quan lại chỉ béo bụng nhờ những dịp này".

Nghĩ vậy, phú thương ñấu dịu, ñưa hắn vào buồng thương lượng. Ông bảo hắn muốn gì ñược nấy miễn là hắn giấu gọn chuyện này cho là ñược. Bấy giờ anh chàng mới nói toạch nguyện vọng thầm kín của mình là chỉ muốn lấy một trong ba cô con gái làm vợ. Phú thương thấy mặt mũi anh chàng cũng không ñến nỗi hèn kém lại thấy hắn làm việc ñắc lực nên vui lòng ñem cô con gái lớn gả phứt cho hắn.

Thế là anh ta lại ñược vợ mới. Người vợ này của riêng bộn bề, ăn ñứt vợ cũ.

Lấy nhau ñược ít lâu, hai vợ chồng ñưa nhau về thăm nhà. Khi hai người ñàn bà gặp nhau, họ kể chuyện cho nhau biết. Nghe cô con gái phú thương nói hết ngọn nguồn, cô con gái phú ông lắc ñầu, bảo nàng rằng:

- Vậy là dì phải thằng chết trôi, còn tôi phải ñôi sấu sành ñó!1

1 Theo Phụ nữ tân văn (1930)

361

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Người miền Bắc có truyện Con nghê ngói (con nghê ngói tức là con sấu bằng sành) cũng là một dị bản của truyện trên (nhưng người kể chỉ nhớ có mỗi ñoạn ñầu). Trong truyện này, cô gái phú ông lúc biết mình bị lừa ñành chỉ ngồi ôm con ru rằng:

Con nghê là con nghê ngói,

Bố mày khéo nói, nó hóa ra con nghê vàng

Ông ngoại mày nghe quàng, gả con cho bố.

Vả cả hai truyện, về hình thức ñều tượng tự với truyện Hữu Ké từ xưa ñã ñược diễn thành văn vần, nhan ñề Hữu Ké tân truyện:

Huyện Thạch-hà có một chàng trai nghèo tên là Hữu Ké muốn lấy cô Ngọc Dong, con gái của một cụ huyện hưu trí cùng một xã. Biết cụ huyện không ñời nào gả con gái cho mình, hắn cũng bắt mẹ mang trầu cau tới hỏi ñể cho người khác biết hoa ñã có người ñể ý. Sau ñó, hắn bàn với chú là xã trưởng, mời làng, trong ñó có cụ huyện, lập khoán ước hễ bắt ñược trai gái tình tự thì buộc hai bên phải kết làm vợ chồng.

Đây là mấy câu khoán:

Hoàng hiệu năm nay,

Trên dưới ñều hay:

Khoán lập ra ñây,

Cho nghiêm phong hóa,

Trai lớn lấy vợ,

Gái lớn lấy chồng;

Duyên bởi tơ hồng,

Lẽ thông mối lái,

Có cheo có cưới,

Phải ñạo vợ chồng;

Nhược bằng gian thông,

Nương dâu bến bộc.

Không kỳ thế tộc,

Chẳng quản sang hèn;

362

https://thuviensach.vn

Bắt ñược hiện tiền,

Kết làm phu phụ...

Một hôm, làng làm lễ kỳ phúc, ban ñêm có hát chèo, trai gái trong làng ñều ñổ

xô ra xem. Chú của Ké ñã lập mưu sẵn ñang cầm chầu bỗng dưng nổi hiệu trống họp làng. Khi mọi người ñổ xô ñến, chú của Ké nhân danh xã trưởng nói mình thấy bóng một cặp trai gái tình tự ở bụi rậm sau ñình nên mời làng lại thi hành khoán lệ. Người ta ra ñấy thấy dưới một gốc cây ké có một cái ổ bằng rơm ngồi ñã nhẵn chỗ. Họ ñoán cặp trai gái tuy ñã chạy trốn nhưng trên ñầu vẫn còn dính trái ké, vậy cứ tìm người nào trên ñầu có trái ké thì bắt. Liền ñó người ta tìm thấy chỉ có Hữu Ké và Ngọc Dong ñầu và áo ñều dính ñầy ké. Cụ huyện ñành phải cắn răng gả con gái cho Hữu Ké theo ñúng lệ làng, rồi tức uất mà chết. Vì không có con trai, gia tư ñiền sản về tay con gái - tức là về tay Ké cả. Nhưng Ngọc Dong cũng ra ñiều kiện: nàng không chịu nằm chung với hắn, nếu hắn không lập mưu lấy ñược một cô gái khác cũng giàu, cũng ñẹp như nàng. Hữu Ké vâng lời nhưng bắt vợ phải ăn thề và giao rằng lúc nào mình về với người lạ thì nàng phải giả nhận làm chị ruột mình. Ké còn cho người làng tiền và dặn lúc nào mình về phải ñứng dậy chào hỏi cung kính.

Ké ñi ở với một phú ông, hắn làm việc rất ñắc lực. Hắn hát gợi tình làm cho cô con gái phú ông phải cảm. Rồi một hôm hắn xin về giỗ mẹ. Phú ông phú bà ñi theo hắn và rất ngạc nhiên khi thấy mọi người chào hắn bằng ông, bằng cậu; lại thấy hắn có người chị - tức Ngọc Dong - rất ñẹp, ñón tiếp rất xứng ý.

Thế là phú ông cho Ké là con quan huyện trá hình ñi kén vợ, bèn ñem con gái cấm cung gả cho hắn. Ké làm bộ từ chối ñôi ba lần mới nhận. Phú ông mở tiệc linh ñình cho hai bên làm lễ kết hôn. Ba ngày sau, Ngọc Dong mới cho cô nàng biết sự thật. Nàng khóc lóc trách cha trách mẹ, nhưng ván ñã ñóng thuyền còn nói gì ñược nữa. Ngọc Dong cho biết mình còn khổ hơn nàng, chỉ vì một nắm ké mà bị buộc phải lấy hắn.

363

https://thuviensach.vn

54. CÁI KIẾN MÀY KIỆN CỦ KHOAI

Ngày xưa, có một anh chàng sinh trưởng trong một gia ñình giàu có. Nhà hắn có ao thả cá, có trâu bò, ruộng vườn khá nhiều. Ngày ấy ở gần làng hắn có một cô gái nết na, nhan sắc xinh ñẹp, chỉ phải cái tội nghèo. Hàng ngày cô gái phải làm thuê làm mướn kiếm ăn. Anh chàng nhà giàu kia từng ngây ngất vì nhan sắc của cô. Mặc dầu không môn ñăng hộ ñối, nhưng hắn ao ước ñược cùng nàng kết làm bạn trăm năm. Sau ñó nhờ có một người ñàn bà làm mối, hắn ñược gặp nàng nhiều lần và chỉ non thề bể quyết lấy nàng làm vợ. Nghe hắn nói thế, cô gái vô cùng sung sướng và hiến thân cho hắn không tiếc thương gì nữa.

Nhưng người ñàn bà mối lái vốn là người chỉ biết có ñồng tiền. Được tiền của anh nhà giàu cho, mụ vẫn chưa thỏa mãn. Đối với cô gái nhà nghèo, mụ không

"xơ múi" gì. Bấy giờ ở gần vùng ñó có một cô gái nhà giàu ế chồng. Mụ bèn tìm tới tỷ tê với cô nọ bảo nếu cho mình nhiều tiền, mình sẽ ñánh tiếng cho anh chàng nhà giàu kia. Cô gái nọ nghe nói mừng lắm, ñút tiền cho mối ñề mụ ta liệu bề tác thành cho mình.

Từ ñó mụ mối luôn luôn buông lời gièm pha cô gái nhà nghèo: - "Con này -

mụ nói - thế mà không ñược ñoan chính. Đã nhiều lần tôi bắt gặp nó tằng tịu với Đồ Vân. Đồ Vân học giỏi nay mai sẽ ñỗ ñạt...".

Thế rồi mụ ta nhen nhóm thêm lòng ghen tuông và tức giận của anh chàng, ñồng thời nói tốt cho cô con gái mà mụ bòn lần hồi khi năm quan, khi ba quan không biết mỏi. Và mưu kế của mụ có hiệu quả; anh chàng kia từ ghen tức ñến chán ghét người tình cũ. Cuối cùng anh chàng cho người ñưa trầu cau dạm hỏi cô gái nhà giàu kia làm vợ.

Ngày cưới hai bên, cô gái nhà nghèo nọ bị tình phụ, lòng ñau như cắt. Trong một phút tủi phận hờn duyên, nàng nhảy xuống sông tự tử. Cái chết của nàng ñã làm cho cặp vợ chồng mới trở nên hối hận và lo sợ. Nhất là mụ mối thì như sét ñánh ngang tai.

*

* *

Khi tất cả mấy người ñó lần lượt chết xuống âm phủ, Diêm vương ñã ñọc hồ

sơ, hiểu rõ nỗi oan uổng cũng như tội trạng của từng người và bắt họ phải trở lại dương thế ñể ñền "nợ" hay báo "oán" của chính mình một cách xứng ñáng. Mụ

mối ñược thác sinh vào một nhà phú ông, anh chàng phụ tình lại thác sinh làm 364

https://thuviensach.vn

một người học trò nhưng không ñất cắm dùi. Còn người bạc mệnh thì ñược ở lại cõi âm ñể theo dõi chúng mà báo thù.

Cái Kiến, cô con gái phú ông rất ñẹp và thông minh. Nhưng cha của nàng thì tính khí biển lận. Ông ta chỉ biết có tiền tài và danh vọng, còn ngoài ra ông chả

coi ai ra gì. Chàng thư sinh rất khôi ngô, học giỏi, văn hay, nhưng nghèo rớt mồng tơi. Chàng ñã từng vác lều chiếu ñi thi. Văn tài của chàng nổi tiếng khắp kinh kỳ, thế mà cứ hễ vào trường nhất hay giỏi lắm vào ñến trường nhì là bị loại ra ngay. Không làm cho ñau bụng thì cũng bắt phạm "trường quy", oan hồn của người bạc mệnh quyết không có hắn ñỗ. Mỗi lần không ñỗ là một lần sự buồn bực kèm thêm với sự khốn khó dằn vặt anh chàng. Thế nhưng chàng vẫn lọt vào mắt xanh của cô Kiến. Cô gái phú ông vẫn tin tưởng rằng người học trò ñó sẽ

làm nên. Nàng ao ước sẽ ñược sánh duyên với chàng mới phỉ dạ. Hai người ñã gặp nhau và thề bồi với nhau quyết giữ một lòng son sắt. Khi nghĩ ñến cha mình, cô gái phú ông rất buồn vì biết ông khó tính: - "Không ñời nào ông ấy lại gả con gái cho một người nghèo xơ nghèo xác". Nghĩ thế, nàng lập mưu ăn trộm tiền bạc của cha, mua vàng ñúc thành một hình củ khoai. Không gặp nhau ñược, nàng nhắn người yêu giả làm người ăn xin ñến nhà mình xin khoai, nàng sẽ tận tay trao cho món ấy ñể dùng làm sính lễ.

Anh chàng y hẹn ñã cải trang, mang bị gậy ñến nhà phú ông xin ăn. Cô con gái mang khoai ra cho, trong ñó có giấu củ khoai bằng vàng.

Rồi ñó, người mối của anh chàng xin chạm ngõ cái Kiến. Phú ông nghe nói sính lễ là một củ khoai bằng vàng mười thì ngạc nhiên. Nhưng rồi ông cũng nhận lời.

Đến ngày cưới, khi họ nhà trai bưng sính lễ ñến, họ nhà gái ñổ xô ra xem ñể

biết chàng rể của phú ông giàu có ngầm như thế nào. Củ khoai vàng ñược gói ba bốn tầng vải hồng ñiều. Không ngờ khi mở ra xem thì chả thấy vàng ñâu cả mà chỉ là một củ khoai lang luộc thực sự. Oan hồn cô gái cố ý làm ra như vậy cho bõ ghét. Cả hai họ bật cười. Phú ông tức giận chửi mắng om sòm. Rồi ñể chế

nhạo, ông cắt khoai biếu mỗi người một miếng.

Chàng học trò không ngờ có sự lạ lùng ấy, vừa buồn rầu vừa xấu hổ ñi luôn một mạch không trở về nhà nữa. Còn cái Kiến tưởng người yêu là một tay ñại bợm: ñã lấy mất vàng lại bày ra trò diễu cợt ñó nên tức tối thành bệnh mà chết.

Lúc xuống âm phủ lần này, nàng kiện với Diêm vương về việc củ khoai vàng, nhưng Diêm vương ñã giở sổ vạch cho hắn biết những tội kiếp trước. Vì thế mới có câu:

Cái Kiến mày kiện củ khoai

Và sau này những anh con trai nhà nghèo thường thêm vào:

365

https://thuviensach.vn

Mày chê tao ñói lấy ai cho giàu.

Nhà tao chín ñụn mười trâu,

Lại thêm ao cá bắc cầu rửa chân.

Để mỉa mai những cô gái bắc bậc kiêu kỳ.1

KHẢO DỊ

Truyện trên phần nào giống với truyện Vùng khoai lang về ñoạn cuối: Một nhà giàu có người con gái ñẹp, nhiều nơi tới dạm nhưng chưa quyết ñịnh nơi nào. Một hôm cô gái ñể bò mình ăn mất khoai nhà người và do ñó có tình ý với con trai nhà kia. Hai bên từ ñó gắn bó, ñịnh lấy nhau.

Thấy nhà người con trai nghèo khó ñến dạm hỏi, cha mẹ cô gái không thuận, nhưng cuối cùng thấy con quyết chí quá phải chịu gả. Tuy gả nhưng họ rất khinh nhà trai nên không giúp ñỡ gì cả. Nhà trai dẫn cưới chỉ có ít trầu cau và một vừng khoai lang. Để chế nhạo, mẹ cô gái mời họ hàng làng nước ñến rồi mời ñồ

dẫn cưới chia cho mỗi người một miếng trầu và một củ khoai. Mọi người cười ồ

và bỏ ra về. Tuy vậy cặp vợ chồng vẫn không xấu hổ nên người nhà giàu ñành phải cho cưới.2

1 Trong báo Trung Bắc tân văn.

2 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Sách ñã dẫn.

366

https://thuviensach.vn

55. VẬN KHỨ HOÀI SƠN NĂNG TRÍ TỬ, THỜI LAI BẠCH THỦY KHẢ

THÔI SINH 1

Ngày xưa, có một ông lang xem mạch chữa bệnh rất giỏi. Các môn nội khoa cũng như ngoại khoa ông ñều thành thạo. Ông lại là một người chính trực. Mọi nơi tôn ông làm danh sư, vì vậy nổi tiếng một thời.

Ở vùng ông hồi ñó có một người ñàn bà ngoại tình. Thấy chồng bị cảm, mụ ta muốn nhân cơ hội ấy giết luôn ñi ñể có thể tự do lấy người nhân ngãi. Mụ nghĩ

ra một mưu kế giết chồng thật êm thấm là ñến nhà ông lang xin ông ngầm cắt cho một chén thuốc làm sao cho chồng uống vào không dậy ñược nữa. Đáp lại, mụ sẽ biếu ông một món tiền lớn. Nghe nói thế, ông lang một mực từ chối, nói mình không bao giờ nhúng tay vào việc thất ñức, nhưng người ñàn bà nọ rất kiên nhẫn, vật nài mãi cố làm cho ông xiêu lòng. Khi thấy người ñàn bà quả quyết quá, ông giả bộ nhận lời, nhưng chỉ cắt cho một chén thuốc bổ trong ñó có món hoài sơn là vị thuốc chính. Cắt xong, ông nói dối với người ñàn bà rằng chỉ về

sắc một chén cho chồng uống là chết ngay. Người vợ trở về làm theo lời dặn, sắc thuốc rót ra chén, gác lên chạn chờ cho thuốc nguội ñể cho chồng uống. Không ngờ có một con rết bò qua trên xà nhà ñể rơi nọc ñộc vào chén thuốc. Vì thế

người chồng vừa uống thuốc vào tự nhiên vật vã, chỉ ñược một lúc là chết.

Nghe tin con bệnh - chồng người ñàn bà nọ - ngộ nạn sau chén thuốc của mình, ông lang vô cùng ngạc nhiên. Ngồi một mình ông ngẫm lại chén thuốc mình cắt hôm ấy hoàn toàn không có vị gì công phạt, dù có mắc chứng bệnh hiểm nghèo ñi nữa cũng không thể chết ñược. Ấy thế mà lại hóa ra chết thật. Vô tình muốn cứu người thoát chết ông lại trở thành một kẻ giết người.

Tuy không xảy ra việc gì lôi thôi ñến bản thân, nhưng lương tâm ông lang luôn luôn cắn rứt không nguôi. Tức bực ñến phẫn chí, ông bèn khóa tất cả các ô thuốc của mình lại, rồi cầm chùm chìa khóa vứt xuống sông thề rằng: - "Tôi làm thuốc ñã bốn mươi năm nay chưa từng làm hại ñến mạng người. Nay bỗng dưng con bệnh vì tôi mà chết. Tôi nguyện trên có trời, dưới có Hà bá, nếu chùm chìa khóa này còn trở về tay tôi thì tôi sẽ làm nghề thuốc trở lại, bằng không thì xin bỏ hẳn nghề này". Và từ ñó ông cương quyết không ñụng ñến ô thuốc ñao cầu hay kê ñơn cho một ai nữa.

*

1 Nghĩa là vận ñen thì vị hoài sơn cũng làm chết người ñược; gặp thời thì nước lã có thể làm cho dễ ñẻ. Tuy phần nào có mang tư tưởng may rủi, số mệnh, nhưng chủ yếu truyện này muốn ñề cao lòng ngay thẳng, lương tâm trong trắng của con người.

367

https://thuviensach.vn

* *

Ít lâu sau có một người làng chài, vợ ñến kỳ sinh không may nghịch không sổ

ñược. Người chồng thấy vậy hoảng hốt, không kể ñêm khuya chạy ñi mời mấy ông lang gần ñấy, nhưng không một ông nào dám bốc thuốc cả. Tình thế sản phụ

rất nguy ngập. Sau cùng có người bảo người chồng cô tìm ñến nhà vị danh sư

nọ, hết lời cầu khẩn may chỉ còn có hy vọng.

Lúc ñó trời ñã gần sáng, ông lang ñang nằm. Người nhà cho biết ông lang không chữa bệnh nữa. Nhưng người làng chài cố tìm ñến trước cửa sổ nói vọi vào phía giường ông, kể lể bệnh hoạn của vợ và xin thầy cứu cho. Hắn ta nói mãi. Song ông lang nào có ñể ý gì ñến. Lúc ñó ông ñã dậy, bèn gọi người nhà

"múc nước ñể rửa mặt". Hắn ta nghe không rõ, tưởng ông cụ bảo "múc nước ñổ

vào mặt". Thế là hắn ba chân bốn cẳng chạy về nhà, múc cả gáo nước thình lình hắt vào mặt vợ. Người sản phụ ñang nằm ñợi chết, bỗng bị nước lạnh dội vào mặt, giật mình chuyển cả thân thể. Tự nhiên cái thai sổ ra một cách dễ dàng. Tất cả mọi người trong nhà ñều khoan khoái như trút ñược gánh nặng. Họ tấm tắc phục tài nhà danh sư. Qua ngày hôm sau sẵn mẻ lưới bắt ñược con cá chép rất to, chồng người sản phụ vội xâu lại ñưa ñến biếu thầy thuốc.

Khi thấy hắn ta cảm tạ công ơn mình ñã giúp cho vợ hắn mẹ tròn con vuông thì ông lang rất lấy làm lạ. Ông bảo:

- Hơn một năm nay tôi có làm thuốc cho ai ñâu mà lại có sự lạ lùng này.

Nghe hắn kể, ông ta vẫn chối, nhưng người làng chài nhất ñịnh không chịu mang cá về. Cuối cùng thấy chối mãi không ñược. Ông lang bèn xin nhận một nửa và nói:

- Bây giờ tôi chặt con cá làm ñôi: một nửa mừng cho bác gái, một nửa tôi xin lạm nhận.

Nói rồi ông lấy dao thớt chia con cá làm hai khúc. Nhưng khi ñang chặt, ông bỗng thấy trong ruột cá có cái gì cộm lên, moi ra ñược một chùm chìa khóa. Ông nhìn lại thì lạ thay! Chính ñó là chùm chìa khóa của mình ngày trước. Từ ñó ông lang bỏ ý ñịnh cũ, lại bốc thuốc chữa bệnh như xưa.1

KHẢO DỊ

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Nam-ñịnh

368

https://thuviensach.vn

Truyện trên, miền Bắc có người kể khác về chi tiết. Một ông lang nổi tiếng ñược vua phong chức ñiều hộ. Một hôm cũng có chị ñàn bà ñến xin cắt một thang thuốc giết chồng, vì "sắt cầm không ñẹp". Ở ñây ông lang không từ chối mà làm trái lại, lập tức bốc một nắm hoài sơn, bảo người ñàn bà mua vài con chim bồ câu ra ràng hầm với thuốc ăn trong nửa tháng sẽ chết". Chủ ý của ông là cắt thuốc bổ. Không ngờ hóa ra chết thật (mặc dù không có việc con rết nhả

ñộc). Rồi ông lang cũng khóa tất cả các ô thuốc và ném chùm chìa khóa xuống sông với câu thề ñộc như trên. Phần tiếp theo sau cũng có người làng chài có vợ

khó ñẻ ñến cầu ông. Người làng chài nghe ông lang bảo thằng nhỏ: - "Đun siêu nước sông pha uống" lại tưởng bảo mình làm cho vợ như vậy, bèn trở về ñun nước sông cho vợ uống thì không ngờ vợ ñẻ ñược ngay. Đoạn kết cũng như

trên.1

Ở Nghệ-an, có một câu chuyện nội dung nói về lai lịch một vị thuốc "thôi sinh", ñây cũng là một dị bản của phần thứ hai của truyện trên: Xưa có một người ñàn bà ñến kỳ sinh, chuyển bụng ñã bốn năm ngày mà thai chưa ra. Người chồng vội vã ñi tìm thầy thuốc ñể cắt một chén "thôi sinh". Thầy thuốc bảo rằng: "Anh không nghe người ta nói sao, "Thai sinh như hoa, ñến kỳ

thì hoa nở". Anh cứ về rồi tự nhiên nó sẽ sinh". Người chồng trong lúc hốt hoảng nghe câu ñược câu mất, cứ ngỡ là thầy bảo về lấy hoa cây tự nhiên mà ăn thay thuốc là thai sẽ ra. Bèn ñi kiếm một nhánh hoa tự nhiên ñem về cho vợ ăn.

Vợ vừa cầm lấy thì thai sổ liền.

Từ ñấy người ta tin rằng hoa cây tự nhiên là loài thuốc quý ñối với trường hợp khó sinh, hay sinh rồi mà rau chưa ra.2

Về tình tiết người ñàn bà bí mật xin ông lang cắt cho thang thuốc giết chồng xem thêm truyện Ăn mề gà mù mắt, Khảo dị truyện số 191, tập V

1 Trong Trung Bắc tân văn (1920)

2 Bản khai của xã Hoàng-nghĩa, Cây tự nhiên: loại cây ký sinh như phong lan, cây vàng có từng mắt, khúc eo khúc nở, thuộc nòi thạch hộc.

369

https://thuviensach.vn

56. TRINH PHỤ HAI CHỒNG

Ngày xưa có một gia ñình nọ có một người con gái xinh xắn nết na. Lúc nàng lớn lên có một người học trò nghèo họ Đỗ ñưa trầu cau ñến hỏi làm vợ. Chàng là tay văn hay chữ tốt, tính nết rất hiền lành. Thấy thế, người cha cô gái vui lòng hứa hôn. Cô gái sung sướng ñược người chồng xứng ñôi vừa lứa. Lễ cưới vừa xong thì cha nàng nhuốm bệnh qua ñời.

Cô gái về nhà chồng một niềm trinh thuận. Chồng là người mồ côi cha mẹ.

Gia tài chỉ có một ñám vườn nhỏ với mấy quyển sách, nhưng hai vợ chồng son sống trong một bầu không khí hòa nhã yêu thương. Chồng ñọc sách, vợ quay tơ, thú gia ñình tưởng không ai hơn ñược.

Đột nhiên ít lâu sau ñó người chồng mắc bệnh hủi. Người vợ lo lắng tìm thầy chạy thuốc. Nàng bán luôn nữ trang của mình, bán cả ñám vườn ñang ở ñể dùng vào việc chữa chạy cho chồng. Nhưng bệnh mỗi ngày một nặng, cho ñến lúc hết phương ñiều trị. Chân tay người chồng cứ sưng lên và bắt ñầu lở loét. Không một ai dám ñến gần. Duy chỉ có người vợ ngày ngày hầu hạ chu tất không chút quản ngại. Thấy thế, anh chàng thương vợ quá. Chàng cho phép vợ ly dị ñể mặc mình với số mệnh. Nhưng người vợ nhất ñịnh không nghe. Nàng nói:

- Vợ chồng là nghĩa lâu dài, còn bệnh tật của chàng chẳng qua là sự không may. Thiếp xin cùng chung số phận với chàng, không ñi ñâu cả.

Nhưng bệnh của người chồng ngày một ñáng sợ hơn. Luôn luôn chồng cố

khuyên vợ trở về với mẹ ñẻ ñể khỏi vì mình mà khổ thân, tuy vậy vợ vẫn kiên quyết ở lại. Một hôm, ñể cho vợ khỏi chịu thiệt thòi, chồng cất lẻn ra ñi. Chồng ñể lại cho vợ một phong bì thư, nói mình sẽ không bao giờ trở về nhà nữa và cho phép vợ tự do ñi lấy chồng khác.

Sau khi chồng ñi biệt, người vợ chảy không biết bao nhiêu là nước mắt. Mẹ ñẻ

của nàng khuyên con ñi lấy chồng khác nhưng nàng quyết ở vậy ñến già.

Ba năm trôi qua, tin tức của chồng vắng bặt. Nhiều người ñoán rằng chàng ñã quyên sinh cho khỏi ñau khổ. Rồi ñó, người vợ trả nhà cửa lại cho họ hàng nhà chồng, trở về với mẹ ñẻ, lập bàn thờ coi như chồng ñã chết. Nhưng mẹ nàng luôn luôn bảo nàng:

- Con thủ tiết với chồng như thế là trọn ñạo. Con không nên bỏ phí xuân xanh một ñời.

Thấy nàng xinh ñẹp lại có ñức hạnh, nhiều người muốn hỏi làm vợ, trong ñó có một người học trò họ Nguyễn. Tin qua mối lại xôn xao làm cho nàng không tự chủ ñược. Hơn nữa mẹ nàng có ý ép con, bà con thân thích cũng hết lời khuyên dỗ. Cuối cùng, nàng ñành nhận lời ñi bước nữa cùng với anh chàng họ

370

https://thuviensach.vn

Nguyễn. Về ở với chồng mới ñược ba năm, nàng sinh ñược hai người con trai.

Hai vợ chồng rất tương ñắc. Người học trò họ Nguyễn sau ñó thi ñậu tiến sĩ và ñược bổ làm án sát Sơn-tây.

*

* *

Năm ấy, Sơn-tây và các trấn lân cận mất mùa to, giá thóc gạo lên cao vùn vụt.

Khắp nơi ñều có người chết. Đường sá, chợ búa ñầy những ñoàn người ñói khổ

ñi kiếm miếng ăn. Quan án ñược lệnh ñi phát chẩn cho dân ñói.

Lại nói chuyện anh chàng họ Đỗ từ khi trốn vợ ra ñi, nhất quyết không trở về

quê hương nữa. Chàng không muốn vì mình làm khổ ñời một người ñàn bà.

Chàng cứ ñi lang thang nay ñây mai ñó, sống bằng nghề bị gậy. Cứ thế sau năm năm, bệnh của chàng vẫn như cũ và chàng vẫn sống một cuộc ñời ñơn ñộc và ñau khổ. Hôm ấy nghe tin có cuộc phát chẩn, chàng lần mò tìm tới, nhập vào ñội quân lĩnh chẩn. Bọn lính lần lượt phát gạo hết hàng này sang hàng khác. Khi sắp sửa ñược lĩnh, chàng kêu lên: - "Tôi là học trò yếu ñuổi tàn tật, không rá không mùng, không nồi không niêu nên không muốn xin gạo, chỉ muốn xin một ít tiền cho tiện...". Nghe hắn nói thế, quan án cho gọi tới hỏi mấy câu về văn chương, quả nhiên anh chàng bề ngoài rách rưới tiều tụy nhưng ñối ñáp rất trôi chảy, thơ

làm ra thao thao bất tuyệt. Sẵn có tình yêu người tài, ông bèn ñặc biệt lấy tiền ra cho, có phần hậu hơn những kẻ khác.

Khi về dinh, ông ta thuật chuyện vừa rồi cho vợ hay. Nghe tả hình dạng, người ñàn bà ngờ rằng ñó là người chồng cũ. Nàng ra chợ tìm cách ñứng nấp ñể xem mặt, thì ñúng là người chồng ngày xưa. Tự nhiên lòng thương chồng cũ nay lại bừng bừng bốc lên. Nàng phải nuốt thầm những giọt nước mắt vì mình ñang ở

vào một tình thế khó xử. Suy ñi nghĩ lại mãi, cuối cùng nàng dùng lời nói khéo cố khuyên chồng mới ñưa "người học trò khó mà có tài" ñó về dinh, cho ở một gian lều sau trại. Như thế vừa làm ñược một việc nghĩa vừa có người làm bạn văn chương. Được chồng mới ưng thuận, nàng sung sướng vô hạn. Từ ñó ngầm sai người hầu chu cấp chăm nom rất tử tế. Nhưng nàng không bao giờ ñể lộ một hành ñộng gì cho chồng biết và cũng không bao giờ cho người chồng cũ thấy mặt.

Một hôm vào khoảng ñêm khuya, người chồng cũ một mình ñau bụng ñi tả.

Nhân khát quá, chàng bèn lần ra một cái chum ở gần trại múc nước uống. Hôm sau, chàng mới biết là mình uống lầm phải một thứ nước trong ñó có một con rắn trắng chết. Nhưng thật không ngờ, một thời gian sau những mụn hủi lở tróc bay hết và dần dàn bệnh tự nhiên lành hẳn, da thịt của chàng trở lại trắng trẻo như xưa.

371

https://thuviensach.vn

Rồi ñó, chàng lại ôn luyện kinh sử và nhờ có sự giúp ñỡ hậu tình của quan án, chàng lại quẩy lều chiếu ñi thi.

Tất cả những việc ñó xảy ra làm cho người ñàn bà vừa mừng vừa ñau khổ.

Nàng thấy mình không thể chịu ñựng âm thầm mãi như vậy ñược. Khi nghe tin chồng cũ thi ñậu tiến sỹ sắp sửa vinh quy, nàng viết một bức thư rất dài kể hết nông nỗi của mình cho người chồng mới biết. Nàng xin chồng tha lỗi về sự giấu giếm của mình bấy lâu nay. Có hai ñứa con trai, nàng xin một ñứa cho làm con nuôi ông nghè mới. Đoạn nàng trốn chồng con, bỏ ñi biệt.1

KHẢO DỊ

Người Hải-dương kể truyện này có khác một vài tình tiết:

Khi chồng bỏ ñi biệt, người vợ cũng bỏ nhà ñi tìm. Sau một thời gian tìm kiếm không ra, một nho sĩ mà nàng gặp cho biết mình có thấy xác một người hủi trôi sông, vậy chắc là ñã chết. Đoạn bảo nàng: - "Thôi hãy cùng tôi lập một gia ñình mới". Nàng ñáp: - "Cám ơn, ñể tôi ñể tang chồng ba năm cho trọn ñạo". Sau ba năm, chàng nho sĩ ñến nhà nhắc lại lời hẹn. Nàng cảm kích nhận lời. Hai bên trở

thành vợ chồng. Sau ñó chồng cũng thi ñậu làm quan.

Đoạn sau cũng nói ñến việc nàng tình cờ tìm ñược người chồng cũ, bấy giờ là ăn mày rách rưới ở một chợ nọ. Vẫn không ra mặt, nàng chỉ nói khéo ñể chồng mới ñưa người "hàn sĩ" ñó về ở một gian nhà cất sau huyện ñường ñể tiện hỏi han nghĩa lý sách vở. Đặc biệt nàng có cho ñào một cái giếng riêng cho chồng cũ dùng. Không ngờ giếng có mạch nước tiên, chàng uống vào tự nhiên lành bệnh và cuối cùng ñi thi ñậu trạng. Đứng trước cảnh ngộ khó xử, một hôm nàng bèn nhảy xuống giếng tự tử. Chồng mới, rồi tiếp ñó chồng cũ hết sức xúc ñộng lần lượt nhảy xuống chết theo. Không ngờ giếng tiên biến bộ ba thành thần và cuối cùng ñược Ngọc Hoàng phong làm Táo quân.

1 Theo Thực nghiệp dân báo (1923)

372

https://thuviensach.vn

57. KIỆN NGÀNH1 ĐA

Ngày xưa có hai vợ chồng một người lái buôn hương. Họ chưa có con cái gì cả. Chồng vắng nhà liên miên, chỉ thỉnh thoảng mới về một lần. Có lần chồng ñi khá lâu. Vợ ở nhà lọt vào mắt một tên xã trưởng. Dựa vào quyền thế, xã trưởng tìm cách quyến rũ người ñàn bà ñó và cuối cùng hai người tằng tịu với nhau.

Nhưng hắn rất khôn ngoan, thỉnh thoảng mượn cớ ñi tuần ñến với người ñàn bà một lần. Vì thế trong xóm ngoài làng chả một ai ngờ cả.

Lần ấy ông lái hương mải mê buôn bán nên không tiện về nhà. Ông cất hàng ñi rất xa và làm ra rất nhiều tiền. Sau ba năm, một hôm gần giỗ cha, ông mới sực nhớ ñến vợ bèn thu xếp tiền nong tìm về quê cũ. Sắp về tới làng thì trời ñã tối, ông sực nghĩ tới số tiền công lao mồ hôi nước mắt trong mấy năm trời: - "Ta ñi vắng lâu quá! Không biết chừng ở nhà có sự thay ñổi". Nghĩ thế, ông ñem 120

lạng bạc trong bồ ra buộc làm một gói. Khi ñến cây ña ñầu làng, ông ta trèo lên và ñem số bạc ấy giấu vào hốc cây. Ông khấn:

- Tôi là dân làng này, tôi làm ăn dành dụm ñược có chừng ấy, tôi gửi cho ngài, trăm sự nhờ ngài giữ hộ.

Vợ thấy chồng về lăng xăng cơm nước tiếp ñón hết sức thân mật. Nhưng khi nhìn thấy chiếc bồ không, liền hết lời trách móc:

- Anh buôn thua bán lỗ làm sao mà bỏ vợ dại ở nhà ba năm ñằng ñẵng không ñoái không hoài gì cả. Tiền nong anh vứt ñi ñâu? Trời ơi sao mà tệ thế!

Thấy tình hình không có gì ñáng ngại mà vợ vẫn có vẻ một lòng một dạ với mình, người lái hương yên tâm, nên ñêm ấy khi nằm lên giường, ông tỷ tê kể hết việc làm ăn khấm khá của mình cùng việc gửi bạc ở hốc cây ña ñầu làng cho vợ

nghe.

Không ngờ ñêm ấy, xã trưởng theo thói quen tìm ñến nhà nhân ngãi. Hắn quen chó, lại thuộc cách mở cổng nên chả mấy chốc ñã lọt vào thềm nhà. Sắp bước vào buồng, hắn bỗng nghe tiếng trò chuyện nhỏ to. Biết là chồng cô ả ñã về, hắn ñứng lại nghe ngóng. Và khi biết rõ người lái hương giấu bạc ở cây ña, hắn mừng quá, vội lủi một mạch ra ñầu làng, cuỗm ngay gói bạc. Hắn lấy một cách ngon lành, chả một ai biết cả.

Rạng ngày hôm sau, khi người lái hương ra lấy bạc thì ôi thôi, bạc ñã không cánh mà bay mất tự bao giờ. Xót lòng vì mất của mà không biết kêu van với ai, ông ta ñấm ngực kêu trời rất thảm thiết. Mãi về sau nghe tin gần miền có một ông Trạng xử kiện nổi tiếng, ông bèn chặt lấy một cành ña mang ñến kiện với 1 Ngành: cành cây

373

https://thuviensach.vn

Trạng. Tuy thấy sự tình éo le, Trạng cũng nhận lấy cành ña rồi báo người lái hương về, sáng mai lại ñến. Lập tức, Trạng sai quân hầu rào bốn bên cây ña lại, không cho một ai ñến gần, rồi ngầm sai ñào hố ở gốc, cho người xuống nấp dưới ñó.

Sáng hôm sau, Trạng ñến ñóng dinh ở gần cây ña rồi trước mặt bàn dân ñông ñủ, Trạng bắt nguyên cáo và bị cáo ra ñối chất. Cây nhận có giữ gói bạc nhưng không biết người nào lấy ñi. Hỏi mãi cây vẫn không khai ñược một ñiều gì.

Quân hầu của Trạng ñược lệnh khảo ñả cây túi bụi. Mọi người ñứng trước dinh Trạng ñều nghe bị cáo van khóc rối rít. Mãi ñến ngày thứ ba, bị cáo mới tả cho biết mặt mũi người ăn trộm, nhưng chỉ nói riêng cho Trạng nghe mà thôi. Liền ñó, Trạng cho người lái hương về, ba ngày sau sẽ bắt tên trộm hoàn lại số tiền, nhưng trước ñó phải dọn cỗ bàn tạ thần mình và mời làng nước ñến ăn mừng về

việc tìm lại ñược của. Trạng còn ghé tai dặn dò ông ta: - "Trong nhà có bao nhiêu chó dữ phải thả ra trong khi khách ñến".

Người lái hương tin lời Trạng, về nhà mổ trâu khoản ñãi bà con làng nước.

Mỗi một người ñến ăn cỗ lại làm cho mấy con chó cũi một phen sủa hết hơi.

Duy chỉ có xã trưởng vì ba năm lui tới nên chó không còn lạ hơi nữa. Khi thấy mấy con chó vẫy ñuôi mừng xã trưởng, lập tức những người của Trạng, trực sẵn ở sau nhà, bắt lấy giải ñi.

Trước mặt Trạng, ban ñầu xã trưởng chối lấy chối ñể. Nhưng sau thấy Trạng vạch tội hắn có ngành có ngọn và cho biết thêm là cây ñã thú thật mặt mũi người lấy trộm như thế nên hắn ñành cúi ñầu nhận tội.

Ngày nay, người Nghệ-tĩnh có câu: " Kiện ngành ña" ý nói kiện một cách gián tiếp, nghĩa là kiện một sự việc này nhưng chính nhờ ñó làm nảy ra ánh sáng một sự việc khác.1

KHẢO DỊ

Theo một người khác kể, thì truyện này không nói ñến người nhân tình và vợ

của người buôn hương, chỉ nói ñến một người ngủ dưới cây ña với một tay nải.

Tỉnh dậy, thấy mất tay nải, hắn bèn chặt một cành ña kiện với quan. Quan cũng sai bí mật ñào hố ở sân, cho người nấp dưới ñó rồi truyền lệnh cho người khảo ñả cành ña. Trong khi dân chúng ñứng ở phía ngoài xem ñông như hội, thì ở

trong này, cành ña cung xưng: "Xin quan tha ñánh, tôi sẽ chỉ mặt tên phạm tội".

Rồi nói tiếp: - "Tôi biết rõ mặt nó dù nó ñứng lẫn vào ñâu tôi cũng nhận ra ñược.

1 Theo Tống Trân - Cúc Hoa và lời kể của người Hà-tĩnh. Về việc tra khảo cây, xem thêm truyện Tra tấn hòn ñá ( số 110) và truyện Nguyễn Khoa Đăng ( Số 111) tập III.

374

https://thuviensach.vn

Nhưng công bố tên nó ở ñây thì rất xấu hổ, và nó sẽ bị quan trị tội. Ngày mai cũng vào hồi này, tôi sẽ mách tên nó, nếu nó không chịu thú với quan".

Trong số những người ñi xem hôm ñó có tên trộm. Nghe nói vậy, hắn sợ quá, vội mang tay nải của người kia, thừa lúc vắng, ném trả ở cửa công ñường. Vì vậy ngày mai, quan hạ lệnh bãi cuộc tra.1

Trong Bao công kỳ án cũng có truyện Chôn tiền bị mất: Có hai vợ chồng mới lấy nhau ñược một năm, chồng vì sinh kế, bỏ ñi tỉnh khác làm công cho một hiệu buôn. Ba năm sau mới về với số tiền công của mình. Sắp tới nhà thì trời tối, sợ bị cướp giật nên ñào hố chôn ở chân cầu thứ ba.

Về nhà, thấy vợ ra vẻ lạnh nhạt vì không thấy tiền, chồng nói thật ñể lấy lòng vợ, không ngờ tình nhân của vợ ñêm ấy nấp dưới giường nghe rõ cả, liền ñi ñào lấy về.

Sáng dậy chồng ñến ñào không thấy. Bị vợ mỉa mai, chồng ñi kiện với Bao Công, Bao Công hỏi: - "Việc chôn tiền ñã nói với ai chưa?". Hắn ñáp chỉ nói với vợ. Quan sai ñòi vợ ñến tra khảo. Vợ không nhận. Chồng thấy vợ bị tra khảo lấy làm thương, xin quan tha, nói là mình không cần số tiền ñó nữa. Bao Công lại thả vợ giam chồng, cho là tội ñùa với quan trên.

Tối hôm ấy, tình nhân vợ lẻn ñến nhà nói cho biết là số tiền ấy ñã vào tay mình. Hắn vừa trao tiền cho nhân tình thì liền bị sai nha do Bao Công phái ñến rình sẵn, tóm cổ.

Người Khơ-me (Khmer) có truyện Vua Dao trong ñó có một chi tiết giống với truyện trên.

Một anh chàng có số làm vua hai nước. Lúc trẻ ñược một nhà sư dạy cho câu châm ngôn: "Tìm của chớ ngủ, nằm với vợ chớ nói". Anh ñi nhờ thuyền buôn ra nước ngoài ñịnh nhờ vả ông anh làm quan to ở ñấy, nhưng ông anh chỉ cho có mỗi một vuông vải. Lúc trở về nhà ngồi thuyền, trùm vuông vải lên ñầu, nhờ ñó (và nhờ không ngủ theo câu châm ngôn), anh ñã tóm lấy râu con quỷ Yắk buộc nó phải cho dây, gậy và nồi thần. Bị thuyền trưởng gạt anh lên ñảo rồi cho thuyền chạy ñể chiếm các vật quý, anh lại dùng mẹo chiếm ñược viên ngọc có phép "ñi trên biển như ñi trên ñất liền" của một con lợn thần, nhờ ñó, anh ñuổi kịp thuyền buôn, sau ñó anh lấy lại các ñồ vật ñã mất, rồi vượt biển một mình về

ñến nhà. Đến ñây truyện bắt ñầu giống với truyện Kiện ngành ña.

1 Theo Lê Doãn Vỹ. Sách của trẻ nhỏ (1941), ñã dẫn. Nguyễn Văn Ngọc trong Truyện cổ

nước Nam, tập I, thì: tiếng ñồn cây ña biết nói sắp xưng tên ñứa lấy tay nải làm cho tên gian lo lắng sợ tội, bèn ñến công ñường "tiên năng tự thú". Cũng theo ông thì truyện Cây ña biết nói ngày xưa trong dân gian ñã diễn thành vở chèo.

375

https://thuviensach.vn

Trước khi gõ cửa cho vợ mở, anh chôn mọi vật quý dưới chân cầu thang. Vợ

ñang hú hý với nhân tình, nghe tiếng chồng gọi, vội giấu nhân tình vào một nơi, rồi ñón chồng vào. Lúc lên giường, vợ hỏi tình hình nước ngoài ra sao, anh nhớ

câu châm ngôn không ñáp. Nhưng do vợ nỉ non mãi, anh buột miệng kể hết cho nghe, kể cả chỗ giấu vật quý. Anh nhân tình nghe ñược liền ñào lấy mang ñi.

Sáng dậy, thấy mất vật quý, anh chàng vật vã kêu trời rồi ñóng gông cái thang lên kiện quan. Quan không xử, anh lại ñưa tới kiện vua. Ở ñây cách tra xét của vua khá ñặc biệt. Vua bảo anh về, cho anh một cái áo choàng ñẹp, bảo lúc nào vua mở hội thì trao cho vợ mặc ñi dự, còn bản thân thì ñừng ñi. Đến hôm nhà vua mở hội, vợ thấy chồng ốm thì mang áo ấy cho nhân tình mặc ñể cùng mình ñi dự hội. Người của vua phái ñi tìm người mặc áo choàng ñẹp, nhận ra ñược ngay và bắt cả cặp giải về. Họ thú nhận tất cả. Vua giao cho anh chàng phân xử, anh chỉ xin vua bắt hai người lấy nhau.

Đoạn sau, anh biếu vua tất cả các vật quý mà chỉ ñổi lấy một con dao sắc. Anh bỏ nước ñi ñến một nước khác làm con nuôi một ñại thần. Và nhờ câu châm ngôn trên, một ñêm nọ, anh thức ñêm canh gác cho nhà vua chu ñáo (trước ñó những ông quan khác ñi canh ñều ngủ quên và bị vua xử chém) ñược vua khâm phục về sự cần mẫn và tài năng, gả công chúa cho, rồi cho thay vua trị vì. Trở về

nước, anh lại ñược ông vua cũ trọng ñãi vì phục tài và gả cho công chúa, rồi nhường luôn ngai vàng.

Cuối cùng, anh không quên ñi gọi người anh mình về và cho làm quan.1

Đồng bào Tày có truyện Bút Bời cũng là một dị bản của Kiện ngành ña nhưng hình tượng xây dựng khác hẳn:

Có hai người bạn, một khôn ngoan, một dại dột, ñều nghèo ñói không con, một hôm rủ nhau ñi tìm Bút Bời (Ngọc Hoàng) ñể xin cho ñược con có của nên.

Mỗi người quảy một gánh gạo, chàng Khôn ñi trước Dại ñi sau. Khi ngủ ở rừng có ma hiện ra quấy nhiễu, chàng Khôn bảo bạn hãy nín thở, tay trái cầm một nắm ñất ñể lên ñầu và cầu Bút Bời phù hộ. Ma liền chạy mất. Đi ñã nhiều ngày mà không gặp Bút Bời, chàng Dại toan về nhưng ñược bạn khuyến khích lại ñi.

Đêm tới, hai người nằm mộng thấy có người ñến khuyên nên trở về vì ñường còn rất xa. Sáng dậy, họ gặp một người (tức Bút Bời cải trang) hỏi họ muốn gì? -

"Xin ñẻ con trai". - "Được, muốn gì nữa?". Chàng Dại xin một gánh bạc, chàng Khôn xin một gánh ba phần bạc một phần vàng. Bút Bời ñều hứa cho, chỉ dặn ba ñiều nên nhớ: 1) Khi lội sông chớ lội thẳng. 2) Thấy cầu chớ luồn phía dưới. 3) Về ñến nhà trước ba ngày chớ trèo lên thang.

1 Theo Mác-ti-ni (Martini) và Béc-na (Bernard). Truyện cổ dân gian Căm-pu-chia chưa hề in và Truyện dân gian Căm-pu-chia.

376

https://thuviensach.vn

Lúc về chàng Dại ñi trước chàng Khôn. Qua sông anh muốn lội thẳng, Khôn can mãi không ñược bèn bảo hãy ñặt gánh ở bờ, cả hai cùng lội thử. Mỗi tội ñược một quãng bỗng thấy có cây chuối rừng trôi quấn lấy cẳng. Khôn chém một nhát thấy chuối chảy máu, mới hay ñó là rồng. Lật ñật trở lại quẩy gánh lội men qua sông vô sự. Khi gặp một thân cây ngã chắn ngang ñường, Dại không nghe lời can của bạn, luồn xuống phía dưới ñể qua, bị cây ñổ ñè lên một bên gánh, ñánh mất nửa số bạc. Nửa ñêm về ñến nhà, anh vẫn không nghe lời dặn, ñặt gánh dưới nhà, gọi vợ ầm ĩ bảo ñốt ñuốc cho mình lên. Không ngờ vợ có nhân tình. Thấy chồng cô ả về, hắn lẻn xuống rình, nhân thấy gánh bạc liền quẩy ñi mất. Đến khi anh chàng xuống tìm thì không thấy nữa. Anh ta cho rằng vì mình không nghe lời nên Bụt Bời lấy lại số bạc.

Về phần anh chàng khôn ngoan, anh giấu gánh ở rừng mà về không. Đến nhà nghe có tiếng nói chuyện tỷ tê với vợ mà không phải giọng của mẹ mình, anh ñoán là nhân tình của vợ. Anh giận lắm trở về rừng mài dao ñịnh ñâm chết cả

hai. Đêm sau lại về, lại nghe trò chuyện nhỏ to, nhưng nhớ lời dặn của Bút Bời, tuy ghen mà không dám lên. Lại trở về rừng mài dao, ñịnh khuya lại vào lúc gà gáy sáng vừa ñủ thời hạn ba ngày, sẽ lên giết chết. Về ñến nhà, trời bỗng nổi sấm ñầu năm. Người Tày vốn có tục nhân nghe tiếng sấm gọi hồn của người ñi xa trở về. Khôn nghe tiếng khấn của mẹ, rồi tiếng khấn của mẹ vợ, rồi tiếng của vợ ñều gọi hồn mình về. Anh mới biết rõ sự thật. Chờ gà gáy xong, anh trèo lên cầu thang, kể hết mọi chuyện cho gia ñình nghe, rồi nói: "Nếu không nghe lời Bút Bời thì có lẽ tôi ñã phạm tội giết oan vợ và mẹ vợ". Đoạn, bảo vợ cùng mình ñi lấy của giấu ở rừng về.

Chàng Dại ñến kể chuyện mất bạc với chàng Khôn. Sau khi trách bạn không nghe lời dặn, chàng Khôn hứa tìm cách lấy lại số bạc ñó. Anh bảo bạn phải thật giữ kín, rồi bảo về tìm xem ở sàn nhà có cái lỗ nào vừa một người chui tọt không. Dại về nhà tìm thấy ở chỗ ñống củi có một cái lỗ, lại có dấu chân. Khôn lại bảo mang mây ñến nhà mình ñể ñan một cái rọ. Đan xong, Khôn bảo bạn về

nói với vợ giã cho một gánh gạo ñể ñi xin Bút Bời lần nữa, rồi gánh tới ñây.

Vợ chàng Dại tưởng chồng lại ñi thật, ñêm ấy gọi nhân tình sang, không ngờ

Khôn và Dại ñi nửa chừng lẻn về buộc rọ vào chỗ có lỗ, ñoạn Dại gọi cửa ầm lên. Quả nhiên anh nhân tình chui ñầu vào rọ, bị trói lại. Cuối cùng hắn không những trả lại gánh bạc còn giấu ở trong rừng chưa ñụng ñến, mà còn phải nhắn người nhà mang bạc - cân vừa ñủ sức nặng của người hắn ñến chuộc tội gian dâm. Chàng Dại tặng chàng Khôn số bạc này ñể ñền ơn.1

1 Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge). Truyền thuyết của người Tày ở An-nam, tạp chí Nhân loại, ñã dẫn (1921- 1922). Về tình tiết chàng Khôn nhờ nghe lời Bút Bời nên tránh ñược việc giết oan vợ và mẹ vợ, trong bộ Kinh luật dị tướng có truyện Người mua khôn như sau: Một người nghèo vượt biển kiếm ăn trở về có nhiều của. Anh ta có vẻ ñắc chí. Một hôm gặp một người 377

https://thuviensach.vn

Người Ả rập (Arabes) có truyện Ngoại tình bị bại lộ: Vị Kha-lip En Măng-xua thấy có một người mếu máo ñến thưa rằng mình ñi buôn xa có số tiền giao cho vợ giữ, vợ vừa cho biết bị mất trộm, không tìm ra dấu vết. Hỏi: - "Vợ lấy ñã bao lâu?" - "Mới ñược một năm" - "Có con riêng không?" - "Không" - "Còn trẻ hay già?" - "Trẻ". Kha-lip liền giao cho hắn một lọ nước hoa ñặc biệt, bảo: "Đưa cái này về mà giải sầu".

Rồi ñó, ông sai bốn người hầu mỗi người ñứng gác một cửa thành, dặn ai ñi qua nếu ngửi thấy có ñúng mùi nước hoa như thế, thì giải ñến. Người kia về ñưa nước hoa cho vợ bảo: - "Kha-lip cho ta ñấy". Vợ bèn ngầm biếu tình nhân. Sau ñó anh nhân tình bị bắt. Hỏi: "Nước hoa lấy ở ñâu ra" - "Mua" - "Đưa người bán ñến ñây?". Hắn ta bối rối. Kha-lip bảo cảnh sát: "Hãy giam lại nhưng ñừng ñánh, bao giờ nó trả ñủ số tiền hãy tha, nếu không thì ñánh 1000 roi". Hắn trả ñủ tiền, Kha-lip gọi người mất tiền ñến phán: "Tiền của ngươi ñây, còn vợ thì phú về"1

Truyện Con chồn bị giết oan của người Lào khác với truyện trên về mô típ nhưng vẫn có liên hệ về ý nghĩa:

Một người Bà-la-môn mang về cho vợ một con chồn ñèn (panpong), vợ nuôi ở

nhà, người và vật quen thuộc. Một hôm vợ xuống sông tắm, ñể con còn bé trên bờ với con chồn. Bỗng một con rắn bò tới toan làm hại ñứa bé, nhưng bị chồn vồ

chết. Người Bà-la-môn chợt ñến, thấy miệng chồn có máu, tưởng nó cắn con, bèn giết ngay. Nhưng khi nhìn kỹ mới hay sự thật. Hối hận, hắn quyết ñịnh ñi Ba-la-nại (Bénarès) sám hối ñể lại cho vợ cái khánh (ga-tha) trên có khắc câu:

"Chớ hành ñộng thiếu suy nghĩ, nếu không sẽ ăn năn như người Bà-la-môn với con chồn".

Ở làng ấy có một người lái buôn xa nhà ñể lại người vợ có chửa. Đứa con trai lớn lên cũng làm nghề buôn. Một hôm vợ người Bà-la-môn vì túng tiền nên bán cái khánh cho mẹ con người lái buôn. Đọc câu châm ngôn, họ lấy làm thích thú, người con bèn cho họ khắc câu châm ngôn vào lưỡi gươm mình thường ñeo.

Người lái buôn lâu năm vắng nhà, một ñêm nọ về bất chợt. Vào buồng vợ, thấy một người ngủ bên cạnh cây gươm, gần vợ. Giận quá người ấy cầm gươm toan bạn, người bạn bảo: - "Gần ñây có một người dạy khôn, khắp thành phố người ta ñi mua khôn của ông ta. Dù ñắt mà ñược khôn còn hơn". Anh ta nghe lời tìm ñến. Người dạy bày cho một phép: khi có việc gì ñó nghi ngờ hãy tiến lên bảy bước rồi lùi lại bảy bước. Làm ba lần như

thế, trí khôn sẽ xuất hiện. Anh ta trả 1000 ñồng vàng. Một hôm anh ta ñi xa về khuya. Vào buồng vợ thoáng thấy vợ và một người nữa ñang ngủ. Anh ta ngờ vợ nằm với nhân tình, cơn ghen bốc lên rút dao toan giết. Chợt nhớ ñến trí khôn mới mua ñược, lập tức làm theo. Giữa lúc ấy người lạ trên giường vợ ñã dậy, hóa ra ñó là mẹ vợ. Hắn kêu lên: - "Thật là khôn! Một ngàn ñồng vàng là quá rẻ". Bèn ñến nhà người dạy trả thêm 3.000 ñồng vàng (Theo Sa-van-nơ

(Chavanne). Sách ñã dẫn).

1 Theo Bát- xê (Basset), quyển II, ñã dẫn

378

https://thuviensach.vn

giết người mà ông ta ñinh ninh là tình nhân của vợ. Nhưng ñọc ñược những dòng trên lưỡi gươm, ông bèn dừng tay lại. Giữa lúc ấy, người vợ tỉnh dậy, thấy chồng, vội chỉ ñứa con mà ông vừa toan giết: "Con ta ñấy". Người lái buôn bèn ñưa hậu lễ ñến người Bà-la-môn vì ñã bán cho mình một câu châm ngôn vô giá.1

Phương Tây còn có một câu truyện Ba ñiều dạy của Xa-lô-mông, hình tượng và ý nghĩa tượng tự với truyện của Lào:

Một người ñầy tớ của Xa-lô-mông một hôm xin thôi việc và ñược chủ trả công là 300 ñuy-ca. Từ giã chủ rồi, nhưng anh ta nghĩ rằng có biết bao nhiêu người vẫn thường ñến mua lời dạy khôn của chủ, nên cũng muốn xin chủ một ñiều dạy, bèn trở lại thưa: "Xin ngài cho một ñiều dạy". Xa-lô-mông ñáp: - "Phải trả ñủ

100 ñuy-ca như mọi người" - "Xin vâng". "Việc làm hôm nay ñừng ñể ñến ngày mai, nhớ lấy". Vẫn chưa vừa lòng nên Xa-lô-mông lại thấy hắn ta trả lại xin một ñiều dạy nữa: "Phải trả ñủ 100 ñuy-ca" - "Xin vâng" - "Hãy suy xét việc ñịnh làm rồi hãy làm, nhớ lấy!". Hắn vừa bước ñi thì chủ gọi lại nói: - "Bây giờ con ñi thì chắc hết tiền, vậy chờ ñây ta cho ít bánh".

Ra về, hắn gặp một người buôn dầu làm bạn ñường. Trước mặt họ có hai con ñường: cũ và mới. Người buôn dầu bảo: - "Có ñi ñường mới với tôi không?" -

"Không, 100 ñuy-ca lời dạy của chủ, tôi cứ theo ñường cũ". Hắn bằng lòng với lời dạy vì chả mấy chốc ñã thấy người buôn dầu mếu máo quay trở lại vì bị cướp lấy hết cả của cải. Về ñến nhà vừa ñêm tối, cửa ñóng. Nhìn qua lỗ khóa, thấy vợ

mình ñang ngồi ở bàn ăn với một thầy tu, hắn ñịnh rút súng ra bắn chết. Chợt nhớ lời dạy thứ hai của chủ, hắn bèn nuốt giận gõ cửa. - "Ai?" - "Tôi". Vợ nhận ra ngay: - "À, chồng tôi ñã về!". Vào nhà hắn hỏi: "Thầy tu kia là ai?" - "Con anh ñấy chứ ai: tôi cho nó mặc kiểu thầy tu". Hắn reo: "Ồ, lời dạy quý hóa!".

Sắp vào ăn, bỗng nhớ miếng bánh chủ cho, hắn bèn lấy ra cắt, thì trong ñó có 300 ñuy-ca. Hắn lại reo to: "A, chủ lại trả lại tiền cho ta!". Mọi người vui vẻ vào bàn. Vợ hắn nói: - "Hãy gượm, ñể tôi bảo thợ gặt mai khoan hãy ñến, vì là ngày vui của chúng ta". Hắn ñáp: "Không, việc làm hôm nay chớ ñể ngày mai". Gặt xong, bỗng có trận mưa ñá, làng xóm mùa màng hư hại nặng, trừ nhà hắn. Hắn ngẫm nghĩ: "Lời dạy của chủ quý vô kể!"2

1 BEFEO, tập XVII, số 5 (1917)

2 Theo tạp chí Muy-dê-ông (Le Museum) (1884)

379

https://thuviensach.vn

58. TO ĐẦU MÀ DẠI, NHỎ DÁI MÀ KHÔN

Một hôm voi ñang ñủng ñỉnh ñi chơi bỗng gặp hổ. Hai bên chào hỏi chuyện trò chán chê, ñoạn hổ bảo với voi:

- Bác với tôi ñều là bậc anh hùng ở chốn sơn lâm, mỗi lần ñi ñến ñâu, mọi thú vật ñều khiếp sợ. Nay tôi muốn thi tài với bác một chuyến chơi, nếu bác vui lòng thì hai chúng ta cùng nhảy qua một cái ngòi trước mặt ñây, hễ bên nào không nhảy ñược thì sáng mai ñến ñây ñưa thân cho kẻ ñược cuộc tha hồ mà chén thịt hay chà ñạp thế nào tùy ý. Nào bác xem chừng có ñủ sức ñọ tài với tôi chăng?

Nghe hổ nói khích, voi khẳng khái ñáp ngay: "Được, tôi sợ gì mà không thi".

Nói rồi cả hai cùng nhảy qua ngòi. Hổ làm một vọt sang bờ bên kia như bỡn.

Nhưng voi vốn nặng nề cất mình không nổi, bị sa xuống dòng nước. Chân voi tụt xuống bùn lầy làm cho hổ phải xuống kéo mãi ñến tối ngày mới ñưa lên ñược. Rồi ñó cả hai ai về nhà nấy.

*

* *

Giữ ñúng lời hẹn, sáng hôm sau voi phải ñi nộp xác cho hổ ăn thịt. Biết hổ

chẳng tha cho nào, voi thấy chân rã rời, bước không nổi. Bỗng thỏ từ sau một gốc cây lớn tiến ñến trước mặt voi. Thỏ chào hỏi, voi không buồn ñáp lại. Thấy voi buồn thỉu buồn thiu, thỏ hỏi:

- Bác voi! Sao bác buồn thế? Có việc gì ñáng lo xảy ra hay sao? Bác cứ kể cho tôi biết ñi. Chưa biết chừng tôi sẽ giúp ích cho bác nhiều...

Voi dừng lại, kể cho người bạn nhỏ nghe câu chuyện nhảy thi với hổ ngày hôm qua và nói:

- Đêm về tôi nghĩ lại biết mình thi nhảy với hắn là khờ. Nhưng bây giờ ñã lỡ

thì biết làm thế nào?

Thỏ bảo:

- Thế sao bác không trốn ñi, ñừng ra ñấy có hơn không?

- Không ñược - voi trả lời - Tôi thà chết chứ không muốn sai lời ñã hẹn.

Thỏ nghĩ một lát, nói: "Tôi có một kế cứu bác nếu bác bằng lòng làm theo ñúng lời tôi dặn" - "Kế ấy thế nào?" - "Kế này cốt yếu nhất là tôi bảo sao bác phải làm ñúng như thế mới ñược". Nói rồi, thỏ ñi kiếm lá cây trùm lên ñầu mình, 380

https://thuviensach.vn

cải trang thành một con vật khác hẳn. Đoạn cả hai con cùng ñến chỗ hẹn với hổ.

Thỏ bắt voi nằm ngửa giơ bốn chân lên trời không cụ cựa.

*

* *

Lại nói chuyện hổ từ hôm qua ñược cuộc, trong bụng vô cùng mừng rỡ. Sáng mai ngủ dậy, hổ hí hửng chờ ñến lúc ñược chén thịt voi. Nhưng khi sắp sửa ñến chỗ hẹn, hổ nhìn thấy một cảnh lạ mắt mà hắn không bao giờ ngờ tới. Trước mặt hổ, voi ñã nằm chết chỏng cẳng và trên mình voi có một con vật nào là lạ ñang hùng hục chén thịt. Mà con vật ấy chỉ bé bằng ñầu vòi voi mà thôi.

- Lạ thật! Không biết con vật nào kia chỉ có một tý tẹo thế mà dám cả gan vật voi ăn thịt. Voi còn thế, huống chi là mình, không khéo nó nhìn thấy thì bỏ xác.

Nghĩ vậy hổ rụt rè không dám tiến nữa, rồi rón rén quay trở lại, lủi một mạch về nhà. Dọc ñường bỗng có khỉ ở trên cây hỏi vọng xuống:

- Bác hổ, sao bác vội thế? Có việc gì ñấy?

Nghe khỉ hỏi, hổ hoàn hồn dừng lại, kể chuyện vừa rồi cho nghe. Kể xong, hổ

chưa hết sợ hãi toan bỏ ñi. Nhưng khỉ vội giữ hổ lại mà nói:

- Bác ñừng sợ! Đây chắc là có mưu mẹo gì ñấy thôi! Bác cứ trở lại chỉ cho tôi thấy ñi.

Thấy hổ còn ngần ngại, khỉ lại nói:

- Nếu bác sợ tôi ñánh lừa thì bác cứ buộc người tôi vào chân của bác, hễ bác ở

ñâu có tôi ñó, bác ñừng ngại!

Nói xong, khỉ ñi lấy dây nâu buộc thân mình nối liền với chân sau hổ rồi cả

hai cùng trở lại. Khi thỏ thấy hổ và khỉ dẫn nhau tới, biết ngay có khỉ làm quân sư liền không ñể cho chúng kịp giở mưu mô, vội cất tiếng the thé mắng phủ ñầu rằng:

- Này khỉ kia, sao mày chậm thế? Cha mày xưa nợ của tao tính ra ñến mười con hổ, vậy mà mãi ñến bây giờ mày mới ñưa ñến ñược một con. Tại sao mày chây lười ñến thế. Muốn tốt phải trả cho ñủ số, nếu không tao sẽ xé nhỏ xác mày ra.

Nghe nói, hổ tưởng khỉ ñánh lừa ñem mình ñi gán nợ cho con vật dữ tợn kia, bèn hốt hoảng cong ñuôi chạy một mạch không dám ngoảnh cổ lại. Hổ chạy mãi, chạy mãi, cho ñến lúc thấy mồ hôi toát ra ñầy người, mệt hết sức, mới dừng 381

https://thuviensach.vn

lại, nhìn lại khỉ thì khỉ ñã chết nhăn răng từ bao giờ rồi. Thế mà hổ tưởng là khỉ

còn sống liền mắng cho một trận, và nói:

- Đã thế mà mày còn nhăn răng ra mà cười à?1

Có câu tục ngữ " To ñầu mà dại, to dái mà khôn" . Lại có câu " Nợ mười hùm chưa ñủ, mưu một khỉ thấm chi" ñều do truyện trên này mà ra.

KHẢO DỊ

Truyện trên còn thấy ở một vài dân tộc khác như ñồng bào Tây-nguyên...

Trong truyện của Tây-nguyên, chẳng hạn của người Ba-na (Bahnar), cũng như

của Khơ-me (Khmer), thay cho voi là người:

Một con hổ thấy con chim bói cá kiếm ăn một cách dễ dàng khỏe khoắn (từ

trên cao chỉ liệng xuống nước một cái rồi bay lên là có cá ăn) cũng muốn bắt chước. Bèn trèo lên cây rình khi có cá ở suối thì buông người xuống. Chẳng ngờ

ñã không bắt ñược cá mà suýt nữa chết ñuối. Một người kiếm mật ong ñi qua thấy vậy cười nhạo hổ hết lời. Hổ thẹn, xin người ấy giấu cho, mình sẽ tặng một ngày một con thịt. Người ấy nhận lời. Từ ñó anh ta rất mực sung sướng. Nhưng vợ anh ta lại cứ nài nỉ anh cho biết lý do vì sao luôn luôn may mắn. Lúc ñầu anh giấu, nhưng sau buột miệng nói hết ra. Sáng mai lên rừng gặp hổ, hổ bắt người ấy phải nộp mạng vì ñã nuốt lời hứa. Người ấy vâng lời nhưng xin hổ cho về nhà từ giã vợ mai sáng sẽ ñến nộp mình.

Sáng hôm sau anh chàng thất thểu ra ñi, trên ñường gặp thỏ, và chuyện cũng xảy ra như chuyện vừa kể.

Trong một dị bản của người Ba-na (Bahnar) ở vùng Kon-tum thì thay cho chim bói cá là diều:

Một hôm hổ vớ ñược một con heo rừng, sau khi ñã rình mò khá vất vả. Hổ bèn xé xác heo thành mấy mảnh ñể ăn; những mảnh chưa ăn tới thì ngồi lên giữ, vì sợ mất. Từ trên cao diều nhìn xuống rất thèm. Diều nghĩ ñược một kế, bất thình lình bay vụt xuống mổ một cái vào hạ bộ hổ. Hổ ñau nhói, vội chồm lên, gầm thét vang trời. Thế là diều liền chớp ngay một miếng gan heo và bay lên cành cao ñánh chén. Vừa lúc hổ ñang bị diều ñớp, một người thợ săn ñi qua thấy thế

cười sặc sụa. Hổ ngượng quá bèn ngỏ ý xin anh ta giữ kín cho câu chuyện xấu hổ này. Đáp lại, hổ sẽ kiếm thịt hươu, nai ñem ñến nhà cung ñốn. Anh thợ săn chấp nhận lời thỉnh cầu, từ ñó anh luôn luôn có thịt rừng ñể ăn, khỏi phải mất công lặn lội, tìm kiếm. Nhưng một hôm vui bạn, anh chàng nói toạc với bạn câu 1 Theo Hữu thanh tạp chí.

382

https://thuviensach.vn

chuyện hổ bị diều chơi lỡm. Đang lúc ấy hổ vác thịt ñến nhà. Biết chuyện, hổ

nổi giận, ñòi anh thợ săn thực hiện lời ñã cam kết: nếu nói hở chuyện ra thì phải nộp mạng cho hổ. Anh thợ săn khất hổ bảy ngày sau sẽ ñến chỗ hẹn. Đang trong những ngày buồn tẻ nhất, anh bỗng gặp thỏ. Thỏ hỏi thăm, biết chuyện, bàn mưu với anh làm một chiếc nỏ lớn và hai mũi tên tẩm thuốc ñộc, ñể mình tìm cách cứu. Đến ngày hẹn, theo lời thỏ dặn, anh thợ săn bảo hổ phải cùng nhau tới gặp thần Dang Công (thần núi) ở một gốc ña trong rừng sâu ñể nghe phán bảo tội trạng, rồi mới ñược thực hiện lời hứa. Hổ ñã biết tiếng thần Dang Công nên rất sợ, ñành nhận lời.

Khi cả hai kéo nhau ñến dưới gốc ña thì ñã thấy một vị thần to lù lù ñứng ñấy, hoa lá phủ ñầy người. Thỏ nấp bên trong, cất giọng ồm ồm, bắt cả hai khai thực ñầu ñuôi ñể mình phán xử. Muông thú nghe tin thần Dang Công hiển hiện xử vụ

kiện giữa người thợ săn và hổ nên cũng nườm nượp kéo nhau ñi xem. Thần Dang Công truyền bảo mỗi bên nhận một mũi tên thần, và dùng nỏ thần bắn vào bên kia, ai có tội kẻ ñó sẽ chết. Nhưng thỏ ñã ranh mãnh trao nỏ cho chàng thợ

săn bắn trước mặc dầu hổ ra sức phản kháng. Chàng thợ săn ñược nỏ bèn gắng sức giương hai cánh nỏ cứng nhằm vào hổ bắn một phát. Mũi tên ñộc trúng ñầu hổ, hổ lăn ra chết liền. Muông thú thấy vậy xô nhau chạy tán loạn, giãy ñạp lên nhau mà chết. Từ trong ñám lá ngụy trang thỏ nhảy phóc ra, hiện nguyên hình, bảo anh thợ săn ñem thịt thú rừng về ñánh chén.

Cũng cốt truyện này ở một số làng bản Ba-na (Bahnar) khác lại kể rằng: khi anh thợ săn ñưa hổ ñến gặp thỏ, thỏ thách hổ nuốt thi với mình một cái xương trâu dựng ngang trong miệng, nếu hổ nuốt ñược thì mới chứng tỏ anh thợ săn có lỗi. Hổ ñồng ý há mồm cho thỏ bỏ xương vào, nhưng bị xương nhọn chống hàm lên, ñau không sao nuốt ñược. Đến lượt thỏ, thỏ nhanh nhẹn bỏ xương ra sau ñít.

Hổ tưởng thỏ ñã nuốt xương dễ dàng, hốt hoảng bỏ chạy. Người thợ săn thừa dịp giương cung bắn chết hổ.1

Ở Việt-nam có nơi kể khác ñoạn ñầu. Đó là truyện Con hổ, con cóc tía và con khỉ.

Cóc tía thấy hổ thường năng ñi qua về lại trước nhà, sợ nó giẫm phải, mới tính kế làm cho hổ phải tránh xa. Một hôm chờ hổ ñi ngang trước nhà, cóc bèn xông ra nạt: "Đứa nào ñấy, ñừng có lớ xớ qua ñây mà tao giết chết uổng mạng". Hổ

giật mình hỏi ai thì cóc ñáp: - "Tao ñây! Tao là cóc tía ñây!" - "Ái chà - hổ nói -

mày bằng nắm tay có tài nghệ gì mà dám láo thế?". Thấy cóc nói nghề gì cũng biết, hổ mời vào nhảy thi. Cóc nhận lời và nói: - "Tao không thèm ñứng ngang mày, tao ñứng sau mày mà nhảy xa hơn mày mới tài". Cũng như truyện Cóc kiện trời trong Lược khảo về thần thoại Việt-nam, cóc chờ khi hổ ñập ñuôi sắp nhảy 1 Theo Truyện cổ Ba- na, tập II.

383

https://thuviensach.vn

thì vội cắn lấy ñuôi hổ. Hổ sang ñến nơi thì cóc ñã văng xa trước hổ một quãng.

Hổ thua cuộc, cóc nói: - "Tao mới sáng ñây mà ñã ăn thịt một con hổ rồi!". Rồi há miệng cho hổ thấy một dúm lông mà cóc ñã cắn ở ñuôi hổ lúc nãy. Thấy thế, hổ sợ quá cong ñuôi chạy. Giữa ñường hổ gặp khỉ và kết cục cũng y như truyện vừa kể.1

Người Nghệ-an kể truyện này cũng giống như trên, nhưng còn có thêm một tình tiết: trước khi hổ mời cóc nhảy thi, hổ ñòi ăn thịt cóc. Cóc bảo: - "Chà chà!

Quân mày ñông hay quân tao ñông mà mày dám ñòi ăn thịt tao. Này bây giờ

mày với tao mỗi bên gọi lên một tiếng xem bên nào có người "dạ" nhiều". Hổ

kêu lên một tiếng nhưng chẳng thấy ai phản ứng cả. Còn cóc kêu một tiếng thì cả cánh ñồng ñều "dạ" ran. Hổ ngạc nhiên, bắt ñầu sợ cóc.2

Người Quảng-bình kể truyện To ñầu mà dại, nhỏ dái mà khôn như nhau: Voi thi với hổ không phải bằng cách nhảy qua suối, mà bằng cách gầm thét sao cho hươu nai sợ chạy trốn (có người kể là làm sao cho chim rừng sợ bay ñi).

Dĩ nhiên tiếng gầm của voi không làm cho hươu nai sợ bằng tiếng của hổ. Voi cũng hẹn qua ngày sau ñi nộp xác như trên, nhưng ở ñây kẻ cứu voi và giả bộ ăn thịt voi, ñòi nợ khỉ, không phải là thỏ, mà là con chim chuyền chuyện (có người kể là thỏ), nhưng khi khỉ buộc dây dẫn hổ ñến thì chim mắng: - "Đồ chó chết, mày vay của tao ba hổ béo nay trả một hổ gầy nhom". Hổ sợ chạy làm khỉ chết nhăn răng. Hổ dừng lại mắng khỉ rồi chén thịt luôn. Vì thế sau này dòng dõi khỉ

hễ gặp hổ là trốn chạy và kêu la ầm ĩ.

Người Quảng-bình cũng kể cả truyện Con hổ, con cóc tía và con rùa (không phải con khỉ) như sau:

Cóc thách hổ chạy thi (không phải nhảy) rồi khi sắp bắt ñầu, cóc cũng ngậm chót ñuôi hổ. Hổ chạy qua hết năm núi, mười khe về dừng lại, ñập ñuôi thì cóc ñã văng ra phía trước. Thấy hổ ngoảnh ñằng sau tìm cóc, cóc mắng: - "Tao ñứng trước mày ñây rồi còn ngoái lại sau làm cái gì!". Hổ sợ cóc, bỏ ñi, bỗng gặp rùa.

Rùa bày cho hổ buộc vào chóp ñuôi một hòn ñá thì cóc hết chỗ ngậm. Hổ làm theo, quả nhiên lần này cóc không ngậm ñược ñuôi hổ. Nhưng khi nhảy qua suối, hòn ñá kéo hổ xuống vực, hổ chết.3

Còn có một truyện khác của ta trong ñó cũng có hổ và khỉ. Diễn biến của truyện như trên, nhưng thay cho thỏ và voi (hay cóc tía) là một người ăn trộm.

Một người ăn trộm ñến rình ở chuồng ngựa nhà nọ ñịnh ăn trộm ngựa. Không ngờ ñêm ấy có một con hổ cũng ñến rình. Trong nhà bỗng có tiếng mẹ dọa con: -

1 Theo lời kể của người miền Nam.

2 Bản khai của thôn Bùi-ngọc.

3 Theo Ca-ñi-e (Cadière), BEFEO, tập I, số 3 (1901).

384

https://thuviensach.vn

"Có nín không, kẻo ông Ba bi bị bùm ñến cắn chết". Nghe nói, hổ ñâm ra lo sợ

ông Ba bi bị bùm cắn nên ngập ngừng toan rút. Trộm ta ngủ quên chợt tỉnh dậy thấy hổ tưởng là ngựa, vội nhảy phóc lên lưng hổ. Hổ bị một cú nhảy bất thình lình tưởng là ông Ba bi bị bùm vồ, bèn cong ñuôi chạy một mạch. Còn tên trộm khi biết là hổ, sợ quá, vừa gặp cành bứa dọc ñường liền bíu lấy ñu lên.

Từ ñây truyện lại giống với các truyện trên. Thấy hổ chạy không ngoái cổ lại, khỉ chặn lại hỏi. Nghe hổ kể, khỉ tình nguyện ñi dò xem ông Ba bi bị bùm là thế

nào. Khi biết chỉ là một người như người thường, khỉ vội về mách hổ. Thấy hổ

không tin, khỉ bảo hổ buộc mình vào ñuôi ñể ñưa hổ trở lại xem. Trộm thấy hổ

trở lại sợ quá, ngã từ cây bứa xuống ñầu hổ. Hổ tướng ông Ba bi bị bùm vồ, bèn lại co giò chạy một mạch làm cho khỉ chết nhăn răng.

Đoạn sau còn nói thêm nhiều diễn biến buồn cười, do những cái nhầm của vợ

người có ngựa và vợ người ăn trộm.1

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Vì sao hổ và khỉ trở nên thù ñịch: Hổ và voi thách nhau không phải nhảy mà là gầm thét, ai hơn sẽ ñược chén thịt của kẻ thua. Tiếng thét của hổ làm cho các con vật chết khiếp, còn tiếng rống của voi thì không. Bảy ngày sau voi ñi nộp mình. Thỏ gặp thấy voi buồn, hứa cứu voi. Thỏ bảo các giống vật khác làm bộ hốt hoảng nói thỏ ñánh bạn với voi và sắp ăn thịt hổ. Hổ không tin, bảo ai ñi chén thịt voi với mình thì ñi, nhưng không ai ñi cả, trừ khỉ. Hai con thắt ñuôi lại với nhau. Hổ ñến thấy thỏ ngồi trên ñầu voi, ăn chuối bảo là ăn óc voi. Hổ sợ thì khỉ trấn an bảo ñó là chuối. Thỏ

nói: - "Mày nói ñưa ñến cho tao một con hổ béo sao lại nộp hổ gầy". Hổ sợ quá bỏ chạy, hai con co kéo nhau ñến khi vấp gốc cây ñứt ñuôi mới rời nhau ñược.

Từ ñấy khỉ và hổ thù nhau.2

Người Tày có truyện Hổ, voi sợ cóc. Ở ñây các vai trò có thay ñổi: cóc thay vào thỏ, còn voi không phải là nạn nhân của hổ:

Cóc ăn gỗ mục, ăn ñom ñóm rồi ñến mộc nhĩ. Đang ăn, bỗng có hổ ñi qua hỏi cóc ăn gì? Đáp: - "Sang chụ su chạng" (toi vai tai voi). Vì mộc nhĩ giống tai voi, nên hổ sợ quá, toan chạy. Chưa hết sợ thì lại thấy cóc nhả ra từng con ñom ñóm, mới hỏi: - "Ăn gì ñấy?" - "Thưa tha tha thưa" (mổ hắt mắt hổ). Lần này thì hổ sợ

thật, liền cắm ñầu chạy. Gặp voi, voi hỏi hổ vì sao mà chạy. Hổ cũng kể chuyện vừa rồi. Voi bảo: - "Đừng sợ, ñể ta trở lại xem". Rồi cũng buộc hổ vào chân. Hai con sắp tới. Cóc ñã nói to: - "Mày nợ tao ba hổ, hẹn sáng nay trả ñủ sao chỉ có một". Hổ chạy kéo cả voi cùng chạy. Cuối cùng hổ chết hộc máu. Thấy thế voi mắng: - "Chạy mệt bỏ cha lại còn ăn trầu". Lại chạy nữa, một lát ngoảnh lại, thấy hổ nhe răng, voi lại mắng: - "Suýt chết mất mạng mà còn cười ư?"

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I.

2 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện. Sách ñã dẫn

385

https://thuviensach.vn

Ở truyện Hổ và cáo của người Mèo thì cáo thay vào hổ, nhưng vai trò và tính cách của các con vật ñã biến ñổi dần so với với truyện của ta:

Một ñàn dê kéo nhau ñi ăn, tối ngủ ở hang. Một hôm gặp cáo, cáo thấy dê râu dài lấy làm lạ, hỏi: - "Cái này dùng ñể làm gì?" Đáp: - "Đó là thứ dùng làm nước chấm ñể ăn thịt cáo". Cáo sợ, bảo: - "Vậy anh làm ơn giữ chặt lấy nó ñể tôi chạy khỏi nơi này!" Trong khi cáo chạy thì dê thét ñằng sau: "Đuổi kịp rồi!" làm cho cáo sợ. Một con hổ vằn gặp, ngăn lại, hỏi: "Sao chạy nhanh thế?" - "Một túm dài dài dưới hàm, nó bảo làm nước chấm ăn thịt cáo khỏe" - "Ồ, sợ gì, ñưa tao trở lại xem!" Cáo lắc ñầu. - "Nếu thế thì buộc ñuôi nhau". Cáo chỉ dám ñứng từ xa mà trỏ cho hổ thấy. Khi biết là dê thì hổ xông lại, nhưng dê chụm sừng húc rất hăng làm cho hổ lăn xuống chân hang, ñồng thời cáo cũng ngã theo. Nghe một tiếng

"huỵch" cáo ngã lên lưng, hổ giật mình tưởng con gì vội chạy như bay. Cáo chết.

Hổ ngoảnh lại thấy, mắng: - "Mày còn cười tao à?". Rồi ñào hố chôn cáo nhưng lại quên cởi ñuôi nên khi hổ bước ñi thì lại kéo cáo lên khỏi lỗ, bèn mắng: -

"Mày còn theo tao làm cái gì?". Nói rồi ăn thịt cáo. Chỉ khi nhai ñuôi cáo mới sực nhớ là ñuôi nó còn buộc vào ñuôi mình.1

Người Trung-quốc có truyện ngụ ngôn Hổ già và khỉ:

Một con hổ già muốn ăn thịt khỉ. Khỉ biết ý bèn bảo hổ: - "Thân tôi bé nhỏ

không ñủ bữa của ngài. Trên núi ñối diện có con vật lớn lắm, ngài sẽ bắt chén thỏa thích. Tôi xin ñi trước dẫn ñường". Hai con cùng ñi. Đến chỗ có con nai, nai vừa thấy ñã nói trước: - "Này anh bạn khỉ, mày hứa trả cho tao 10 da hổ, nay chỉ có một, còn chín". Hổ nói với khỉ: - "Tao không ngờ mày ác thế, mày ñem tao ñi trả nợ ư?"2

Người Mông-cổ có truyện A-lát và sư tử khác nội dung nhưng cũng giống kết thúc:

A-lát một hôm ra ngoài lều, thoáng thấy bóng sư tử vội chạy về bảo vợ: -

"Làm thế nào bây giờ?". Đáp: - "Dù to xác ñến ñâu cũng không bằng trí khôn.

Cứ vác cái gậy thòng lọng ra ñi, nó hỏi cứ ñáp: - "Bắt con sư tử về ăn trưa". A-lát làm theo. Sư tử cười: - "Bắt ta thế nào ñược, ta tớp một cái là chết toi". - "Thế

thì chúng ta thử sức, ai mạnh hơn thì ñược bắt kẻ thua hầu mình". Sư tử bằng lòng. A-lát nhặt một hòn ñá và bảo nó bóp nát. Trong khi sư tử không làm ñược thì anh bóp quả trứng vỡ tan. Sư tử chịu ñể anh xỏ dây vào mũi, ñặt yên lên lưng cưỡi.

Nhưng lâu dần, sư tử tỏ ý khinh thường. A-lát lo, lại hỏi vợ, vợ bảo: - "Mai nó ñến, mình cứ hỏi tôi làm gì buổi sáng". Thấy sư tử sắp ñến, A-lát cất to tiếng hỏi vợ. Vợ ñáp to: - "Hãy nấu thịt sư tử mẹ và ninh xương sư tử con cũng tạm ñủ

1 Theo Doãn Thanh ... Sách ñã dẫn..

2 Theo A-va-da-na, truyện ngụ ngôn và cổ tích Trung-quốc.

386

https://thuviensach.vn

ăn". Nghe nói, sư tử ở ngoài sợ quá bỏ chạy. Gặp cáo, sư tử kể cho cáo biết chuyện. Cáo ngăn lại nói. - "Chúng nó lừa ñấy, ta hãy trở lại xem sao". Khi hai con sắp sửa ñến nơi, vợ A-lát nói vọng ra: - "Đồ cáo khốn kiếp, bảo mày ñưa một sư tử béo, mày dẫn thứ ấy ñến làm gì?" Nghe thế, sư tử va vào ñầu cáo một cái chết, rồi cắm cổ chạy mất.1

Truyện ở Xây-lan (Sri Lanka):

Mẹ con nhà hoẵng một hôm dọn ñến một hang báo khi báo vắng nhà. Trở về, báo bỗng nghe tiếng mẹ hoẵng quát với ñàn con: - "Sao chúng mày không biết gì cả. Đã ăn thịt báo no nên chê chán mà còn chưa vừa lòng ư?" Báo kinh hoang, quay ñàng sau chạy, ñến hỏi chồn. Chồn hứa sẽ ñến cắn cổ cả hai mẹ con hoẵng, lại buộc dây nối người báo với cổ mình ñể cùng ñi. Nhưng cuối cùng báo sợ, chạy nhanh ñến nỗi chồn chết tươi.

Truyện trong Năm sách dạy trẻ (Panchatantra):

Một dê ñực già một hôm gặp sư tử, quát: - "Tao ñây là chúa dê tôn thờ thần Xi-va; ta ñã cầu thần cho giết 101 hổ ñể cúng dâng người, cùng với 15 voi và 10

sư tử". Sư tử hoảng sợ chạy dài, sau ñó trở lại cùng với chồn. Nhưng khi nghe tiếng dê ñực quát lên như trước, thì cả hai chỉ còn co chân chạy thục mạng.

Ở châu Âu phổ biến là truyện Dê ñực, chồn và gấu do anh em Grim (Grimm) sưu tập, giống hai truyện vừa kể:

Dê ñực nhân khi chồn ñi vắng, choán lấy hang làm chỗ ở. Chồn về, thấy trong hang của mình long lanh hai con mắt to thì hoảng lên, bỏ chạy. Dọc ñường, gấu ngăn lại, hỏi lý do. Chồn ñáp: - "Có một con vật ghê gớm ở trong hang của tôi có hai con mắt thật là kinh khủng". Gấu nói: - "Ồ, tôi sẽ tống khứ hắn ra khỏi hang cho mà xem!". Nhưng khi gấu ñến thì thấy hai con mắt sáng, ñến lượt mình cũng vắt chân lên cổ mà chạy.2

Người Nga có truyện Hổ, ngựa và chó sói cũng có những nét tương tự. Thay vào voi là ngựa. Lần ñầu tiên thi nhảy, ngựa thua. Nhưng ngựa ñòi thi lần nữa, ai lấy chân ñập vỡ ñá thì thắng. Lần này hổ thua cuộc. Thấy móng ngựa ñánh vào ñá làm tóe những tia lửa, hổ hoảng sợ bỏ chạy một mạch.

Dọc ñường hổ gặp chó sói. Sói giữ hổ lại hỏi duyên cớ. Nghe hổ kể chuyện một cách sợ sệt, sói không tin, ngờ ñó là thứ ngựa tầm thường mà mình thường chén thịt. Hổ và sói trở lại. Ở ñằng xa, hổ hai tay nhấc sói giơ lên cao ñể sói nhìn xem có thật là ngựa chăng. Không ngờ móng của hổ ñã ñâm sâu vào thịt sói làm 1 Theo Nắng Mai Hồng, Truyện Cổ tích Mông-cổ.

2 Đều dẫn theo Các-dông (Cardon). Truyện chú hoẵng Pơ-lăng ñốc, vua xứ rừng.

387

https://thuviensach.vn

sói chết không cụ cựa. Thấy sói chết, hổ lầm bầm: - "Mày mới nhìn từ ñằng xa mà ñã sợ ñến chết như thế, thế mà dám nói phét là ñã từng ăn thịt ngựa.1

1 Theo Truyện dân gian Nga (Nguyễn Hải Sa dịch).

388

https://thuviensach.vn

59. NHÂN THAM TÀI NHI TỬ, ĐIỂU THAM THỰC NHI VONG

Ngày xưa, có hai anh em nhà kia cha mẹ ñều chết cả. Họ ở chung với nhau một nhà. Người anh tính nết tham lam, còn em ñang ít tuổi có phần khờ dại. Rồi ñó người anh lấy vợ. Cũng như chồng, người ñàn bà ấy vừa tham lam vừa ñộc ác. Không muốn cho em ở chung với mình, hai vợ chồng quyết ñịnh chia gia tài, lấy cớ rằng ñể ai lo phận nấy. Khi chia của, họ chiếm hết gia tư, ñiền sản quý giá của cha mẹ ñể lại, chỉ ñể cho em một gian nhà nhỏ, với mấy thửa ruộng xấu.

Nhưng người em không chút ganh tỵ, vui vẻ nhận lấy phần của mình. Anh ta cày bừa tất lực. Không có lúa giống, anh tìm ñến nhà anh một mình năn nỉ xin vay. Hai vợ chồng bằng lòng cho vay, nhưng trước khi giao lúa cho em, người ñàn bà ñem luộc lên tất cả. Người em vô tình cứ thế ñem gieo. Và thế là những hạt lúa ấy ñều không nảy mầm, trừ có mỗi một hạt vì sót trong mủng không luộc ñến. Thấy lúa không mọc, người em buồn quá, nhưng không biết làm thế nào.

Anh ñành ñem cây mạ ñộc nhất ra cấy ở ruộng. Anh chàng chăm chút tưới bón và bắt sâu cho lúa.

Không ngờ cây lúa mỗi ngày một cao lớn vùn vụt. Nó vượt lên quá ñầu người, gốc tỏa ra không biết bao nhiêu là nhánh. Dần dần nó to như một cây ñại thụ, bông nở chi chít che kín cả ruộng. Anh chàng sung sướng không nói hết, hàng ngày vun tưới chẳng rời. Đến ngày lúa chín, anh ra ở luôn ngoài ruộng canh giữ.

Tự nhiên một hôm có con chim ñại bàng ở ñâu sà xuống bên cạnh cây lúa của anh mổ lấy mổ ñể. Tiếc công sức vun trồng, anh cầm gậy xông ñến toan ñánh nhau với chim. Chim bỗng nói to lên: - "Đừng ñánh ta, ta ăn ta sẽ trả ơn cho!".

Anh chàng dừng tay hỏi: - "Trả ơn như thế nào?". - "Tối nay ta sẽ ñưa ñến một nơi có nhiều vàng bạc, lấy về mà tiêu". Quả nhiên, ñêm ấy chim ñại bàng ñến bảo anh ôm lấy chân mình, rồi vỗ cánh bay mãi ra tận một hòn ñảo ở ngoài biển Đông. Từ trên cao, anh ñã thấy vàng ngọc sáng rực cả một vùng. Nhưng hòn ñảo này ở gần chỗ mặt trời ñi qua, mỗi lần mặt trời mọc, ánh nắng thiêu ñốt dữ dội không một giống vật nào có thể chịu nổi. Vì thế chim ñại bàng vừa ñặt anh xuống, ñã giục anh lấy nhanh mà về ñể tránh tai nạn xảy ra. Nghe nói, anh chàng lượm vội một ít vàng ngọc giắt vào người rồi nhờ chim ñưa về.

Từ ñó, anh tậu ruộng làm nhà, sắm ñồ ăn thức mặc, mượn kẻ hầu người hạ, trở

nên giàu có sung sướng. Hai vợ chồng người anh thấy em tự nhiên có nhiều của thì lấy làm lạ, bèn ñến nhà chơi hỏi thăm cho biết. Nghe kể rõ ñầu ñuôi, người anh cũng muốn ñược may mắn như em. Hắn hỏi mượn bụi lúa khổng lồ của em ñể may chi có thể gặp con chim ñại bàng. Người em không ñợi anh nài nỉ, vui vẻ

ưng thuận.

389

https://thuviensach.vn

Quả nhiên chim lại ñến ăn lúa. Người anh cầm gậy xông ra, chim cũng hứa với hắn như ñã hứa với người em và sau ñó ñưa hắn ñi lấy vàng ngọc. Được rơi xuống giữa một quả núi ñầy châu báu, hắn hoa cả mắt. Không biết nên lấy thứ gì và nên bỏ thứ gì, hắn loay hoay tìm tòi mãi trong tối, quên mất cả lời chim dặn.

Trời gần sáng mà chim vẫn chưa thấy người trở lại ñể bay về. Thời gian ñã kíp lắm rồi vậy mà hắn vẫn còn mải mê chọn lựa, không nghe tiếng chim gọi. Mãi ñến khi cơn nóng bắt ñầu làm rát cả lưng, hắn mới trở lại tìm chim thì chim ñã bay ñi từ lúc nào rồi.

Không thấy anh về, người em rất lo lắng. Anh chàng tìm gặp chim ñại bàng, cố nhờ chim bay ra biển Đông lần nữa, có gì không hay thì mang hộ xác anh mình về. Chim lại ñến hải ñảo, ñã thấy xác của người nọ bị thiêu chín như thịt quay. Con vật ngửi thấy mùi thịt chưa bao giờ thơm và ngon ñến thế, bèn sà xuống rỉa lấy rỉa ñể. Ngon miệng chim mải mê ăn quên mất cả về. Khi mặt trời nhô lên, chim muốn cất cánh nhưng không kịp nữa. Bộ lông bén lửa rất mau và chỉ một chốc toàn thân ñều bốc cháy.

Do truyện này mà người ta có câu: "Nhân tham tài nhi tử, ñiểu tham thực nhi vong1".

KHẢO DỊ

Người miền Bắc kể truyện trên trong hai dị bản, ñều khá tiêu biểu: Một là truyện Cây khế: Có hai anh em, cha mẹ mất sớm, người anh tham lam, bủn xỉn còn em thì hiền lành. Khi chia gia tài, anh chiếm hết cả, chỉ ñể cho em ñộc mảnh vườn trong ñó có một cây khế ngọt. Em vẫn không trách móc gì anh, chỉ lo chăm chỉ làm thuê cuốc mướn nuôi thân. Đến mùa khế có quả, bỗng một hôm có một con chim rất lớn từ ñâu bay ñến, chọn quả nào chín mổ ăn bằng hết.

Người em buồn phiền, kêu xin với chim, chim ñáp: - "Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang ñi mà ñựng". Anh làm theo lời.

Chim bèn vượt biển, ñưa anh ñến một hải ñảo ñầy vàng bạc châu báu. Anh chỉ

lấy vừa ñầy túi, rồi lại ñược chim cho qua biển, về nhà yên lành.

Thấy em phút chốc trở nên giàu có lớn, người anh hỏi biết sự tình, liền ñòi ñổi gia sản của mình lấy cây khế của em, ít lâu sau, chim lại ñến cây khế tìm ăn, câu chuyện diễn ra như lần trước, và chim cũng dặn hắn may túi ba gang theo mình vượt biển. Nhưng muốn lấy ñược thật nhiều vàng nên hắn ñã làm trái lời chim dặn, may một cái túi chín gang. Khi xuống hải ñảo, hắn lấy ñầy túi xong còn giắt vàng ngọc vào khắp người, ñến nỗi lúc chim cất cánh, chỉ bay ra ñến giữa biển 1 Theo lời kể của người miền Nam .

390

https://thuviensach.vn

là chao ñảo sã cánh, vì quá nặng. Người anh rơi khỏi mình chim, lăn tòm xuống nước mà chết1.

Thứ hai là truyện Chim phượng hoàng có thêm một ñoạn kết nói về cái chết của con chim:

Người anh trong chuyện này cũng hết sức tham lam và biển lận. Mà theo tục truyền, ruột gan người biển lận thường có chứa nọc ñộc rất mạnh. Hắn cũng chia cho em một cây khế (hay cây ổi), người em cũng gặp chim phượng hoàng và việc cũng xảy ra như truyện Cây khế. Nhưng ở ñây người anh rơi xuống ñất tan xác, ruột gan lòi cả ra ngoài. Chim thấy ruột người, xuống rỉa ăn kỳ hết. Ăn xong nọc ñộc thấm vào, chim ngã lăn ra chết nốt2.

Ở Trung-quốc cũng có truyện cổ tích giống hệt truyện Nhân tham tài nhi tử

ñiểu tham thực nhi vong3.

Người Mèo có truyện Người tham vỡ bụng giống truyện của ta và truyện Trung-quốc, nhưng kết thúc có khác. Một người anh ñã có vợ chiếm hết gia tài của bố mẹ rồi ñuổi em ñi. Em phát nương khỏe, nhưng không có hạt giống, ñến xin anh chị ngô giống rồi thóc giống, nhưng người chị dâu có dã tâm, tuy có cho em hạt giống song lại ngầm rang lên tất cả. Hai lần trỉa không mọc, anh bỏ ñi tìm Bụt ñể hỏi lý do. Bụt cho biết tình thực và bảo cứ về nhặt thóc lép sau nhà anh chị mà trỉa cũng ñủ. Cuối cùng mọc lên ba cây lúa khổng lồ, hạt to bằng cái chĩnh. Khi chim ñến tha hạt, anh ñâm bổ ñi tìm. Đến một cái hang gặp một bà tiên, bà thú thực là chim của mình trót ăn mất, muốn gì bà sẽ ñền. Anh không mong gì hơn là ñược một ít ngô giống. Nhưng bà tiên lại cho anh một cái cối xay bé tí có thể cầu ñược ñủ thứ kể cả thóc ngô giống.

Từ ñấy anh trở nên giàu có, nương ngô tốt như mây. Hai vợ chồng người anh ñi qua nương ngô của em thì ngợp mắt, vội tìm ñến nhà ñể hỏi lý do. Biết em có cái cối xay mầu nhiệm, anh liền mượn về, hy vọng xay ra tiền ra bạc, nhưng hắn chỉ xay ra rắn ra rết, bèn quẳng cối xuống suối vỡ tan. Khi em ñến hỏi thì ở chỗ

ném cối ñã mọc lên thành cây, em bèn chặt về ñục làm máng lợn ăn. Không ngờ

lợn nào ăn vào máng cũng lớn như thổi. Người anh thấy lạ lại mượn máng về,

nhưng lợn của y ăn vào máng ñều trở nên gày gò, cuối cùng chết cả. Tức giận, y bèn ñốt quách. Người em ñến chỉ còn vài miếng gỗ cháy dở, bèn nhặt về làm 1 Truyện này theo Nguyễn Văn Ngọc (Phượng hoàng ñậu cây khế) thì con chim (phượng hoàng) không ñưa người em ñi lấy vàng ngoài hải ñảo, chì "nhả trong mồm rơi xuống một cây khế khác,bao nhiêu hoa tính là bạc, bao nhiêu quả tính là vàng cả". Đến lúc người anh ñổi cả

ruộng vườn cho em lấy cây khế. Những ước mong phượng hoàng lại ñến ăn quả và cho cây khế bằng vàng bằng bạc như em. Nhưng hắn ñợi mãi chẳng thấy phượng hoàng nào ñến, chỉ

có một bầy quạ ñen ngày nào cũng rủ nhau kêu "xấu hổ! xấu hổ!".

2 Theo Tạp chí chúng tôi (1910).

3 Trong Thiếu niên tạp chí. Ở ñây câu tục ngữ trở thành "Nhân vị tài: tử, ñiểu vị thực: vong".

391

https://thuviensach.vn

lược chải ñầu, chải bao nhiêu ñầu tóc trở nên ñẹp bấy nhiêu. Còn anh chị khi mượn lược chải, càng chải tóc càng rụng cho ñến trọc cả ñầu. Khi em sang ñòi lược thì lược ñã bị ñốt thành tro. Em bới tro nhặt ñược một hạt ñỗ tương bèn bỏ

vào mồm nuốt. Sau khi ñi ngoài, hạt ñỗ mọc thành bụi, từ bụi ấy tỏa ra ñầy nương chi chít những quả. Anh chị cũng ñến xin mỗi người một hạt nuốt vào.

Hạt ñỗ không chịu ra mà trương lên làm cho chúng vỡ bụng chết1.

1 Theo Doãn Thanh ... Sách dã dẫn.

392

https://thuviensach.vn

60. NÓI DỐI NHƯ CUỘI

Ngày xưa có một anh chàng trẻ tuổi tên là Cuội. Từ thuở nhỏ, Cuội mồ côi cả

cha lẫn mẹ phải ñi ở với chú thím. Hắn ta là tay láu lỉnh, ñặc biệt về môn lừa người thì rất thành thạo. Một lão trọc phú ở trong miền nghe tiếng ñồn về Cuội tỏ vẻ không tin. Một hôm, hắn cho người gọi Cuội ñến và bảo:

- Nghe nói mày lừa người giỏi lắm. Bây giờ tao ngồi ở ñây, ñố mày lừa tao cho tao ra ngoài cổng thì tao lập tức thưởng cho mày năm quan. Đấy có mọi người làm chứng ñấy!

Cuội ta gãi ñầu gãi tai ñáp:

- Ông ngồi ở ñây, lại có ñề phòng sẵn thì làm sao mà lừa ông ra ngoài kia ñược. Nếu ông ra ñứng ngoài cổng tôi mới có cách lừa ñược ông vào nhà.

Nghe nói thế, lão trọc phú chạy ra cổng. Nhưng khi ñến nơi, Cuội ñã vỗ tay reo:

- Đấy tôi ñã lừa ñược ông ra cổng rồi!

Trọc phú bị tẽn vì thua cuộc ñành phải y ước ñem tiền cho Cuội.

Nhà chú thím Cuội có nuôi một con lợn béo. Một hôm nhân lúc mọi người ñi vắng cả, Cuội gọi người hàng thịt ñến nhà bán rẻ con lợn ñó lấy tiền tiêu. Cuội chỉ dặn người ấy giấu kín cho mình và xin lại cái ñuôi lợn sống. Hắn ñã tìm ra ñược một mưu ñể nuốt trôi con lợn. Hắn ñào một cái lỗ nhỏ ở ñám ñất gần chuồng lợn, cắm cái ñuôi vào ñó rồi nện ñất rất chặt. Chờ lúc người thím ñi làm về, hắn làm vẻ mặt hốt hoảng, nói:

- Thím ơi! Thật là số không may. Ông gì ấy ông bắt mất lợn nhà ta. Nó xuống âm phủ mất rồi.

Rồi Cuội dắt thím ra chuồng lợn, nói tiếp:

- Nó ñã xuống cả hai chân sau rồi, chỉ còn cái ñuôi, bây giờ thím hãy giữ lấy cái ñuôi ñừng cho nó xuống mà cũng ñừng giật mạnh kẻo ñứt mất là hỏng việc.

Cháu sẽ lấy thuổng ñào ñất xung quanh, may chi bắt nó trở về.

Người thím nghe nói tưởng ông gì bắt lợn thật, vừa lo sợ vừa tiếc của, giục Cuội làm nhanh. Cuội lẳng lặng lấy thuổng ñào ñất. Đất bở ra cái ñuôi không kéo tự nhiên rời khỏi mặt ñất. Thấy thế hắn la to lên:

- Thôi! Thế là lợn xuống âm phủ mất rồi. Còn làm ăn gì ñược nữa.

393

https://thuviensach.vn

Một hôm, Cuội cùng chú ñi chợ. Cuội xách một cái thúng không. Đột nhiên.

Cuội chạy lên trước bỏ quá chú một quãng rồi lấy thúng úp một bãi cứt trâu ở

dọc ñường. Khi người chú vừa ñến nơi, Cuội khư khư giữ chịt lấy thúng, bảo:

- May quá! Cháu vừa úp ñược một con chim ngói to lắm! Nhưng nếu bây giờ

thò tay vào bắt thì nó trượt mắt. Vậy chú mau mau về lấy tay lưới giăng chung quanh ñể bắt cho chắc. Con này mà ñánh chén thì tuyệt!

Người chú vốn có máu tham, nghe hắn nói thế tưởng thật, vội vã trở về nhà lấy lưới ñến giăng bốn bên thúng rất cẩn thận. Mọi người xúm lại xem rất ñông.

Nhưng khi Cuội giở thúng ra, ai nấy ñều phì cười vì chỉ thấy một bãi cứt trâu, chả có chim ñâu cả. Riêng người chú bị Cuội ñánh lừa, giận thâm gan tím ruột, bèn không ñi chợ nữa, dắt Cuội về ñánh cho một trận thừa sống thiếu chết.

Một hôm khác, Cuội cùng chú ñang cuốc cỏ ngoài ñồng. Trời nắng như thiêu như ñốt. Khát quá, người chú bảo hắn về nhà lấy nước mang ra. Vừa ñến nhà, Cuội ñã làm vẻ hốt hoảng, nước mắt giàn giụa, miệng mếu nói không ra tiếng:

- Khốn khổ lắm thím ơi! Chú bị trâu húc lòi ruột gan ra một ñống. Hiện ñã tắt thở, còn nằm trên cồn...

Người thím nghe nói chỉ còn biết kêu trời khóc ñất rồi bươn bả ra ñồng, vừa ñi vừa ôm mặt than khóc rất thảm thiết. Cuội ta lại lẻn theo ñường tắt, ba chân bốn cẳng chạy ra ñồng. Sắp ñến nơi, hắn cũng làm bộ ñau ñớn, bảo chú:

- Chú ơi! Trời hại ta. Thím ở nhà không biết leo trèo thế nào bị ngã từ trên gác xuống, chết tím cả mặt, không một ai biết cả.

Người chú nghe nói, tưởng thật, ñấm ngực kêu trời rồi chạy về kêu khóc suốt cả dọc ñường. Đến khi hai vợ chồng ñâm sầm vào nhau mới biết là thằng cháu ác nghiệt ñánh lừa. Hai vợ chồng tức giận ñiên cuồng bèn ñan một cái rọ bỏ

Cuội vào rồi một mình chồng vác ra sông ñịnh vứt xuống nước.

Đến bờ sông, cuội ta cầu khẩn: - "Cháu có tội với chú thím, chú thím bắt chết cũng ñáng. Có ñiều ở dương gian cháu nói láo kiếm ăn ñược là nhờ có một quyển sách nói láo bấy lâu nay vẫn gác trên sàn bếp. Nay chú làm ơn nghĩ ñến chút tình máu mủ về lấy giùm quyển sách ñó ñặng cháu mang theo xuống âm phủ kiếm ăn". Nghe hắn nói có vẻ thảm thiết, người chú tưởng thật, nghĩ bụng, tay hắn mình ñã trói, rọ lại buộc chặt không thể trốn ñi ñằng nào ñược, bèn tất tả

chạy về lấy sách.

Đang ngồi co ro trong rọ bỗng trông thấy một thằng hủi ñi qua, Cuội gọi giật lại:

- Này hủi ơi! Tao trước cũng sưng da thối thịt như mày, nhưng trời run rủi cho tao ngồi vào ñây, thế rồi tao ñược người ta ñưa xuống nước chạy chữa, rồi lại khiêng lên, bây giờ lành hẳn cả rồi. Mày cứ mở cho tao ra mà xem.

394

https://thuviensach.vn

Hủi tưởng thật, mở rọ cho Cuội ra, tấm tắc khen phép chữa mầu nhiệm rồi mừng rỡ nói:

- May cho tôi quá! Thế anh cho tôi ngồi vào ñây rồi anh buộc hộ cho tôi với.

Có mấy quan tiền xin ñược nhân thể tôi biếu anh.

Được tự do, Cuội chờ cho hủi vào, buộc rọ lại cẩn thận rồi cầm tiền ñi thẳng.

Lại nói chuyện người chú về nhà tìm mãi trên sàn bếp chẳng thấy gì cả, mớt biết là mình lại bị lừa lần nữa, giận quá, hầm hầm trở ra, chẳng nói chẳng rằng ñạp rọ lăn xuống sông. Thế là hủi ta mất tích.

Cuội theo dọc sông ñến một cái cầu, nhân trời nóng nực mới cởi áo xuống tắm. Mấy quan tiền của hủi cho, hắn sợ ñể trên bờ có người lấy mất nên mang cả

xuống sông. Một ông quan cưỡi ngựa ñi qua trên cầu, thoáng thấy có thằng bé lặn ngụp dưới nước, một tay giơ lên cao có cầm cái gì giống như là quan tiền.

Quan ñộng lòng tham, dừng ngựa lại hỏi.

- Bé kia, mày làm gì ở dưới ñó?

Cuội làm bộ tìm tòi, nói với quan:

- Tôi mang ñi cho cha tôi một thỏi vàng, một thỏi bạc và mấy quan tiền, lúc ñứng chơi ở cầu không may lỡ lay ñánh rơi xuống mất cả. Nay tôi lặn lội tìm chỉ

ñược có mấy quan tiền mà thôi. Giờ tôi mà về, cha tôi thì ñánh chết.

Nói ñoạn. Cuội hu hu khóc. Ông quan bèn xuống ngựa, cởi quần áo bảo Cuội:

- Mày bước lên mau ñi, ñể tao còn xuống tắm. Cút mau!

Ý của hắn là muốn một mình mò tìm, tìm ñược thì giấu ñi một chỗ ñể số vàng bạc ấy về tay hắn hưởng. Vừa nói hắn vừa lội xuống nước.

Cuội bước lên bờ vội lấy ngay quần áo của viên quan ra mặc.

Quan hỏi:

- Mày làm gì thế .

Cuội ñáp:

- Tôi rét quá, nhờ áo ông mặc ñỡ một tý cho ấm.

- Thế tên mày là gì? Quê quán Ở ñâu?

- Tôi họ Bái, tên Dưng, ở Bông lông xã, Ba la huyện.

Mặc xong, Cuội chờ lúc quan lặn xuống nước, lên ngựa phi nước ñại. Viên quan lặn tìm mấy lần không thấy gì cả, nhìn lên bờ thì ñã mất cả ngựa lẫn áo quần. Biết là bị thằng bé ñánh lừa, hắn vừa tức giận vừa hoảng hốt. Cuối cùng hắn dùng mấy cái ñồ rách của Cuội bỏ lại, che tạm hạ bộ ñể chạy ñi tìm Cuội.

Gặp ai hắn cũng hỏi: - "Có thấy tên Bái Dưng vừa chạy qua ñây không?" ' Nghe 395

https://thuviensach.vn

hỏi thế mọi người chỉ tủm tỉm cười. Mãi ñến khi gặp một người ñàn bà, người này ñồ hắn là một tên vô lại chọc ghẹo mình, mới quay lại mắng cho một trận.

Hắn biết là dại, ñành phải im mồm, rồi sau ñó nuốt giận lần về nhà.

Lại nói chuyện Cuội phi ngựa về nhà chú thím. Cả hai vợ chồng, nhất là người chồng rất lày làm ngạc nhiên không hiểu tại sao mình ñã xô nó xuống sông hai năm rõ mười, thế mà bây giờ nó lại trở về ñược mà lại ăn mặc ñàng hoàng như

kia. Hỏi thì Cuội tươi cười ñáp:

- Cháu xuống dưới ấy gặp ñược tất cả mọi người: ông, bà, cha, mẹ, nội ngoại ñầy ñủ. Cha mẹ cháu giàu có lớn lắm. Nhưng cháu nhớ chú thím quá nên chọn lấy một bộ quần áo, một con ngựa và ít quan tiền trở lên trên này.

Rồi Cuội lại nói thêm:

- Ông bà vẫn nhớ chú thím lắm ñấy và có dặn cháu mời chú thím xuống chơi!

Hai vợ chồng người chú nghe nói mừng quá, hỏi Cuội:

- Chúng tao xuống có ñược không? Cuội trả lời:

- Có khó gì ñâu, chú thím cứ làm rọ y như lúc cháu xuống. Nhưng cháu thì không vác nổi ñâu, phải mang ra bờ sông, chui vào rọ rồi cháu sẽ lăn xuống thôi!

Người chú vội vàng ñan hai chiếc rọ ñem ra bờ sông. Đoạn người chú chui vào một chiếc bảo nó buộc chặt lại, vứt xuống. Thấy tăm nước sủi lên sùng sục, Cuội vỗ tay reo:

- A ha! Chú ñang lấy ñấy!

Nghe nói thế người thím giục Cuội rối rít:

- Cháu cho thím xuống ngay ñi!

Người thím lại chui vào rọ ñể cho Cuội vứt luôn xuống sông. Thế là từ ñó Cuội thừa hưởng cơ nghiệp của chú thím ñể lại.

Nhưng Cuội ăn chơi loang toàng chả mấy chốc ñã bán hết gia tư ñiền sản. Hắn muốn ñi chơi một phen cho thật xa, bèn sắm sửa lương thực rồi một hôm bỏ nhà ra ñi.

Cuội ñến một vùng rừng núi trùng ñiệp. Ở ñây có rất nhiều voi, Cuội bèn nghĩ

kế bắt cho ñược một con. Hắn ta ñào một cái hố rất rộng và rất sâu ở chỗ voi hay qua lại. Trên miệng hố có bắc tre nứa lát phên và ghép cỏ rất khéo. Quả nhiên sau ñó ba hôm có một con voi bị sa hố ñầu chúc xuống dưới, ñít chổng lên trời, không cựa quậy ñược. Cuội dùng ñất lấp voi lại chỉ chừa có cái lỗ ñít. Và khoét ñít voi thành một cái lỗ lớn hơn, rồi cứ ñể yên tại ñó, chỉ thỉnh thoảng ñến trông chừng. Hắn bụng bảo dạ: - "Rồi ta sẽ có một con voi biết bay, ñi chu du thiên hạ!".

396

https://thuviensach.vn

Sau khi voi chết, quạ và diều ngửi thấy mùi thịt liền rủ nhau tới ăn. Chúng nó chui qua lỗ ñít tiến sâu vào thân con voi ñể rỉa lân thịt ở trong ñó. Trước còn năm con mười con, sau dần dần có hàng trăm con ngày ngày chui vào chén thịt và lòng rất thỏa thích. Cuội ta chờ ñến lúc thịt voi ñã gần kiệt, rình khi chim chóc chui vào khá nhiều: mới thình lình ñút nút ñít voi lại.

Thế rồi Cuội ñào ñất lên cho cái xác da voi nằm ngay ngắn. Hắn cưỡi lên lưng, dùng gậy ñánh nhẹ ở dưới bụng voi. Tự nhiên bầy chim ở trong cái xác da voi bay vụt cả lên, mang cái xác da voi và Cuội lên trời.

Cái xác da voi hay giữa không trung qua những núi dài sông rộng làm cho Cuội nhìn không chán mắt. Cuội cứ ñể cho bay mãi suốt ngày. Cuối cùng nhìn thấy một kinh thành rộng lớn, trong ñó nhà ngói san sát, người qua lại ñông không biết bao nhiêu mà kể. Cuội muốn xuống xem thử cho biết. Hắn vỗ mấy cái trên lưng voi, chim chóc thấy ñộng phía trên thì sợ hãi xếp cánh không bay nữa. Cái xác da voi từ từ hạ xuống. Nó rơi xuống trúng giữa sân rồng có các quan ñang làm lễ bái mạng.

Nhà vua và tất cả triều thần thấy có một người cưỡi voi từ trên trời xuống thì kinh hãi bội phần, vội vàng sụp xuống lạy Cuội như tế sao. Họ ñón Cuội như

ñón một vị thần vừa giáng hạ. Nhà vua thân ñưa Cuội vào nội ñiện và không dám ngồi ngang hàng.

Cuội sung sướng hưởng những cỗ bàn lễ vật của mọi người ñem dâng. Khi nghe Cuội nói ñến sự màu nhiệm của con vật, nhà vua cất tiếng run run hỏi: -

"Ngài có thể cho quả nhân cưỡi lên voi ñi ngắm cảnh gấm vóc trong thiên hạ

ñược chăng?" Cuội ñáp: - "Được lắm, nhưng cần phải làm hai việc: một là nhà vua phải thay ñổi áo quần cho tôi, vì con vật nó hay lạ hơi người, hai là khi ra giữa biển phải nhớ mở cái nút ñằng sau cho nó uống nước".

Không một ai ngăn cản ñược lòng ham muốn của nhà vua. Cuối cùng cái xác da voi ñưa vua lên không trung. Ra giữa biển, vua nhớ tới lời Cuội dặn, mở nút ñằng ñít ñể cho voi giải khát. Lũ quạ và diều mấy lâu bị giam cầm, nay thấy có chỗ hở lục tục bay ra tất cả. Cái xác da voi rơi xuống biển và chả mấy chốc nhà vua ñã lọt vào bụng cá. Còn Cuội mặc áo hoàng bào lên làm vua nước ấy1 .

KHẢO DỊ

1. Người Quảng-bình kể chuyện Cuội, ngoài những tình tiết giống như trên, còn có thêm một ñoạn Cuội ñánh lừa hổ (trước khi lừa voi).

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Quảng-bình.

397

https://thuviensach.vn

Cuội vào rừng chặt mây gặp một con hổ ñến. Hổ hỏi: - "Làm công việc gì mà lấy nhiều mây thế?". Đáp: - "Trời sắp lụt to ñến nơi, lấy về ñể treo họ hàng bà con lên kẻo chết ñuối". Tin là thật, hổ cầu khẩn nhờ Cuội treo giúp mình và bà con mình, Cuội nhận lời, hứa sẽ làm sẵn dây rồi ñịnh ngày bảo hổ ñến một khu rừng nọ tự thò ñầu vào dây ñể mình kéo lên kẻo mình làm không nổi vì hổ nặng quá. Rồi ñó, Cuội lấy mây làm rất nhiều thòng lọng. Đến ngày hẹn, hổ và bà con nhà hổ ñến rừng lần lượt chui ñầu vào thòng lọng. Cuội ñâm chết hết bà con nhà hổ. Còn lại một con hổ cái hết lời cầu khẩn xin tha mạng. Cuội bằng lòng tha nhưng với ñiều kiện là hàng ngày phải tìm mồi cho mình ăn.

Một hôm hổ cái gặp voi. Hổ bảo voi phải trốn ngay không thì Cuội giết chết.

Voi nói mình có ngà không sợ, sẽ tìm ñến giết Cuội cho xem. Đoạn hỏi chỗ ở

của Cuội ñể hôm sau ñến. Lúc hổ cái về nộp thịt cho Cuội, kể lại câu chuyện như trên. Cuội bèn ñào hố trên phủ cây cỏ. Voi ñi tới thấy Cuội ñịnh xông lại bắt, nhưng bị sa hố. Câu chuyện ñến ñây giống như trên ñã kể.

2. Truyện Nói dối như Cuội còn ñược một vài quyển sách khác (như Sử Nam chí dị và Truyện cổ tích Việt-nam1) chép nhưng không ñầy ñủ và có chỗ hơi khác về chi tiết. Theo sách sau thì thay vào thằng hủi là bác xẩm mù. Cuội thấy xẩm qua ñó, gọi lại bảo: - "Xẩm ơi! xưa kia tao cũng như mày, chui vào rọ này ñược sáng mắt ra". Cũng như hủi, xẩm tưởng thật, mở rọ cho Cuội ra rồi chui vào cho hắn buộc lại. Khi người chú không tìm ñược sách nói láo của Cuội hầm hầm nổi giận chạy ra, tưởng Cuội nằm trong rọ, mắng rằng: - "Sắp chết ñến nơi mà còn nói láo!". Xẩm ta nghe nói thế sợ hãi kêu lên: - "Lạy ông, tôi là xẩm ñây". Người chú tưởng Cuội lại còn lừa nữa, gắt: - "Xẩm, ông cũng không tha!". Miệng nói chân ñạp rọ lăn xuống sông.

Chỗ Cuội lừa ông quan thì sách này chép là lừa bà lão gánh hàng tấm. Cuội bảo bà lão: - "Bà thì già, gánh thì nặng. Bà ñưa tôi gánh ñỡ, ñến chợ bà cho tôi bữa ăn là ñủ". Bà lão hỏi tên họ quê quán, Cuội cũng khai là Bông lông xã, Ba la huyện, còn tên mình thì nói là Cha Căng Chú Kiết. Được gánh hàng Cuội chạy vùn vụt làm bà lão ñuổi không kịp, gặp ai cũng hỏi: - "Có thấy thằng Cha Căng Chú Kiết ñâu không?"- Khi bà lão biết là mình bị lừa thì Cuội ta ñã xấp ướt gánh hàng ñem về nhà chú, nói dối là hàng lấy ñược từ dưới sông lên. v.v...

Xem thêm truyện Mưu trí ñàn bà (số 109, tập III).

3. Có người kể lẫn lộn truyện Nói dối như Cuội này với truyện Sự tích thằng Cuội cung trăng (số 127 tập III). Ví dụ tác giả sách Sơn cư tạp thuật ở truyện Mạn tử, v.v...

4. Đoạn Cuội bán lợn rồi cắm ñuôi xuống ñất lừa thím, tương tự với sự tích vua Đinh Tiên Hoàng: lúc nhỏ vua ở chăn trâu cho người chú. Một hôm giết trâu 1 Nhà xuất bản Nguyễn Du, Hà-nội, 1957.

398

https://thuviensach.vn

ñãi các bạn ăn, cắm ñuôi xuống ñất rồi về báo chú là trâu chui xuống ñất. Chú lên núi thấy ñuôi, nắm kéo bị ngã ngửa. Giận quá, chú ñuổi cháu. Cháu chạy ñến bến ñò, ở ñó có người chèo ñò tên là Rồng, bèn gọi: - "Rồng mau mau ñưa tao sang sông". Bỗng nhiên có con rồng hiện lên ñưa ông qua... Truyền thuyết Nguyễn Chích (sưu tầm ở Thanh-hóa) cũng giống như trên, chỉ có khác là không phải con rồng mà là một con rùa ñưa ông qua sông. Sự tích vua Minh Thái Tổ

(Trung-quốc) cũng có một ñoạn tương tự.

5. Truyện Nói dối như Cuội của ta tương tự ít hay nhiều với một số cổ tích Đông Tây. Gần gũi nhất là truyện của ñồng bào Ja-rai (Djarai) ở Tây-nguyên và truyện của người Khơ-me (Khmer). Chúng tôi chỉ kể ra ñây một ít truyện tiêu biểu: Trước hết là truyện của người Ja-rai, nhan ñề là Cơn và Nắc. Đó là hai người bạn. Bị Nắc chơi ác cho mượn rùa làm gối ñể nó cắn mình, Cơn quyết trả

thù. Hắn lừa chồng nói là vợ chết, lại lừa vợ nói là chồng chết làm cho hai vợ

chồng Nắc vì thương nhớ quá lưu ly thất lạc, thân tàn ma dại một thời gian. Khi hai vợ chồng gặp nhau biết mình bị lừa, bèn bắt Cơn bỏ rọ trôi sông, nhưng Cơn ñã lừa ñược một người hủi chết thay cho mình. v.v... Thứ hai là truyện của ñồng bào Xơ-ñăng và Hrê tương ñối phong phú về tình tiết hơn cả. Trong ñó Cuội lừa cọp, lừa quan và cũng như truyện của ta, Cuội cưỡi xác voi biết bay bay lên trời1.

Truyện của người Khơ-me (Khmer): Một anh chàng tìm cách ăn thịt con lợn của người mẹ. Một hôm, hắn cầm thúng dắt mẹ ñi, nói là ñể kiếm vàng. Đến một nơi nọ, thình lình hắn úp thúng xuống ñất, bảo mẹ giữ cho chặt rồi ngồi chờ cho hắn về kiếm thuổng ñể ñào. Hắn về giết lợn ñãi bạn bè hàng xóm. Mẹ chờ lâu, ñói quá mở thúng ra chả thấy gì cả, về nhà thì thấy mọi người ñang ăn thịt lợn.

Mẹ giận quá bảo em mình bỏ hắn vào bị ñịnh quăng sông. Câu chuyện cũng xẩy ra như truyện của ta. Hắn nhờ ông cậu về kiếm cho quyển sách nói láo và cũng gặp một người hủi. Nhưng chỗ khác là khi trốn ra khỏi bị, hắn gặp một người khác hỏi làm sao có lắm tiền. Đáp: xuống dưới ấy mọi người ñều giàu có và số

tiền này là do ñánh bạc mà ñược... Nghe vậy người kia cũng nhảy xuống nước, nhưng chỉ một lúc hắn ñã nổi lên với cái mũi bị thương, nói: "Tao cũng có ñánh ñược bạc nhưng hỏi thì họ bảo lên trên mày mà ñòi. Tao nói mãi họ cho một ñấm chảy máu mũi như thế này".

Anh chàng nghe nói, biết là gặp tay lừa dối cũng vào hạng khá, nhưng cũng vui lòng chia tiền cho và kết làm bạn.

1 Xem truyện Quậy của dân tộc Hrê ở Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I, ñã dẫn. Trong truyện này người kể ñã gần như lẫn lộn Cuội trong Nói dối như Cuội với Cuội trong Sự tích thằng Cuội cung trăng.

399

https://thuviensach.vn

Người Khơ-me còn có truyện Thơ-mênh Chây có nhiều tình tiết giống với truyện Trạng Quỳnh, trong ñó cũng có một số tình tiết gần giống truyện Cuội.

Ví dụ tình tiết sau ñây:

Thơ-mênh Chây hay lừa người. Vua nghe tiếng gọi ñến bảo hãy lừa mình xem.

Đáp: - "Việc lừa của tôi là nhờ vào một quyển sách nói dối. Tiếc rằng quyển sách lại ñể ở nhà mẹ tôi". - "Cho phép ngươi về lấy". - "Vì hôm qua chữa cháy nên bị bỏng chân, ñi lại khó khăn. Xin phái một viên quan về lấy". Khi viên quan trở lại nói rằng mẹ Thơ-mênh Chây bảo xưa nay trong nhà không hề có quyển sách ñó, vua nổi giận hỏi Thơ-mênh Chây, hắn ung dung ñáp: - "Vậy là tôi ñã lừa ñược nhà vua rồi ñó"1.

Đồng bào Mường cũng có truyện Cuội, có truyện rất dài, có truyện ngắn, nội dung có truyện gần giống với truyện Cuội của ta, cũng có truyện kết hợp thêm một số tình tiết giống truyện Trạng Quỳnh (hay Thơ-mênh Chây của người Khơ-me). Chúng tôi kể ra dây vài truyện (xem thêm truyện Eng Cuội trong Truyện cổ

dân văn Việt-nam, tập I):

Cuội chơi cho lang một vố rất ñau (giả nói là ñi bắt rùa rồi tìm cách nằm với hai con gái lang. Khi bị lang hỏi tội thì tìm cách chối bằng cách nhúng b... vào bột nhà lang) nhưng lang chưa có lý do ñể buộc tội.

Sau ñó, Cuội lại chơi cho lang một vố thứ hai, thường ngày mang ñến biếu lang những chiếc bánh ngon. Lang hỏi ở ñâu ra thì ñáp là do con chó quý của mình ỉa ra. Lâu không thấy Cuội ñến, lang tìm ñến nhà Cuội hỏi bánh. Cuội lôi chó vào buồng ñánh ba roi rồi ñưa ba vắt bánh ra biếu lang. Thấy thế lang hỏi mua con chó. Cuội ñòi ñổi một con trâu mộng. Giao chó, Cuội dặn ñừng ñánh vội, phải ñể cho chó nghỉ ngơi một thời gian ñể quen hơi ñã. Chưa ñược hai ngày lang ñã bắt chó ra ñánh. Khi ăn thấy không phải là bánh, lang mang chó ñến nhà Cuội trả ñể ñòi lại trâu. Cuội hỏi ñược mấy ngày? - "Hai ngày". "Thế là tại lang vội vàng nên hỏng mất phép mầu của con chó". Cuội nói thế, nhất ñịnh không trả trâu lại.

Lập mưu giết Cuội, lang bảo dân chuẩn bị nứa vát nhọn. Có một hố sâu từ lâu không ai dám xuống. Lang bảo chỉ có Cuội là xuống ñược. Trước khi xuống, Cuội quẳng xuống hố một gốc chuối. Rồi khi xuống ñến ñáy hố, Cuội chui vào một ngách, cởi áo của mình ra trùm vào gốc chuối. Ở trên lang bắt mọi người phóng nứa xuống. Tưởng Cuối ñã chết, ai nấy bỏ về, nhưng ñến chiều lang lại gặp Cuội.

Lang ñịnh ñan rọ ñể dìm Cuội xuống sông cho chết. Cuội biết ý nói với người ta rằng: - "Ngâm tôi xuống nước, tôi sống ba năm, còn ñặt trên cạn tôi chỉ sống 1 Theo Truyện dân gian Căm-pu-chia.

400

https://thuviensach.vn

ñược ba ngày". Lang nghe lời, bèn ñặt rọ nhốt Cuội ở chuồng trâu chờ trâu về

chuồng sẽ giẫm chết. Ngồi một lúc, Cuội gặp một bà già nhà lang ñau mắt ñi tìm thuốc qua ñó. Cuội bảo cứ vào ñây ngồi khắc khỏi. Chiều lại, trâu về chuồng ñạp chết bà già.

Thấy Cuội vẫn chưa chết, lang ñịnh bỏ rọ Cuội ném sông. Cuội cười vang lên cố làm cho lang tin rằng "bè bưởi thì chìm, bè ñá thì nổi". Vì thế lang cho trẩy nhiều bưởi buộc cùng với rọ Cuội ném xuống sông. Rọ Cuội trôi một quãng xa xuống bến dưới nhờ bưởi lại nổi lên . Cuội bèn ñóng một gánh xuống mường dưới tìm ñến nhà một lang khác nói bưởi của lang mình ñưa ñến biếu và xin muốn một con trâu ñực về làm giống. Được trâu, Cuội trở về mường mình nói dối là xuống nước biếu bưởi cho vua Thủy ñược vua Thủy tặng lại một trâu ñưa về . Cuội lại nói thêm. Giá có một bè ñá cho vua Thủy thì vua sẽ tặng voi. Lang ñộng lòng tham chui vào rọ có buộc ñá ñể Cuội ném xuống sông.

Trong sách Truyện cổ tích miền núi có truyện Nhà lang với anh Tới của ñồng bào Mường cũng là một dị bản của truyện Cuội, có phần giống với truyện của các dân tộc khác hơn là truyện của ta.

Một người dân tên là Tới làm cho một tên lang nọ tức ñiên ruột vì những hành ñộng chống ñối của mình. Lang muốn bỏ Tới vào túi ném xuống sông. Tới bảo:

- Túi bằng vải sẽ không ngăn ñược hồn ma trở về, chỉ có túi giấy là ngăn ñược".

Lang bèn làm túi giấy, Tới nhờ vậy không chết. Tới bắt trâu lang dắt ñến nhà lang, nhận là trâu mình do vua Thủy cho. Lang không chịu, Tới hỏi: - "Trâu của lang có mấy hàm răng?" - "Hai hàm" - "Vậy trâu này ñích là của tôi vì khi cho, vua Thùy ñã sai vặn răng mất một hàm". Lang chịu mất trâu.

Thấy Tới nhiều trâu, lang và Ậu cũng muốn xuống xin trâu vua Thủy, Tới bảo:

- "Chỉ có dân mới vào túi giấy, còn lang thì phải vào túi gấm, Ậu thì túi vải". Vợ

lang không thấy chồng về, Tới hảo: - "Có lẽ lang và Ậu vui quên về vì dưới ấy lắm con gái ñẹp". Vợ lang nổi cơn ghen ñòi chui vào túi. Cuối cùng Tới cũng cho mụ ñi theo chồng và chiếm cả tài sản.

Người Tày có truyện Hột Nhồi:

Hột Nhồi ở với chúa ñất (quàng). Thấy chúa nói ăn không biết ngon, bèn ñưa chúa vào rừng tìm thuốc chữa. Anh dắt hắn qua năm suối mười khe cho ñến khi chúa kêu ñói, anh cho hắn ăn bát cơm nguội, hắn khen ngon. Lần khác, chúa bắt dâng buồng chuối chín, anh dâng một buồng, quả chỉ có vỏ không ruột. Hỏi thì anh ñáp: - "Không thấy chúa dặn có lõi hay không". Lần khác, chúa lại ñòi cá chép to lấy cả trong lẫn ngoài, anh ñưa lên một con to nhưng ñã ươn ình. Hỏi thì ñáp: - "Không thấy chúa dặn phải lấy cá tươi". Cả ba lần chúa ñất giận lắm, nhưng không có lý do ñể bắt tội.

401

https://thuviensach.vn

Một hôm chúa ngồi lên bắt anh lạy. Vì dưới giường lúc ấy có con chó nên lạy xong anh nói: - "Tôi lạy ông cũng như lạy chó". Nói rồi chỉ con chó dưới giường. Chúa giận quá bắt trói ở cửa. Nửa ñêm, chúa ñau bụng ñi ngoài, anh ôm lấy chân, nói: - "Tôi yêu ông lắm, ông ñi ñâu tôi cũng ñi". Nói rồi không chịu thả. Chúa mót quá phải cởi trói cho anh.

Một hôm nhà chúa có người chết, sai anh lên rừng chặt gỗ làm áo quan. Anh chặt cây mọc ở vách ñá rồi buộc dây bảo con cháu chúa kéo. Cây ñổ ñè lên chết cả. Về thấy chúa khóc, anh nói: - "Chết một ñống không khóc, ñi khóc một người". Gặp kỵ giỗ anh ñốt than thả trên nguồn nước, về bảo nhà chúa rằng: -

"Ai muốn xem bọ hung ñi buôn thì ra mà xem". Mọi người ñua nhau ñi xem, nhân dịp ấy anh xếp xôi thịt làm một gánh vào rừng chén ñẫy. Lần này chúa nhất ñịnh bắt anh phải chết. Từ ñây truyện giống với Cuội của ta, chúa bắt Hột Nhồi bỏ bị ñặt ở miệng vực, ñợi ăn xong sẽ xô xuống. Một chúa ñất khác cưỡi ngựa ñi qua, hỏi thì ñáp: - "Tôi bị ghẻ kinh niên nằm vào ñây ñể có người mang ñi chữa". Chúa xin nằm thay vì hắn cũng có ghẻ. Hột Nhồi ñợi hắn bị người ta xô xuống sông, mới cưỡi ngựa về, kể với chúa cảnh sống sung túc ở dưới nước, làm cho chúa thèm rỏ dãi. Chúa hỏi: - "Ta và người nhà ta có xuống ñược không?" -

"Càng nhiều càng tốt. Hãy làm cho chúa lồng song, người nhà lồng tre". Mấy ngày sau khi làm cho cả họ nhà chúa chết sạch, Hột Nhồi lại ñến kể với vợ chúa hành trình xuống thủy phủ. Ngày thứ nhất qua bản Chăng (chìm), ngày thứ hai qua bản Phù (nổi), ngày thứ ba qua bản Phong (trôi) ngày thứ tư qua Háng ngày cá (chợ quạ) rồi mới ñến Xứ sở tổ tiên nhà chúa. Tổ tiên nhà chúa không cho về

nữa. Vợ chúa nghe nói thế ñi lấy chồng khác1 .

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Cậu bé nói dối:

Một thằng bé hay ñi lừa, người ta gọi là Thánh Cuội. Một hôm cùng ñi với bố

có mang theo một túi cơm thịt ñể ñi ñường mà ăn, hắn lụt lại sau, chén hết sạch, vứt túi. Khi bố bảo ñưa túi thì hắn ñáp: - "Con tưởng mang ñi ñường ăn, nên con vứt cho ñường ăn lúc nãy rồi!". Bị bố ñuổi, Cuội về lu loa với mẹ rằng bố ñã bị

rắn cắn chết, may có mà người lang khiêng xác về hộ. Thấy mẹ bận than khóc, hắn nói: - "Nên quay con lợn nhà ñể ñãi những người mang xác bố về". Mẹ bằng lòng, hắn làm ngay và ngồi chén hết một nửa. Đến chiều bố về thấy vậy, ñánh cho một trận, bảo: - "Cho mày nốt chỗ lợn kia rồi cút ñi khuất mắt không ñược về nữa!". Gặp một lão hà tiện ñang cuốc vườn, hắn vác lợn ñến, nói: - "Bác ơi, cháu biếu bác một nồi ñầy thịt quay ñây, nhưng phải cho cháu xin chiếc nồi ñất, ñược không?" - "Được". Hắn lại nói: - "Không phải phiền bác trở về nhà làm gì ñể cháu gặp bác gái, nhờ bác ấy lấy nồi cho". Khi gặp vợ lão hà tiện hắn lại nói khác ñi: - "Đây là thịt quay, bác trai ñồng ý ñổi một túi vàng ñấy!". Thấy bà này tỏ vẻ không tin, hắn gọi to cho lão chồng nghe: - "Bác ơi, bác gái không chịu 1 Theo Đức Hùng, Phù Ninh. Nàng Ái Kao (truyện cổ tích).

402

https://thuviensach.vn

ñưa ñây này". - "Cứ ñưa ngay cho nó ñi!". Lão hà tiện quát. Thế là Cuội chuồn với túi vàng. Đi thật xa, Cuội móc túi lấy bốn năm ñồng vàng, chôn làm bốn năm chỗ trên ñường ñi, rồi bẻ một cành cây cầm tay. Một người cưỡi ngựa ñi quá, hắn vụt roi xuống: "Đưa ñây ñồng vàng' ". Rồi làm cho người kia thấy mỗi một cái vụt roi lại ñược một ñồng tiền vàng. Người kia ñòi ñổi ngựa lấy roi, hắn ñể cho người kia nằn nì chán mới chịu ñổi, rồi phóng ngựa ñi mất. Đến một nhà giàu, Cuội xin gửi con ngựa vào chuồng. Đêm lại lấy một ít tiền vàng rắc vào cứt ngựa, sáng dậy mượn chủ cái rổ. Lão nhà giàu cho người rình, thấy hắn sàng phân ngựa ra vàng thì ñòi mua ngay con ngựa, ngã giá một ngàn ñồng vàng. Hắn lấy tiền ñi thật xa. Gặp hai ông bà già, hắn khoe mình có phép "cải lão hoàn ñồng". Để cho họ tin, hắn dùng nhiều tiền thuê hai mẹ con nhà nọ: trong khi cho cô gái núp sau màn, ở ngoài này hắn làm bộ gõ chày vào người bà mẹ ñoạn bảo người ấy bước vào sau màn, chốc sau cô gái bước ra nói những lời cảm ơn thày ñã làm phép cho mình trở nên trẻ và ñẹp. Thấy vậy, hai ông bà già kỳ kèo xin hắn làm phép cho. Hắn ñòi một ngàn ñồng vàng. Sau khi gõ xong, hắn bắt họ

phải ngồi im trong hai tiếng ñồng hồ thì phép mới nghiệm, nhân dịp ñó hắn ba chân bốn cẳng chạy trốn.

Hành ñộng của Cuội ñến tai nhà vua, vua ra lệnh bắt hắn bỏ vào túi ném sông.

Trong khi chờ mặt trời lặn (là lúc thực hiện cuộc hành hình), bọn lính treo túi lên cây rồi ñi uống rượu. Nghe tiếng chân voi ñi tới hắn kêu; - "Ta không làm thái tử

ñâu!". Người cưỡi voi hỏi: - "Gì thế?". Đáp: - "Vua không có con nối, bắt tôi về

nuôi làm thái tử, mà tôi thì không muốn tí nào" - "Tôi thay vào có ñược không?"

- "Được, nhưng phải chịu treo lên cây như thế này người ta mới ñưa về cung" -

"Được". Thế là Cuội ñánh voi ñi thật xa, ñâm cho voi chết, rồi khoét rộng bụng voi cho kền kền chui vào rỉa thịt. Như truyện của ta, khi chim vào ñông thì lấy giẻ nút lại. Cuội cũng ñược chim ñưa lên không trung và sau ñó dặt xuống giữa sân rồng. Vua nhận ra Cuội: - "Hôm trước ta ñã sai dìm ngươi rồi kia mà!". Đáp

- "Quả có thế, nhưng vua Thủy (na-ga) ñã cứu tôi lên và tặng con voi bay". - "Ta có thế cưỡi ñi ñây ñi ñó ñược chăng?" - "Nếu cho tôi làm thái tử thì ñược". Vua thích thú khi xác voi ñưa lên không, nhưng khi tò mò rút cái nút giẻ thì chim lục tục bay ra làm cho hắn rơi xuống chết. Cuội lên ngôi, từ ñó bỏ thói ñi lừa, người ta gọi là vua anh minh1.

Người Ấn-ñộ có hai truyện:

a) Một anh chàng có nuôi một con chim rất khôn. Khi ñi làm ñồng, vợ chồng anh buộc một cái ñiếu vào chim, thế là chim mang thức hút ñến cho chủ. Có sáu người ñi qua thấy vậy, bèn mua con chim 300 ru-pi. Một hôm, họ buộc 300 ru-pi vào chim, bảo chim mang ñến một nơi nọ. Chim không mang ñến ñó mà lại mang tiền về cho chủ cũ. Anh chàng lấy ra trong số ñó 100 ru-pi cho con bò của 1 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện. Sách ñã dẫn.

403

https://thuviensach.vn

mình nuốt. Sáu người kia ñến ñòi chim và tiền, nhưng thấy bò ỉa ra tiền vàng thì lại bỏ ra 5000 ru-pi ñể chiếm lấy con bò quý. Lại ñến lượt họ mang bò ñến trả và ñòi lại tiền vì thấy bò không còn mầu nhiệm nhu trước. Anh chàng mời họ ngồi ăn. Đang ăn anh bỗng cầm gậy ñánh vợ và bảo: - "Biến thành con gái ñi lấy ñĩa khác lại ñây!". Một cô gái (kỳ thực là con anh ta) ñi vào với ñĩa thức ăn. Sáu người kia lại bỏ ra 600 ru-pi mua lấy cái gậy thần. Về ñánh vợ, không thấy trẻ

lại, bọn họ bèn chạy ñến ñòi lại mọi thứ. Anh chàng không có ñủ ñể trả bị họ ñốt mất nhà. Anh chàng bèn nhặt tro bỏ vào nhiều bao chở lên lưng trâu ñưa ñến Răng-pua. Dọc ñường, anh ta gặp một toán người chở những bao bạc cho một ông chủ kho bạc. Thừa dịp họ ngủ, hắn ñánh tráo hai bao của mình lấy bao của họ rồi trốn về, dùng tiền của ñó ăn tiêu rất sung sướng. Sáu người kia hỏi làm sao có bạc thì hắn ñáp là tiền bán tro nhà của mình. Nghe hắn nói ñưa loại tro ñó ra tỉnh bán mấy cũng hết, sáu người thi nhau ñốt nhà lấy tro, ñóng bao cho ra tỉnh, nhưng chả ñược gì hơn là roi quất vào ñít. Tức quá, bọn họ trở về, trói tay chân hắn lại bỏ vào bao quẳng xuống sông ở gần ñấy, nhưng bao trôi vướng phải cọc. Thoáng thấy có người cưỡi ngựa ñi qua ñó, hắn kêu cứu, hứa xin cắt cỏ

ngựa cho anh ta không lấy tiền. Nhưng khi ñược cứu thoát, nhè lúc người kia vô ý, hắn thình lình nhảy lên ngựa phi mất. Về nhà, hắn cho sáu người kia biết là dưới nước có rất nhiều ngựa, cuối cùng sáu người tình nguyện xuống nước như

các truyện trên.

b) Một anh chàng ñi theo kiếm ăn với một bọn trộm. Một hôm cãi nhau, bị

chúng ñánh trói và ñem ñi buông sông. Dọc ñường bọn chúng ñói bụng bèn bỏ

anh dưới gốc cây, ñi kiếm cái ăn. Một người chăn bò qua ñấy hỏi duyên cớ hắn ñáp: - "Ta là con vua, người ta ép lấy công chúa con vua một nước khác, nhưng ta không chịu, bị họ trói ñi, bắt lấy cho ñược". Cũng như truyện trên, người chăn bò xin thay ñổi ñịa vị. Anh chàng dắt bò về nhà và bọn trộm lại nhờ hắn quẳng hộ xuống sông, v.v...

Người Áp-ga-ni-xtăng (Afghanistan) cũng có hai truyện:

a) Một ñứa bé ñể bò phá vườn bị chủ vườn cắt mất lưỡi bò. Bò chết. Hắn lột da ñem về. Chưa ñến nhà, trời ñã tối, hắn trèo lên một cây cổ thụ nghỉ ñêm. Đêm ấy có một bọn trộm ở ñâu ñến dưới gốc cây chia của, chúng chia không ñều, ñánh nhau loạn xạ. Anh chàng sợ quá, ñể rơi tấm da bò xuống. Bọn trộm hoảng hồn bỏ của lại chạy mất. Hắn xuống, vơ lấy rồi về nói dối với mọi người là mình bán da bò ñược rất nhiều tiền. Mọi người ñua nhau giết bò của mình lột da ñi bán, bán không ñược họ trói hắn ném xuống sông và rồi việc cũng xảy ra như

trên.

b) Hai anh em nhà nọ, anh là Tay-ga Khan một hôm bảo em dắt dê ra chợ. Dọc ñường, em lần lượt gặp sáu tay ñi lừa; ñứa nào gặp em cũng bảo ñấy là con chó chứ không phải dê, ñến nỗi cuối cùng người em phải bỏ lại con vật, chạy về

404

https://thuviensach.vn

không. Tay-ga Khan nghe kể quyết bắt chúng phải bồi gấp trăm. Mai sáng, anh chàng cưỡi một con lừa trên lưng trải chăn rất ñẹp ñi chơi chợ. Bọn kia gặp, hỏi:

- "Tại sao lại tô ñiểm con lừa ñẹp thế." ' - "Không phải lừa ñâu, ñó là con bu-sa-ki" - "Là con gì?" - "Là con vật sống trên 100 tuổi, có phép ỉa ra vàng". Hôm ấy người anh nấn ná ở lại và ñược bọn kia mời về nhà nghỉ. Tay-ga Khan giấu một ít tiền vàng ở ñống phân. Sáng dậy cho lừa ra ñống phân ỉa và làm bộ nhặt thấy tiền vàng. Sáu người kia mua ngay con lừa 500 ru-pi. Người anh trở về dặn vợ

cứ làm như thế như thế, nếu bọn kia ñến. Bọn kia quả tìm ñến và kêu ca về con lừa. Người vợ nói: - "Chồng tôi còn ñi vắng, ñể tôi sai con thỏ ñi gọi về ngay cho các ông". Bèn thả một con thỏ xám và bảo: - "Đi gọi ông chủ về ngay"-

Được một chốc, Tay-ga Khan quả về, trong tay cầm con thỏ xám và nói: - "Đang giở bận, vì nó giục quá phải về". Bọn kia tấm tắc về con thỏ quý, mua ngay 600

ru-pi. Hôm sau, chúng lại ñến kêu ca. Tay-ga làm bộ ñang cơn giận dữ, cầm dao giết vợ, rồi lại làm bộ hối hận, vào buồng lấy cái gậy chỉ vào người vợ làm cho vợ sống lại. Bọn kia choáng mắt, bỏ ra 500 ru-pi ñể mua cái gậy. Lúc về bọn chúng nhân cơn giận mẹ, bèn cầm dao giết mẹ, nhưng lúc nguôi giận thì dĩ nhiên gậy không làm sống ñược. Lại chạy ñến ñòi, Tay-ga ñã trốn biệt.

Truyện của người Xây-lan (Sri Lanka):

Lô-ku Áp-pu vay tiền của một bọn ñánh trống mà không chịu trả. Biết họ lại ñến ñòi, cũng như truyện Ấn-ñộ trên, hắn dặn trước một bà già và một cô con gái, rồi một mình ngồi gọt một cái gậy. Bọn chủ nợ tới, hắn mời ngồi rồi bỗng ñánh vào bà già một gậy bảo bà biến thành con gái và mang trầu ra ñây. Một chốc từ trong buồng một cô gái bước ra. Bọn chủ nợ nài ñể lại cho họ cái gậy màu nhiệm không ñược, bèn cướp lấy mang ñi. Về nhà họ ñánh chết bà già mà không thấy trẻ lại. Bọn họ lại ñến hỏi, hắn bảo là vì ñánh sai ñầu gậy. Lại về

ñánh, không ñược, họ bèn ñến nhà bắt Lô-ku Áp-pu bỏ vào một cái túi ñịnh quẳng xuống sông. Vừa ñến bờ, nghe tiếng trống, họ bỏ túi xuống ñất chạy ñến chỗ có tiếng trống ñể xem việc gì. Vừa khi có một người Hồi-hồi buôn vải qua ñó. Thấy hắn kêu: - "Ta không biết ñọc biết viết sao cứ bắt ta ñi cai trị nước", người lái buôn gạ hắn cho thay ñổi ñịa vị và sau ñó cũng như các truyện trên, anh Hồi-hồi bị quẳng xuống sông.

Bọn kia lại gặp Lô-ku Áp-pu ñang giặt vải, hỏi thì ñáp lấy ở dưới sông lên, vì lấm bùn nên phải ngồi giặt. Bọn họ lại nhờ hắn bỏ mình vào túi ném hộ xuống sông.

Người Tác-ta (Tartare) Ở miền Nam Xi-bê-ri (Sibérie) cũng có ba truyện: a) Một người cưỡi con lạc ñà ñi chơi và ñược một người nọ ở dọc ñường mời vào nhà chơi: - "Không, anh ta nói, tôi sợ bốn con lạc ñà của ông ăn mất con lạc ñà của tôi?" - Nếu nó ăn thì chúng tôi sẽ ñền cho cả bốn con". Việc quả xẩy ra, và anh ta ñược ñền bốn con vật. Lúc về nhà anh ta nói dối với hai anh là mình 405

https://thuviensach.vn

giết con lạc ñà của mình ñem bán, sau ñó ñến một nơi khác dùng tiền ñó mua ñược bốn con. Hai anh tin lời, bèn giết lạc ñà ñem ñi bán nhưng chỉ ñược gậy vào lưng. Người em lại giết mẹ, buộc mẹ lên ngựa cho ñi. Thấy một người lái buôn sắp ñi qua, hắn bảo dừng lại kẻo mẹ mình lòa có thể ngã ngựa. Người lái buôn không nghe cứ ñi, cái xác ngã xuống, phải bồi 1000 rúp. Lúc về, em bảo anh giết vợ sẽ bán ñược nhiều tiền. Không ñược gì, anh trói em lại toan ñốt sống.

Trong khi anh vào rừng lấy củi thì em gặp một nhà giàu ñi qua. Nhà giàu hỏi, hắn ñáp: - "Ai chịu trói vào ñây sẽ trở thành ñại phú". Người kia chịu ñể trói và phải trả mất 1000 rúp. Hai người anh ñốt xong không ngờ lại thấy em ở ñâu về

có nhiều tiền. Hai anh bên nhờ em ñốt hộ mình. Hai người anh chết, em chiếm cả gia tài.

b) Một người bị trộm lấy hết cả chỉ còn lại 2 ñồng rúp và một con ngựa. Hắn tìm cách lừa ba người anh bằng cách giả làm cho ngựa ỉa ra tiền. Khi hai người anh ñến kêu ca thì hắn lại bán cho họ một cái vò có thể tự ñộng làm sôi nước ở

trong, không phải ñun. Sau hai lần bị lừa, ba người anh trói hắn ñặt ở bờ sông rồi ñi tìm sào ñể ñẩy. Cũng như các truyện trên. Sắp chết thì hắn gặp một người ăn mặc sang, cưỡi ngựa ñi qua, hắn trả lời người kia: - "Người ta muốn tôi làm hoàng tử ở một nước nọ mà tôi thì không muốn". Hai bên cũng ñổi cho nhau.

Khi ba người anh thấy hắn nói lấy ñược ngựa ở dưới nước lên, cũng nhảy xuống sông, chết ñuối.

c) Một tay lừa gạt một hôm ñến xin cày giúp cho một nông dân. Trong khi người này ñi lấy thức ăn, hắn bắt bò giao cho một ñồng lõa dắt ñi, chỉ cắt cái ñuôi cắm sâu giữa ruộng. Người nông dân về hỏi bò, hắn nói: tự nhiên ñang cày thì bò rúc xuống ñất, cố lôi mãi không ñược, chỉ còn nắm ñược cái ñuôi. Thế rồi, cả hai cùng kéo và ngã lăn với cái ñuôi. Sau ñó, hắn ở nhờ và ăn cơm tại nhà một người khác. Hắn từ giã ra ñi vào lúc chủ nhân ñang cày ở một ñám ruộng tương ñối gần nhà. Trước ñó, hắn ñã ñưa mũ của mình cho ñồng lõa và ra ñi ñầu trần. Đi qua ñám ruộng, người chủ nhà hỏi: - "Sao mũ ở ñâu? Ông quên ư?".

Đáp: - "Không phải quên. Vợ ông giữ lấy vì tôi không có tiền trả bữa ăn". - "Ai lại làm thế. Anh cứ về nói với vợ tôi trả lại mũ. Nếu nó không trả thì gọi tôi, tôi bảo cho". Hắn trở lại nói với vợ người kia rằng: - "Ông chủ gả cô gái cho tôi ñấy!". Nói rồi bắt cô gái ñi. Vợ chủ nhà ngăn lại, hắn chạy ra cửa nói to lên: -

"Bà ấy không cho tôi lấy!". Ở ngoài ñồng, người chủ nhà giơ cái xẻng quát: -

"Cho ñi, cho ñi, nếu không thì tao giết chết". Thế là hắn ñưa cô gái ñi luôn.

Trong sách Nghìn lẻ một ñêm, người Ả-rập (Arabes) cũng có truyện một người hắc nô lừa chủ y như ñoạn Cuội về nhà lừa thím rằng chú chết và ra ñồng lừa chú rằng thím chết.

Trung-quốc có truyện Long vương mời tiệc cũng có tình tiết trên: 406

https://thuviensach.vn

Trường Công ñi làm cho ñịa chủ, một hôm ở ñồng về tháo cánh cửa, nói dối bà chủ là ñể khiêng ông chủ về vì ñã chết; lại vội vã chạy ra ñồng lừa ông chủ

nói nhà bị cháy nên cứu ñược cánh cửa chạy ra ñây. Hai vợ chồng ñịa chủ bị tẽn, kiện lên quan. Quan toan bắt tội thì Trường Công nói nhà mình có một cái giá rất quý, ai trèo lên sẽ nghĩ ra cách "xỏ" ñược người khác. Quan sai người ñi lấy giá về, rồi lại sai ñập cửa công ñường, vì Trường Công bảo hắn giá ấy rất to, không ñưa vào lọt. Mắc lừa, quan sai lính ñem Trường Công ñi dìm ở biển. Dọc ñường, Trường Công nhổ gốc một cây rồi lắp lại như cũ. Đến nơi nói: - "Tiếc quá, tôi có một kho châu báu ở chỗ gốc cây nhổ lúc nãy, chưa ñào lấy ñược". -

"Mày chỉ lừa dối", lính bảo thế. - "Cứ trói tôi lại, rồi về lật gốc cây lên xem tôi có nói dối hay không". Chúng trói lại cặp vào ván thuyền rồi bỏ về tìm của. Lúc ấy, có một lão ñịa chủ, dẫn dê ñi qua ñấy, Trường Công bảo lão sẽ khỏi tật gù lưng nếu bị trói vào ván thuyền. Lão xin thế chân, Trường Công trói lão vào ván thuyền rồi dẫn dê ñi. Trong khi lính nhà quan không tìm thấy châu báu chạy ra ném tên ñịa chủ xuống biển, thì Trường Công ñã ñem dê về lừa quan rằng: Long vương ñang ñặt tiệc và chuẩn bị một xe ngọc báu chờ quan xuống! Quan tin thật và hám của, cuối cùng nhảy xuống biển ñể tìm Long vương1.

Truyện của người Mông-cổ: Một người ăn mày tìm cách giúp một bác dân nghèo bị sói ăn mất ngựa chỉ còn có cái ñuôi. Hắn cắm chặt cái ñuôi ở cửa hang cáo rồi ngồi ngoài, nắm chặt bằng hai tay. Lão quan ñi qua, hỏi. - "Làm gì ñó?".

Đáp: - "Không ngờ ngựa của tôi chui tuột vào hang, cũng may nắm ñược cái ñuôi". "Ngựa thế nào?" - "Một ngày có thể vòng quanh quả ñất 7 vòng" - "Ai cho phép mày chăn ngựa cạnh lều ta. Cút ñi!" - "Thưa ông, chân tôi bị ñau không ñi nổi" - "Con khỉ, cưỡi ngựa ta mà ñi, ñưa ñuôi ñây?". Thế là hắn phi một mạch tìm bác dân nghèo giao ngựa. Gặp một lão nhà giàu ñầu ñội nồi thịt, hắn lại làm quen: - "Đố anh lừa ñược ta". - "Tôi lừa thế nào ñược. Kìa trông trời cháy rừng rực". Hắn làm bộ hốt hoảng ñến nỗi lão kia phải ngửa mặt trông, do ñó ñổ mất nồi thịt. Hắn chạy ñi gặp vua (Kha Hãn). Vua hỏi: - "Mi biết làm gì?

Lều vải ñâu?" - "Không có lều nhưng muốn gì là làm ñược ngay". "Nói láo, tao còn chưa ñược nữa mày. Có giỏi thì làm tao xuống ngựa thử xem". Cũng như

truyện của ta, hắn vờ gãi tai nói: - "Tôi làm sao lại bắt ñược vua xuống ngựa, nếu vua xuống tôi làm cho lên thì ñược". - "Được". Khi thấy vua xuống ngựa, hắn vỗ tay: - "Đấy, tôi ñã lừa ñược rồi ñấy". Vua lại nhảy tót lên ngựa, hắn tiếp:

- "Đấy, ñã làm cho ngài lên ngựa rồi ñấy"2.

Ở châu Phi có truyện của người An-jê-ri (Algérie): Một ñứa bé mồ côi có một con bê. Bê bị giết, hắn bán da chỉ ñược một ñồng tiền sứt. Ở chợ, gặp hai người ngồi trước một ñống bạc, hắn quẳng ñồng tiền sứt của mình vào ñó rồi hô hoán 1 Theo Bức gấm thêu.

2 Theo Nắng Mai Hồng. Sách ñã dẫn.

407

https://thuviensach.vn

lên rằng hai người ấy ñã lấy mất tiền mình. Người ta xúm lại, hắn nói của mình có những 100 ñồng với một ñồng sứt. Hai người kia thề: - "Chúng tôi cam ñoan là tiền của chúng tôi không có ñồng nào sứt cả". Cuối cùng người ta tìm ñược ñồng sứt và xử cho hắn ñược kiện. Cũng như truyện Ap-ga-ni-xtăng, hắn về lừa chú là tiền bán da bê, chú cũng giết bò của mình ñể ñi bán da. Và sau cũng bắt cháu ñịnh ném xuống biển. Cuối cùng lại nhờ cháu ñẩy xuống biển ñể mong có ñược bầy cừu như cháu, v.v...

Truyện của người Man-gát-sơ (Malgaches) (Madagascar) thì lại là một người ăn trộm bị bắt quả tang và bị người ta bó chiếu ñịnh ném xuống sông. Hắn thuyết khéo một người ñàn bà ñi qua ñể ñể người kia thay hắn chui vào chiếu, sau ñó hắn lại trở về mang theo một món nữ trang mà hắn trộm ñược, nói dối là lấy từ dưới nước lên. Nghe nói thế người ta tự cuốn chiếu lại ñể nhờ hắn quẳng xuống nước...

Ở châu Mỹ, truyện của thổ dân thuở trước sống trên quần ñảo Ăng-ti (Antilles): Một người bị rơi vào tay ñịch thủ và sắp bị quăng xuống biển. Hắn hát ñi hát lại câu: - "Ta còn trẻ quá chưa lấy con vua ñược?". Trời nóng mà người hắn lại nặng, bọn chúng ñặt hắn ở một nơi, rồi tìm quán nghỉ chân. Một người chăn dê ñi qua nghe hát thế ñòi cho mình thế chân. Người chăn dê bị chết còn hắn ñánh lừa ñược kẻ ñịch: cuối cùng làm cho bọn chúng chết ñuối.

Ở phương Tây tiêu biểu nhất là truyện của người Pháp nhan ñề Ren-nê với ông chúa: Một người tên là Ren-nê vừa có con bò chết. Hắn lột da ñể cả ñầu bò ñội lên vai ñem ñi bán. Một bọn cướp ñang chia tiền ở một khu rừng thấy hắn tưởng là ma, sợ quá bỏ tiền chạy mất. Hắn lấy tiền rồi mua một con lừa, cho lừa ăn cám trong có một ít tiền vàng. Ông chúa nghe ñồn lừa ỉa ra vàng ñến hỏi mua, hắn ñòi hai ngàn ñồng vàng. Mua về ngày ñầu lừa có ỉa cho một ít vàng nhưng sau chẳng có gì cả. Ông chúa ñến trách, giữa lúc Ren-nê ñang ñun sôi một nồi xúp. Thấy bóng chúa hắn ñem nồi ñi chỗ khác rồi nói với chúa: - "Tôi có một phép khi nào cần, cho một roi vào nồi là sôi ngay". Thấy hắn làm ñúng như lời nói, ông chúa lại mua roi với giá hai ngàn ñồng vàng. Mua về chúa ñánh mấy cũng không sôi, giận lắm ñến trách hỏi. Ren-nê biết trước, làm sẵn một bọng máu bảo vợ ñem giấu vào bụng. Khi chúa ñến, hắn làm cách ñánh ñập vợ rồi vờ

ñâm chảy máu. Đoạn thổi một tiếng còi, người vợ ñã ñược dặn trước, tự nhiên ngồi dậy, Ren-nê lại bán còi cho chúa lấy hai ngàn ñồng. Một hôm chúa ngồi buồn ñâm chết vợ, nhưng thổi còi mãi vợ không sống lại. Tức mình, chúa ñi xe ñến bắt Ren-nê, sai người trói tay chân mang quăng xuống hố nước. Đến ñây, truyện giống như truyện trên: bọn kia dừng lại vào quán nghỉ, Ren-nê gặp một người chăn bò bèn bảo: - "Người kia bắt tao làm mục sư mà tao không biết ñọc biết viết gì cả". - "Còn tao - người kia nói - thì lại biết ñọc biết viết". Hai bên cùng thay ñổi ñịa vị cho nhau và cuối cùng Ren-nê lừa ông chúa nhảy xuống hố

với hai người hầu ñể mình trở thành ông chúa.

408

https://thuviensach.vn

Một truyện khác của Pháp, Ri-sơ-ñô, ñoạn ñầu có hơi khác: Ri-sơ-ñô ñông con, nhà nghèo quá phải nghĩ cách gạt ông chúa. Mới sai một ñứa nhỏ ñến mượn ông chúa một cái ñấu. Chúa hỏi: - "Mượn ñể làm gì?" - "Để

ñong bạc". Lúc trả ông chúa thấy có ba lu-i vàng dính ở ñáy ñấu thì sửng sốt hỏi:

- "Tại sao mày có nhiều tiền thế?" - "Tôi lột da con bò cái, một cái lông người ta mua một lu-i" - "Đúng không?" - "Đúng". Ông chúa sai lột da 50 con bò của mình nhưng mang ra chợ chẳng ñược gì cả. Thấy chúa ñến hỏi tội. Ri-sơ-ñô bảo vợ nằm xuống giường giả chết. Chúa ñến thấy vậy bỏ về, ít bữa sau thấy vợ Ri-sơ-ñô còn sống, chúa hỏi thì vợ Ri-sơ-ñô ñáp: - "Tôi chết nhưng chồng tôi thổi vào tai nên lại sống". Chúa về giết vợ, thổi vào tai nhưng không thấy nghiệm.

Nổi giận, chúa cho một cỗ xe tới bắt Ri-sơ-ñô bỏ vào túi chở ñi. Đến ñây truyện lại giống với truyện trên nhưng Ri-sơ-ñô không gặp người chăn bò mà gặp người chăn cừu. Hắn lừa người chăn cừu ñể khỏi bị vứt xuống hố. Trở về, hắn lại lừa ông chúa ñể cho ông chúa tham lam ngu ngốc nhảy xuống hố mất mạng, còn Ri-sơ-ñô lên làm chúa.

Một truyện khác cũng của Pháp Cor-na-chiu:

Cor-na-chiu nhà nghèo chỉ có một trai một gái và một con bò cái. Con gái anh chăn bò ñể bò chạy vào vườn vua. Vua sai giết con bò. Anh lột da ñi chợ, gọi con trai ñi theo. Người con nghe không rõ tưởng bố bảo mang cánh cửa nên mang cả theo. Dọc ñường gặp một bọn cướp. Bố con trèo lên cây ñể ẩn. Không ngờ bọn cướp lại nghỉ ở dưới gốc. Vì cánh cửa quá nặng ñứa con làm rơi, gãy cả

cành cây, làm bọn cướp hoảng hồn: - "Trời sập rồi!". Đoạn bỏ chạy tán loạn. Bố

con nhặt ñược vàng về. Cũng như truyện trên anh sai con gái ñi mượn cái ñấu của vua ñể ñong vàng, nghe tin vua sai ñầy tớ giết ñàn bò lột da ñi bán. Không ñược gì, vua sai bỏ Cor-na-chiu vào túi ñể ñi ném sông, nhân bọn ñầy tớ ñi giải khát anh cũng lừa ñược một lão buôn lợn chui vào túi thay mình ñể dẫn ñàn lợn về. Anh sai con gái múa nhảy trước cửa nhà vua, vua ñến ngạc nhiên thấy ñàn lợn: - "Lấy ở ñâu ra mà nhiều thế?" - "Lấy ở dưới nước" - "Đưa tao ñi xem".

Anh dẫn vua và cả ñàn lợn ra bờ sông. Thấy bóng lợn dưới nước, lão vua ngốc nhảy xuống, chết. Cor-na-chiu trở thành chúa lâu ñài1.

Một truyện khác nữa của Pháp ở một ñịa phương Lo-ren (Lorraine):

Một cô gái bỏ nhà ra ñi, nách cắp một con quạ tình cờ bắt ñược. Vào một nhà nọ vắng chủ, cô nhìn trộm vào khe cửa. Khi người chủ về, chủ hỏi con vật gì? -

"Đây là một thầy bói biết hết mọi việc." - "Có bán không?" - "Bán, nhưng ñể tôi thử cho ông xem". Bèn ñánh vào ñầu quạ mấy cái cho nó kêu. - "Nó bảo có một người nào trốn ở buồng bên". Chủ nhà quả tìm thấy người trốn. - "Nó lại nói có thức ăn và rượu cất trong tủ ăn". - "Đúng là một thầy bói có tài, dù ñắt mấy ta 1 Theo Mê-ra-vi-ơ (Méraville). Truyện dân gian miền Ô-véc-nhơ.

409

https://thuviensach.vn

cũng mua". Chủ nhà trả cho nhiều tiền vàng và một con lừa. Cô gái lại ñem lừa bán cho một người chủ cối xay bột và nói rằng: - "Có con lừa này khi mắc nợ

chỉ cần ñưa ñến gán là ñủ". Cô còn làm cho khách tin rằng lừa ỉa ra vàng. Sau ñó cô ñi mượn ñấu của người mẹ ñỡ ñầu. Khi trả ñấu người ta thấy có ba ñồng vàng. Để cắt nghĩa tại sao có vàng, cô gái nói là mình bán một con bò cái, mỗi cái lông một xu. Mọi người ñua nhau giết bò ñể bán lông. Cuối cùng vỡ lẽ, người ta trói cô gái ñịnh quẳng xuống sông nhưng kết cục cũng xảy ra như

truyện trên.

Truyện của người Ê-cốt-xơ (Écosse):

Hai người láng giềng của Đôm-hơ-nun báo thù, vứt mẹ anh ta xuống giếng.

Anh vớt lên mặc cho cái xác một bộ ñồ rất ñẹp rồi chở ñến một thành phố, ñặt mẹ ở sau hoàng cung cạnh bờ giếng ra vẻ ñang ngồi chơi. Một người hầu gái của nhà vua ñi qua va phải, cái xác rơi xuống giếng. Anh ta kêu khóc rầm rĩ và bắt vạ. Vua phải bồi thường 500 ñồng bảng.

Đôm-hơ-nun về kể chuyện là ở thành phố người ta mua xác chết các bà già giá rất hời. Hai người láng giềng vội giết mẹ họ nhưng khi ñưa ra thành phố không ñược gì cả. Bèn trở về ñịnh ném anh xuống nước. Việc cũng xảy ra như truyện của Pháp1.

Một truyện khác mà chúng tôi quên mất xuất xứ, có lẽ cũng là một loại dị bản của truyện trên:

Có hai anh bạn, Cu lớn, Cu bé, người cùng làng, vì Cu bé hay trêu chọc, nên bị

Cu lớn giết mất con ngựa. Cu bé không nói gì cả, làm thịt con ngựa rồi lột da ñem ra chợ bán. Đến trước một cái quán, nhân ngồi bán da ngựa vô tình Cu bé nhìn thấy vợ lão chủ quán lừa chồng, nhốt nhân tình của mình ở dưới hầm, chờ

chồng ñi vắng, thị ñưa hắn lên quán ăn, rồi trước khi chồng về lại ñưa hắn xuống nấp ở hầm. Chờ cho lão chủ quán về, Cu bé dạm bán da ngựa, bảo nó biết bói tất cả mọi việc. Chủ quán bảo bói thử. Cu bé giả cách ấp tai vào da ngựa rồi nói: -

"Da ngựa mách nhà bác có một người nhân tình nấp ở dưới hầm". Khám phá ra việc "tầy trời" ấy xong, chủ quán mua tấm da ngựa một ñấu bạc.

Lúc về Cu bé ñem bạc ra khoe với Cu lớn, bảo ở chợ người ta ñang cần mua da ngựa giá ñắt, có mấy cũng bán hết. Cu lớn giết ngay hai con ngựa của mình, ñưa ñi bán, dĩ nhiên là không ai mua. Về nhà Cu lớn giận, ñập chết người bà của Cu bé, Cu bé bọc kỹ xác bà bỏ vào xe, ñẩy ra chợ vào một quán khác, gọi các món rồi bảo chủ quán ra gọi bà của mình nằm ngoài xe vào ăn. Chủ quán ra gọi mãi không ñược, sẵn gậy liền ñập vào bà cụ ñể lay dậy. Cu bé lập tức hô hoán lên, bảo chủ quán ñã ñánh chết người bà của mình. Việc lên quan, cuối cùng chủ

quán phải chịu mọi phí tổn tống táng và ñền cho Cu bé một ñấu bạc. Về nhà Cu 1 Phần nhiều các truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin). Sách ñã dẫn.

410

https://thuviensach.vn

bé bảo Cu lớn rằng ở ngoài chợ người ta mua xác bà già rất ñắt tiền. Cu lớn lại ñập chết bà của mình, chở lên xe ñưa ra chợ, nhưng chả ai mua.

Nổi xung, Cu lớn về ñan một cái rọ bỏ Cu bé vào, mang ñi, ñịnh ném xuống sông. Đến bờ, hắn mót quá, bèn ñặt xuống ñấy rẽ vào bụi. Trong khi ñó có một lão chăn bò ñi qua hỏi Cu bé ngồi làm gì trong ấy - "Người ta ñưa ñi cưới con gái cụ Bá mà tao thì không muốn lấy". Lão chăn bò vốn chưa có vợ, khẩn khoản xin ñổi chỗ, Cu bé nhận lời dắt bò ñi biệt. Cu lớn ra ñạp rọ xuống sông nhưng lúc trở về ñã thấy Cu bé vô sự với bầy bò ở nhà rồi.

Cũng như truyện trên, Cu bé ñã miêu tả cho ông bạn của mình thấy cuộc sống giàu sang sung sướng ở dưới nước và nói "bố mẹ Cu lớn ñang mong con xuống ñể cho rất nhiều trâu bò và của cải". Cuối cùng Cu lớn cũng chui ñầu vào rọ ñể

cho Cu bé ñạp xuống sông mất tích.

Đại thể, truyện Ren-nê với ông chúa và các dị bản của nó rất phổ biến ở các dân tộc phương Tây như Anh, Đức, Đan-mạch (Danemark), Thụy-ñiển (Suède), Na-uy (Norvège), v.v... Ở châu Âu từ thế kỷ XII, truyện ñã ñược ghi lại qua một bài thơ La-tinh trong có nhân vật là U-ni-bốt, chàng nông dân ranh ma, láu lỉnh, ñã tìm cách trả thù ñược tên chúa ñất từng giết chết con bò của mình. Loại mô-típ này riêng ở Pháp ñã có 130 dị bản1 .

Trương Vĩnh Ký kể truyện Cuội có ñưa thêm vào một tình tiết:

Cuội tới nhà chú mượn vạc ñồng ñể nấu bánh cúng. Chú tưởng thật, lấy cho mượn. Cuội xách vạc bán lấy tiền tiêu. Chú ñòi không ñược, kiện lên quan. Cuội sai vợ mua một con chim vạc ñưa lên quan, nhận lỗi là có mượn vạc ñồng, nay xin trả trước mặt quan. Chú Cuội không biết làm sao ñể cãi cho mình thắng, ñành nhận con vạc về, trong bụng căm tức vô hạn. Bèn nghĩ cách bắt Cuội bỏ rọ

dìm xuống sông...2.

Tóm lại, truyện Nói dối như Cuội gần như một loại hình cổ tích phổ biến của số ñông các dân tộc trên thế giới.

1 Theo Mê-ra-vi-ơ (Méraville). Sách ñã dẫn.

2 Truyện Cháu nói láo hại chú trả thù, trong sách ñã dẫn. Chúng tôi nghi ngờ rằng truyện Vạc ñồng trên là lẫn lộn với các tình tiết của tiếu lâm .

411

https://thuviensach.vn

61. CỦA TRỜI TRỜI LẠI LẤY ĐI GIƯƠNG ĐÔI MẮT ẾCH LÀM CHI

ĐƯỢC TRỜI

Ngày xưa có một người nghèo khổ quá. Ngày ngày ông ra bãi biển cố sức mò cua bắt ốc ñể lấy miếng ăn, nhưng không bao giờ ñủ. Thấy người ta sung sướng giàu có, ông ao ước ñược như họ. Luôn luôn ông cầu Trời khấn Phật xin cho ñỡ

khổ một tí, dù có bị giảm tuổi thọ ñi bao nhiêu cũng ñược. Ông cầu khấn như thế

trong ba năm liền. Tuy không thấy thân phận khá hơn chút nào nhưng ông vẫn kêu xin không mỏi.

Một hôm, trong khi ñào cua ở một cái hang, ông bỗng bắt ñược một thỏi gì vuông vuông nằng nặng và sáng chói. Vừa lạ vừa mừng, ông mang về hỏi hàng xóm. Người hàng xóm cho biết ñó là vàng. Mừng quá ông lại cố công ñào tìm thêm nữa. Kết quả ñược cả thảy mười thỏi vàng. Ông hết lời cảm tạ Trời Phật.

Ông ñịnh giấu kĩ rồi ñưa về quê tậu ruộng làm nhà và lấy một người vợ. Không ngờ người hàng xóm không giữ kín miệng, nên tin ñồn ñược vàng lan ñi rất nhanh. Một tên trọc phú ở gần ñó vừa nghe thế, vội tìm ñến làm quen. Hắn dùng những lời ñường mật gạ ñổi ruộng ñất của hắn ñể lấy vàng. Thấy ông chưa có vợ, hắn gả em gái cho. Nghe bùi tai ông vui lòng kết thân với hắn. Từ ñó, ông làm ăn ngày một khấm khá: có vợ ñẹp, có ruộng cày, có nhà cửa, cuộc sống rất dễ chịu. Nhưng do mưu mô xảo quyệt của tên trọc phú, cuối cùng mười thỏi vàng về tay hắn cả.

Tuy vậy, tên trọc phú nuốt số vàng không trôi. Tin ñồn "một người bắt cua ñược vàng" bay nhanh ñến tai mọi người, và ñến tai một viên quan huyện. Nghe nói vàng về tay một tên trọc phú, viên quan huyện không kìm ñược lòng ham muốn. Hắn gọi lão trọc phú ñến tư thất và gạ chia cho mình một nửa. Nhưng gã trọc phú ñời nào lại chịu mất không như thế. Viên quan ñành giận ñể bụng.

Nhân bắt ñược một ñám cướp lộn, hắn bèn bảo chúng khai vu cho tên trọc phú và do ñó hắn ép y vào tội "thông phỉ". Trọc phú bị kìm kẹp ñánh ñập rất khổ

cực, ñành phải nhả của ra ñể mua lấy sự yên thân. Cuối cùng không những 10

thỏi vàng nọ lọt vào tay viên quan huyện mà nhiều tiền gạo khác của hắn cũng ñội nón ra ñi ñể ñấm mõm bọn hương lý, bọn sai nha, v.v...

Lại nói chuyện viên quan huyện chỉ dùng một mẹo nhỏ mà chiếm ñược số

vàng lớn thì mừng quá. Hắn sai con cùng với một người lão bộc bí mật ñem số

vàng ñó về quê ñể tậu thêm ruộng ñất. Nhưng ñứa con của hắn là một tay có máu me cờ bạc. Trong khi ñi thuyền, thấy có canh bạc to, hắn ñịnh ñem một số ít vàng của bố ñể mong "dậy hóa". Mặc dầu người lão bộc can gián hết lời, hắn vẫn không nghe. Quả nhiên chỉ trong một ñêm hắn thua hết cả chẳng còn một ñồng dính túi. Thế là bao nhiêu vàng của viên quan huyện tự nhiên lọt vào tay 412

https://thuviensach.vn

một lão lái buôn. Nhờ ngón cờ gian bạc lận, lão lái buôn và một tên ñồng ñảng ñã vét sạch bàn, và qua ngày hôm sau hai người hí hửng mang số tiền chiếm ñược một cách khỏe khoắn, trong ñó có 10 thỏi vàng của con quan huyện về

nhà, mặc kệ kẻ mất của kêu trời khóc ñất.

Không ngờ hôm ñấy có bốn tên ăn cướp ñang lảng vảng ở khu rừng gần ñấy.

Thấy có hai người bộ hành mang tay nải nặng ñi qua, chúng bèn ñuổi theo không rời một bước. Khi hai con mồi ñến chỗ vắng, chúng nhảy xổ ra giết chết và cướp lấy tay nải. Nhìn thấy những thỏi vàng sáng chóe, chúng mừng rú lên, vội chia nhau, cứ hai ñứa năm thỏi, còn số tiền lẻ bạc vụn thì giao cho hai ñứa trong số bốn ñứa, ñi mua rượu thịt về chén một bữa.

Lại nói chuyện hai tên cướp ñược cử ñi chợ tự nhiên sinh lòng tham, muốn chiếm lấy tất cả số vàng ñể chia nhau mỗi ñứa năm thỏi, chả cần phải cắt phải chặt, cân ñi lường lại mất công. Chúng bỗng nảy ra một kế là mua thuốc ñộc bỏ

vào rượu cho hai tên kia uống. Thế là hai ñứa vào chợ ăn uống no say, ñoạn mua bún lòng và rượu có pha thuốc ñộc mang về.

Trong khi ñó thì hai ñứa ở nhà cũng bàn mưu tính kế ñể ñộc chiếm số vàng.

Cuối cùng chúng quyết ñịnh chờ cho hai tên kia về ñến nơi, bất thình lình mỗi ñứa cầm dao hạ thủ một tên. Và rồi chúng làm y như lời chúng ñã bàn. Vừa ñi chợ về ñến nơi, hai ñứa kia ñã bị mỗi ñứa một nhát dao vào lưng ngã vật ra.

Xong việc, hai tên còn lại mới giở rượu thịt ra ñánh chén. Nhưng chỉ một lát, sau khi rượu ngấm, chúng cũng vật vã và nằm chết luôn bên cạnh.

Mười thỏi vàng bỗng trở nên vô chủ. Nhưng chỉ nội ngày hôm ñó, một người khách thương tình cờ ñi qua chỗ nọ ñã nhanh tay chiếm lấy làm của mình. Được món của lớn bên cạnh những xác chết, hắn vội vã tìm về thuyền, và mặc dầu chưa cất ñược hết hàng, hắn ñã sai nhổ neo vượt vội ñể tránh mọi lôi thôi xảy ñến.

Thuyền ñi ra biển ñến ngày thứ hai thì tự nhiên có một cơn bão nổi lên rất dữ

dội. Cột buồm bị gãy và thân thuyền bị sóng ñánh vỡ làm nhiều mảnh. Tất cả

mọi thứ ñều chìm xuống ñáy biển hoặc lọt vào bụng cá. Duy chỉ có một số người ôm ñược ván và nhờ sóng ñánh dạt vào ñất liền. Trong số ñó có cả người khách thương. Khi ñược người dân ñịa phương cứu cho hồi tỉnh, hắn chép miệng than thở:

Của trời, trời lại lấy ñi,

Giương ñôi mắt ếch làm chi ñược trời.

KHẢO DỊ

413

https://thuviensach.vn

Truyện này có nhiều nơi kể khác nhau, hình như nguồn gốc của nó là một phật thoại. Ở một phật thoại Việt-nam Sự tích mười tám ông Phật La hán có những tình tiết tương tự:

Một người ñàn bà ñẻ ñược mười tám người con trai, lớn lên chúng rủ nhau ñi ăn cướp. Hồi ñó có một phú trưởng giả hay bố thí, nhất là ñối với học trò nghèo.

Một hôm có một anh học trò ñến xin tiền, phú trưởng giả cho luôn một lúc 50

quan và còn cho mượn ngựa trở về, hẹn lúc ñến nhà cứ thả ngựa ra là ngựa sẽ

tìm về chuồng cũ. Bất ngờ ñi ñược nửa ñường, ngựa sinh chứng, không chịu ñi nữa, quẳng người và tiền xuống rồi quay trở về. Anh học trò chưa biết tính thế

nào, bỗng có bốn tên ăn cướp ñến ñánh chết, ñoạt lấy của. Như chuyện trên, chúng chia nhau mỗi người 10 quan còn 10 quan cắt hai ñứa ñi mua rượu thịt.

Kết cục cũng giống như trên, hai ñứa bị ñồng lõa ñâm chết, còn hai ñứa kia uống rượu có thuốc ñộc cũng chết nốt.

Thấy ngựa trở về quá sớm, phú trưởng giả sinh nghi mới sai người nhà ñi tìm.

Khi biết ñược sự thật, phú trưởng giả suy tính: "Năm mươi quan làm chết năm mạng, vậy trong nhà mình có 300 ngàn quan thì sẽ làm chết bao nhiêu người mà kể". Bèn sai người mang tiền lên thuyền chở ñi ñổ sông. Vừa gặp mười tám tên ăn cướp ñến toan cướp, họ kể ñầu ñuôi cho hay. Mười tám người kịp ăn năn liền nhảy xuống sông chết một lượt. Phật ñưa lên Nát-bàn thành mười tám La hán1.

Người Triều-tiên có truyện Ba anh em:

Có ba anh em rủ nhau ñi kiếm nhân sâm về làm giàu. Họ ñào ñược nhiều lắm.

Ngốt lên vì của, hai thằng anh giết ngay em thứ ba. Đoạn mỗi ñứa nghĩ cách giết ñứa kia ñể ñộc chiếm nhân sâm. Anh cả bảo: "Chú về mua rượu ñến ñây ta uống, tôi ngồi chờ". Em mang rượu tới, anh bất thình lình giết ngay, rồi một mình ngồi uống rượu. Không ngờ rượu có thuốc ñộc vì ñứa em ñó cũng toan hại anh. Thế

là cả ba ñều chết, còn số nhân sâm vô chủ. Từ ñó người ta cho rằng tình nghĩa anh em là quý hơn cả nhân sâm hay tiền bạc2.

1 Theo Jê-ni-bren (Génibrel). Truyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết.

2 Theo Ông lão dưới giếng.

414

https://thuviensach.vn

IV. THÔNG MINH TÀI TRÍ VÀ SỨC KHỎE

62. HAI ÔNG TƯỚNG ĐÁ RÃI

Dưới thời nhà Lý, có một ông vua, nhân một hôm ñi du ngoạn về miền núi xứ

Đoài, tự nhiên thấy ở sườn núi nứt ra một khe rộng, rồi từ trong ñi ra hai người to lớn lạ thường, mỗi người vác trên vai một phiến ñá tảng như cái bồ, coi bộ

không có tý gì là mệt nhọc.

Lấy làm lạ quá, ông vua cho gọi hai người ñến hỏi: - "Các ngươi quê ở ñâu ta?". Họ ñáp: - "Chúng tôi là hai anh em sinh ñôi ở trên núi này". - "Các ngươi có tài nghề gì chăng?" - "Chúng tôi chỉ giỏi môn vật!". Nhà vua bèn ñưa họ về

kinh thành cho tỷ thí với các ñô vật khỏe nhất của mình. Nhưng không có một tay nào trụ nổi họ. Hễ ai sơ hở ñể cho họ mó phải một chỗ nào ở trên người là y như chỗ ấy không gãy xương cũng nát thịt. Nhiều người thấy run sợ lảng tránh, không dám ñọ sức.

Nhà vua rất kính phục và mừng rỡ, cho họ làm thị vệ, lúc nào cũng bắt hầu bên mình. Người ta gọi là Đô Nghê và Đô Voi. Họ không quen mặc phẩm phục của triều ñình; dù trời nóng hay lạnh, lúc nào cũng trần mình ñóng khố như lúc họ mới về triều. Nhà vua cũng không thể bắt buộc họ ñược. Nhiều lúc vua ñi về

các hành cung ở ñịa phương sai họ canh cửa. Hai ông ñứng canh luôn mười mấy ngày giữa mưa nắng gió sương mà không mệt mỏi, không ñau ốm. Bởi thế người ta cũng gọi là hai ông tướng Đá Rãi. Thường thường vào những ngày hội ở triều ñình, họ vật nhau và múa nhảy cho người bốn phương thưởng ngoạn.

Trong những năm chinh chiến, hai ông lập ñược nhiều công trạng. Giữa chiến trận, hai ông ñóng khố bao, ñầu ñội mũ lưỡi búa, mỗi tay cầm một cây roi xông vào giữa ñám thiên binh vạn mã như vào chỗ không người. Bởi vì gươm giáo chém vào mình họ chỉ quằn lại chứ thịt da không hề xây xát. Nhà vua phong cho họ làm tướng và yêu mến vô cùng.

Thấy ñiều trái tai gai mắt, hai ông tướng Đá Rãi thường nói thẳng không kiêng nể ai cả. Bởi vậy trong triều có nhiều người kính phục nhưng cũng có nhiều kẻ

ghen ghét.

Buổi ấy nhà vua rất sùng ñạo Thích Ca. Những công trình ñúc chuông tô tượng làm chùa mỗi ngày một nhiều. Theo lệnh vua, giữa kinh ñô bắt ñầu dựng lên một cái tháp ñồ sộ có thể ñứng trên tháp nhìn thấy khắp bốn phía ngoài thành. Có hàng ngàn người phải bỏ nhà ñến ñấy phục dịch. Hai ông tướng Đá Rãi một hôm ñi qua ñó thấy mọi người xúm nhau lại khiêng một cây cột lớn lên tường cao. Không may nửa chừng dây ñứt, cây cột rơi xuống nghiến nát mấy 415

https://thuviensach.vn

người. Hai ông bước tới, cùng một lúc nhấc bổng cây cột lên, vứt ñi chỗ khác và than thở:

- Phật chỉ làm chết dân!

Không ngờ câu nói ñó vô tình lọt vào tai một tên nịnh thần. Hắn vốn căm ghét hai ông từ lâu. Hắn về kể chuyện cho vua biết và nói thêm:

- Thần thấy hai tên ñô vật ấy ngày càng lộng quyền. Sự lộng quyền sẽ dẫn tới sự thoán nghịch. Nếu không sớm trừ ñi ắt về sau sẽ có họa lớn.

Thế là qua hôm sau, hai ông bị ñưa ra pháp trường. Nhưng ñao phủ chém chặt băm vằm thế nào cũng không thể nào làm họ chết ñược. Người ta lại cho bốn ngựa phanh thây, nhưng ngựa không chạy nổi. Cho là thần linh, ai nấy ñều lắc ñầu lè lưỡi, sợ xanh cả mắt. Mãi về sau có một tên hung ñồ, tay chân của viên nịnh thần, hiến một kế là vót một thanh nứa lấy ñằng cứa thật sắc, rồi tống ngược từ hậu môn ñến mồm.

Viên nịnh thần nghe theo, quả nhiên hai ông chết thật, nhưng hai ông còn lớn tiếng chửi rủa bọn tham quan ô lại trong triều cho ñến lúc tắt thở1.

KHẢO DỊ

Về ñoạn kết của truyện (hành hình hai ông tướng Đá Rãi bằng cách thọc cây nhọn vào hậu môn), một truyền thuyết của người Thái cũng có hình tượng tương tự:

Ăm Poi là tướng của người Xá rất gan dạ, ñặc biệt là bắn không thủng, ñâm không vào, chém không ñứt. Vì vậy, ñịch thủ cho ông là người thần, hết sức khiếp sợ, tấn công nhiều lần mà không ăn thua. Cuối cùng tướng người Thái là Lạng Chượng phải xin kết hôn với con gái Ăm Poi là nàng Pha Nhắng ñể dùng mưu ñộc. Trong bữa tiệc cưới, Lạng Chượng ñề nghị: hai bên nay ñã hòa hiếu nên ñem tất cả giáo mác và nỏ cùng ñặt ở giá. Nói rồi tự mình làm trước. Ăm Poi tin là thật cũng làm theo, không ngờ chàng rể lật lọng, bất thình lình cho quân bắt sống bố vợ và ñem hành hình ngay. Sau khi làm ñủ cách mà Ăm Poi không chết, hắn mới chuyển sang dùng cây nhọn thọc vào hậu môn, ngược lên, mới giết ñược2.

1 Theo lời kể của người Bắc-ninh, Hưng-yên. Đoạn cuối có người kể: việc dùng nứa giết hai ông Đá Rãi là do hai ông chỉ cho chúng, chứ không phải do tên hung ñó bày mưu.

2 Theo Quắm tô mướn (Cầm Trọng và Cầm Quynh dịch)

416

https://thuviensach.vn

63. LÊ NHƯ HỔ

Ở làng Tiên-châu bây giờ thuộc về tỉnh Hưng-yên, ngày trước có một anh học trò họ Lê. Người anh to cao, ăn khỏe như hổ, bởi thế người ta gọi là Như Hổ.

Cha mẹ anh nhà nghèo nhưng cũng cố gắng nuôi con ăn học. Từ lúc Hổ biết làm văn bài, mỗi bữa cha mẹ cho ăn một nổi bảy cơm. Nhưng chỉ ñược nửa năm trong nhà hết veo cả gạo, phải cho anh chàng ñi gửi rể.

Nhà ông nhạc Hổ là một ông nhà giàu ở làng Thiện-phiến. Khi rể mới ñến cho ăn mỗi bữa một nồi năm, nhưng vẫn thấy Hổ ăn rồi lại nằm khểnh không chịu học hành gì cả. Một hôm ông nhạc ñến tìm ông thân sinh ra Hổ hỏi: - "Ông bảo con ông là người chăm học làm sao từ khi nó ñến nhà tôi, chẳng thấy nó học một tiếng nào?". Cha Hổ hỏi lại: - "Mỗi bữa ông cho cháu ăn bao nhiêu?" - "Một nồi năm" - "Thế thì cháu không học là phải. Nhà tôi dẫu túng kiết cũng phải cho cháu ăn một nồi bảy".

Từ ñó cha vợ bảo thổi cho anh chàng một bữa một nồi bảy, mới thấy Hổ cầm sách học ñược một hai tiếng. Người mẹ vợ thấy vậy tỏ ý không bằng lòng. Một hôm bà phàn nàn với chồng:

- Lấy vợ kén tông, lấy chồng kén giống, ông chọn phải ñồ ăn hại, chả làm nên ñược tích sự gì cả.

Chồng ñáp:

- Nó có sức ăn hơn người chắc có tài hơn người. Đừng lo!

- Nếu thế thì chúng ta có mấy mẫu ruộng hoang, thử bảo nó ra ñấy vỡ xem có làm nổi hay không thì biết.

Người cha vợ liền bảo Hổ vỡ ruộng giúp. Hổ nhận ngay, nói rằng:

- Được, ngày mai cứ nấu cơm cho ăn, con sẽ xin làm chu tất.

Qua ngày mai, ăn xong, Hổ cầm con dao lớn ra ñầu làng ngồi dưới gốc ña.

Nhân có gió mát chàng thiu thiu ngủ và làm luôn một giấc ngon lành. Đến khi mẹ vợ ñi chợ về qua thấy Hổ vẫn còn ngáy rống dưới bóng cây, tất tả chạy về

bảo chồng:

- Ông còn thổi nhiều cơm cho nó ăn nữa thôi!... Ông ra mà xem nó vỡ ruộng dưới gốc ña kia kìa. Thật là ñồ ăn hại ñái nát!

Không ngờ khi bà mẹ vợ gặp Hổ, chính là lúc Hổ sắp tỉnh giấc. Anh chàng vươn vai rồi cầm dao xuống ruộng, chỉ một buổi phát luôn ba mẫu cỏ. Hổ phát nhanh ñến nỗi cá chạy không kịp, chết trôi nổi ñầy ñồng, bắt không biết bao nhiêu mà kể. Đến khi cha mẹ vợ ra ruộng thăm, thì ruộng cỏ ñã phát xong lại 417

https://thuviensach.vn

ñược thêm mấy thùng cá. Họ mới biết chàng rể nhà mình là người có tài, tấm tắc khen ngợi.

Khi lúa chiêm ñã chín vàng, người mẹ vợ bảo Hổ ñi mượn lấy hai mươi công gặt. Anh chàng bỏ ñi chơi ñâu một lúc lâu rồi về cho biết là không mượn ñược một người nào cả. Nhưng lúc bấy giờ ñã thổi xong một nồi ba mươi cơm, chỉ

còn ñợi thợ gặt ñến ăn. Hổ bảo: - "Họ không chịu ñến gặt, âu là con xin cố sức giúp thầy mẹ". Thế là Hổ ngồi một mình tỳ tỳ chén hết cả một bung lớn tướng cơm. Thấy mẹ vợ có ý không bằng lòng, anh chàng thưa: - "Mấy mẫu lúa ấy cứ

ñể mặc con gặt và gánh chỉ trong một ngày là xong hết". Nói ñoạn Hổ cầm dao chặt tre chẻ lạt mang ñi. Hổ gặt ñộ nửa ngày là xong hai mẫu lúa, thế rồi bó tất cả lại thành bốn năm gánh lớn tướng lần lượt quẩy về. Và chỉ ñến chập tối là xong tất. Từ ñó người mẹ vợ mến phục con rể, cho Hổ ăn ñầy ñủ ñể chàng an tâm học tập.

Hổ học ñến ñâu nhớ ñến ñấy, không bao lâu thi ñậu ông nghè.

Trong thời gian ñi thi Hổ ñánh bạn với một anh chàng cũng nổi tiếng ăn khỏe tên là Nguyễn Thanh, người trong xứ Thanh. Khi chia tay, mời bạn ñến nhà, Hổ

hỏi bỡn:

- Nhà bác có ñủ cho tôi ăn một tháng không?

Nguyễn Thanh trả lời:

- Bác ñừng lo. Cứ ñến chơi, thế nào cũng ñủ.

Sau ñó ít lâu, Hổ cùng một người ñầy tớ hẹn ñến chơi nhà Nguyễn Thanh. Bấy giờ ông Thanh ñi vắng, Hổ bảo vợ bạn:

- Ông nhà ta có hẹn tôi ñến chơi. Nay tôi có việc qua ñây, thầy tớ ñộ ba mươi người, nhờ bác biện cho một bữa.

Vợ ông Thanh lập tức bảo người nhà thổi một nồi 50 cơm và mổ một con lợn to làm thành sáu mâm cỗ bưng lên. Trước mặt người ñàn bà, Hổ sai người hầu làm bộ lăng xăng vờ ra gọi tất cả ñầy tớ vào ăn. Nhưng cuối cùng chỉ một thầy một tớ ngồi chén tỳ tỳ hết mâm này ñến mâm kia. Xong ñâu ñó, Hổ cáo từ ra về.

Hôm sau, ông Thanh trở về nhà, người vợ kể lại chuyện cho biết, ông Thanh nói:

- Thôi ñích là Lê Như Hổ rồi!

Năm sau, một mình ông Thanh tìm ñến chơi nhà Hổ, Hổ sai mổ hai con lợn và bốn mâm xôi làm cỗ ñãi khách. Người nhà bưng cho chủ và khách mỗi người một con lợn và một mâm xôi. Còn Hổ ngốn hết phần ăn của mình rồi lại ăn trèo sang mâm của bạn. Nguyễn Thanh cả sợ nói:

418

https://thuviensach.vn

- Sức ăn của bác thật là như hổ. Cơ nghiệp nhà tôi giàu lắm cũng chỉ thết quan bác ñược mươi bữa mà thôi!

Về sau, Lê Như Hổ làm quan to trong triều. Một lần vâng lệnh vua ñi sứ

Trung-quốc, Hổ ñưa theo một người hàng thịt có tài biện bác ñể theo hầu. Khi sứ

bộ ñến kinh ñô, vua Trung-quốc nghe tiếng sứ giả nước Nam là người ăn khỏe khác thường, mới sai dọn yến ñể xem thử thế nào. Vua bảo ñặc biệt sai dọn 18

mâm cỗ ñặt lên 18 tầng cao. Cỗ ở tầng thứ 18, vua sai ñầu bếp giỏi lấy ñầu cá làm thành một cái ñầu trông như thật ñể dọa sứ giả. Đoạn sai mời riêng Hổ vào ăn, Hổ ñập bụng ăn hết cỗ tầng dưới rồi trèo lên ăn cỗ tầng trên, liên tiếp một mạch không nghỉ. Ăn ñến cỗ ở tầng thứ 18, Hổ thấy cái ñầu người, nhìn qua biết là cái ñầu cá, liền cầm ñầu ñũa móc con mắt giơ lên cho mọi người xem rồi bảo người hầu:

- Ta xưa nay chưa biết mùi thịt người là thế nào, nay ñược hoàng ñế cho ăn ñầu người phương Bắc thật là quý. Vậy hãy ñem dao lại ñây cho ta.

Mọi người ñứng dưới ñều bịt mắt không dám trông lên. Việc ñến tai vua, vua rất kính phục, nhưng cho câu nói của Hổ xúc phạm ñến quốc thể, mới sai người hầu bưng ñầu ñi. Rồi vua sai lấy sơn gắn mắt Hổ lại, giữ riêng ở một nơi. Ba hôm sau, vua sai dắt Hổ ñi khắp mọi nẻo trong hoàng thành rồi lại dắt trở về chỗ

ăn yến cũ, hỏi: - "Chỗ này là chỗ nào?". Hổ ñáp: - "Đây là chỗ tôi ngồi ăn yến hôm nọ". Vua khen là người là có tài, bèn tha cho Hổ không phải gắn mắt nữa.

Bấy giờ Trung-quốc trời làm hạn hán suốt ba tháng không có lấy một giọt mưa. Nhân có sứ giả các nước bốn phương ñến chầu, vua mới hạ chiếu cho các sứ thần làm lễ cầu ñảo. Ai cầu ñược ứng nghiệm sẽ ñược phong tước và trọng thưởng. Hổ nhờ người hàng thịt xem tượng trời biết là còn lâu mới mưa, nên tâu rằng: - "Nước chúng tôi là nước bé, xin ñể sứ giả các nước lớn cầu ñảo trước ñi ñã". Vua y theo. Sứ giả các nước lần lượt vào làm lễ ñều chả ăn thua gì. Đến lượt sứ giả Việt-nam, Hổ tâu vua rằng: - "Trong sứ bộ chúng tôi có một người có phép hô phong hoán vũ. Nếu bệ hạ muốn dùng xin ñể gọi vào". Vua lập tức cho ñi gọi. Hổ ñưa người hàng thịt ñến cho vua. Người hàng thịt thấy trời chưa có dấu hiệu gì tỏ ra sắp có mưa nên lúc ñến nơi, tâu vua: - "Xin bệ hạ cho xây một cái ñài cao 10 trượng: trên ñó phải sắm ñủ lễ vật cần thiết. Thần sẽ chọn ngày tốt ñể trai giới lên ñàn rồi gọi mưa ñến". Công việc cứ dềnh dàng mãi cho ñến lúc rễ

si và cỏ gà ñều ñâm nõn trắng, họ mới tâu vua xin bắt ñầu làm lễ. Cúng ngày hôm trước thì hôm sau trời liền ñổ mưa suốt hai ngày ñêm. Người Trung-quốc từ

vua chí dân ñều mừng rỡ, khen sứ giả Việt-nam có bụng chân thành làm cảm ñộng ñươc trời ñất. Vua Trung-quốc bèn phong cho người hàng thịt làm "Lưỡng quốc quốc sư" còn Hổ thì phong làm "Lưỡng quốc thượng thư".

Thấy Hổ có tài, vua Trung-quốc lưu lại bắt dạy hoàng tử. Hổ tuy muốn về lắm nhưng không thể chối ñược, bất ñắc dĩ phải ở lại dạy học. Theo phép dạy của Hổ

419

https://thuviensach.vn

thì "trước học lễ, sau mới học văn". Hễ hoàng tử hơi có tí lỗi là Hổ cầm roi vụt ngay vào ñít. Hoàng hậu thương con hay phải ñòn, mới xin vua chọn một ông thầy khác. Vì thế Hổ ta ñược trở về nước. Lúc hai thầy trò Hổ về, vua Việt-nam cho là họ có công lao, phong thưởng rất hậu. Khi Hổ chết, vua Trung-quốc sai sứ sang ñiếu và ban cho một cái áo quan bằng ñồng1.

KHẢO DỊ

Trong Công dư tiệp ký còn có truyện Hai anh em Lê Nại, Lê Đỉnh trong ñó có Lê Nại sức ăn rất khỏe phần nào giống với Lê Như Hổ. Nhà Nại nghèo ñược ông Thượng Vũ Quỳnh gả con gái cho. Trong khi ở gửi rể, Nại hết ăn no lại nằm không chịu học hành gì cả. Cha vợ tìm ñến nhà cha Nại hỏi: - "Nghe nói con ông là một người chăm học thế mà từ khi ñến ở nhà tôi thì hết sức lười". Cha Nại hỏi: - "Mỗi bữa ông cho nó ăn bao nhiêu?" - "Một nồi hai cơm" - "Thế thì nó không chịu học là phải. Ngay như nhà tôi mà mỗi bữa cũng phải thổi cho nó ăn nồi năm".

Ông thượng rõ chuyện, mới về bảo người nhà thổi một nồi ba cơm cho chàng rể ăn thì ông Nại học ñến canh ba, sau lại cho ăn nồi tư thì lại học ñến canh tư, cho ăn nồi năm thì học ñến sáng. Ông Thượng mừng, nói: - "Rể ta có sức ăn hơn người tất có tài hơn người". Từ ñó sai thổi cơm nồi mười cho rể ăn. Quả nhiên ông Nại học thâu ñêm suốt sáng, ít khi ngớt tiếng. Về sau ông thi ñậu Trạng cùng làm ñến thượng thư như cha vợ. Cha vợ có làm thơ tặng con rể: Tiên sinh Mộ-trạch, ăn khỏe nổi danh,

Mười tám bát cơm, mười hai bát canh.

Đi thi ñỗ Trạng, tên trùm làng Nho,

Chứa vào càng khỏe, phát ra càng to.

Đồng bào Tây-nguyên có truyện Bớt Rơ kén rể và chuyện Chàng Rá, cũng nói ñến một nhân vật ñi làm rể, ăn khỏe và ngủ nửa ngày mới dậy, nhưng làm việc thì như thần (hoặc nhờ có phép thần):

Trong truyện Bớt Rơ kén rể (của người Bahnar) thì ông Rơ có bốn cô gái, ông sai con gái ñi làm ñổi công cho các gia ñình ñể tìm một người rể lao ñộng khỏe.

Đầu tiên, ông gặp Néc Ne, rồi gặp Hơ-le Hờ-lép. Những anh chàng này chỉ nhờ

thức khuya dậy sớm lao ñộng hùng hục nên ông không vừa ý. Sau ông gặp Ma-toong Ma Oắt lao ñộng cừ, ông gả ngay hai cô gái ñầu. Sau gặp Đam Trong cũng giỏi, gả cô thứ ba cho y. Còn cô gái út xinh nhất ông không thấy người nào 1 Theo Vũ Phương Đế. Công dư tiệp ký

420

https://thuviensach.vn

vừa ý cả. Có anh chàng Rết xấu xí ăn mặc lôi thôi, lại ngủ trưa mãi ñến lúc mặt trời mọc cao mới ñi làm. Ấy vậy mà khi làm anh ta nhờ phép thần có một sức mạnh không ai bì kịp, vỡ cả một khu rừng mênh mông trong một loáng, rồi lại ñốt rất nhanh. Qua nhiều lần thử thách ông Rơ biết Rết có tài phép bèn gả con gái cho chàng tuy hình thức bề ngoài khù khờ xấu xí bị mọi người dè bỉu.

Ở truyện Chàng Rá (của người Hrê) thì có một bà cụ nghèo sinh một ñứa con xấu xí tròn như quả bầu ñặt tên là Rá. Rá ăn rất khỏe, mới lọt lòng ñã ăn hết ñấu gạo. Lớn lên ñi ở với một tù trưởng, ai cũng ghét trừ có cô Tám là thương Rá, nhận hàng ngày ñưa cơm cho anh. Khi ñến nơi thấy Rá còn ngủ, tiếng ngáy như

sấm. Cô gái chờ Rá dậy, ñưa cơm cho Rá ăn, rồi ñứng rình xem thì thấy Rá bỗng tách ñôi thành nhiều người rất khỏe, ñẹp, hát hay và chia nhau chặt cây, chỉ một loáng là xong. Sau cô gái ốm tương tư ñòi lấy chàng Rá. Bố mẹ thuận gả nhưng ñuổi hai vợ chồng ra khỏi nhà. Nhờ có phép, Rá trở nên giàu có, còn tù trưởng thì sau hóa thành hổ.

Truyện Sọ Dừa và một số truyện khác của các dân tộc anh em cũng có hình ảnh tương tự như truyện Chàng Rá (Xem truyện Lấy chồng dê, số 128, tập III).

Phương Tây có một loạt truyện phần nào giống với truyện Lê Như Hổ ở phần ñầu. Đây là truyện của Pháp:

Một nhà nghèo có ñứa con tên là Phước (Bénédicité), 18 tuổi mà không ra khỏi giường. Một hôm, người bố bảo: - "Dậy con! Đã ñến lúc làm việc!". Phước dậy ñến làm công cho một chủ trại trong vùng và ñề nghị ba ñiều: 1. Không dậy trước 5 giờ sáng; 2. Ăn no ñủ; 3. Cuối năm trả thóc vừa ñủ sức mình mang. Chủ

trại thấy ñiều kiện có lợi cho mình nên chấp nhận.

Sáng hôm sau các ñầy tớ khác của chủ trại dậy từ hai giờ sáng ñi chặt củi, Phước cứ ñúng giờ mới dậy. Chủ cho dọn một bát súp nhỏ, anh ñáp: - "Không ñược! Phải một nồi súp và 3 ổ bánh tướng kia". Chủ cho ăn ñủ. Ăn ñoạn, chủ sai thắng xe năm ngựa ñi chở củi về. Dọc ñường, anh nhổ 4 cây vứt lên xe, ngựa kéo ỳ ạch. Lại bó thêm 2 cây nữa, ngựa không kéo nổi. Phước tháo ngựa bỏ cả

lên xe rồi tự tay kéo về, mà lại về trước mọi người.

Chủ ngạc nhiên về sức khỏe của anh, bèn sai ñi chặt một rừng củi nếu không xong thì ñuổi. Phước ñến rừng, nằm nghỉ ở gốc cây. Cô ở gái mang cơm trưa ñến, vẫn thấy ngủ chưa dậy. Nhưng ñến chiều thì ñã chặt xong. Hôm sau chủ sai ñi canh cối xay. Ở ñấy có quỷ dữ, người nào ñã ñến thì không thể trở về, nhưng khi quỷ nhảy ra khỏi lò sưởi liền bị anh giết chết. Chủ lại sai anh mang thư cho con mình cách ñây 30 dặm, dặn con cho Phước ăn ñầy ñủ rồi giết ñi. Anh vác ngựa lên vai 15 dặm rồi cho ngựa mang mình 15 dặm. Con lão chủ bắn súng nhỏ

vào anh, anh nói: - "Ở ñây có loài ruồi cắn khó chịu nhưng không ñộc lắm". Bắn súng lớn cũng không ăn thua. Anh lại trở về vô sự. Chủ lại sai anh lau giếng sâu.

421

https://thuviensach.vn

Đang lau, chủ ném xuống một cối xay 1000 cân. Cối quàng vào cổ thành cái vòng. Lại ném một cái chuông nặng 2 vạn cân. Chuông úp lên ñầu. Lên khỏi giếng, Phước cất chuông chào, nói: ñây là cái mũ ngủ, lại cất cối, bảo: ñây là khăn quàng cổ.

Chủ phải cho về, anh ñòi tiền công. Chú ñưa hai bao thóc, anh không lấy; ñưa 8 bao, anh chỉ nhấc bằng một ngón tay; ñưa 32 bao nhấc bằng 2 ngón. Cuối cùng chủ phải ñưa 100 bao, anh mới nhận và vác về.

Truyện của Đức do Grim (Grimm) sưu tập cũng nói tới một "Khổng lồ trẻ" khi thức không chịu dậy, ñòi ăn trước khi lên rừng, ngốn hết khoảng trên 20 lít ñậu và làm xong việc trước mọi người. Truyện của Hy-lạp (Grèce) có nhân vật là Jăng ra ñồng làm việc với bố và các anh. Anh nằm dưới ñất ngủ ñến chiều mới bắt tay vào làm, nhưng lại làm xong trước mọi người.1

Đoạn cuối của truyện Lê Như Hổ gần giống với truyện Trạng Ếch: Xưa có một ông quan có một người vợ lẽ rất ñẹp nhưng phải ly dị vì người vợ

cả của ông có máu ghen. Người vợ lẽ sau ñó lấy một người bắt ếch ăn ở với nhau rất vui vẻ. Một hôm, chồng mổ ếch, bắt ñược ngọc. Ngọc ñó chàng dùng chữa mắt cho nhà vua nên ñược làm quan. Một lần trời ñại hạn, vua hứa ai cầu ñược mưa sẽ phong cho làm Trạng. Người chồng nhờ xem ñùi ếch biết trước ngày mưa, vội xin vào cầu. Quả nhiên ñúng ngày tháng trời mưa to. Anh chàng ñược phong làm Trạng nguyên và mang tên Trạng Ếch.

Trong khi ñi sứ, Trạng Ếch ñã làm cho người nước ngoài kính phục về nhiều cử chi vô tình của mình, nên còn ñược vua Trung-quốc phong làm Lưỡng quốc trạng nguyên2. Xem thêm phần Khảo dị truyện Nhà sư và người thợ giày. (số

192, tập V).

1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Sách ñã dẫn.

2 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Sách ñã dẫn

422

https://thuviensach.vn

64. CHÀNG LÍA

Ngày xưa có một nhà nông phu nghèo ở Gò Sặt, tỉnh Bình-ñịnh có một ñứa con trai tên là Lía. Từ thuở lọt lòng, Lía ñã mồ côi cha nhưng chóng lớn và khỏe mạnh. Năm lên bảy, một mình Lía có thể hạ bọn trẻ cùng lứa tuổi trong những keo vật. Một vài năm sau tất cả những ñứa trẻ trong vùng ñó ñều sợ Lía.

Một hôm, Lía ñấu võ với một ñứa lớn tuổi. Lía dồn ñịch thủ vào một thế rất nguy hiểm làm cho nó hốt quá phải van lên:

- Tôi lạy anh, anh tha cho, tôi xin gọi anh là vua!

Từ ñó cái tên "Vua Lía" ñược bọn trẻ hay dùng. Chúng nó ngày ngày làm kiệu khênh Lía ñi khắp nơi.

Một người hàng xóm mách tin ñó cho mẹ Lía biết và nói:

- Chao ôi! Bà liệu chừng cái ñầu của mẹ con bà ñó!

Mẹ Lía ñâm hoảng:

- Chết tôi! Lạy Trời cho nó ñừng sinh nguy.

- Bà cho nó ñi học ñi. Đem gửi nó cho ông ñồ, ông ấy kèm cho!

Từ ñó, Lía phải ñi học. Ông ñồ tuy dữ ñòn nhưng Lía không sợ. Chàng thích học võ hơn là học chữ. Chàng thường lén thầy ra vườn, ñi những bài quyền học lỏm ñược của người khác. Mấy luống rau của ông ñồ chả còn có cây nào mọc ñược. Một hôm, giữa lúc bị thầy nọc cổ xuống ñánh, Lía lấy roi bẻ vụn từng khúc. Ông ñồ nhìn Lía tặc lưỡi. Ngày hôm ñó ông dắt ñứa học trò cứng ñầu ấy ñến trả cho mẹ nó.

Lía khoái chí vì ngày ngày khỏi phải ê a chán ngắt. Chàng lại cầm ñầu bọn trẻ

ñùa nghịch như xưa. Một hôm, Lía chọn mấy ñứa lớn khỏe, cùng mình lên núi vắng ñón những người lạ mặt ñi chợ về cướp lấy gánh gồng tay nải. Được thứ

gì, Lía thường chia cho anh em cùng hưởng. Người ta lại mách cho mẹ Lía biết.

Lần này mẹ Lía hết ñánh con ñến van vái con. Lía thề xin chừa. Chàng rất thương mẹ, không muốn ñể mẹ cực khổ về mình. Nhưng rồi chứng nào vẫn giữ

tật ấy. Cuối cùng thì mẹ Lía bắt Lía ñi ở chăn trâu cho một nhà giàu ở một làng khác thật xa.

Ở ñây Lía lại có bạn mới. Mỗi ngày chàng và bạn phải lùa ñàn trâu lên núi cao cho ăn. Sau những cuộc ñua chọi bằng ñánh cù ñánh vật, bọn trẻ ở ñây tôn Lía làm ñàn anh. Dần dần chàng cùng bọn chúng ñón ñường cướp giật tay nải của những người bộ hành ñi lẻ tẻ trên những con ñường vắng vẻ.

423

https://thuviensach.vn

Một hôm, Lía hứa với bạn ngày mai sẽ ñãi tiệc. Chúng chỉ phải chuẩn bị dao nồi và mắm muối. Hôm sau, khi chúng tập hợp ñầy ñủ, Lía bảo: - "Chúng mình làm thịt nghé ăn chơi!". Chúng nói - "Không sợ chủ nó bắt ñền à?" - "Cứ ăn ngay con nghé của chủ tao, tội vạ tao chịu". Nói rồi giết ngay con nghé tơ xẻ thịt nấu ăn. Chàng bảo chúng:

- Về nhà cứ nói hộ tao rằng cọp tha mất nghé là ñủ.

Lần ấy quả có "ñộng rừng" cho nên mưu của Lía ñắt. Người nhà giàu tìm nghé mãi không ñược, tin là bị hổ vồ nên không căn vặn gì lắm. Được ăn quen mùi, chúng giở mưu ñó làm ñi làm lại hết nghé chủ này ñến bò nhà khác. Cuối cùng bọn chủ biết ñược. Chúng bắt ñền cha mẹ bọn trẻ. Người ta hay chuyện, ai cũng giận Lía, toan bắt giải quan. Nghe tin không hay, Lía bỏ trốn biệt.

Khi bước về nhà, Lía thấy mẹ ñang nằm trên giường bệnh rên khừ khừ. Chàng lại dùng lối cướp giật kiếm tiền mua thuốc. Được của ngon vật lạ, Lía ñều ñưa cho mẹ ăn. Mẹ hỏi: - "Mày lấy ở ñâu ra thế?". Lía nhất ñịnh không nói, chỉ năn nỉ mẹ ăn cho là ñủ.

Sau khi mẹ chết, Lía không có kiêng nể một ai nữa. Đói thì ñi cướp giật ñể ăn, siêng thì ra ñồng luyện võ nghệ. Một hôm, Lía giật cái thúng trong ñó có mấy quan tiền của người qua ñường. Thấy người ấy òa khóc, chàng gạn hỏi mới biết là anh ta vừa bị một tên chánh tổng cướp ñoạt gia sản nay bị ñuổi ra khỏi nhà, lưng vốn chỉ còn có bấy nhiêu. Nghe kể chuyện, Lía bừng bừng nổi giận. Mặc dầu bụng ñói, chàng trả tiền cho người lạ rồi dò hỏi tìm ñến ñánh vỡ ñầu tên chánh tổng. Quan trên vì việc ấy sai một toán lính về bắt Lía. Nhưng khi về ñến làng, bạn của chàng ñã tin trước cho chàng ñi trốn.

Lía không có họ hàng thân thích nên khi bỏ nhà ra ñi, chàng không có chỗ ở

nhất ñịnh. Tối lại ngủ chùa ngủ ñình, ñói ở ñâu thì cướp ở ñó.

Một hôm ñi qua truông Mây, Lía thấy một bọn cướp chặn ñường ñòi tiền mãi lộ. Chàng vờ sợ hãi ñưa tay nải ra. Nhưng bọn cướp vừa xông lại liền bị chàng cho mỗi ñứa một ñá văng ra bốn phía. Cả bọn cướp ở trên núi kéo xuống bổ vây nhưng bị Lía nhổ cây làm gậy ñánh cho thất ñiên bát ñảo. Chủ trại thấy võ nghệ

chàng tuyệt trần bèn mời chàng nhập bọn. Lía vui lòng dừng chân lại ñây ñể

chấm dứt cuộc ñời lang thang.

Ba người chủ trại tên là Hổ, Nhẫn và Chân có tiếng võ nghệ cao cường không ai ñịch nổi. Trong mấy năm họ ñóng ở truông Mây mọi người ñều sợ. Cả ñến quan tỉnh quan huyện cũng ñều kiềng mặt. Người ta gọi tôn là "cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân". Từ lúc Lía nhập bọn, bọn cướp truông Mây càng thêm vây cánh và càng lộng hơn trước.

Một hôm, bọn họ kéo nhau ra Bồng-sơn cướp một tiệm buôn lấy ñược của cải và hàng hóa bộn bề. Trở về trại, họ mở tiệc ăn mừng. Khi chia những của cướp 424

https://thuviensach.vn

ñược, bọn cha Hổ toan chiếm lấy phần nhất. Nhưng Lía nhất ñịnh không chịu: -

"Nếu không có tôi - chàng nói - thì các chú ñã dám vào nhà chưa?". Rồi Lía ñòi ba chủ trại hãy ra sân cùng mình tỉ thí. Quả nhiên, trong cuộc ñọ sức, sức khỏe và võ nghệ của Lía mười phần, bọn cha Hổ không ñược một. Thấy Lía toàn tài, cả trại ñồng thanh tôn chàng làm chủ.

Từ ngày Lía làm tướng, hành ñộng của bọn cướp truông Mây có phần thay ñổi. Lía cấm lâu la không ñược cướp giật của những người qua lại, không ñược cướp của cải của người nghèo: - "Đã cướp - chàng nói - chúng ta làm những mẻ

cho to, gõ vào ñầu bọn trọc phú, cần gì ñi vét hầu bao của những kẻ khố rách?".

Thường khi cướp ñược nhiều của, Lía bắt trích một nửa phân phát cho những người nghèo trong vùng. Chẳng những thế, mỗi lần trong tỉnh xảy ra chuyện gì mà Lía cho là trái lệ, chàng liền kéo bọn truông Mây ñến can thiệp.

Từ ñó cái tên truông Mây, cái tên Lía ñược dân nghèo ca tụng. Trái lại, bọn quan lại, bọn nhà giàu trong tỉnh thì sợ mất mặt. Quan tỉnh nhiều phen phái quân ñến tiễu trừ nhưng mỗi lần xuất quân ñều bị họ biết trước và bị ñánh cho tan tác.

Bọn quan tỉnh không làm thế nào ñược, muốn báo về triều ñình, nhưng lại sợ tội trút lên ñầu nên ñành ñể mặc Lía và thủ hạ tung hoành.

*

* *

Ít lâu sau, nghe vua mở khoa thi võ, Lía có ý muốn trổ tài với thiên hạ, lập chút công danh. Bọn cha Hổ không cản ñược, ñành ở lại giữ trại cho Lía cải trang ra ñi.

Khoa ấy ở trường Bình-ñịnh có một viên chánh chủ khảo ăn tiền như rác. Thí sinh ai có lo lót ít nhiều, hắn mới chịu nhận ñơn. Thấy Lía nạp ñơn không có "vi thiềng", chánh chủ khảo ñập bàn quát: - "Mày là thằng nào mà không biết lệ

trường thi. Đơn từ làm dốt nát thế này. Lính ñâu, ñuổi cổ thằng này không cho thi nữa". Nghe mấy lời ñó. Lía căm tức vô hạn, nhưng giữa nơi quân lính ñông ñảo, gươm giáo sáng lóe, chàng ñành nuốt giận không dám ra tay. Chàng ñi gấp về sơn trại kể việc ñó cho bọn cha Hổ nghe và nhất ñịnh ñem lâu la xuống núi rửa hờn. Cả bọn cải trang rất khéo và hoạt ñộng rất kín ñáo. Chỉ vào khoảng nửa ñêm, quân của Lía ñã lọt vào thành và phục sẵn, chờ lệnh Lía là hành sự. Chánh chủ khảo ñang ngon giấc với nàng hầu thì bị một nhát dao vào cổ. Vợ hắn chỉ

còn biết dập ñầu van lạy. Thấy nàng ñẹp, Lía bắt luôn ñưa về sơn trại làm vợ.

Mọi việc quá êm lẹ nên mãi ñến gần sáng quan quân mới biết. Suốt tỉnh náo ñộng. Sau cùng dò la mãi người ta mới biết rằng bọn cướp truông Mây gây ra việc ñó. Lần này không thể giấu ñược triều ñình, bọn quan lính phải làm sớ tâu vua và xin thêm quân ñể tảo trừ.

425

https://thuviensach.vn

Bên phía quân truông Mây cũng lo ñắp ñồn luyện quân ñể phòng thủ sơn trại.

Vì thế quân ñội triều ñình mấy lần xông xáo ñều bị thất bại. Các quan ai cũng lấy làm lo. Nếu không lập mưu diệt Lía thì bọn họ không thể nào còn ngồi ấm chỗ.

Nghĩ rằng nếu dỗ ñược vợ Lía làm nội ứng hắn rất có lợi, các quan ñầu tỉnh bàn nhau sai ba tên lính giả làm lái buôn lụa ñể dò bụng nàng. Ba tên này nhờ lo lót với bọn canh cửa nên lọt qua truông Mây vào bán hàng cho vợ Lía ñể dò ý.

Giữa khi giở các súc gấm vóc cho vợ Lía xem, bọn chúng cố ý ñể lộ cho nàng thấy một chiếc nhẫn của chánh chủ khảo ñể lại. Người ñàn bà hiểu ý, sai ñuổi kẻ

hầu ra ngoài. Bọn chúng ñưa mắt cho nàng và nói nhỏ: - "Chúng tôi lặn lội lên ñây là vì mối thù của bà lớn". Đoạn chúng móc trong tầng áo lót, ñưa ra một phong thư của quan tỉnh hứa với nàng nếu làm nội ứng trừ ñược giặc, sẽ có trọng thưởng. Vợ Lía nhận lời và hẹn ngày thi hành kế ñộc.

Đến ngày ấy, vợ Lía sắm sửa một tiệc rượu rất linh ñình mời bọn cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân ñến dự, nói là ăn giỗ mẹ. Nàng ăn mặc rất ñẹp, liếc mắt ñưa tình và chuốc chén mời mọi người. Bọn Lía không ngờ là ñộc kế, cứ uống tràn. Rượu ñã có tẩm thuốc mê nên chưa tan tiệc mà bốn chủ trại ñã say khướt, không còn biết gì trời ñất. Vợ Lía cho bọn lâu la hạ tiệc xuống, ra sau trại ăn uống cùng nhau. Còn lại một mình, nàng lấy thừng lớn trói bọn cha Hổ với nhau làm một ñống. Về phần Lía, biết chàng có sức khỏe phi thường nên nàng dùng mười lớp dây thừng buộc chặt vào tấm phản. Xong ñâu ñó, nàng cho người tâm phúc ra khỏi sơn trại báo tin.

Nghe báo, quân triều ñình lập tức tiến công. Quân truông Mây không có tướng nên tan vỡ rất chóng. Quân triều ñình kéo ùa vào trại như vào chỗ không người.

Bấy giờ Lía ñã hơi tỉnh. Thấy nguy biến, chàng ñịnh vùng dậy chạy, nhưng toàn thân mắc cứng vào tấm phản. Biết là ñã rơi vào bẫy, Lía bèn dùng hết sức bình sinh giãy ñứt dây buộc chân rồi ñứng dậy mang cả tấm phản lớn sau lưng.

Chàng húc mấy cái vào cột nhưng dây buộc chặt quá không thể làm gì ñược.

Thấy ñã quá gấp, Lía cứ ñể vậy chạy ra phía cửa trại phá vòng vây xông ra. Tấm phản là một chướng ngại lớn cho chàng, nhưng cũng là tấm mộc rất tốt. Mấy tên lính thứ thì bị cái ñá của Lía, thứ thì bị tấm phản húc vào ñầu nên toáng ñảm không dám ñuổi, ñành trở vào bắt bọn cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân giải nạp.

Thoát vây, Lía cứ rừng già chạy một mạch. Mãi ñến xế chiều bụng quá ñói, sức quá mệt, chàng mới dừng lại nghỉ bên bụi cây. Gặp một ông già gánh củi từ

rừng sâu xăm xăm bước ra, Lía nhờ ông cởi trói giúp. Khi tấm phản rơi xuống, ông già rút mo cơm ra cho chàng ăn. Lía không từ chối ñón lấy ăn ngay. Ăn xong chàng vái ông già và nói:

- Tôi là thằng Lía, lâu nay vẫy vùng một cõi không ai làm chi nổi, nay mắc mưu một ñứa nhi nữ, thân thế phải ñến nỗi này sống làm chi nữa cho thêm nhơ

426

https://thuviensach.vn

nhuốc,. Lía này nhờ ñược ông cởi trói lại nhịn bữa cho ăn, ơn ấy không biết lấy gì mà trả. Vậy Lía xin dâng vật này, ông hãy mang xuống nạp quan mà lĩnh thưởng.

Cụ già vừa nghe dứt lời thì ñã thấy thủ cấp của Lía nằm ngay trước mặt. Ông cụ vốn hâm mộ Lía. Ông toan giúp Lía ñi trốn ñể khôi phục cơ ñồ nhưng không ngờ Lía quá nóng nảy tự hủy tấm thân. Than khóc hồi lâu, ông chỉ còn biết ñem thi thể của chàng chôn cất một nơi kín ñáo không ai biết.

Ngày nay vẫn có ca dao:

Chiều chiều1 én liệng truông Mây,

Cảm thương chú Lía bị vây trong thành2.

KHẢO DỊ

Truyện trên ñược ñồng bào ở Đề-gi thuộc Bình-ñịnh kể lại, dựa theo Vè chàng Lía. Nhưng Trần Việt Ngũ còn sưu tầm ñược một bài Vè chàng Lía thứ hai do một người ở Quảng-ngãi ñọc. Bài vè này không nói ñến việc Lía ñi thi và những biến cố bi ñát xảy ra cuộc ñời chàng. Đại thể ở ñây cũng nói ñến thời trẻ của Lía: nhà nghèo, mồ côi bố, tính hung dữ nhưng lại có hiếu với mẹ. Mấy lần ñi ăn xin về nuôi mẹ bị bọn phú hộ và chức dịch xua ñuổi, tức mình Lía bèn ñi ăn trộm.

Một hôm ñang trộm bị bắt quả tang, bị xã trói, ñóng gông, nhờ có một hương sư

xin tha, ñưa về cho ñi chăn trâu. Chơi với trẻ chăn trâu, Lía cũng bày trò làm vua, khênh kiệu nhưng không có chuyện ăn thịt trâu của chủ. Nhân một hôm có một con cá lóc từ dưới nước nhảy lên bờ, Lía bắt chước tập miếng võ nhảy cao.

Về sau Lía bỏ trốn vì lỡ tay ñánh một ñứa trẻ vỡ ñầu.

Bước vào nghề cướp bóc, Lía giết chết một tên phú hộ và rạch trán người vợ

hương quản ñể báo thù việc chúng ñã xử tệ lúc mình ñến nhà chúng ăn xin. Vì nhớ mẹ - mẹ ñã chết lúc nghe tin con giết người - Lía lần về quê hỏi tin, bị bọn làng vây bọc, Lía chống ñỡ suốt ngày ñêm, rồi dùng miếng võ "cá lóc" trốn ñược.

Ở ñây cũng có việc Lía thắng bọn cha Hổ chú Nhẫn và cũng ñược suy tôn chủ

trại. Mấy lần ñón gánh hát bội lên trại mua vui, Lía ñều giết bầu gánh vì chúng coi thường khả năng thưởng thức nghệ thuật của Lía, trừ có một gánh ñược Lía thưởng rất hậu vì hát hay.

1 Cũng có người ñọc là Xập xè.

2 Theo Vè chàng Lia

427

https://thuviensach.vn

Về sau Lía chiêu binh mãi mã củng cố trại. Bọn trọc phú, bọn quan lại ñều là ñối tượng của Lía. Tin ñến tai vua, vua sai ñại tướng ñem 10 vạn quân ñi ñánh.

Lía ñánh cho tan tành, chiếm lấy thành trì, nhưng sau ñó bị tên ñô ñốc vây thành rất ngặt, Lía phải dùng miếng "cá lóc" nhảy khỏi vòng vây, trở về căn cứ thủ

hiểm. Đô ñốc ñánh không nổi, ñành xin vua bãi binh1.

Theo lời một người Bình-ñịnh khác kể thì mỗi lần Lía ñi thăm các sơn trại, thường có thói quen phóng một cái mâm thau lên trời. Phóng vừa xong Lía ñã nhảy theo ngồi trên mâm thau ñể mâm chở mình ñi. Mô-típ trên chắc là phần nào chịu ảnh hưởng của loại mô-típ phổ biến trong các truyện anh hùng ca của người Ba-na (Bahnar), Ja-rai (Djarai)... (ví dụ truyện Ghi-ông Ghi-ở). Nhân vật anh hùng ở ñây thường ném cái khiên lên trời ñể nó chở mình ñi khắp nơi2.

1 Theo Dân ca miền Nam Trung bộ, tập II.

2 Xem Truyện cổ Ba-na. Sách ñã dẫn.

428

https://thuviensach.vn

65. ANH EM SINH NĂM

Ngày xưa có hai vợ chồng nhà nọ chỉ sinh ñược có mỗi một người con gái. Vì thế họ nuôi nấng dạy dỗ rất chăm chút. Khi cô gái lớn lên, cha mẹ dạy cho ñạo thánh hiền. Năm nàng mười lăm tuổi vẫn bị cấm cung không ñược tiếp xúc với người ngoài. Một hôm người mẹ lên chùa lễ Phật. Lần ñầu tiên bà ñưa con gái ra khỏi nhà. Bấy giờ có một vị thiên thần muốn mượn cô gái ñồng trinh làm chỗ

ñầu thai, mới nhân lúc cô gái ra vườn vãng cảnh, hiện làm một bông hoa có năm cánh rất ñẹp. Cô gái thích quá ngắt lấy ngắm nghía hồi lâu, rồi bỗng dưng bỏ

vào miệng nuốt ñi.

Từ ñó cô gái tự nhiên không chồng mà chửa. Cha mẹ nàng ngạc nhiên và xấu hổ vô cùng. Hết tra hỏi ñến dụ dỗ nhưng cô gái ngây thơ ấy cũng chả làm sao mà hiểu ñược. Tất cả mối ngờ của cha mẹ ñều ñổ dồn vào nhà chùa. Đoán là có một sư ông ñã quyến rũ con gái mình trong ngày lễ Phật dạo nọ, họ bèn ñuổi con lên chùa và nói: - "Mày lên ñó mà ở với sư, ñừng vác trở về bôi nhọ nhà tao nữa". Hòa thượng trụ trì chùa ñó không biết làm thế nào, ñuổi ñi cũng không nỡ, ñành phải nhận nuôi nàng và dựng một túp lều sau chùa cho nàng ra ñó ở.

Khi gần ñến ngày sinh, cô gái bỗng nằm chiêm bao thấy có một thiên thần ñến trước mặt dặn rằng: - "Đừng ñặt tên con vội, cứ ñể ñến lúc chúng nó biết nói, tự

chúng sẽ cho biết tên".

Thế rồi, cô gái sinh một lúc năm người con trai, ñặc biệt khuôn mặt giống nhau như tạc. Cả năm anh em ñều lớn nhanh như thổi, ñứa nào ñứa ấy sởn sơ

mạnh khỏe. Khi chúng biết nói, người mẹ hỏi ñến tên, thì ñứa thứ nhất trả lời: -

"Sức con có thể vác một quả núi, con là Mạnh mẽ". Đứa thứ hai nói: - "Người con dù có dao băm búa bổ cũng không chết, con là Mình ñồng da sắt". Đứa thứ

ba tiếp: - "Con có thể ngồi một nơi biết ñược mọi việc trong thiên hạ, tên con là Vén mây xem trần". Đứa thứ tư: - "Con có thể sống dưới nước cũng như trên cạn, tên con là Khô". Đứa cuối cùng nói: - "Con thì dù ngủ trong lửa cũng cứ dễ

chịu như thường, tên con là Ướt".

Năm anh em lớn lên lo làm việc nuôi mẹ. Hàng ngày Mạnh mẽ lên rừng kiếm củi về ñổi lấy gạo. Mỗi một gánh củi của chàng chứa ñầy một sân. Tiếng tăm của anh chàng truyền khắp mọi nơi trong nước. Hồi ấy nhà vua cần nhiều củi ñể

dùng vào một lễ rất long trọng của triều ñình. Vua cho triệu Mạnh mẽ ñến, bảo kiếm củi cho mình và hứa cứ mỗi gánh củi ñưa ñến sẽ ñổi một gánh gạo.

Mạnh mẽ kiếm củi mau như chớp. Rừng tuy xa nhưng mỗi một ngày chàng ñi ñi về về không biết bao nhiêu lần, mỗi lần ñưa củi ñến lại gánh gạo ñi. Đến nỗi lúc viên quan trông nom kho gạo cho nhà vua thấy gạo kho ñã vơi quá nửa, hắn 429

https://thuviensach.vn

lật ñật ñến báo cho vua biết. Vua nói: - "Thế thì phải bắt nó chết mới ñược!".

Bèn cho ñòi Mạnh mẽ ñến và bảo:

- Nhà ngươi làm việc như thế chắc là mệt. Thôi cho về nghỉ sức, mười ngày nữa sẽ ñến ñây phục mệnh.

Mạnh mẽ về kể chuyện cho anh em nghe. Vén mây xem trần vốn ñã ñọc ñược những ý nghĩ không tốt trong ñầu nhà vua bèn bảo Khô ñi thay cho Mạnh Mẽ.

Mười ngày sau, Khô ñến gặp vua. Vua cứ tưởng hắn là anh chàng gánh vơi kho gạo của mình hôm nọ, bèn thét ngay lính bắt dìm xuống bể cho chết. Khô cứ ñể

mặc cho bọn lính vây bắt trói lại và dìm xuống nước, nhưng dìm lần ñầu lôi lên, Khô vẫn sống trơ trơ. Dìm lần thứ hai, thứ ba, Khô vẫn vui vẻ ca hát. Họ lại dìm nữa, nhưng dù dìm thế nào cũng không làm cho chàng chết ñược. Tức mình, lại sợ mệnh vua, bọn chúng mới làm một cái cũi bỏ Khô vào cùng với rất nhiều ñá tảng dòng dây ñem thả xuống ñáy biển, nhưng mấy tuần sau vớt lên vẫn thấy hắn sống như thường. Cuối cùng chúng phải ñưa anh chàng về kể chuyện cho vua hay. Vua chưa tìm ra cách gì giết ñược, bèn bảo anh về, hẹn mười ngày sau nữa lại ñến.

Vén mây biết lần này vua dùng mưu ñộc ñốt chết nên bảo Ướt ñi thay. Ướt ñến nơi thì vua ñã sai dọn sẵn một căn lầu bằng gỗ dựng riêng biệt sau vườn, xung quanh chất ñầy củi. Vua cũng tưởng Ướt là anh chàng hôm nọ, bèn mời gã lên lầu sai dọn mâm cỗ ñầy rượu và thức ăn ngon cho ăn. Đoạn bảo quân lính ñóng chịt mọi của lại rồi phóng hỏa. Lửa liếm rần rật cháy khắp mọi nơi. Nhưng Ướt ta vẫn ngồi một nơi chén tỳ tỳ. Và khi cánh cửa ñổ xuống, chàng nói vọng ra cho chúng nghe: - "Ồ! Ở ñây mát quá!".

Vua lắc ñầu, chưa biết làm thế nào ñể giết cho ñược, ñành bảo anh về nhà, mười ngày sau nữa lại ñến.

Lần này Vén mây bảo Mình ñồng da sắt ñi. Khi anh chàng này ñến nơi, vua thét ñao phủ mang ra xử trảm. Nhưng bao nhiêu gươm ñao ñụng vào người ñều quằn cả lại mà không làm cho anh chàng chết ñược. Đao phủ tức giận ñâm mũi mác vào nách gã, gã chỉ cười rú lên như bị ai cù. Thấy vậy, vua rất bực mình, nhảy xuống rút bao kiếm, cầm bằng cả hai tay chém xuống rất mạnh, nhưng bảo kiếm chỉ gãy ñôi mà tội nhân thì không việc gì. Cuối cùng vua bảo anh về nhà mười ngày nữa lại ñến.

Thấy chàng kiếm củi có phép lạ nên lần này vua không có ý ñịnh làm hại nữa.

Vén mây biết ñược ý ñồ nên mười ngày sau cùng với bốn người kia dắt nhau ñến kinh ñô. Vua thấy cả năm anh em giống nhau như tạc, hỏi chuyện mới biết họ

ñều là con thiên thần. Vua dắt Vén mây lên ngai vàng, nhường chỗ và gả con cho, rồi bỏ ñi tu1.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

430

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Truyện trên có người kể khác: Một người ñàn ông lần lượt lấy một trăm người vợ ñều không có con, cuối cùng chỉ sinh ñược một mụn gái. Khi chết, cha dặn con gian díu với ñủ một trăm người ñàn ông khác nhau ñể báo thù việc cha làm ngày trước. Người con nghe lời, sau ñó một thời gian nàng ñã có chín mươi chín anh nhân tình. Một hôm có một ông thần hiện ñến với nàng trong hình dáng một người hủi. Đêm ñến, người con gái vui lòng hiến thân cho người ñàn ông thứ

một trăm kia. Nhưng người hủi chỉ ñể ngón tay lên bụng nàng.

Cô gái từ ñấy tự nhiên có thai và ñủ ngày tháng ñẻ ra một lúc năm ñứa con trai. Chúng khỏe mạnh và lớn như thổi. Đứa con ñầu có mình ñồng da sắt; ñứa thứ hai có nhiều mưu trí, ñứa thứ ba thính tai nghe ñược lời nói của người ở xa, ñứa thứ tư có thể sống ñược dưới nước và ñứa cuối cùng có thể ñi vào nước sôi lửa cháy mà không chết. Cả mấy mẹ con ñều sống trong rừng sâu.

Một hôm, nhà vua yết bảng hứa kẻ nào giết ñược bà Chằng quấy nhiễu trong vùng thì gả công chúa cho.

Đứa thứ ba nhờ có tai thính tìm ñược chỗ bà Chằng ở, bèn bảo anh chàng có mình ñồng da sắt và anh chàng mưu trí ñi trừ khử bà Chằng. Quả nhiên họ tìm ñến nơi, qua mấy lần chiến ñấu dự dội, giết ñược bà Chằng và chặt ñầu ñưa ñến cho vua. Khi ñặt ñầu xuống sân rồng, ñầu tự nhiên thụt vào trong ñất. Vua làm bộ khen ngợi, bảo họ sáng mai ñến sẽ gả con gái cho. Cũng như truyện trên, anh chàng thính tai biết ý ñịnh không tốt của vua, bảo anh có mình ñồng da sắt ñi.

Mình ñồng da sắt ñến, vua sai bắt ra chém. Chém không ñược, vua lại cho về

bảo sáng mai lại ñến. Sáng hôm sau, người thứ tư ñến bị bắt quẳng xuống biển nhưng cũng không chết. Sáng sau nữa người thứ năm ñến bị ñem thiêu sống, nhưng vẫn chả ăn thua gì. Lần cuối cùng anh chàng thính tai ñến ñược vua gả

công chúa cho.

Người Mèo có truyện Chín chàng trai kỳ tài:

Một người vợ bị chồng la rầy vì ñã già mà không hề chửa ñẻ, một hôm buồn quá chạy lên rừng. Gặp tiên, tiên cho 9 tấm bánh dầy dặn mỗi năm ăn một.

Không ngờ ñưa về ngon miệng chén tất. Sau ñó ñẻ ñược một lúc 9 ñứa con trai khỏe mạnh. Gặp tiên lần thứ hai hỏi về cách ñặt tên con, tiên bảo: ñứa ra ñầu ñặt tên là Nghe gió, ñứa thứ hai là Hai ñẩy xà nhà, ba là Ba vác dao, tư là Tư lột da, năm là Năm bừa ruộng, sáu là Sáu bụng to, bảy là Bảy dài cẳng, tám là Tám giã cối, chín là Chín nấu rượu.

431

https://thuviensach.vn

Chẳng bao lâu ñàn con ñã lớn. Một hôm Nghe gió biết vua ñang xây dựng cung ñiện, bèn sai em Hai ñi giúp vua. Chàng tay xách xà ñẩy lên, không ngờ

làm ñổ nhà, bị vua sai giam ñể hôm sau ñem chém. Nghe gió biết, bèn sai em Ba ñi lén thay anh. Lính xẻo thịt suốt ngày mà anh không việc gì. Lại sai giam ñể

mai lột da nhồi trấu. Nghe gió sai em Tư ñến thay. Lính lột bao nhiêu da mọc bấy nhiêu. Lại sai giam ñể vứt cho trâu lôi. Đến lượt anh Năm thay. Vua sai trói rồi buộc anh vào ba con trâu mộng cho chúng lôi ñi khắp nơi suốt ngày: trâu mệt nhoài còn anh không việc gì. Anh còn kéo một cái ba con trâu va vào nhau chết.

Vua lại sai giam lại, mai làm thịt cả ba con bắt ăn kỳ hết. Anh Sáu bụng to ñến thay, chén sạch sanh mà vẫn tỏ ra thòm thèm. Vua lại sai giam lại, mai mang ñi quẳng xuống vực. Đến lượt Bảy dài cẳng nhón chân nước chưa ướt gấu quần.

Lại sai giam ñể bỏ vào cối giã. Tám giã cối ñến, vua sai bỏ vào cối có 9 người ñạp chày mới cất nổi. Giã một ngày chỉ mỏi chân. Lại sai giam ñể mai nấu rượu.

Chín nấu rượu bị bỏ vào chõ dưới ñốt lửa, anh lấy dây gai mang theo ra ñan. Khi lính mở vung anh ñan ñược 99 chiếc hài xảo, bước ra làm bọn lính hết hồn. Khi vua chịu là tài thì Nghe gió ñem tám người em tới. Vua nhường ngôi cho anh1.

Truyện của người Trung-quốc:

Một bà già có năm người con trai giống nhau như tạc mà mỗi người có một tài lạ. Người con ñầu có thể nuốt ñược biển lớn vào bụng, người thứ hai có da cứng như thép, người thứ ba có cặp giò có thể kéo dài ra vô tận, người thứ tư lửa ñốt không cháy, người thứ năm có thể không thở mà vẫn sống ñược. Từ lâu xóm giềng chẳng ai biết là họ có tài.

Những người hàng xóm thấy người anh cả lúc nào cũng bắt ñược nhiều cá, nên một hôm nhờ anh dạy cho bọn trẻ cách bắt cá kiếm ăn. Anh ñưa bọn chúng ra bờ

biển và sau khi nuốt biển vào bụng, ra hiệu chúng xuống bắt cá mắc cạn. Lũ trẻ

mải mê quá, nên khi anh mệt, ra hiệu cho chúng mau mau lên bờ, mà chúng vẫn không biết. Cuối cùng không chịu nổi nữa, anh phải nôn thốc nước biển ra, và thế là bọn trẻ con chết ñuối cả.

Mặc dầu anh hết sức phân trần nhưng bố mẹ bọn trẻ cứ lôi anh ra tòa. Anh bị

án trảm quyết, Trước khi thi hành bản án, anh ñược phép về nhà từ giã mẹ già.

Nhưng khi bước ra pháp trường thì lại là người em thứ hai ñi thay nên dao mác không thể phạm vào ñược. Sau ñó, quan tòa sai ném tội nhân xuống biển thì người em thứ ba thay vào. Cặp giò của anh vừa xuống nước lập tức mọc dài ra, ñầu lúc nào cũng nổi lên khỏi mặt sóng. Người ta lại dùng cực hình vạc dầu, thì người em thứ tư ñến thay. Anh làm bộ rét bảo họ chụm thên lửa. Cuối cùng người ta nghĩ ra cách bỏ tội nhân vào một tấm bánh khổng lồ và hầm cho kỳ

1 Theo Võ Quang Nhơn. Chàng Đam Thi.

432

https://thuviensach.vn

ngạt thở, nhưng lúc này em thứ năm ñến thay, vẫn vô sự. Cuối cùng ñược tha bổng1.

Xem thêm truyện Bốn anh tài (số 66) dưới ñây.

1 Theo Cô-xcanh (Cosquin) Những truyện cổ tích Ấn -ñộ và phương Tây (ñã dẫn).

433

https://thuviensach.vn

66. BỐN ANH TÀI

Ngày xưa có hai vợ chồng nhà nghèo mà không có con. Hai người khấn vái hết ñền này ñến chùa khác, mãi sau mới sinh ñược một mụn con trai. Thằng bé lớn lên như thổi. Nhưng càng lớn hắn càng ăn rất tợn: bung kia, chảo nọ nấu lên bao nhiêu cũng vơi. Hai vợ chồng cố sức làm lụng ñể nuôi con nhưng không nuôi nổi. Trong nhà có vật gì ñáng tiền, họ ñều bán sạch ñể cho con chèn dạ dày.

Sau rồi họ nghĩ chỉ có cách cho con ñi tha phương cầu thực thì mới ñỡ khốn vì nó. Một hôm người cha gọi con lại bảo rằng:

- Nay con ñã khôn lớn mà cha mẹ thì gần ñất xa trời, yếu ñuối không làm gì sinh lợi ñược nữa. Ngày xưa lúc nhà ta còn khá giả, có cho hoàng ñế Trung-quốc vay vàng và bạc ñến hơn 70 vạn lạng. Bây giờ con tìm cách sang bên ñó ñòi lấy mà ăn.

Nghe nói, người con vâng lời ñi ngay. Chàng cứ dọc bờ biển ñi lần về phương Bắc. Một hôm ñến một xứ kia, bỗng gặp một người khổng lồ ñang tát biển, anh chàng tiến lại, hỏi:

- Anh làm gì ñấy?

Khổng lồ ñáp:

- Tôi tát cho cạn biển, ñể tìm vàng ngọc ở dưới ñó.

- Sức lực một mình làm sao mà tát cạn ñược.

- Ta có sức khỏe không ai bì kịp. Không tin anh cứ thử lại xách cái gầu của ta xem.

Nhưng khổng lồ lấy làm lạ vì thấy hắn cũng nhấc nổi cái gầu của mình, bèn mời về nhà kết nghĩa anh em. Anh chàng bèn rủ: - "Anh hãy ñi theo tôi ñòi nợ

vua Trung-quốc lấy tiền ăn tiêu ngay, còn như tát biển thì chờ lúc nào về sẽ tiếp tục". Khổng lồ nghe bùi tai liền cùng nhau ra ñi.

Một hôm, họ ñi ñến một hòn núi. Thấy một anh chàng trẻ tuổi ñang ngồi trên một tảng ñá lớn có vẻ nhàn hạ, hai người tiến ñến hỏi hắn làm gì mà ngồi ñây.

Hắn ñáp:

- Tôi ngồi ñây thỉnh thoảng lại thổi một hơi làm cho gãy cây ngã cối ñưa về

làm củi!

Nghe nói lạ, hai người bảo anh làm thử cho xem. Quả nhiên hắn vừa phùng má thổi một hơi thì cây cối ở trước mặt tự nhiên ngã rạp xuống như bị một trận bão nặng nề. Hai người bảo anh rằng:

434

https://thuviensach.vn

- Bác có tài như thế nào không ñi khắp thiên hạ làm cho nổi tiếng một phen, chứ lại sống chui rúc ở xó rừng này làm gì? Thôi! Bác hãy cùng với chúng tôi ñi ñòi nợ vua Trung-quốc ngó chừng còn thú vị hơn ở ñây!

Anh chàng nghe nói bằng lòng ngay. Rồi ñó cả bọn cùng lên ñường.

Mười ngày sau, bọn họ lại ñến một khu rừng khác. Thấy từ trong rừng sâu bước ra một người cao lớn vai gánh một ñôi voi ñi như bay, cả bọn kính phục vội gọi giật lại, hỏi:

- Bác gánh voi ñi ñâu thế?

- Tôi hằng ngày vào rừng tìm voi mà bắt. Bắt ñược con nào thì trói giò lại gánh về ñể cho rữa thịt lấy một hai cây ngà bán kiếm tiền ăn tiêu.

Cả bọn bảo:

- Thôi! Sức khỏe như thế thì tội gì cặm cụi trong rừng như thế cho khổ. Hãy ñi với chúng tôi ñòi nợ vua Trung-quốc về chia nhau ñi?

Nghe nói anh chàng vừa ý vội bỏ voi lại nói:

- Ừ, thì ñi.

Đến kinh ñô Trung-quốc, bốn chàng tìm vào hoàng cung. Một toán lính gác cổng cản lại không cho vào. Cả bọn nổi xung lên, nói:

- Chúng ta sang ñây ñòi nợ chứ có phải ñi chơi ñâu mà không cho vào.

Và họ toan giã cho chúng một trận, nhưng anh chàng ăn khỏe cản lại rồi biên một bức thư ñòi nợ, bảo tên lính ñem vào cho vua. Hoàng ñế Trung-quốc ñọc xong lấy làm lạ, liền sai một viên cận thần ra xem thử người nào mà to gan ñến thế. Viên cận thần ra một lát trở vào tâu rằng:

- Có bốn tên dị hình dị dạng ở nước An-nam sang, ñứa nào cũng quyết ñòi ñược nợ mới về. Chúng nó toan ñánh cả lính.

Hoàng ñế nghe nói không vui, nhưng cũng truyền dọn yến ñãi ñằng tử tế trước khi gặp họ.

Bốn chàng ñược mời vào phòng riêng ăn uống nghỉ ngơi trong vài ba ngày.

Nhưng họ ăn uống hung quá ñến nỗi qua ngày thứ ba, mấy viên quan trông nom về ngự thiện phải vào báo cáo với vua rằng kho thức ăn của hoàng ñế vì tiếp ñãi bốn người khách lạ ñã vơi hết già nửa. Hoàng ñế nghe nói giật mình, vội bảo mấy viên ñại thần tìm cách ám hại họ ñi cho khỏi phiền. Người ta ñược lệnh mời bốn anh chàng ñi thuyền chơi hồ, rồi nhè lúc thuyền ra giữa hồ thì ñánh ñắm cho chết ñuối tất cả.

Quả nhiên bốn anh em không ngờ sa vào mưu và bị chìm xuống nước. Nhưng giữa lúc nguy cấp thì anh chàng khổng lồ ñã nắm lấy chiếc thuyền như một 435

https://thuviensach.vn

chiếc gầu rồi tát lấy tát ñể. Chỉ trong một chốc ñáy hồ khô cạn, cứu ñược ba bạn khỏi chết ñuối.

Thấy họ sống yên lành, hoàng ñế tức giận, vội sai dọn yến khoản ñãi, rồi chờ

lúc họ no say mới sai mấy ñội quân xông vào vây chém. Hôm ấy bốn chàng vô tình cùng nhau chén tạc chén thù không nghi ngờ gì cả. Bỗng nhiên một tiếng hô vang, phục binh xông ra như kiến. Cả bọn toan chạy, nhưng anh chàng thổi khỏe ñã ngăn lại mà rằng:

- Các anh cứ ngồi yên, ñể tôi cho bọn chúng xiêu giạt một phen!

Nói rồi phùng má thổi mấy hơi. Bọn lính chịu không nổi với sức gió, bay văng ñi như những cái lá khô. Thế là ở trong này, bốn chàng vẫn cứ ung dung ngồi chén tỳ tỳ cho ñến mãn tiệc.

Lần này hoàng ñế Trung-quốc lo lắng hết sức. Vua sai triệu các vị Cơ mật ñến tính cách ñối phó. Nhưng mọi người khuyên vua nên trả quách ñi, cho êm chuyện. Vua nói:

- Bảy mươi vạn lạng thì nhiều quá. Các khanh có cách gì bắt chúng giảm bớt ñược không?

Một viên tâu lên:

- Bệ hạ cứ giả cách bằng lòng trả, nhưng bắt các thần dần, các thuyền bè xe cộ, khắp trong nước không ai ñược gánh thuê, chở thuê cho chúng nó và bắt chúng nó không ñược chuyên chở làm nhiều lần. Như thế dù có sức như Hạng Vũ cũng chỉ mang ra ñược chừng dăm bảy trăm cân là hết nước.

Vua bằng lòng theo cách ñó. Đến ngày nhận vàng bạc, người ta thấy một mình anh chàng gánh voi quảy hai sọt lớn vào kho. Chúng không ngờ chỉ một người ñó mà thôi, ñã thừa sức gánh 70 vạn lạng. Bọn quan coi kho không biết làm thế

nào, ñành cắm ñầu cân lấy cân ñể, vơi hẳn cả kho vàng bạc.

Được của, bốn anh chàng cúi chào hoàng ñế rồi ung dung ñi ra khỏi cung. Về

nước, họ chia nhau tiêu xài sung sướng trọn ñời1.

KHẢO DỊ

Truyện của ta gần giống với một số cổ tích của các dân tộc, trong ñó có truyện Sáu tài tử, cổ tích nước Đức do Grim (Grimm) sưu tập là tiêu biểu: một bác lính ñi ñánh giặc, mãn hạn về ñược vua trả cho ba ñồng bạc. Tức vì bị bạc ñãi, bác bèn ñi lập nghiệp. Dọc ñường, bác gặp một người cao lớn ñang nhổ cây dễ như

1 Theo Trương Vĩnh Ký, sách ñã dẫn, và lời kể của người miền Bắc.

436

https://thuviensach.vn

nhổ cỏ, bèn rủ ñi với mình. Người ấy bằng lòng theo ñi. Đến một chỗ khác họ

gặp một nhà thiện xạ có thể bắn trúng một con ruồi cách xa hai dặm. Nhà thiện xạ nghe lời rủ, cùng ñi với họ. Tiếp ñến, một người chỉ dùng một lỗ mũi thổi quay bảy cái cối xay, một người khác ñi nhanh như gió nếu lắp cả hai chân vào; một người khác nữa có thể làm cho một vùng lạnh toát nếu ñội ngay ngắn chiếc mũ chỉ bằng cái nắm tay: cả mấy người ñều theo họ ñi lập nghiệp. Đến một nước kia, họ thấy có bảng yết ai chạy thi múc nước nhanh hơn công chúa thì công chúa sẽ lấy làm chồng, trái lại thua thì bị chém. Anh chàng có thuật "phi hành"

ra thi. Chàng vượt lên trước rất xa, ñến máy múc ñầy bình rồi chạy trở về. Dọc ñường hơi mệt, chàng gối ñầu lên một bộ xương sọ ngựa và ngủ quên lúc nào không biết. Đến lúc công chúa chạy về qua ñó thấy hắn ngủ, liền ñổ bình nước của hắn rồi chạy về trước. Từ xa nhìn thấy thế nguy, nhà thiện xạ bắn một phát vỡ bộ xương ngựa làm cho hắn bừng tỉnh dậy. Thấy bình nước của mình ñã ñổ

mà công chúa thì sắp về tới nơi, hắn mới lật ñật mang bình chạy trở lại máy, múc ñầy nước rồi chạy về. Thế mà hắn vẫn ñến ñích trước công chúa.

Thấy con thua, vua bực mình, ñịnh bụng trừ cả bọn cho rảnh. Bèn sai dọn tiệc mời họ vào phòng ăn uống rồi sai ñốt lửa ở dưới hầm cho chết. Nhưng nhờ có

"Anh chàng ñội mũ" sửa chiếc mũ của mình ngay ngắn lại nên họ vẫn không việc gì cả. Biết họ có tài, vua rất sợ, ñành phải thương lượng với họ cho họ một số vàng bằng một người vác nặng, ñể khỏi phải gả công chúa. Bác lính ta bèn gọi bao nhiêu thợ may lại may một cái túi khổng lồ và giao cho "anh chàng nhổ

cây" ñến lấy vàng. Vua không ngờ tất cả vàng trong kho mang ñến ñều lọt thỏm vào túi của hắn mà vẫn chưa ñầy. Bọn họ ra ñi, vua cho binh mã ñuổi theo ñịnh bắt lại. Nhưng "chàng thổi khỏe" ñã làm cho chúng bay mọi ngả. Họ ñưa vàng về xứ sở, chia nhau sống sung sướng.

Một dị bản khác của người Đức ở Sơ-va-ben:

Vua nước Phổ ñau nặng, thầy thuốc bảo nếu trong 8 giờ nữa mà không có thứ

cỏ hồi sinh lấy ñược ở Thụy-sĩ thì vua sẽ chết. Vua sai rao người nào mang ñược cỏ về chữa cho vua, muốn lấy bạc bao nhiêu tùy ý.

Có bốn anh em: một người Bắn giỏi, một người Chạy tài, một người Thổi mạnh, một người Nhổ cây. Nghe vua rao, Chạy tài ñi lấy cỏ và mang về cho vua.

Lành bệnh, vua giữ lời hứa, nhưng chỉ cho bạc vừa ñủ một người mang nặng.

Nhổ cây bèn vét hết kho của vua vào cái túi khổng lồ của mình, và Thổi mạnh làm cho mấy ñại ñội của nhà vua - vì tiếc của sai ñuổi theo - rơi xuống hồ chết ñuối (không thấy nói ñến sự trổ tài của Bắn giỏi).

Truyện của người Mô-rơ (Maures) ở An-jê-ri (Algérie):

Một anh chàng nhà nghèo có giọng hát hay. Một hôm có một thầy pháp (ha-kim) ñến bảo anh ñi hỏi công chúa làm vợ, ông ta sẽ giúp cho thành công. Anh 437

https://thuviensach.vn

nghe lời, lập tức ñến trước cung công chúa giữa ban ñêm hát một bài. Công chúa nghe mê mệt. Khi người hát ra về, công chúa ngất ñi. Sau khi tra xét, vua bắt anh hạ ngục, sai lính canh giữ nghiêm ngặt. Hôm sau nhờ phép màu của thầy pháp, anh vượt ngục mà lính canh không biết. Tối lại, anh ñến hát ở cửa cung.

Công chúa ñang mê tự nhiên tỉnh dậy, chạy ñến cửa sổ, rồi lại ngất ñi. Thấy anh trốn thoát, vua rất bực, thề không gả con cho tên khốn nạn. Nhưng anh chàng theo lời thầy pháp ñến gặp vua xin lấy công chúa. Trước mặt bách quan, vua ñặt ñiều kiện nếu có "một chiếc tàu ñi trên ñất không cần ngựa hoặc gió" làm sính lễ, sẽ gả.

Nhờ thầy pháp, anh chàng tìm ñến một vị thần; ở ñây anh lần lượt nhận ñược một chiếc tàu và hai chiếc ñũa vàng, khi cưỡi lên chỉ cần mỗi bên một chiếc ñũa gõ vào là tàu chạy. Đưa tàu về ñến bờ sông, anh gặp một người uống cạn nước sông, anh mời ñi theo; lại gặp một người thứ hai có tài ăn một bữa một ñống bánh ngọt to như ñống rơm; lại gặp một người thứ ba có tài chạy nhanh như gió tuy mỗi chân ñeo một hòn sắt nặng; người thứ tư có thể ghé tai "nghe ñược quả

chín"; và người thứ năm có thể bẻ gãy ñại thụ và nhổ bật rễ. Họ ñều theo lời mời của anh, lên tàu cùng ñi.

Vua tuy thấy có sính lễ như ý muốn vẫn chưa chịu gả "vì sợ các vua khác chế

giễu". Cố vấn của vua bày cho vua ñặt ñiều kiện mới: phải uống cho hết nước các giếng trong vườn. Ông bạn ñường "uống cạn sông" giúp anh làm mấy tu khô cạn ngay. Vua lại bắt phải ăn 10 ñĩa, trên mỗi ñĩa có một con cừu. Ông bạn tài ăn ngốn sạch, còn hỏi vua xem có còn mười ñĩa nào nữa không. Lần thứ ba vua và cố vấn ghé tai nói nhỏ với nhau mấy câu, bảo ñoán. Ông bạn "nghe ñược quả

chín" giải quyết ñược việc này. Lần thứ tư vua bắt chạy thi với một kị sĩ ngựa phi nhanh như chim bay. Ông bạn tài chạy nhường cho ngựa chạy trước rồi mới lê hai hòn sắt ñuổi theo, thế mà ñuổi kịp ngựa, lại ñỡ kị sĩ ngã ngựa trèo lên ngựa, xong rồi vẫn chạy về ñược trước. Điều kiện lần thứ năm là phải nhấc bổng và di chuyển một cột ñá hoa, cấm thở. Ông bạn "bẻ gãy ñại thụ" mời tất cả các người làm chứng ngồi lên cột, rồi nâng lên và ñi lại trước mọi người.

Vua và quan thần bối rối, hẹn ba ngày nữa trở lại. Nhờ phép thần của thầy pháp, anh chàng ñược bí mật chứng kiến cuộc họp kín của vua quan. Một tên quan tâu xin ám sát anh cho ñỡ phiền, nhưng cố vấn gạt ñi, chỉ ra một ñiều kiện khó hơn là phải làm sao cho tàu chở ñược tất cả các thần dân bao gồm già trẻ lớn bé và quân ñội trong nước, mới gả.

Nhờ thầy pháp, anh lại có cách làm cho tàu chở mấy cũng vừa. Đến ngày hẹn, vua cho rao khắp mọi nơi bắt tất cả dân trong nước tập họp lại ñể lên tàu. Tàu chạy. Vua giảng cho dân biết lý do gả công chúa cho anh chàng, và nói ñiều kiện mà vua ñặt ra "từ xưa chưa hề có vua nào ñặt ra như thế cả". Lễ cưới tổ chức xong, chàng trai trẻ tuổi chặt ñầu viên ñại thần ñã tâu xin vua ám sát mình.

438

https://thuviensach.vn

Truyện của Ấn-ñộ:

Trên ñường ñi tìm một công chúa ñể kết hôn, một hoàng tử gặp một vị hung thần có tài ñi như bay, vượt sông vượt núi, gọi là Tiểu hành giả. Hoàng tử gọi hắn bằng bác và thuyết phục ñược hắn ñi theo giúp ñỡ mình. Đi ñược ít lâu lại gặp một hung thần có tài ăn gọi là Tiểu thực giả, lần thứ ba gặp một hung thần khác có tài uống gọi là Tiểu ấm giả. Khi ñến kinh ñô một nước lọ, gặp lúc nhà vua (Rát-ja) ở ñây ñang kén rể với ñiều kiện: kẻ nào ăn một lúc một buồng ñầy bánh ngọt, rồi nhảy qua ñược một con sông, rồi lại uống hết tất cả nước ở trong một bể nước thì ñược lấy công chúa. Hoàng tử vào cung nhận lời thách cưới của vua. Nhờ có ba người bạn ñường biến hình giống hoàng tử lần lượt vào thực hiện xong các ñiều kiện vua nêu nên vua y ước gả công chúa cho hoàng tử.

Truyện của người Xen-tờ (Celtes) ở Ê-cốt-xơ (Écosse):

Ba công chúa con vua Lôch-liu mất tích. Một nhà thông thái cho biết có tên Khổng lồ ñã mang nàng xuống dưới mặt ñất, và chỉ có một ñiều kiện cứu thoát là làm cách nào chế một chiếc tàu ñi trên ñất cũng dễ dàng như ñi dưới biển.

Vua cho rao khắp nước, hứa gả công chúa ñầu cho người nào cứu ñược cả ba chị

em. Con trai một bà góa lật ñật ñi ñến một bờ sông chặt gỗ ñóng tàu. Đang làm, có một dị nhân hiện ra xin một miếng bánh ngọt. Anh ta không cho; kết quả việc ñóng tàu thất bại. Việc cũng xảy ra như thế ñối với người em thứ hai. Riêng người em út ñã chia phần bánh của mình cho dị nhân. Người ñó bảo anh hãy trở

lại sau một năm và một ngày. Đến ngày hẹn, anh tới nới thì thấy con tàu ñã ñóng xong, mọi thứ ñều sẵn sàng. Lập tức anh nhổ neo ñi tìm. Cũng như truyện trên, tàu ñi ñến bến gặp một người uống cạn nước sông, sau ñó gặp một người ăn tất cả bò của một cái trại, rồi gặp một người thứ ba ghé tai sát ñất nghe ñược cỏ

mọc. Anh ta lần lượt thuyết phục họ và mời lên tàu. Tàu ñang chạy, bỗng người thứ ba báo tin là ñã ñến nơi có khổng lồ và công chúa. Đất ở ñấy có một lỗ hổng to, cả mấy người tụt xuống trong một cái sọt. Đến nhà tên khổng lồ thứ nhất.

Tên này bảo phải mang ñến một người uống thi, nếu nó thua sẽ xin trả công chúa. Tên khổng lồ uống quá sức vỡ bụng chết. Đến tên thứ hai cuộc thi giữa nó và người ăn bò cũng làm cho nó vỡ bụng trong khi anh này mới no ñược một nửa. Đến nhà tên thứ ba, nó buộc anh chàng ở hầu nó một năm và một ngày.

Đến hẹn, tên này cho diều mang anh ra khỏi thế giới dưới ñất.

Truyện của người Xéc-bi (Serbie) có ñoạn kết giống với các truyện trên: Một anh chàng nằm chiêm bao thấy ñược làm rể nhà vua. Trải bao gian khổ, giấc mộng ñược thực hiện. Có ba ñứa con của một lão ñại thần (vi-dia) thấy thế

thì ghen tức tìm cách bắt lấy công chúa. Chúng mời anh ăn một bữa tiệc và ra ñiều kiện nếu ăn không hết thì phải gán vợ và lính hầu lại.Trong khi ñi dọc ñường ñến nơi ăn tiệc, tình cờ anh lần lượt gặp một người có thể nghe cỏ mọc, một người chạy như bay, một người ăn khỏe và một người uống cạn hồ. Thế là 439

https://thuviensach.vn

vào tiệc người ăn khỏe ñã ngốn sạch mọi món ăn. Ba người kia lại ñòi ra ñiều kiện nữa, nếu thua thì chúng sẽ gán cho họ vợ và toàn bộ của cải. Điều kiện thứ

nhất là vào ngồi trong một lò lửa. Anh uống cạn hồ ñã nhảy vào lò sau khi tuôn tất cả nước hồ vào lò. Những ñiều kiện ra sau làm cho anh chạy như bay và anh ném lao có dịp trổ tài. Cuối cùng chàng trai trẻ tuổi trở về với vợ và ba người ñàn bà kia cùng tất cả của cải của lũ con ñại thần.

Truyện của người Ác-mê-ni (Armenie):

Một chàng trai trẻ tuổi nằm chiêm bao thấy mình một lúc làm rể hai ông vua.

Tỉnh dậy anh cười, ai hỏi cũng không nói. Sau ñó anh trở thành con nuôi vua phương Đông, lấy công chúa con vua này. Cưới xong, xong lại lên ñường lấy công chúa con vua phương Tây như lời vua ñã hứa. Trên ñường, anh ñã lần lượt gặp và ñưa ñi theo một người nghe giỏi, một người chạy nhanh, một người bạo ăn, một người khỏe ñến mức "bỏ lên vai cả thế giới và nâng lên", một người uống khỏe, và cuối cùng một người chăn cừu chơi một chiếc sáo có thể làm cho người, vật, núi, ñồi ñều nhảy nhót. Vua phương Tây ra ñiều kiện khó khăn ñể

nuốt lời hứa. Nhưng người bạo ăn ñã giải quyết xong. Vua lại mời mọi người vào nghỉ trong một ngôi nhà rồi ñốt lửa cho chết, nhưng người uống khỏe ñã phun ra một hồ nước cứu thoát. Sau ñó, người nghe giỏi lần lượt báo tin cho chàng trai trẻ tuổi biết những âm mưu khác của vua cùng quần thần. Nhưng người khỏe ñã nâng lâu ñài nhà vua lên và mang ñi. Người chăn cừu làm cho núi ñồi nhảy nhót, và người chạy giỏi cũng có công việc của mình. Vua ñành phải gả con cho chàng trai trẻ tuổi. Trở về, anh mới kể lại câu chuyện chiêm bao của mình cho mọi người biết.

Truyện của người Xi-xin (Sicile):

Một chàng trẻ tuổi nhờ có Thánh Jô-dép giúp ñỡ, ñã gặp ñược nhiều vị anh tài, và nhờ họ, anh chàng ñã thực hiện ñược những thử thách gay go của nhà vua.

Vua không thể sai lời hứa, ñành phải gả công chúa cho anh, nhưng ra lệnh rằng của hồi môn chỉ cho vừa ñủ một người mang ra mà thôi. Anh bèn giao nhiệm vụ

ấy cho vị anh tài "có thể ñặt lên vai một nửa cánh rừng khiêng ñi". Và vị này ñã mang tất cả những gì ở trong cung, kể cả cái mũ miện của vua rồi chất lên tàu.

Tàu ñưa công chúa và của cải về nước. Ở ñây vua cũng sai một hạm ñội ñuổi theo hòng cướp lại, nhưng lại không có sự việc nhấn chìm ñối phương bằng cách thổi gió. Một trong những vị anh tài ñi theo chàng trai trẻ tuổi chuyên môn thu thập mây vào túi, ñược thánh Jô-dép ra lệnh cho mở túi, nhờ thế tàu ñược mây trùm kín, thoát khỏi sự tìm tòi của hạm ñội, và cuối cùng về nước vô sự.

Hai truyện sau ñậy lại giống với truyện của ta ở chi tiết ñòi nợ vua. Truyện của người Ru-ma-ni (Roumanie) ở Tờ-răng-xin-van-ni (Transylvanie):

440

https://thuviensach.vn

Một công chúa trái ý vua cha, yêu một viên tướng trẻ, hai bên muốn lấy nhau.

Cuối cùng, vua bằng lòng và gả với ñiều kiện là viên tướng phải ñi ñòi nợ hoàng ñế Thổ một số tiền lớn vay từ lâu. Viên tướng nhận lời ra ñi. Dọc ñường anh ta ñã gặp nhiều anh tài và ñưa họ ñi theo. Vua Thổ sẵn sàng trả nợ nếu viên tướng hoàn thành trót lọt một số thử thách. Tất cả ñều làm xong nhờ có các vị anh tài.

Sau ñó vị anh tài Nhổ cây ñặt lên lưng mình tất cả số tiền nợ khoảng 100 tạ và khuân lên tàu. Khi tàu kéo buồm, vị anh tài Mắt nhìn thấu mọi nơi báo tin hoàng ñế Thổ ñã cho một hạm ñội ñuổi theo ñể ñòi lại. Vị anh tài Thổi bèn gây ra một trận bão dữ dội làm tan tành hạm ñội. Kết quả, viên tướng thắng lợi trở về ñược lấy công chúa.

Truyện do bà Ôn-nôi (madame d' Aulnoy) sưu tầm:

Một kỵ sĩ tốt số ñược vua sai ñến vua Ma-ta-pa ñể ñòi một kho tàng mà vua giành ñược trong một trận chiến tranh. Kỵ sĩ ra ñi, và cũng như các truyện trên, dọc ñường lần lượt gặp các anh tài và ñưa họ ñi theo. Đến nơi vua Ma-ta-pa liên tiếp buộc anh phải làm mấy việc, nhưng nhờ anh tài Ăn và Uống giải quyết xong. Không thể sai lời hứa, vua bảo kỵ sĩ hay một người nào ñó một mình mang kho vàng ra. Chỉ một mình anh tài Cứng xương ñã vét sạch cung vua. Khi ra về, anh tài Tai thính báo tin có một ñội kỵ mã do nhà vua sai ñuổi theo lấy lại.

Anh tài Nhắm giỏi có con mắt nhìn thấu mọi nơi thấy họ ñang chèo thuyền ñể

qua sông. Anh tài Thổi vội vàng phồng má thổi một hơi làm cho thuyền lật, nhấn chìm ñội kỵ mã1.

Một truyện của ñồng bào Tày Người bảy ống dường như là một dị bản của truyện ta, trong ñó cũng có nói ñến tình tiết ñòi nợ nhưng diễn biến và kết quả

thì lại khác hẳn:

Hai vợ chồng nhà nọ không con. Người vợ một hôm ngồi ở sàn nhà nhìn thấy có một ñứa bé từ ñâu rơi xuống ao, trong khi ñó có một con bò ñang uống nước ao. Đứa bé rơi qua ñầu con bò thuận tay thoi một thoi vào mạng sườn, con bò gãy xương chết ngay. Người vợ ra vớt ñứa bé lên ñưa về mớm cơm nuôi làm con. Lớn lên mỗi bữa nó phải ăn bảy ống gạo mới no, nên có tên là Bảy ống.

Đứa bé lớn lên lại càng khỏe và hung dữ. Một ñứa trẻ chơi với nó, nó chỉ búng một cái chết tươi. Người bố nuôi nghĩ rằng phải tìm cách giết ñứa bé mới khỏi khốn vì nó. Một hôm bảo con cùng lên núi ñi chặt cọc rào. Bố ở trên cao chặt cọc, vát nhọn, nhắm vào con mà lao, bảo nó bắt. Lao bao nhiêu bắt lẹ bấy nhiêu, rồi vác tất cả về nhà. Hôm khác, bố lại rủ con ñi chặt cây làm cối. Chặt một cây kè từ sáng ñến chiều, cây sắp ngã, bố bảo con cúi xuống nhặt quả rụng. Cây ñè lên con, nhưng không ngờ ñứa bé vác ngay cây về. Đến làng nọ dựng ñứng cây 1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Sách ñã dẫn.

441

https://thuviensach.vn

ở bãi, gọi bọn trẻ lại nhặt quả. Khi bọn trẻ ñến ñông ñủ, nó thả cho cây ñè chết tất cả.

Bố lại bảo con: - "Ở một làng nọ có một ông già tên là Su-si-lá-nặm, ông ấy có vay của bố 10 thỏi bạc to bằng cột nhà, 9 thỏi vàng dài bằng cây tre và một mụn1

bạc vụn. Con ñến ñòi hộ cho bố!". Chủ ý của bố là muốn mượn tay ông già này giết chết ñứa trẻ vì ông ta có sức khỏe phi thường. Hắn ñến nơi, ngồi chờ ñến tối, bỗng thấy trời u ám, gió bay tung, nhìn ra thấy ông già gánh mỗi bên một bó củi to bằng quả núi, mỗi bên lại có treo ba con hươu gạc. Su-si-lá-nặm quăng xuống sân tiếng kêu như sấm, bảo con gái: - "Con hãy ñi nướng sáu con nhái này (chỉ sáu con hươu) ta ăn!". Ăn xong ông ngủ ba ngày ba ñêm. Kêu và lay mãi không ñược, Bảy ống dùng mõ trống ñánh bên tai, rồi ñi múc sáu ống nước ñổ vào mũi cũng không ăn thua. Sau lấy lửa quạt vào mũi mới dậy nghe nói chuyện ñòi nợ, Su-si-lá-nặm bảo: - "Đi mau không tao giết!". Hai người bắt ñầu ñánh nhau, cuộc chiến ñấu kéo dài từ trên rừng xuống ñến dưới biển mà chưa biết ai thua ai ñược.

Lúc này ở biển có một ông Khổng Lồ (Cồm phả) ñang cúi lom khom bắt cá nhưng lưng ñụng trời. Thấy có hai người ñánh nhau, Khổng Lồ nói: - "Sao lại có hai con nhái ñánh nhau thế này!". Nói rồi khuơ tay bắt lấy cả hai bỏ vào giỏ ñeo sẵn ở lưng. Hai người vào giỏ vẫn còn ñánh nhau khiến cho dây buộc giỏ ñứt, giỏ rơi mất. Vì vậy, khi bắt ñược cá., Khổng Lồ phải ném lên ruộng gần ñó, mỗi lần ném, cá ñầy một ñám ruộng cấy hai ngàn môi mạ. Một người tên là Sắc Sưa (giặt áo) ñang giặt áo gần ñó, hỏi xin cá. Khổng Lồ ñáp: - "Muốn lấy bao nhiêu thì lấy". Nhưng Sắc Sưa chỉ bốc một bốc là hết cả cá2.

Về hình tượng một cái túi bỏ lọt hàng kho của mà không ñầy, xem thêm truyện Khổng Lồ ñúc chuông, (số 67) sau ñây.

1 Một mụn ñộ 12 ki lô.

2 Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge), ñã dẫn, XVI-XVII (1921-1922). Theo chúng tôi ñoạn kết của truyện này không thống nhất với ñoạn ñầu, dường như là hai ñoạn của hai truyện khác nhau kết hợp lại.

442

https://thuviensach.vn

67. KHỔNG LỒ ĐÚC CHUÔNG HAY LÀ SỰ TÍCH TRÂU VÀNG HỒ

TÂY

Vào ñời nhà Lý có một người gọi là Khổng Lồ. Nhìn thấy thân thể ông, các tay lực sĩ trong triều ngoài quận ñều khiếp sợ, mặc dầu ông chưa từng ñọ sức với ai. Từ trẻ Khổng Lồ ñã ñi tu, ông thường ñi chu du thiên hạ. Vật tùy thân của ông có một cây gậy sắt nặng không thể tưởng tượng ñược. Lại có một cái ñãy rất màu nhiệm. Đãy trông không khác gì những ñãy thường nhưng có thể bỏ lọt vào ñấy bao nhiêu ñồ vật to lớn, cồng kềnh. Dù chất chứa thế nào ñãy cũng không ñầy và không to thêm.

Buổi ấy nhà vua cần rất nhiều ñồng ñể ñúc các khí vật thờ phật, nhưng ngặt vì ở ñất Việt không có ñồng ñen. Nghe tiếng Khổng Lồ, nhà vua cho triệu ñến kinh nhờ sư ñi sang Trung-quốc quyên giáo. Khổng Lồ nhận lời và xách ñãy ñi về

phương Bắc.

Sau bao nhiêu ngày trèo non lội suối, Khổng Lồ ñã ñến kinh ñô Trung-quốc.

Thấy một nhà sư to lớn ñi vào yết kiến, vua Trung-quốc lấy làm lạ hỏi:

- Hòa thượng từ phương nào lại và ñến ñây làm gì?

Ông ñáp:

- Chúng tôi ñến cầu bệ hạ một ít ñồng ñen ñể mở rộng Phật pháp trong nước Đại-việt.

Vua ngỡ là còn nhiều người theo ông nữa, bèn hỏi:

- Quý quốc cần dùng bao nhiêu ñồng? Hòa thượng ñem sang cả thảy bao nhiêu ñồ ñệ?

Khổng Lồ giơ ñãy lên và tâu:

- Kẻ hạ thần chỉ sang có một mình và chỉ xin một ñãy này là ñủ.

Thấy cái ñãy bé tý, vua Trung-quốc mỉm cười:

- Hòa thượng có lấy cả trăm ñãy, trẫm cũng vui lòng huống gì là một ñãy.

Đoạn vua sai nội thị mang lệnh chỉ cho quan giữ kho, mở kho ñồng ñen cho Khổng Lồ muốn lấy bao nhiêu thì lấy.

Trước khi vào kho phải ñi qua một cái sân rộng. Ở ñó có một cái nền gạch, trên nền dựng tượng một con trâu bằng vàng to như một cái nhà, sáng chóe cả

một vùng trời ñất. Quan giữ kho chỉ vào trâu rồi hỏi ñùa Khổng Lồ:

- Hòa thượng có cần dùng cả con trâu này không?

- Không, tôi chỉ cần một ít ñồng ñen mà thôi.

443

https://thuviensach.vn

Rồi ñó Khổng Lồ trút tất cả ñồng ñen lọt thỏm vào trong ñãy của mình mà ñãy vẫn còn vơi. Đoạn Khổng Lồ mắc ñãy vào một ñầu gậy quảy về nước.

Quan giữ kho thấy hết nhẵn cả ñồng, vội vã ñem sự tình tâu cáo cho vua mình biết. Vua Trung-quốc không ngờ có sự phi thường như thế, lấy làm hối và tiếc bèn sai 500 quân sĩ ñuổi theo Khổng Lồ. Lúc ấy mặc dầu gánh nặng ñè lên vai, nhưng sư cũng ñã ñi ñược ba trăm dặm ñường. Vừa ñến một khúc sông rộng, ông bỗng nghe có tiếng reo dậy trời ở sau lưng. Ông ngoảnh cổ lại thấy bụi bốc mịt mù, ñoán biết là vua Trung-quốc ñã cho quân ñuổi theo. Ông lật ñật thả

chiếc nón tu lờ xuống nước, ñặt ñãy lên, rồi vừa bơi vừa ñẩy qua sông. Bọn quân sĩ vừa ñến bờ thì Khổng Lồ ñã ra ñến giữa sông rộng. Bọn chúng ñánh lừa nói rằng:

- Hòa thượng hãy chờ một tí, hoàng ñế cho chúng tôi khiêng giúp ñồng và hộ

tống ngài về.

Nhưng Khổng Lồ nói với lên:

- Bần tăng gửi lời về cám ơn lòng tốt của hoàng ñế. Còn như cái ñãy này ñể

mặc bần tăng mang lấy, ñâu dám làm phiền ñến thiên sứ.

Bọn lính biết là không thể ñuổi nổi bèn quay trở lại.

Sau ñó Khổng Lồ ñi cứ theo dọc bờ biển, ñi bộ lần về phương Nam. Đến một cửa sông, ông gặp một chiếc tàu lớn sắp sửa kéo buồm sang nước Việt. Khổng Lồ ñặt ñãy ở bến, ñến gặp người chủ tàu xin cho ñi nhờ. Chủ tàu thấy một mình hòa tượng với một chiếc ñãy, ước lượng không nặng thêm cho tàu bao nhiêu nên vui lòng cho ông ñi.

Nhưng khi một thủy thủ xuống bến xách ñãy hộ cho nhà sư lên tàu thì anh ta cảm thấy chưa có vật nào nặng ñến như thế. Người thứ hai xuống giúp cũng chịu. Người thứ ba, người thứ tư cho ñến khi tất cả mọi thủy thủ trên tàu cùng hè nhau khiêng, ai nấy ñều phải lắc ñầu vì chiếc ñãy vẫn không hề nhúc nhích. Bấy giờ Khổng Lồ ở trên tàu xuống, cười và bảo:

- Để bần tăng tự mang lên cho, không phiền ñến các người!

Nói rồi một tay xách ñãy, một tay cầm nón và gậy bước lên tàu trước con mắt kinh ngạc của mọi người.

Thấy tàu quá nặng, nước mấp mé then, mọi người ngần ngại không dám nhổ

neo. Khổng Lồ bảo họ: - "Các người chớ ngại, ta quyết không ñể cho tàu chìm ñâu".

Thuận buồm xuôi gió, tàu rẽ nước ñi băng băng. Được mấy ngày bỗng xảy ra một trận phong ba dữ dội. Một con ngô công mình dài trăm trượng, miệng há ñỏ

như lửa ñang vẫy vùng giữa sóng gió chồm ñến toan nuốt cả tàu. Mọi người ngồi trên chiếc tàu chòng chành, vô cùng kinh sợ. Khổng Lồ nói to:

444

https://thuviensach.vn

- Các người cứ ngồi yên mặc ta diệt trừ con quái vật!

Nói ñoạn sẵn có quả bí lớn, ông cầm lấy ñứng ở miệng mũi tàu ném vào miệng ngô công. Ngô công vừa ñớp lấy thì ông ñã nhảy xuống nước cầm gậy ñánh vào mình nó. Ngô công chạy không kịp bị gãy xương, ñứt làm ba ñoạn và hiện thành ba hòn ñảo nổi lên giữa biển. Ngay sau ñó, sóng gió yên lặng, tàu lại ñi một mạch về tới ñất Việt.

Về tới kinh ñô, Khổng Lồ vào chầu vua và kể lại mọi việc.Vua sai sư ñem ñồng ra ñúc thành bốn thứ bảo khí thờ Phật ñể cho mọi người ngưỡng mộ và truyền lại ngàn ñời sau. Khổng Lồ bèn cho gọi bao nhiêu thợ ñúc tài giỏi trong nước ñến, rồi mở ñãy lấy ñồng ra chia làm bốn phần. Đầu tiên ông cho ñúc một cái tháp cao 9 tầng gọi là tháp Báo-thiên. Tháp ñúc xong hiện ra giữa kinh thành vòi vọi ñứng ñâu cũng thấy. Khổng Lồ lại ñúc một tượng phật cao vừa 6 trượng, một cái ñỉnh to vừa bằng mười người ôm. Rồi còn bao nhiêu ñồng, Khổng Lồ

cho ñúc một quả "hồng chung"- chuông ñúc xong lớn không thể tưởng tượng ñược, ñến nỗi khi ñánh lên hồi ñầu tiên, tiếng ngân vang cùng khắp bốn cõi, vang sang ñến tận bên Trung-quốc.

Lại nói chuyện con trâu vàng nằm trước kho ñồng của vua Trung-quốc khi nghe tiếng chuông, tự nhiên như ñược thức tỉnh dậy. Vì ñồng ñen là mẹ của vàng cho nên do tiếng ngân, nó biết là mẹ của nó ñã ở nước Việt. Nó bèn ñứng dậy vươn người rồi ba chân bốn cẳng chạy một mạch sang Nam, không một sức nào có thể cản nổi. Cuối cùng nó tìm ñến quả chuông do Khổng Lồ mới ñúc, hôn hít hồi lâu rồi nằm xuống bên cạnh.

Thấy việc không ngờ lại xảy ra như thế, Khổng Lồ tự nghĩ nếu ñể chuông lại thì mỗi lần ñánh chuông, vàng trong bốn biển sẽ qui tụ cả lại vào trong nước mình. Như thế sẽ rất nguy hiểm vì gây hiềm khích với tất cả mọi nước. Ông bèn tâu vua xin ñem quả chuông ném cho mất tích ñể tránh một cuộc binh ñao tai hại có thể xảy tới. Nhận thấy lời tấu có lí, vua cũng bằng lòng. Ngày ném, Khổng Lồ ñứng trên núi xách quả chuông vứt xuống hồ Tây. Chuông bị tung lên không bay ra giữa hồ, vang lên một hồi rất dữ dội. Con trâu vàng nghe tiếng, vội theo mẹ nó nhảy ngay xuống hồ. Từ ñó về sau thỉnh thoảng những lúc thanh vắng, người ta vẫn thấy quai chuông nổi lên mặt nước. Còn con trâu vàng ñôi lúc lên bờ hồ ñi dạo, hễ thoạt thấy bóng người là lặn xuống ngay. Cũng vì câu chuyện trên mà hồ Tây còn có tên là vực Kim-ngưu (Trâu vàng). Riêng Khổng Lồ về

sau ñược thợ ñồng thờ làm thần nghề ñúc ñồng1.

1 Theo lời kể của người miền Bắc.

445

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Truyện trên ñược nhiều người truyền là sự tích thiền sư Dương Không Lộ hay Nguyễn Minh Không với nhiều tình tiết phụ thuộc khác nữa (xem thêm truyện Từ Đạo Hạnh, số 120, tập III).

Về chỗ trâu vàng, sách Truyện ñức Lý quốc sư kể rằng: Con trâu vàng của nhà Tống ñược người cháu Cao Biền ñem bút thần ñiểm nhãn nên trâu trở nên có cảm giác và hoạt ñộng như trâu thật. Khổng Lồ biết vậy, nên khi về nước ñúc chuông xong, ñánh một hồi rất dài và kêu. Trâu nghe tiếng liền lồng sang ñất Việt. Khi ñến kinh ñô Thăng-long thì tiếng chuông vừa dứt, trâu ñi vẩn vơ

không biết chuông ñâu mà tìm cả. Bấy giờ Cao Thị Na là cháu Cao Biền làm một con diều giấy rất lớn, dùng bút thần ñiểm nhãn, diều quả bay lên cao, Cao thị bèn cưỡi lên ñi tìm trâu vàng. Diều bay ñến hồ Tây, trâu vàng sợ bèn lặn xuống hồ1.

Ở ñoạn kết có người kể khác, chuông không bị ném xuống hồ Tây nhưng ñến triều vua Lê, vua Chiêu Thống ra lệnh lấy hết chuông khánh ñem về ñúc tiền, trong ñó có quả chuông của Khổng Lồ. Khi quân sĩ mang qua sông Lục Đầu, chuông tự nhiên lặn xuống nước không sức gì có thể kéo lên ñược. Từ ñó những khi thanh vắng, người ta thấy chuông nổi lên rồi lại lặn xuống.

Người ta truyền rằng gia ñình nào có một vợ, một chồng mà lại có mười người con trai thì có thể kéo ñược chuông lên. Bởi thế có câu tục ngữ:

Người nào một vợ, một chồng

Đẻ mười trai cả, chuông ñồng thánh cho2.

Những truyện trên có lẽ người kể ñã nhớ lẫn lộn, chắp vá mẩu truyện này vào với mẩu truyện kia.

Sê-ông (Chéon) kể truyện trên có nói ñến con trâu vàng. Đường ñi của nó ở

Thăng-long về sau thành con sông Tô-lịch. Còn quả chuông thì không phải ñược Khổng Lồ ném xuống hồ Tây mà xuống sông Lục-ñầu. Cũng tại sông này ở chỗ

gần Phả-lại còn có hòn ñá tròn mấp mé giữa dòng, người ta nói ñó là cái ñó Khổng Lồ. Còn con trâu vàng tìm mãi không thấy mẹ nó ñâu cả, thì nó bực mình vùng vẫy làm cho cả một ñám rừng sụt xuống hóa thành hồ, gọi là hồ Kim-ngưu3.

1 Xem thêm truyện Lẩy bẩy như Cao Biền dậy non (số 39).

2 Đoạn này tương tự với một truyện trong mục "Thần núi" ở Lược khảo về thần thoại Việt-nam.

3 Sưu tầm 100 bài An-nam.

446

https://thuviensach.vn

Về chỗ cái ñãy bỏ vật gì vào bao nhiêu cũng không ñầy và không to thêm, truyền thuyết Cham-pa có truyện Vua Kơ-long Ga-rai. Ông vua này lúc còn hàn vi cùng bạn lên Tây-nguyên ñi buôn trầu. Ông có hai cái sọt có phép lạ làm cho người bán hái trầu trồng trên ba ñám ruộng bỏ vào mà không ñầy. Người bạn ñồng hành thấy vậy sợ quá, không dám cùng ăn cùng uống. Để hắn ta cùng ăn với mình, Kơ-long Ga-rai lấy tay rẽ ñôi cơm trên lá chuối cho hắn ăn (cho nên từ

ñấy lá chuối có sọc trắng ở giữa) lại bóp bầu nước chia ra cho hắn uống (cho nên từ ñấy quả bầu nậm nào cũng bị eo ở khoảng giữa)1.

Về Khổng Lồ thần của nghề ñúc ñồng, xem thêm truyện Người thợ ñúc và anh học nghề, số 122, tập III.

1 Theo Lăng-ñơ (Landes). Truyện cổ tích Cham-pa.

447

https://thuviensach.vn

68. THẠCH SANH

Ngày xưa ở quận Cao-bình có hai vợ chồng tuổi già mà chưa có con. Nhà họ

nghèo hàng ngày phải lên rừng chặt những bó củi về ñổi lấy gạo nuôi thân. Họ

ham giúp người như ñắp ñường khơi cống, ñỡ ñần kẻ già người yếu mà không nề hà gì cả. Thấy họ tốt bụng, Ngọc Hoàng bèn sai thái tử xuống ñầu thai làm con. Từ ñó người vợ có mang, nhưng trải ñã mấy năm mà không sinh nở. Giữa khi ấy, người chồng lâm bệnh rồi chết. Mãi về sau người vợ mới sinh ñược một ñứa con trai.

Thằng bé khôn lớn thì người mẹ cũng theo chồng từ giã cõi trần. Nó sống côi cút trong túp lều cũ dựng dưới gốc ña. Người ta gọi là Thạch Sanh. Giang sơn của Thạch Sanh chỉ có mỗi một lưỡi búa của cha ñể lại hàng ngày ñưa lên rừng ñốn củi. Năm Thạch Sanh bắt ñầu biết dùng búa: có thiên thần ñược Ngọc Hoàng phái xuống dạy cho ñủ các môn võ nghệ và mọi phép thần thông.

Một hôm có người hàng rượu tên là Lý Thông ñi qua ngồi nghỉ ở gốc ña. Hắn thấy Thạch Sanh vừa gánh về một gánh củi lớn tướng, nghĩ bụng: - "Người này khỏe như voi. Nếu nó về ở cùng ta thì lợi biết bao nhiêu". Bèn lại lân la gạ

chuyện rồi ñòi kết làm anh em. Thấy có người lạ tự nhiên săn sóc ñến mình.

Thạch sanh cảm ñộng, vui vẻ nhận lời và sau ñó chàng từ giã gốc ña ñến sống chung dưới mái nhà họ Lý.

Nhà họ Lý vốn chuyên môn cất rượu. Thạch Sanh ñến, mẹ con hắn quả ñược một tay ñỡ ñần rất tốt. Bấy giờ trong vùng có một con Chằn tinh, có nhiều phép biến hóa lạ kỳ, thường bắt người ăn thịt. Quan quân nhiều lần ñến bổ vây ñịnh diệt trừ nhưng không thể làm gì ñược. Cuối cùng người ta ñành phải lập cho nó một cái miếu, hàng năm khấn một mạng người ñể cho nó ñỡ phá phách.

Không may năm ấy ñến lượt Lý Thông nạp mình.

Nghe tin, mẹ con Lý thông hoảng hốt lo sợ, nhưng sau ñó mẹ con hắn nghĩ ra ñược một mưu là lừa cho Thạch Sanh ñi chết thay: - "Hắn không cha mẹ, lại vừa mới ñến, lạ nước lạ cái chắc là việc sẽ trót lọt". Nghĩ vậy, chiều hôm ñó Lý Thông chờ lúc Thạch Sanh ñi kiếm củi về dọn một mâm rượu thịt ê hề mời ăn, rồi bảo:

- Đêm nay ñến lượt anh ñi canh miếu thờ, ngặt vì giở cất mẻ rượu, vậy em chịu khó ñi thay cho anh một ñêm, ñến sáng lại về.

Thạch Sanh không ngờ vực gì cả thuận ñi ngay.

Nửa ñêm hôm ấy, Thạch Sanh ñang lim dim ñôi mắt thì Chằn tinh sau miếu hiện ra, nhe nanh giơ vuốt ñịnh vồ lấy chàng. Thạch Sanh với lấy búa ñánh lại.

Chằn tinh hóa phép thoắt biến, thoắt hiện, nhưng Thạch Sanh không núng, chàng 448

https://thuviensach.vn

cũng giở phép tấn công liên tiếp. Chỉ một lúc sau, yêu quái bị lưỡi búa của chàng xả làm ñôi, hiện nguyên hình là một con trăn lớn. Chàng vội chặt lấy ñầu và nhặt bộ cung tên bằng vàng của yêu quái xách về.

Canh ba hôm ấy, mẹ con Lý Thông ñang ngủ bỗng nghe tiếng Thạch Sanh gọi cửa, ngỡ là oan hồn của hắn hiện về, hồn vía lên mây vội cúi ñầu lạy lấy lạy ñể.

Khi Thạch Sanh vào nhà kể cho nghe câu chuyện giết Chằn tinh, mẹ con hắn mới thật hoàn hồn. Nhưng Lý Thông bỗng nảy ra ñược một kế khác. Hắn nói:

- Con trăn ấy là của vua nuôi ñã lâu. Nay em giết nó, tất không khỏi bị tội chết. Thôi bây giờ nhân trời chưa sáng em hãy trốn ngay ñi. Có chuyện gì ñể

mặc anh ở nhà lo liệu!

Nghe nói, Thạch Sanh kinh hoảng, vội từ giã hai mẹ con họ Lý ra ñi. Chàng lại trở về gốc ña cũ kiếm củi nuôi miệng. Còn Lý Thông thì ñem thủ cấp của yêu quái trẩy kinh, tâu vua là mình ñã hạ thủ ñược Chằn tinh. Vua khen ngợi và phong hắn làm ñô ñốc.

Lại nói chuyện công chúa con vua hồi ấy ñã ñến tuổi lấy chồng. Nhưng nàng vẫn chưa chọn ñược người nào xứng ñáng. Bọn hoàng tử các nước cũng có nhiều người sai sứ ñến hỏi công chúa làm vợ nhưng không một ai vừa ý nàng.

Cuối cùng, vua cha tổ chức một ngày hội lớn cho hoàng tử các nước láng giềng và con trai trong thiên hạ tới dự ñể công chúa từ trên lầu cao ném quả cầu may, hễ quả cầu rơi trúng vào người nào thì sẽ lấy người ấy làm chồng.

Nhưng khi công chúa sắp sửa ném quả cầu thì bỗng có Đại bàng ñi qua trông thấy. Đại bàng nguyên là một con yêu tinh ở trên núi có nhiều phép thần dị.

Thấy công chúa ñẹp, liền sà xuống bất thình lình cắp ñi.

Bấy giờ Thạch Sanh ñang ngồi dưới gốc ña. Tình cờ thấy Đại bàng bay qua, chân có quắp một người, sẵn cung tên chàng bắn theo một phát. Mũi tên trúng cánh Đại bàng. Hắn ñau quá phải hạ xuống cắn răng nhổ mũi tên ñi rồi lại tha công chúa về hang. Thạch Sanh lần theo vết máu, tìm ñược chỗ ở của quái vật.

Thấy con bị mất tích, nhà vua xiết bao ñau ñớn, vội sai ñô ñốc Lý Thông ñi tìm, hứa sẽ gả công chúa và truyền ngôi cho. Vừa mừng vừa sợ, Lý Thông không biết tính thế nào. Cuối cùng hắn nghĩ, chỉ có người em kết nghĩa cũ họa may có thể gỡ bí cho mình, bèn một mặt cho quân lính ñi khắp nơi dò hỏi, mặt khác truyền cho nhân dân mở hội hát xướng mười ngày ñể nghe ngóng tin tức Thạch Sanh. Nhưng tám chín ngày trôi qua mà vẫn chưa có tin gì mới mẻ. Mãi ñến ngày thứ mười, hắn mới tìm thấy Thạch Sanh trong ñám người ñi xem hội.

Thấy Lý Thông nói ñến việc tìm công chúa, Thạch Sanh liền thật thà kể chuyện mình bắn Đại bàng cho nghe. Lý Thông mừng quá, lập tức nhờ chàng dẫn ñường cho quân sĩ trẩy ñến sát hang ñá. Cửa hang ăn thông xuống ñất sâu thăm thẳm 449

https://thuviensach.vn

không một ai dám xuống. Thạch Sanh tình nguyện buộc dây ở lưng cho người dòng xuống hang thám thính.

Đại bàng từ hôm bị thương về nằm liệt một nơi, bắt công chúa phục dịch.

Thạch Sanh xuống ñến nơi ẩn vào một xó, chờ lúc công chúa một mình ñi qua, mới ra hiệu cho nàng biết. Thấy người trai lạ kia liều chết cứu mình, công chúa vừa ngạc nhiên vừa hết sức cảm phục. Thạch Sanh lấy thuốc mê bảo nàng cho Đại bàng uống. Chờ lúc Đại bàng ngủ say, chàng buộc công chúa ở ñầu dây ra hiệu cho quân của Lý Thông kéo lên. Chàng ñang chờ ñến lượt mình lên thì không ngờ Lý Thông ñã ra lệnh cho quân sĩ vần ñá lớn lấp kín cửa hang lại, rồi kéo nhau về. Thạch Sanh không ra ñược, tức mình vô hạn. Chàng ñập phá khắp nơi ñể kiếm lối thoát. Giữa khi ñó Đại bàng tỉnh dậy. Thấy có người lạ, lại thấy mất công chúa, hắn bừng bừng nổi giận xông ra toan giết Thạch Sanh. Thạch Sanh cũng giở phép mầu chống lại rất kịch liệt. Đại bàng bị thương sẵn nên chả

mấy chốc ñã chuốc lấy thất bại. Sau khi giết chết con yêu tinh, Thạch Sanh ñi lục lọi khắp mọi nơi. Thấy có một người con trai bị nhốt trong cũi sắt, chàng hỏi ra mới biết ñó là thái tử con vua Thủy. Ngày ñó cách ñây hơn một năm thái tử di du ngoạn, tình cờ bị Đại bàng bắt ñem về nhốt lại ở ñây. Thạch Sanh bèn dùng cung vàng bắn tan cũi sắt cứu thái tử ra. Thái tử thoát nạn hết lời cảm tạ chàng và mời chàng xuống chơi Thủy phủ. Vua Thủy sung sướng ñược gặp lại con, lòng rất biết ơn Thạch Sanh. Vua ñãi chàng rất hậu và khi chàng về, vua tống tiễn thật nhiều vàng ngọc nhưng Thạch Sanh không nhận, chỉ xin có mỗi một cây ñàn. Thế rồi, chàng lại trở về gốc ña sinh nhai bằng nghề cũ.

Lại nói chuyện Chằn tinh và Đại bàng sau khi chết: hồn chúng nó không ñược ai cúng tế, ñành ñi lang thang ñể kiếm miếng ăn. Một hôm chúng tình cờ gặp nhau và mỗi bên kể cho nhau biết vì ñâu gặp phải số phận long ñong. Hai bên bàn nhau tìm cách báo thù Thạch Sanh cho bõ ghét. Chúng bèn lẻn vào kho vua ăn trộm của cải mang tới quẳng ở gốc ña ñể vu vạ. Quả nhiên sau ñó bọn nội thị

cứ theo dấu ñi tìm, ñến gốc ña thì bắt ñược tang vật. Thạch Sanh liền bị hạ ngục.

*

* *

Lại nói chuyện công chúa từ khi ñược Lý Thông ñưa về cung thì tự nhiên hóa câm. Suốt ngày mặt hoa rầu rĩ không nói không cười. Vua ñành hoãn việc cưới xin và bảo Lý Thông lập ñàn cầu nguyện cho nàng lành bệnh. Lý Thông bèn cho mời các pháp sư có ñủ phép thuật cao cường về cúng cầu, nhưng cầu mãi vẫn không ăn thua. Công chúa ngày ngày ngồi im lặng làm cho hắn vô cùng sốt ruột.

Giữa lúc ñó thì Thạch Sanh bị bắt và thuộc quyền hắn xét xử. Lý Thông không ngờ người mà hắn cố ý hãm vào chỗ chết lại vẫn sống nhăn. Hắn nghĩ: - "Nếu ñể

nó sống, nó sẽ tranh mất công ta và tố cáo ta". Vì thế Lý Thông quyết ñịnh khép Thạch Sanh vào tội chết.

450

https://thuviensach.vn

Ngồi trong ngục, Thạch Sanh nhân buồn tình ñem ñàn của vua Thủy cho ra gảy, không ngờ ñấy chính là cây ñàn thần, tiếng văng vẳng phát ra lúc này như

oán, như than, như tức, như bực. Càng gảy tiếng ñàn càng trách sự hững hờ của công chúa và vạch tội ác của Lý Thông. Tiếng ñàn thoát khỏi nhà ngục và truyền ñi rất xa. Nó bay vào hoàng cung, lọt vào tai công chúa. Bấy giờ công chúa ñang ngồi trên lầu. Vừa nghe tiếng ñàn, tự nhiên nàng ñứng dậy cười nói huyên thuyên. Câu ñầu tiên của nàng là xin vua cha cho gọi người gảy ñàn vào cung.

Nhà vua lấy làm lạ, cho ñòi Thạch Sanh ñến. Trước mặt mọi người, chàng kể

hết ñầu ñuôi thân phận của mình từ lúc mồ côi cha mẹ ñến lúc kết bạn với Lý Thông: nào chém Chằn tinh, bắn Đại bàng, nào cứu công chúa, bị lấp cửa hang, nào cứu con vua Thủy Tề và bị bắt ñến ñây, v.v... Vua và hoàng gia cùng nghe càng thương cảm. Vua sai bắt giam hai mẹ con Lý Thông lại giao cho Thạch Sanh xét xử. Chàng rộng lượng tha cho chúng về quê nhà làm ăn. Nhưng ñi về

ñược nửa ñường thì chúng bị sét ñánh chết.

Nhà vua vui lòng gả công chúa cho Thạch Sanh. Lễ cưới của họ tưng bừng nhất kinh kỳ, chưa bao giờ vui ñến như thế. Thấy vậy, bọn hoàng tử các nước chư hầu trước kia bị công chúa từ hôn lấy làm tức giận. Họ hội họp binh lính cả

mười tám nước lại, sang hỏi tội vua tại sao lại ñem con gái cành vàng lá ngọc gả

cho một ñứa khố rách. Nhưng khi nghe tiếng ñàn thần thánh thót của Thạch Sanh, tự nhiên quân sĩ của mười tám nước không còn ý chí ñánh trận nữa. Cuối cùng bọn hoàng tử ñều nhất tề cuốn giáp. Thạch Sanh sai dọn cơm cho họ ăn. Cả

mấy vạn quân sĩ thấy niêu cơm quá nhỏ, ai nấy bĩu môi không buồn cầm ñũa.

Biết ý, chàng ñố họ ăn hết ñược niêu cơm sẽ trọng thưởng. Quả nhiên chúng ra sức ăn mãi, ăn mãi nhưng ăn hết bao nhiêu cơm lại ñầy bấy nhiêu. Sau khi ăn no họ rập ñầu lạy tạ và kéo nhau về nước.

Về sau vua không có con trai nên nhường ngôi cho Thạch Sanh1 .

KHẢO DỊ

Đồng bào Tày cũng kể chuyện Thạch Sanh như của người Kinh. Đặc biệt ở

Hòa-an (Cao-bằng) dân ñịa phương coi nguồn gốc truyện Thạch Sanh là của mình2. Không những họ căn cứ ở câu "Ngày xưa, ở quận Cao-bình", mà còn căn cứ vào một cái hang tương truyền là nơi Thạch Sanh chém Chằn tinh, và những ñền thờ thờ Thạch Sanh ở một số làng xã, và vào một số phong tục ngôn ngữ

liên quan ñến tình tiết của truyện, v.v...

1 Theo Truyện Thạch Sanh.

2 Xem thêm Phan Nhật. Tìm hiểu Thạch Sanh ở Cao-bình, Hòa an, Cao-bằng,Tạp chí Văn học số 6 (1972).

451

https://thuviensach.vn

Cần chú ý là truyện của ta cũng cùng một "thoại" với truyện Thạch Sanh chém chằng trong các vở "dù kê" của ñồng bào Khơ-me (Khmer) nên lại có người cho rằng có lẽ nguồn gốc truyện Thạch Sanh là từ Thạch Sanh chém chằng của người Khơ-me mà ra1.

Người Mèo có hai truyện:

1 . Sinh Lữ cứu con Ngọc Hoàng.

Sinh Lữ mồ côi bố, nhà nghèo nhưng có sức khỏe. Vua nghe tin muốn mượn tay anh ñón giết rắn lớn sắp bắt con gái Ngọc Hoàng ñi qua, hứa sẽ gả cho cô gái ấy nếu cứu ñược. Anh mượn gươm vua ra ñi, nhưng rắn quá lớn, sức chém của anh ñối với nó chả mùi mẽ gì. Anh theo dấu rắn ñến một cái hang sâu. Vua sai dòng dây cho anh xuống. Gặp cô gái, cô can anh ñừng trêu nó mà nguy hiểm.

Nghe lời cô anh thử nhấc mũi kiếm của nó lên thì không nổi. Anh buồn phát khóc. Tự nhiên một giọt rượu từ trên trời rơi vào miệng, anh nuốt vào thấy khỏe ra, lại nhấc thử thì thấy nổi. Anh lần lượt xin cô gái hai bát rượu cái, cuối cùng nhấc lên nhẹ như lông, anh tung mũ nó lên trời rồi giơ ñầu hứng lấy ñội vào. Cô gái lại dặn anh phải chém quái vật vào lúc nó mở mắt vì chính lúc ấy là lúc nó ngủ thật sự. Anh làm theo quả chặt ñược rắn lớn thành chín khúc. Xong anh giật dây cho cô gái Ngọc Hoàng lên trước. Nhưng thấy cô gái ñẹp, vua giữ cô gái cho mình mà không kéo anh lên. Giống như truyện của ta, ở lại dưới hang rắn, anh ñi lục lọi khắp nơi, và tìm ra ñược thái tử không phải con vua Thủy mà là con Ngọc Hoàng bị rắn giam vào hang ñá trong bao nhiêu năm, hang ñá ñã liền lại như bức tường. Sinh Lữ ñục ñược tường cứu chàng con vua trời ra. Thái tử

ñưa anh lên trời, anh ñược Ngọc Hoàng ñối ñãi rất hậu, nhưng anh nhất thiết chối từ mọi tặng vật, chỉ xin một con chó bếp theo lời mớm của Thái tử. Khi về

cõi trần, nhờ chó bếp anh có nhà cửa lâu ñài, người hầu kẻ hạ ñẹp như tiên, trong ñó có một cô ñẹp nhất làm vợ Sinh Lữ. Anh ñón mẹ về ở, cuộc ñời sung sướng bắt ñầu. Một hôm, anh bảo mẹ mời vua ñến nhà ăn cơm. Thấy những người hầu ñẹp ñẽ, nhất là thấy vợ anh dung nhan không ai sánh kịp, vua ngây ngất, bèn gạ

anh ñổi lấy chín vợ của mình cùng cả cơ nghiệp.

Kết cục gần giống truyện Của Thiên trả Địa (xem truyện số 42). Vợ anh ghé tai bàn nhỏ cứ ñổi, nhưng ñi một ñoạn thì giả vờ quên cái này hay cái khác ñể

trở lại ba lần, sẽ thấy sự lạ. Khi Sinh Lữ trở lại lần thứ ba thì vợ anh ñập vào ñáy chảo ba cái, tự nhiên một tiếng sét nổ vang, nhìn lại thì vua ñã cháy ñen, còn nàng vợ tiên cùng ñoàn người tiên hầu hạ ñã biến mất cả. Sinh Lữ bèn về cung lấy chín người vợ của vua và lên ngai vàng.

2 . Hai chàng rể.

1 Võ Xuân Phố. Góp ý kiến về nguồn gốc truyện Thạch Sanh, tập san Văn sử ñịa, số 19

(1956).

452

https://thuviensach.vn

Có hai anh em mồ côi chưa kiếm ñược vợ, chuyên sống bằng nghề bẫy chim và thú nhỏ. Một hôm ñi về thấy bao nhiêu thức ăn ñể dành ñều bị mất trộm, mới ñể ý rình mò thì bắt ñược một ông lão chui vào rọ. Ông lão xin thả, hứa sẽ ñưa ñến nhà gả cho hai cô gái xinh ñẹp, nhưng khi ñến thì lão dùng quạt thần làm cho hai anh em bay lên ñỉnh núi. Nhờ có tiếng sáo họ ñã làm cho các thú rừng say sưa nghe, và cõng giúp xuống núi. Lúc này họ làm quen với hai cô gái ông lão, ñem quạt giả ñể ñánh tráo chiếc quạt thật, rồi họ quạt cho lão bay ñi rất xa và chiếm hai cô làm vợ. Do sự trù rủa của lão, người anh lấy cô chị bị sa xuống hang rồng, còn người em lấy cô em thì sa xuống hang thỏ. Hai chị em thấy chồng mất tích bèn chạy khắp nơi tìm, khi thấy dấu vết ở miệng hang thì ném xuống mỗi người một chiếc lược. Lược của em bằng gỗ thông ít lâu sau mọc thành cây thông, người em trèo lên thoát nạn. Còn lược của chị là lược tre, cũng mọc lên thành cây nhưng khi người anh trèo lên, vì tre non mềm dễ gẫy, nên cuối cùng lại rơi xuống ñáy hang sâu thăm thẳm. Đó là lý do làm cho người anh hùng phải ở lại dưới mặt ñất.

Người anh ñi khắp nơi ñể tìm lối lên nhưng vô hiệu. Dân cư dưới này là một giống người bé bằng ngón tay. Một hôm anh ñi ñến một nơi thấy một ñoàn người ñang hè nhau lay một cây ké (loại cây thảo, quả có gai hay bám lên ñầu tóc, áo quần) mà không ñổ. Anh cúi xuống làm giúp cho họ ñắc lực. Nhưng bọn họ lại tỏ thái ñộ lo sợ hoảng hốt, kháo nhau: - "Nguy rồi! Quan về thì nguy!".

Anh ñể ý nhìn xem thì thấy chim gõ kiến, rồi sóc, gà, cáo lần lượt tìm ñến với thái ñộ hách dịch. Mỗi lần chúng ñến, bọn người tí hon lại thì thào - "Nguy rồi!

Quan về!", v.v... Biết ñó là kẻ thù của họ, anh lần lượt ñánh chết chúng. Từ ñó họ chơi thân với anh, cùng nhau sống chung rất vui vẻ.

Ở ñược ba năm anh muốn về mà vẫn không có cách gì cả. Sau cùng gặp một vị tiên. Tiên bảo anh cứ ñi mãi về phía mặt trời lặn, sẽ gặp một cây lim (lem), trên có tổ diều hâu, khi thấy lũ con ñang tập bay thì trói lại với nhau, rồi yêu cầu bố mẹ chúng cõng lên mặt ñất. Ở ñây kết thúc gần giống với các dị bản sẽ kế ở

dưới. Bố mẹ chim về thấy con không bay ñược, mới ñi hỏi tiên. Tiên bảo ñây là do ma làm, phải ñi ñón thầy ở nơi nọ nơi kia mà chữa. Thầy chữa tức là anh, anh ñòi trả công bằng cách cõng hộ mình lên mặt ñất. Anh chữa bằng cách cởi dây trói, nhưng diều hâu lật công. Anh lại nhân lúc bố mẹ chim ñi vắng trói lũ con lại. Bố mẹ chim lại ñến cầu, năm lấn bảy lượt anh mới nhận. Anh xếp ba bồ thịt khô (do bọn người tí hon săn bắt) lên lưng chim ñể cho chim có sức bay. Khi sắp lên ñến nơi, anh reo mừng làm cho chim giật mình sà cánh, anh lại rơi xuống như cũ. Thấy anh buồn phát khóc, cả bố mẹ và ñàn diều hâu lại cõng anh lên.

Thịt trong ba bồ ñều cạn, anh phải cắt thịt tay và thịt chân mình ñút cho chúng.

Cuối cùng chúng ñưa anh về ñến nơi vô sự 1 .

1 Theo Doãn Thanh ... Sách ñã dẫn.

453

https://thuviensach.vn

Truyện Thạch Sanh về cục bộ có phần tương tự với một số truyện cổ tích khác của ta (xem truyện Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán (số 48), truyện Con chó, con mèo với anh chàng nghèo khổ (số 92), ñều ở tập này, truyện Ba chàng thiện nghệ (số 107), truyện Từ Đạo Hạnh (số 120) ở tập III, truyện Tiêu diệt mãng xà (số 148) tập IV, v.v...) Loại truyện nhân vật anh hùng có sức khỏe vô ñịch chui vào hang sâu giết quái vật cứu người và lưu lạc ở dưới ñó một thời gian như Thạch Sanh, các dân tộc ở trên thế giới có rất nhiều. Chúng tôi chỉ nhặt ra sau ñây một số truyện mà hình tượng và diễn biến gần với truyện Thạch Sanh hơn cả.

Trước hết là truyện của bộ lạc Giơ (Dzo) ở Băng-gan (Bengale) (Ấn-ñộ): Có hai chàng trẻ tuổi tên là Hờ-pô-tia và Hờ-răng-san giải phóng một cô gái là Cun-gô-ri ra khỏi nanh vuốt một con người hổ. Giữa lúc họ ñánh người hổ gần chết thì Cun-gô-ri lại bị Cu-a-vang bắt. Hắn ñưa nàng về làng mình ở dưới mặt ñất mà mỗi lần xuống phải ñi qua một cái lỗ. Để mách lối cho người ñi tìm, cô gái cầm một ống chỉ cho sợi rơi ra dọc ñường, Hờ-pa-tia và Hờ-răng-san theo dấu tìm ñược ñến lỗ. Họ nạy hòn ñá lớn chui vào hang, bí mật lẻn tới làng Cu-a-vang. Hờ-pa-tia tìm ñược cô gái và khó khăn lắm mới ñưa nàng ra ñược. Nhưng khi ñến mặt ñất, cô gái sực nhớ mình bỏ quên mất cái lược quý.

Hờ-răng-san không dám trở xuống. Hờ-pô-tia vui lòng ñi lấy, thừa dịp Hờ-răng-san bắt lấy cô gái ñem về và lấp lỗ lại. Về ñến nhà cha mẹ mình, cô gái bị

ép lấy hắn, coi như ân nhân cứu mạng. Còn Hờ-pô-tia trốn ra không ñược, buộc lòng phải ở lại làng Cu-a-vang và lấy con gái hắn làm vợ. Anh chàng gieo một hạt cây "côi" ở gần nhà, cây mỗi ngày một mọc cao. Một hôm nhân vợ di vắng, anh trèo lên cây, tự nhiên tìm ñược lối ra khỏi xã hội dưới ñất. Về ñến nhà cô gái, anh thuật lại mọi việc vừa qua. Sau ñó cô gái cầm dao cắt cổ Hờ-răng-san rồi lấy Hờ-pô-tia.

Truyện Chàng Gấu của Pháp:

Xưa, có vợ một người tiều phu mang thức ăn cho chồng bị một cành cây cản ñường. Đang gỡ cành ñể kiếm lối ñi thì nàng bị một con gấu bắt về hang làm vợ.

Sau ñó nàng ñẻ ñược một ñứa con nửa gấu nửa người gọi là Chàng Gấu. Hắn còn bé quá chưa nâng ñược hòn ñá lớn mà bố hắn dùng lấp kín cửa hang. Lên 7

tuổi hắn nâng lên ñược và cùng mẹ trốn về nhà lão tiều.

Chàng Gấu ñi học nhưng khỏe nghịch ngợm. Một hôm hắn ñánh một thoi làm cho các bạn văng ñi rất xa. Thầy giáo mắng hắn, hắn quăng qua cửa sổ. Bị ñuổi khỏi trường, hắn ñi học rèn. Thấy người chủ lò rèn ñối ñãi không tốt, hắn tìm ñến một chủ thứ hai. Rồi lại ñến ở với một chủ khác. Được chủ cho phép, hắn dồn tất cả sắt trong lò lại rèn một cái gậy ngót 500 cân.

454

https://thuviensach.vn

Chàng Gấu từ giã chủ ñi chơi gặp Chàng Cối ñang tung một cái cối coi bộ rất nhẹ nhàng. Anh rủ hắn theo mình. Gặp một anh chàng ñang trục một hòn núi, anh bảo thả cho núi lăn xuống rồi theo mình. Người thứ ba họ rủ là một anh chàng ñang bện một cây "sên" làm thừng buộc củi.

Họ ñi ñược hai ngày hai ñêm ñến một tòa lầu. Bước chân vào một buồng, họ

thấy cỗ bàn dọn sẵn, bèn ngồi vào ăn. Ăn rồi cả bọn vào rừng ñi săn, trừ Chàng Cối trúng thăm ở nhà nấu ăn. Đang nấu bỗng có một người khổng lồ xông vào hỏi làm gì rồi ñánh cho ngã lăn, ñoạn bỏ ñi mất. Khi cả bọn về hỏi thì hắn nói dối là khói bếp làm cho hắn khó chịu. Ngày mai ñến lượt Chàng Trục núi ở nhà.

Hắn cũng bị khổng lồ ñến ñánh cho ốm ñòn nhưng khi hỏi, hắn cũng nói dối như

Chàng Cối. Ngày thứ ba nhằm phiên Chàng Bện cây và việc cũng xảy ra như

trước. Hôm sau nữa ñến lượt Chàng Gấu và khi khổng lồ ñến, anh cho hắn một gậy xả làm hai mảnh. Bọn kia lúc về thấy vậy rất phục.

Chàng Gấu ñi thăm dò tòa lầu. Nhờ gõ gậy, anh biết nền nhà có chỗ rỗng có lỗ

chui xuống. Cả bọn tìm cách xuống. Họ lấy dây buộc Chàng Cối ngang lưng và dòng xuống với một cái chuông lắc. Vừa xuống hắn ñã kinh sợ lắc chuông lia lịa xin lên. Đến lượt Chàng Trục núi, rồi Chàng Bện cây cũng thế, cuối cùng Chàng Gấu xuống. Gặp một bà tiên, anh kể cho biết mình ñã giết chết tên khổng lồ. Bà tiên chỉ cho hai cái buồng, một buồng trong có quỷ ở và một buồng khác có ba chị em công chúa bị bắt giam. Chàng Gấu phá cửa vào buồng ñầu, giết hết lũ

quỷ. Khi giải phóng cho ba công chúa thì mỗi nàng tặng anh một viên sắt nạm ngọc và kim cương. Chàng Gấu buộc dây ra hiệu cho bạn lần lượt kéo lên. Mỗi người giành lấy một công chúa. Đến lượt Chàng Gấu lên ñược nửa chừng thì bọn họ cắt ñứt dây làm cho ngã gãy chân. Nhờ có bà tiên, anh lại lành chân và lên ñược mặt ñất.

Thấy bọn phản bạn sắp sửa ra về, Chàng Gấu nổi xung cầm gậy ñánh ñuổi. Ba công chúa cố mời anh về cung chơi nhưng anh hẹn một ngày khác sẽ ñến. Sau ñó Chàng Gấu ñi chơi ñến giang sơn ông vua, cha ba công chúa nói trên, ñang trị

vì. Chàng giúp việc ở một chủ lò rèn. Giữa lúc ấy vua bắt người chủ lò phải rèn ba viên sắt nạm kim cương và ngọc ñúng như kiểu mẫu, nếu không sẽ trị tội.

Chàng Gấu hứa với chủ sẽ làm ñược. Đến hẹn, anh ñưa ba viên sắt của ba công chúa cho trước kia ra. Ba công chúa thấy vật cũ của mình thì nhận ra người cũ.

Lập tức vua cho người ñi gọi Chàng Gấu ñến. Chàng ñược vua gả cho công chúa trẻ nhất làm vợ. Lễ cưới cử hành suốt ba tháng. Còn ba tên phản bạn sau ñó bị

lên giàn hỏa.

Rất nhiều truyện của các dân tộc trên thế giới có nội dung tương tự với truyện Chàng Gấu trên dây, chúng tôi kể ra một số:

Người La-dơ (Lazes) ở It-xtăm-bun (Istanbul) có truyện Hoàng tử ở cõi âm.

Trong vườn một ông vua có một cây táo. Mỗi năm táo chín thì có một con quỷ

455

https://thuviensach.vn

(dip) ñêm ñến ăn trụi. Một năm hoàng tử cả ñịnh giết quỷ, nhưng nghe tiếng nó hét lúc bám vào cây như tiếng sấm thì sợ hãi, sáng dậy nói không thấy gì cả.

Năm sau ñến lượt hoàng tử hai cũng thế. Năm sau nữa ñến lượt hoàng tử thứ ba tuy còn bé cũng ñi rình và ñâm ñược hai nhát trúng tim. Sáng dậy theo dấu máu tìm ñến một giếng sâu dòng dây. Hoàng tử cả ñòi xuống trước nhưng nửa chừng ñã ñòi kéo lên. Hoàng tử thứ hai cũng thế. Hoàng tử thứ ba xuống thấy tối như

mực, mãi sau mới có ánh sáng. Theo dấu máu ñến một buồng thấy có một cô gái ñẹp ñang thêu. Cô cho biết mình là con vua, bị bắt ñược ba năm. Thấy có mùi người, quỷ vội ñi mài răng. Lúc nó vào, hoàng tử ñóng mạnh cánh cửa làm cho nó bị kẹt ñầu và bị chặt luôn. Hoàng tử nhường cho cô gái lên trước. Cô nhổ hai sợi tóc ñưa cho, bảo nếu có việc gì thì cọ hai sợi vào nhau sẽ có hai con cừu xuất hiện: một trắng, một ñen, cưỡi con trắng thì lên ñược cõi trần, cưỡi con ñen thì nó ñưa xuống thế giới ở tầng dưới nữa.

Hai ông anh khi kéo ñược công chúa lên nên bỏ em lại dưới âm. Hoàng tử ba vì tối quá không nhận ra màu lông cừu nên cưỡi nhầm phải con ñen. Xuống ñến tầng dưới thấy mọi người ñang than khóc, anh hỏi thì ñáp là có quỷ dữ. Đến gặp một bà già xin nghỉ và ăn, anh ngửi thấy mùi thức ăn lạ mà không có nước bèn hỏi tại sao lại thế. Đáp: - "Chúng tôi không có nước". - "Thế nấu ăn bằng gì' !" -

"Nước ñái ngựa" - "Vì sao?" - "Ở ñây có con quỷ nếu ñược ăn thịt một cô gái thì nó cho lấy nước một lần trong một năm. Ngày mai ñây ñến lượt công chúa".

Sáng dậy hoàng tử ñến chỗ cô gái làm vật hy sinh, trong lúc mọi người ai nấy ñều cầm bình ñợi lấy nước. Anh bảo cô ñứng sau lưng mình. Quỷ hét lớn mồm há to như cái thúng, anh lấy dao chống hàm, cuối cũng quỷ chết nhưng anh cũng mất hút. Vua giao cho mọi người ñến ñể công chúa nhận ra ân nhân. Mấy lần ñều không thấy. Vua sai tìm xem còn sót ai chăng. Người ta báo tin có một chàng trai lạ mặt ngủ ở nhà bà già. Khi gặp vua âm, hoàng tử chỉ xin vua giúp cho mình trở lại mặt ñất. Vua thú nhận là bất lực. Buồn rầu hoàng tử xin phép ñi từ làng này qua làng khác trải ba năm trời. Một hôm anh ngủ dưới một gốc cây, thấy chim kêu xao xác, ngẩng nhìn lên thì thấy một con rắn ñang leo cây toan ăn thịt chim non. Anh nhổm dậy giết chết rắn rồi lại ngủ. Một lát chim mẹ về, thân to như ñại bàng toan ăn thịt anh. Lũ chim con cản lại: - "Chớ! Chớ! Nó là ân nhân", rồi kể cho mẹ nghe chuyện vừa rồi. Khi hoàng tử thức dậy, chim mẹ bảo muốn gì nó sẽ ñền ơn. Đáp: - "Xin cho tôi ra khỏi thế giới này". Nghĩ ngợi một lúc, chim mẹ ñáp: - "Trước kia tôi lên xuống một ngày hai lần, nay già yếu rồi, nhưng tôi sẽ cố. Hãy chuẩn bị cho tôi một bát-man1 thịt, hai bát-man nước. Khi tôi nói "ga" thì ñút thịt, nói "ghi" thì cho nước. Thế rồi anh leo lên lưng chim, ñể

chim bay lên trần. Trên ñường ñi, hết thịt rồi mà chim vẫn cứ nói "ga" luôn mồm. Anh bèn cắt thịt ở ñùi mình dúi cho nó. Khi ñến cõi trần chim nhè ra cho anh một miếng thịt. Anh hỏi: - "Sao lại có thịt này?" - "Khi anh dúi, ta biết là thịt 1 1 bát-man bằng 7,7 kg

456

https://thuviensach.vn

của anh nên không nuốt; bây giờ kéo quần lên ta dán vào cho" (Vì thế bây giờ

thịt sau bắp dùi chúng ta mềm mại như là dán vào vậy). Khi chia tay, chim cho anh một trong những cánh của nó, bảo: - "Khi có việc gì anh lấy lông này cọ với lông kia sẽ có một hắc nô xuất hiện, sai gì nó sẽ làm nấy .

Hoàng tử ba về ñến nơi vào lúc hai anh mình ñang giành cô gái chưa ngã ngũ.

Cô hẹn: - "Tôi sẽ lấy người nào mang ñến một áo cưới có thể gấp bỏ vào trong một cái hạt quả". Hai người ñốc thúc các thợ may trong nước bắt một tháng phải có áo, nếu không thì chặt ñầu. Hoàng tử ñi qua một hiệu may thấy một cô gái khóc lóc, hỏi thì cô trả lời như trên và nói chỉ ñêm nay nữa là hết hạn..Anh nói: -

"Đừng sợ, mang cho tôi vài ñấu hạt ñến ñây, mai khắc có". Cho ñến gần sáng anh vẫn ñập hạt ăn luôn mồm nên cô gái rất lo nhưng sáng mai qua có áo ñưa nộp. Nàng công chúa nhận ñược áo cưới, biết là ân nhân mình ñã lên cõi trần vì tin rằng chỉ có anh mới làm ñược.

Hôm làm lễ cưới, có 50 kỵ sĩ chuẩn bị phi ngựa nhảy qua các hố ñào ở giữa ñồng. Hoàng tử ba cọ lông chim và ước: - "Đưa cho ta một con ngựa có thể nhảy qua 15 hố . Hắc nô dẫn ñến một con ngựa trắng". Các con kia chỉ có thể nhảy qua từng hố một. Hoàng tử xuất hiện cho ngựa nhảy qua 15 hố một lúc. Mọi người kinh ngạc. Vua hỏi: - "Chàng trai này là ai? Dẫn ñến ñây cho ta". Anh ñến nói: -

"Thưa cha con là con cha!".

Đoạn kể lại mọi chuyện. Đám cưới của hoàng tử anh trở thành ñám cưới của hoàng tử út1.

Người A-va-rơ (Avares) ở phía Bắc núi Cô-ca-dơ (Caucase) cũng có truyện Chàng Gấu, nhưng trong truyện, mẹ của Chàng Gấu là một công chúa bị gấu bắt làm vợ. Chàng Gấu này có ñôi tai như tai gấu nên gọi là Tai gấu. Khi nghe mẹ

kể chuyện hắn liền ñẩy bố gấu rơi xuống ñường hẻm chết, rồi dắt mẹ về. Tai gấu vào hầu vua. Vua sợ sức khỏe của hắn, sai làm nhiều việc nguy hiểm. Tai gấu ñi gặp một người nhổ cây, rồi lại gặp một người quay cối trên ñầu gối, ñều rủ ñi theo mình. Đến một nơi, cả ba dừng lại ñi săn. Hai người bạn lần lượt bị một người lùn râu dài lấy râu trói lại. Tai gấu ñến tóm lấy hắn chẹt râu vào cây, rồi người lùn kéo bật cả cây mà ñi. Theo dấu chân, Tai gấu tìm xuống một ngôi ñền, trong ñó có một công chúa bị tù. Anh chiến ñấu giết chết người lùn cứu công chúa và hai người bạn rồi tìm cách ñưa họ lên, và anh cũng bị bọn bạn làm phản, cắt dây, phải ở lại dưới ñất.

Ở ñây vốn có một con rồng 9 ñầu luôn luôn tác quái. Nó buộc dân cõi âm mỗi năm phải dâng cho nó một cô gái. Tai gấu giết chết con rồng này. Sau ñó anh cứu bầy con của con quạ khỏi bị mãng xà cắn, nhờ ñó quạ mẹ ñưa anh lên mặt 1 Theo Đuy-mê-din (Dumézil). Truyện cổ tích La-dơ.

457

https://thuviensach.vn

ñất. Về ñến nhà thấy bọn phản bạn ñang tranh nhau công chúa, Tai gấu giết chết chúng, ñưa công chúa về nước và ñược vua gả cho làm vợ.

Truyện của người Can-múc (Kalmouks):

Một anh hùng tên là Mát-xang mình người ñầu bò. Anh ñi chơi ñến một khu rừng gặp một người ñen do rừng ñẻ ra. Được ít lâu lại gặp một người xanh do bãi cỏ ñẻ ra. Xa hơn nữa lại gặp một người trắng do núi thủy tinh ñẻ ra. Mát-xang ñều kết bạn và rủ ñi với mình. Đến một nơi, họ ở trong một ngôi nhà, mỗi ngày cử ba người ñi săn ñể một người giữ nhà và nấu ăn. Đầu tiên là phiên người ñen ở nhà. Đang nấu, bỗng có một bà già ñến xin nếm tý bơ và thịt. Được ăn, bà già lấy tất cả bơ và thịt rồi biến mất. Người ñen bèn in dấu chân ở khắp nơi, chờ khi mọi người về nói láo rằng có một toán quân cưỡi ngựa ñến ñánh mình và cướp thức ăn. Hôm sau ñến lượt người xanh, hôm sau nữa ñến lượt người trắng cũng gặp chuyện như thế và ñều lập mưu nói láo ñể khỏi xấu hổ.

Đến lượt Mát-xang ở nhà, anh ñã ñánh bà già chảy máu. Khi các bạn về, anh mắng họ và giục họ ñuổi theo dấu máu. Đuổi ñến chỗ hang ñá thì thấy bà già và một kho của. Mát-xang một mình xuống hang ñá bằng một sợi dây và chuyển hết của lên. Lấy xong, anh bị bọn phản bạn rút dây bỏ lại dưới hang. Mát-xang tưởng nguy ñến nơi, nhưng sau ñó anh tìm thấy thức ăn và ba hạt anh ñào. Anh ñúc ba hạt ấy và cầu cho nó chóng lớn. Đoạn anh kê ñầu vào xác bà già mà ngủ

một giấc mấy năm liền. Khi tỉnh dậy thì ba cây anh ñào ñã cao, anh theo cây trên ra khỏi hang. Anh gặp lại bọn phản bạn nhưng không giết, mà bỏ ñi chơi khắp nơi. Anh lên trời với cây cung sắt chống các hung thần.

Truyện của người Xi-gơ-mi ở Trung Á1:

Một hoàng tử ñi tìm một con chim trĩ trắng mầu nhiệm. Dọc ñường, gặp một kỵ sĩ bèn rủ ñi theo. Họ ñến một lâu dài vắng giữa sa mạc. Sáng dậy kỵ sĩ bảo hoàng tử ở nhà nấu ăn ñể mình ñi săn. Đang nấu, hoàng tử bỗng thấy cửa mở, một người lùn vào nhổ một sợi râu trói tay chân hoàng tử và quẳng xuống ñất, chén hết thức ăn rồi ñi. Hoàng tử lần cởi ñược dây trói ñuổi theo, thì thấy người lùn chui vào một cái giếng và biến mất. Hôm sau, kỵ sĩ ở nhà dùng mưu chém ñứt ñầu người lùn nhưng liền ñó ñầu và mình của y lại tìm nối với nhau như cũ, rồi trốn mất. Hoàng tử tết một sợi dây rồi trèo xuống ñáy giếng nhưng chỉ ñược một tý ñã kêu lên: - "Kéo mau kéo tôi cháy mất!;. Đến lượt kỵ sĩ trèo xuống ñến tận ñáy. Ở ñây anh gặp nhiều ñàn súc vật của người lùn. Đến một thành phố, anh gặp một người ngồi ở cửa một ngôi nhà bày cho anh cách chiến thắng tên lùn là nấp vào giữa hai hòn ñá lớn ở gần ñấy.

Tên lùn chết, anh tìm ñược 40 chiếc chìa khóa. Mở buồng cuối cùng, anh gặp một cô gái ñẹp bị tên lùn bắt hồi lên 7 tuổi. Sáng dậy anh nhặt nhạnh của cải và 1 Ở chân cao nguyên Pa-mia (Pamir) .

458

https://thuviensach.vn

ra hiệu cho hoàng tử lần lượt kéo của cải và cả cô gái ñẹp lên trước mình. Sau ñó, anh buộc một con cừu nhưng nửa chừng bị hoàng tử cắt dứt dây. Tuy vậy, cuối cùng hoàng tử biết hối hận và dòng dây cho lên. Lên ñến nơi, anh tha tội cho cả hai người, cho họ tất cả của cải và bỏ ñi tìm con chim trĩ trắng mầu nhiệm.

Truyện của người Xy-ri (Syrie):

Một hoàng tử trẻ canh gác cung ñiện, bắn bị thương một tên khổng lồ tới ăn trộm. Mọi người theo vết máu xuống một bể cạn ngầm dưới ñất. Người em vua, rồi hoàng tử anh ñòi xuống, nhưng vừa xuống ñược một chốc ñã kêu toáng, nhờ

kéo dây cho lên ngay, chỉ có hoàng tử em là xuống ñược. Ở dưới ñáy mở ra ba cái hang, mỗi hang có một tên khổng lồ ở với một cô gái mà chúng bắt xuống ñây. Trong ñó có cô thứ ba ñẹp hơn cả. Nhân khi bọn khổng lồ ngủ, các cô bày cho hoàng tử cách giết chúng, và quả sau ñó, hoàng tử ñã diệt ñược. Khi trở lại, hoàng tử ra hiệu lần lượt ñưa các cô gái lên. Trước khi cho cô thứ ba tên, hoàng tử thấy cô ñang nghịch một con gà vàng và một con gà bạc mổ hạt ngọc. Cô mặc một bộ áo quần không có vết may cắt và mang một chiếc giày vàng ñi không bén ñất. Cô lưu ý hoàng tử rằng có thể những người thân của hoàng tử sẽ hãm hại, không cho chàng lên. Trong trường họp ñó hoàng tử hãy cưỡi một con chim mà cô tặng, nó sẽ dưa lên mặt ñất. Nhưng trước hết, chàng hãy ñi tìm ba con ngựa, nhổ mỗi con một cái lông ñuôi, cất ñi, sẽ có việc dùng sau này. Cô còn tặng thêm ba cái vòng: cái ñầu sẽ cho gà vàng gà bạc, cái thứ hai sẽ cho áo quần không có vết may cắt, cái thứ ba sẽ cho một chiếc giày vàng. Tất cả những ñiều xảy ra về sau ñúng như lời cô gái. Hoàng tử bị ông chú và ông anh cắt dây không lên ñược và hoàng tử làm như cô gái dặn.

Khi ñược con chim thần ñưa lên mặt ñất, hoàng tử chụp vào ñầu mình một cái bong bóng giả làm người hói ñể không ai nhận ñược mặt, ñoạn tìm vào kinh ñô.

Lúc này người ta sắp tổ chức ñám cưới của ông em vua lấy cô gái thứ ba. Để

mua vui, người ta tổ chức một cuộc ñua ngựa. Hoàng tử rút lông ngựa ra, xuất hiện trước mặt một con ngựa trên rất ñẹp, chàng liền nhảy lên phi theo ñám kỵ sĩ

và về hàng ñầu. Hoàng tử lại lần lượt rút các lông khác, xuất hiện ngựa trắng và sau ñó ngụa hung, mỗi một con giúp hoàng tử dự một cuộc ñấu. Cuối cùng khi ngựa phi qua chỗ cô gái ngồi, hoàng tử giật lấy mũ của cô, rồi phi ngựa ñi mất không ai ñuổi kịp. Sau ñó hoàng tử vào làm việc cho một người thợ bạc. Lúc này cô gái ñã biết là ân nhân của mình trở về, cô ñòi muốn cưới cô phải có một con gà vàng một con gà bạc biết mổ hạt ngọc. Vua ra lệnh cho người thợ bạc phải làm cho ñược những vật kia, nếu không sẽ cắt cổ. Thấy người thợ bạc kêu trời khóc lóc, người hói - tức hoàng tử - hứa làm hộ và chỉ quay cái vòng thứ nhất là có ngay ñể nộp vua. Được gà, cô gái lại ñòi một bộ áo quần không có vết may cắt. Bấy giờ hoàng tử ñã ñến làm việc cho một phó may. Việc cũng diễn ra như

459

https://thuviensach.vn

trên. Khi ñược áo quần, cô gái lại ñòi một chiếc giày vàng. Hoàng tử lại ñổi ñến làm việc cho một người thợ giày và cũng quay vòng giúp người thợ giày.

Cô gái bấy giờ mới tâu vua xin lấy người làm chiếc giày vàng làm chồng.

Người ñược phái ñi ñiều tra về nói với vua rằng ñấy là một thằng hói. Cô gái ñáp: - "Không phải, tâu bệ hạ, ñó là con của bệ hạ, người ñã cứu tôi". Vua cho gọi anh chàng hói vào cung, anh lột cái bong bóng ra, hiện thành hoàng tử em kể

lại mọi việc, và sau ñó ñược lấy cô gái làm vợ.

Truyện của người Tây-ban-nha (Espana).

Một ông vua Xi-ri (Syrie) nhốt ba công chúa trong một cái tháp không có cửa, không có cửa sổ, và phán rằng hễ ai vào ñược thì gả cho một trong ba cô. Có ba anh chàng ñi thử, trong ñó có một chàng dùng dinh ñóng ñể trèo lên, trèo ñến ñâu nhổ ñinh ñến ñấy và ñóng chỗ khác ñể tiến lên nữa. Nhờ ñó vào ñược trong tháp và ñưa các cô gái ra bằng dây cho hai bạn ñỡ. Khi ñỡ xong bọn kia giật mất dây ñể tranh công.

Nhưng trước khi ñưa các công chúa ra khỏi tháp, các công chúa có dặn ân nhân vào trong một cái buồng, ở ñó có ba con ngựa ñẹp, nhổ mỗi con một cái lông ñuôi giữ lấy khi có nguy cấp thì ñốt lên sẽ ñược cứu. Cô thứ ba còn tặng một chuỗi hạt. Thấy mình bị phản bội, anh chàng vào chuồng ngựa nhảy lên con của cô thứ ba. Ngựa ñưa vào một sa mạc, ở ñó anh ñổi áo quần cho một người chăn dê và lấy tên là Ju-a-ni-lô.

Công chúa thứ ba vẽ mẫu chuỗi hạt của mình rồi truyền rằng hễ ai làm ñược ñúng mẫu sẽ lấy làm chồng. Vua ra lệnh cho một người trong ñám luyện ñá thành vàng phải làm xong trong hai tháng, nếu không sẽ cắt cổ. Lúc ñó Ju-a-ni-lô tới làm công với người kia, nhận làm rồi lấy chuỗi hạt ra nộp. Công chúa nhận ra chuỗi hạt cũ ñòi lấy cho ñược người làm chuỗi hạt, mặc vua rất tức giận.

Truyện của người Tác-ta (Tartare) ở Nam Xi-bê-ri (Sibérie):

Một anh hùng Kan Sen-tơi sau khi lấy vợ, trở về quê với 40 thanh niên, 40

thanh nữ và 60 lạc ñà. Một hôm có một quái vật bảy ñầu từ dưới ñất chui lên cõi trần, nuốt mất vợ anh và tất cả rồi chui xuống. Có ba anh hùng khác ñi theo Kan Sen-tơi ñể trừ quái vật. Nhưng khi họ thò tay thò chân xuống lỗ thì bị chặt ñứt ñành phải ở lại. Kan Sen-tơi tự buộc mình dòng dây xuống. Đến ñây thấy một thế giới mới. Anh ñi mãi về phía Đông ñến một nơi có nhiều súc vật giữa có ngôi nhà cao như núi. Đó là nơi có quái vật ngủ một giấc bảy ngày bảy ñêm.

Gần ñó vợ anh ñang ngồi khóc. Thấy chồng, nàng không tin rằng anh ñủ sức ñánh lại quái vật. Anh giơ dao chặt một ñầu nó, nó vùng lên ñánh với anh bảy ngày bảy ñêm rồi nghỉ. Nhờ có một người râu xanh ñánh quái vật một dùi chết, anh mổ bụng quái vật, những người bị nó nuốt ñều sống lại. Anh buộc dây cho mọi người và cả ñàn súc vật lên. Nhưng ba người bạn què bỏ anh ở lại. Anh 460

https://thuviensach.vn

ñang nằm ngủ, bỗng bị thức dậy bởi một tiếng ñộng dữ dội, mở mắt thì thấy trên ngọn cây có ba con chim kêu thét vì có một con rồng toan bắt chén thịt. Anh rút gươm chém chết rồng. Chim cám ơn bảo anh kể lai lịch, rồi lúc chim mẹ về, chúng nó kể lại và bảo mẹ chúng ñưa anh lên trần. Chim mẹ bắt anh phải chuẩn bị thật nhiều thịt cho nó ăn ñường. Anh bắt rất nhiều hươu chất lên lưng. Trước khi bay cho nó ăn 30 con. Trong khi bay nó ăn 30 con nữa mà vẫn ñói, anh phải cắt thịt ñùi mình cho ăn. Khi ñặt anh xuống, nó thấy anh què, hỏi mới biết sự

thật, bèn trả thịt ñùi lại cho anh, chân anh lại lành như cũ.

Truyện của người Ấn-ñộ chép trong sách Biền truyện (Kachâ Sarit-Sâgara): Một anh hùng tên là Xắc-ñi-ñô-va săn một con lợn lòi trốn trong một cái hang.

Anh bắn một phát rồi ñuổi theo con mồi, cuối cùng cũng lạc vào một thế giới khác, trong ñó gặp một cô gái. Anh hỏi thì cô nói mình là công chúa bị quỷ bắt tù. Công chúa còn cho anh biết là con quỷ vừa bị một nhà thiện xạ bắn một mũi tên và ñang nằm rên. Anh cho biết nhà thiện xạ ñó là mình. Sau ñó, anh tiêu diệt con quỷ và lấy cô gái làm vợ1.

Truyện của ñồng bào Treng vùng Kon-tum dường như cũng là một dị bản của truyện Thạch Sanh mặc dầu tình tiết có biến cải:

Một anh chàng trong khi yêu một cô gái, kình ñịch với một tên tù trưởng có sức mạnh và quyền thế nhất trong vùng. Tù trưởng buộc chàng vào hang Ốp-thua hái quả "xa" của thần Kê-reo - ăn vào gái sẽ ñẹp như tiên, trai sẽ khỏe vô ñịch - hái ñược thì cho lấy cô gái.

Anh chàng thuận ñể cho hắn buộc dây dòng xuống hang sâu. Nhưng hắn dòng nửa chừng cắt dây rồi về cướp cô gái làm vợ. Anh chàng ñi lần trong hang tối, trải qua bao nhiều nguy hiểm mới ñến ñược nơi thần Kê-reo ở, xin ñược năm quả "xa", lại xin ñược chiếc lông của thần ñể soi ñường ra cửa hang trở về nhà.

Nhờ ăn hai quả, anh ñủ sức giao chiến với tên tù trưởng và cuối cùng quật chết nó, xác nó hóa thành rắn ñộc. Anh lấy cô gái làm vợ và tặng cô ba quả "xa" còn lại ñể cô trở nên xinh ñẹp mãi mãi2.

1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, ñã dẫn.

2 Truyện cổ tích dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III.

461

https://thuviensach.vn

69. ĐẠI VƯƠNG HAI HAY LÀ TRUYỆN GIẾT THUỒNG LUỒNG

Ngày xưa, ở làng Hoa-viên, bây giờ thuộc tỉnh Hà-tĩnh, có một anh chàng tên là Hai. Lúc còn trẻ, cha mất sớm, anh chàng mặc sức chơi bời, mẹ không thể

ngăn cản nổi. Hàng ngày ra ñồng, anh lên một mô ñất cao cùng với chúng bạn tập nhảy, tập vật.

Trong nhà có nuôi một con trâu ñực dữ, hay chọi, hay lồng. Vì thế ñứa ở ñi cày thường bị gãy cày. Một hôm Hai ñi ñâu về. Người mẹ trách con:

- Mày hay nghịch hay ngợm, suốt ngày ñi mất biệt không làm ñược việc gì.

Hắn trả lời:

- Được mai con sẽ ñi cày cho.

Qua ngày mai, Hai vác cày ñánh trâu ra ñồng. Vừa cày ñược một vạt ñất trâu quen mui tha cày chạy. Anh chàng giận quá vứt cày, chạy vượt lên trước trâu, nắm lấy sừng. Trâu nổi xung húc luôn vào người. Anh chàng thuận tay thoi cho mấy cái, trâu ngã lăn quay xuống ñất.

Thấy trâu chết, hắn không hoảng hốt; sẵn dao bên lưng bèn xả trâu làm bốn quày. Đoạn, hắn gọi người làng nhờ khiêng hai quày về cho mẹ mình, còn hai quày nữa buộc vào ñòn quảy ñi. Khi người mẹ thấy kết quả việc ñi cày của con như thế thì giận lắm, vội thuê một người ñuổi theo ñể ñánh cho con một trận.

Hai ñang ñi, bỗng thấy một người ñuổi phía sau, vẻ hung hăng muốn gây sự, liền ñặt gánh xuống vào bụi bẻ một cây lớn, xắn ống tay áo và nói: - "Muốn nếm thử

một cây này thì cứ việc lại ñây!". Thấy thế, người kia sợ quá, lủi một mạch.

Hai cứ hướng về phương Bắc ñi miết. Lúc nào ñói bụng thì xẻo thịt nướng ăn.

Miếng thịt cuối cùng vừa hết thì chàng ñã ngao du ở tỉnh thành Nghệ-an. Chàng ñi lang thang khắp nơi; cuối cùng vào dinh quan bố ñánh bạo xin làm thuê. Thấy chàng khỏe mạnh, vợ quan bố nhận cho vào làm. Chàng vỗ bụng xin ăn. Vợ

quan bố ñưa cho một rá cơm nguội. Chàng ngồi một chốc ngốn hết rá cơm. Thấy hắn ăn quá tợn, vợ quan bố phàn nàn:

- Ăn dữ như thế, chả biết làm việc có ra gì không?

Hai không nói gì cả chỉ hỏi:

- Bây giờ bà bảo làm việc gì?

- Đi gánh cho tôi ít gánh nước!

- Trong nhà có cái gì ñể gánh nước không?

Vợ quan bố chỉ một dãy vò và bảo:

462

https://thuviensach.vn

- Đó, chọn lấy một ñôi mà ñi!

Hai bĩu môi:

- Nhỏ quá! Gánh mất công.

- Thế thì có ñôi cong, chỉ sợ anh gánh không nổi.

- Cũng còn nhỏ - hắn ñáp.

Vợ quan bố hơi ngạc nhiên, chỉ vào một ñôi chum:

- Anh có gánh ñược cái này không?

- Cũng còn bé.

Thấy vợ quan bố ngơ ngác, anh chàng bảo:

- Bà ra bến mua cho một ñôi song lớn, một cây mét1 già và chọn trong nhà cho tôi một ñôi chum kiệu. Có như thế gánh mới phỉ sức.

Hôm ñó ở tỉnh có mở hội lớn. Anh chàng gánh hai chum kiệu nước về, thấy có ñám vật bèn ñặt gánh, ñứng lại xem. Giữa khi ấy có một ñô vật vô ñịch, từ sáng ñến chiều ñã hạ luôn một lúc mười mấy người. Hắn ñang múa tay thách thức tất cả mọi ñô vật khác với một vẻ kiêu ngạo. Thấy anh chàng gánh ñược ñôi chum kiệu ñầy nước, lại có dáng mạnh khỏe, mọi người giục vào ñấu. Ban ñầu Hai chối từ, sau vì nhiều người nói vào mãi, ñành nhận lời, nhưng chàng bắt ñối phương phải làm giấy cam ñoan: sống hay, chết bỏ.

Mới lượn ñược vài vòng, Hai ñã nhảy vào quật ngã ñối phương xuống ñất rồi nắm hai chân hắn quẳng ra ngoài vòng. Đoạn anh chàng vỗ ñùi nhảy lên nóc nhà. Khi người ta nhìn lại người kia thì hắn ñã sặc máu mà chết.

*

* *

Ở Sông Lam gần bến ñò Lách hồi ñó có một con thuồng luồng rất lớn. Mỗi lần có thuyền bè ñi qua, nó thường cuộn mình gây thành sóng gió dữ dội làm cho thuyền ñắm; bao nhiêu mạng người chìm xuống nước ñều không thoát ñược miệng nó. Bởi thế khúc sông ấy vắng bóng thuyền bè qua lại. Triều ñình cũng bó tay. Cuối cùng nhà vua sai yết thị cho mọi miền, hễ ai có cách gì giết ñược con thủy quái thì sẽ phong cho quan tước.

Hai nghe tin liền ra mắt quan trên, xin tự mình ñi diệt trừ con vật. Chàng chỉ

xin quan rèn cho mình ba cái khuy sắt và chín chiếc dao găm. Khi ñã có những vật cần thiết, chàng sai nối ba dây song tốt, mỗi dây song buộc vào một khuy.

Khuy ấy buộc vào người, hai cái ở hai nách: một cái ñằng sau lưng. Đoạn chàng 1 Mét: một loại tre lớn.

463

https://thuviensach.vn

buộc thắt lưng vào người, giắt chín lưỡi dao quanh bụng. Trước khi xuống nước, chàng trao ñầu dây song cho những người trên thuyền, dặn họ hễ thấy ñầu dây giật giật thì kéo lên ngay. Chàng lại dặn họ nấu cho một nồi nước sẵn sàng ñể

tắm.

Hai xuống nước ñi mãi ñến tận ñáy sông mà không thấy thuồng luồng. Chàng len lỏi tìm khắp các vực. Cuối cùng bắt gặp con thủy quái ñang nằm lù lù một ñống trong một cái hang. Thấy ñộng, thuồng luồng xông ra há miệng rất to toan vồ chàng. Chàng tránh rất lẹ lại nhảy lên lưng, giơ dao ñâm vào cạnh sườn. Con vật ñau quá tức tối cuộn ñi cuộn lại nhưng chàng vẫn bám sát không rời. Những người trên bờ chỉ trông thấy nước ùn ùn sủi lên, sóng từ bên này cuộn sang bên kia, ñập dồn dập như ngày có bão táp.

Mãi ñến trưa, Hai ñã ñâm ñược 6, 7 con dao vào thân thuồng luồng. Chàng giật dây cho họ kéo lên. Người chàng và khố của chàng ñầy nhớt con quái vật.

Phảng phất một mùi tanh lợm mửa. Chàng bảo họ:

- Tôi còn phải lấy thêm dao xuống ñâm cho kỳ chết hẳn mới thôi!

Lần này, thuồng luồng ñã bị thương nên sức lực yếu ớt. Hai ñâm bồi cho mấy nhát vào bụng nó, con quái vật giãy giụa chết, máu lênh láng ñỏ cả mặt sông.

Hai sung sướng chặt thủ cấp quái vật ñưa lên khỏi mặt nước. Chàng nhớ mấy người bạn kỳ cọ rất kỹ cho hết máu và nhớt của thuồng luồng dính vào người.

Không ngờ nhớt ñộc của thuồng luồng ñã lọt vào hai lỗ mũi chàng, không có cách gì làm cho sạch ñược. Nhớt ñộc lại từ chỗ ñó thẫm dần lên óc. Cuối cùng, Hai bị thối óc mà chết.

Mọi người rất thương chàng. Người ta lập ñền thờ gọi là ñền Đại vương Hai.

Miếng ñất chàng luyện tập hồi nhỏ nay vẫn còn: người ta gọi là hòn mô Đại vương, hoặc cũng gọi là hòn mô Cầu Hàn1.

KHẢO DỊ

Người Phú-thọ cũng có một truyện ông Hộ giết thuồng luồng gần như là dị

bản của truyện trên:

Con sông Thao, nơi có vực Dậu-dương, chỗ vùng kẻ Nung, Phú-thọ, ngày xưa có một con thuồng luồng chuyên môn làm sóng to ñắm thuyền ñể ăn thịt người.

Quan trên cũng yết thị tặng thưởng cho người nào giết ñược quái vật, nếu chẳng may mà chết thì dân sẽ lập miếu thờ, luôn năm hương khói. Rao ñã lâu mà không ai dám nhận. Mãi về sau có một ông Hộ người to khỏe ñến xin dân Kẻ

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

464

https://thuviensach.vn

Nung ñánh cho hai con dao bầu to và sắc. Dao rèn xong, ông cầm hai tay hai dao cởi trần lội xuống sông. Thuồng luồng lao tới nuốt vào bụng. Trong bụng con quái vật, ông Hộ dùng dao xé dạ dày chui ra rồi rạch nó làm ba khúc. Thuồng luồng chết xác trôi lên bãi, nhưng sau ñó người ta mổ bụng quái vật thì ông Hộ

cũng ñã hết sống. Để biết ơn người ta lập miếu thờ ông ở nhiều nơi1.

Trong Truyền thuyết Hùng Vương2 có kể thêm rằng: mỗi năm thuồng luồng bắt dân vùng Dậu-dương phải khấn cho nó một mạng người thì nó sẽ ñể cho mọi người và thuyền bè qua lại yên ổn. Thấy vậy, ông Hộ quyết chí liều mình tiêu diệt con quái vật. Ông bèn nói với dân năm ñó ñem mình nộp cho thuồng luồng ñể nhân thể giết chết nó. Thế rồi ông sắm dao nhảy xuống nước cho thuồng luồng nuốt, rồi rạch bụng nó, như trên vừa kể.

1 Theo lời kể của người Phú-thọ. Hiện nay ở gần vực (xã Thượng nông, Vĩnh-phú) có miếu ông Hộ.

2 Của Nguyễn Khắc Xương.

465

https://thuviensach.vn

70. ÔNG Ồ

Ngày xưa ở cửa Sót thuộc Hà-tĩnh có một người làng chài có sức khỏe hơn ñời. Ông ta làm việc gấp ñôi gấp ba người thường, sức ăn mỗi bữa có thể hết một nồi mười cơm. Nghề vật thì rất giỏi, những tay ñô vật trong vùng ñều hàng phục. Ông ta vẫn lấy thế làm kiêu hãnh.

Nghe tiếng ñồn về một người kẻ Ngật tên là ông Ồ có sức khỏe ñặc biệt, nên ông có ý muốn tìm ñến ñọ tài một phen. Nghĩ vậy, một hôm ông quảy hai chum kiệu nước mắm tìm ñường ñến kẻ Ngật ñể nhân bán nước mắm dò hỏi cho ra ông Ồ, xem thử mặt mũi thế nào.

Ông ñến kẻ Ngật thì trời vừa trưa. Thấy có một ông già ñang cày ruộng bên ñường, ông bèn dừng lại hỏi thăm:

- Cụ làm ơn chỉ giúp ñường vào nhà ông Ồ.

Ông già ñáp:

- Chính tôi là ông Ồ ñây, ông muốn hỏi việc gì?

Khách chưa biết ông Ồ là người thế nào nên không muốn nói vội mục ñích của mình là thi tài, chỉ ñáp:

- Tôi nghe tiếng nên muốn ñến làm quen.

- Ông chịu khó chờ một tý, ông già ñáp, chỉ còn vài ñường cày nữa là xong, tôi sẽ ñưa ông về nhà chơi!

Nói rồi ông già giục trâu cày nhanh. Người làng chài ñặt gánh bên vệ ñường chờ.

Bỗng nghe "rắc" một tiếng, nhìn lại thì ra cái náp1 cày bị gãy, người làng chài nghĩ bụng: - "Thôi gãy náp rồi, thế nào ông này cũng phải về thôi!". Nhưng ông ta lấy làm ngạc nhiên khi thấy ông Ô thò ngón tay trỏ của mình vào chỗ vẫn xỏ

cái náp ñể thế cho cái náp, rồi giục trâu ñi như không có việc gì xảy ra. Người làng chài chột dạ, nghĩ bụng: - "Trời ôi! Ông này phải là xương ñồng da sắt thì mới dám dùng ngón tay thay cho cái náp".

Sau khi cày xong, người làng chài thấy ông Ồ thôi cày, tháo ách cho trâu nghỉ, rồi rửa cày ñưa lên bờ ruộng. Bỗng lại thấy ông Ồ xuống ruộng dùng hai cánh tay nhấc bổng trâu lên khỏa chân trâu mấy cái ở vũng nước cho sạch bùn rồi bỏ

lên bờ. Ông kia thấy vậy từ chột dạ ñến kinh ngạc, nhưng vẫn nghĩ bụng: -

1 Náp: miếng gỗ hay tre như cái chốt dùng ñể ñiều chỉnh cày sâu hay cạn. Ở Bắc-bộ gọi là "cá cày".

466

https://thuviensach.vn

"Nhấc bổng trâu như vậy chưa chắc ñã là khỏe". Nghĩ vậy, không hỏi gì thêm, ông ta chỉ lẳng lặng quảy hai chum kiệu theo ông già về xóm.

Ông Ồ ñưa khách về ñến nhà rồi nói: - "Chẳng mấy khi ông quá bộ tới chơi, mời ông ở lại ăn cơm với chúng tôi". Đoạn, ông lấy chiếc bung ra bắc lên bếp, ñổ gạo vào rồi ñi nhóm lửa. Một ñứa cháu của ông ñang ngủ bỗng thức dậy khóc ré lên, ông phải chạy lại ẵm cháu rồi bảo khách:

- Trong nhà hết mất củi, ngoài góc vườn ñàng Đông có một gốc tre khô, nay tôi bận thằng cháu, phiền ông ra lôi nó vào ñây ta ñun.

Khách ñi ra ñược một lát lại trở vào mượn cái thuổng ñể xắn gốc tre. Ông Ồ

nói:

- Thằng con tôi nó mang ñi làm chưa về. Cái gốc tre khô ấy cũng dễ nhổ thôi?

Nói ñoạn ông chạy ra vườn, một tay vẫn bế cháu, một tay lay gốc tre khô chỉ

vài lần là ñã bật gốc. Đến ñây khách từ kinh ngạc ñến thán phục, nhưng vẫn không nói gì.

Cơm vừa chín, ông Ồ ñặt mâm, dọn cà mắm và mời khách ăn thực tình cho.

Người làng chài cố nuốt lắm mới hết một phần ba bung cơm. Nhưng ông ta lấy làm kinh ngạc khi thấy chủ nhân cứ ngồi tỳ tỳ chén hết số cơm còn lại trong bung mà coi bộ vẫn còn thòm thèm.

Ăn xong, chủ khách ngồi uống nước. Ông Ồ lúc này mới hỏi khách:

- Chẳng hay ông ñến gặp tôi có việc gì?

Người làng chài không còn dám nói ý ñịnh của mình trước ñây nữa, chỉ múc ra một vò nước mắm và nói:

- Tôi nghe tiếng ông khỏe nên mang ñến tặng ông một vò nước mắm làm quen.

Rồi ñó người làng chài quảy hai chum kiệu ñi thẳng1.

KHẢO DỊ

Truyện này ở Hà-tĩnh có nhiều ñịa phương kể khác nhau về một ít tình tiết. Ví dụ có người kể:

Một người quảy hai chum kiệu nước mắm ñi tìm một người (ở ñây tên là ông Cồ) ñể ñọ tài. Cũng gặp một cụ già cày ruộng. Cụ này (không phải là ông Cồ) lúc cày xong cũng nhấc bổng trâu lên ñể khỏa chân trâu vào vũng nước cho sạch 1 Theo lời kể của người Hà- tĩnh.

467

https://thuviensach.vn

làm cho khách chột dạ nghĩ rằng không phải ông Cồ mà khỏe như thế, chắc ông Cồ còn khỏe ñến ñâu. Đến nhà ông Cồ thì chủ nhân ñi vắng, chỉ có một người trẻ tuổi ra tiếp. Người này nấu lên một bung cơm thết khách nhưng cũng như

truyện trên, khách chỉ ăn ñược một phần ba, còn bao nhiêu người trẻ tuổi ăn hết cả. Khách lại thêm một ngạc nhiên, nghĩ bụng nếu là ông Cồ thì ăn còn khỏe ñến ñâu. Đang trò chuyện thì bỗng có hai con trâu húc nhau trước ngõ. Người trẻ

tuổi xin phép ñi gọi ông bác ñể nhờ ông can giúp hai con trâu. Ông bác ñến, mỗi tay ông nắm chắc lấy một sừng con vật rồi ñẩy lùi chúng ra xa. Trong này khách kinh sợ nghĩ rằng không nổi tiếng như ông Cồ mà họ khỏe ñến thế, nếu là ông Cồ thì còn khỏe ñến ñâu. Nghĩ vậy nhân lúc người trẻ tuổi chưa về, khách quảy hai chum kiêu nước mắm tếch thẳng.

Hay lại có người kể:

Ở Đông-kèn có một người bán nước mắm tự cậy mình có sức khỏe. Nghe tin ở

Đỉnh-lự (ñều thuộc Hà-tĩnh) có một người khác khỏe nổi tiếng bèn cũng gánh hai chum kiệu nước mắm ñịnh ñến thử sức. Đến nơi cũng gặp một người ñi cày và sau khi hỏi thăm nhà, người cày bảo hãy ñặt gánh chờ một lát. Nhưng người kia không chịu ñặt cứ ñể gánh trên vai mà chờ. Lát sau người ñi cày mở trâu và cũng nhấc bổng trâu khỏa chân rồi khi về qua một chiếc cầu tre, ông ta cũng nhấc bổng trâu ñưa trâu qua cầu. Thấy vậy, người gánh nước mắm ñã biết sức khỏe của ñối phương như thế nào rồi, vội cáo từ trở về.

Xem thêm truyện Đô hùng ñại tướng quân ở Khảo dị truyện Gốc tích ruộng thác ñao (số 25, tập I).

468

https://thuviensach.vn

71. ÂM DƯƠNG GIAO CHIẾN

Ngày ấy, có một trận mưa lụt rất dữ dội; khúc ñê ở xã Thọ-triền bị vỡ, mùa màng hư hại, nhà cửa, súc vật trôi nổi theo dòng nước bạc. Một ông quận công họ Điền ñược lệnh vua ñi ñốc suất dân phu hàn lại ñoạn ñê ñó. Thuyền của ông sắp ñến khúc sông làng Kim-lũ, bọn thủy thủ bảo ông rằng: - "Ở ñây có miếu Thủy thần rất thiêng, ai có thuyền qua ñây phải ghé vào làm lễ mới có thể ñi ñược. Vậy xin ngài hẵng cúng Thủy thần ñể ñi cho ñược yên ổn". Quận công vốn là một nhà bác học uyên thâm lại thông thạo phép phù thủy nên vừa nghe nói thì trừng mắt bảo họ: - "Ta ñây phụng mệnh vua ñi làm việc nước. Dù hắn là thần ñi chăng nữa, dám cản ta ư". Nói xong cứ thúc thủy thủ chèo ñi mà không ghé vào ñền.

Lúc ñó Thủy thần ñang ở bờ sông nghe nói thế, tức mình bèn hóa phép bắt thuyền ñứng lại. Bọn thủy thủ cố chèo mãi nhưng mấy chiếc quan thuyền không tiến lên ñược bước nào. Biết là Thủy thần bắt ñầu ngăn trở công việc của mình, quận công sai ghé thuyền lại gần ñền, rồi ñứng trước mũi thuyền lớn tiếng gọi Thủy thần mà mắng rằng:

- Nhà ngươi ngự trị ở một phương này, bàn dân hương khói luôn năm không khi nào tắt. Vậy mà ñã không biết giúp dân ñể cho ñê vỡ làm sinh linh trôi nổi khốn khổ, lại còn ngăn cản công việc hàn ñê của ta là nghĩa thế nào? Nhà người biết ñiều thì hãy giúp ta làm cho xong việc, nếu không ta sẽ cho người phá ñền ñi ñó.

Nghe nói thế Thủy thần nổi giận bèn sai xuất hiện trên sông năm chiếc thuyền ñầy những quân hình người mặt cá cầm giáo mác vây xung quanh mấy chiếc quan thuyền. Quận công họ Điền không lấy thế làm lo sợ liền giở phép phù thủy: ngồi trong thuyền chỉ gươm, ñánh quyết, niệm chú, vẽ bùa rồi ra lệnh cho lính tráng của mình bắn tên, lao thương vào ñịch. Hai bên giao chiến kịch liệt. Thủy thần thấy khó lòng thắng nổi, bèn làm trời ñất mịt mù khắp cả một vùng ước ñến một trống canh. Khi trời sáng ra, mọi người thấy năm chiếc thuyền kia ñã biến mất. Rồi sau ñó ñoàn quan thuyền cũng tiến ñược ñến chỗ ñê vỡ.

Nhưng Thủy thần vẫn tức mình, cố sức theo ñuổi ñể phá cho ñược. Quận công ñốc suất dân phu thuyền bè quyết ñắp nổi ñê. Khi ñê vừa hàn xong, mọi người sắp sửa ra về thì Thủy thần sai các giống cá lớn húc vào chỗ ñê mới ñắp làm cho ñất long lở trôi ñi. Riêng Thủy thần hóa làm một con cá chép rất lớn, nổi lên trên mặt nước giương vây như cánh buồm. Cá vùng vẫy mấy cái, sóng nổi ầm ầm, nước ñánh vào chỗ hàn ñê rất dữ. Thế là công phu khó nhọc của bao nhiêu người lại trôi theo dòng nước. Quận công vẫn không nản chí, lại bắt dân mấy phủ

469

https://thuviensach.vn

huyện khác ñổ tới ñắp. Cũng như lần trước, lần này sắp thành công lại bị Thủy thần ngấm ngầm phá hoại.

Mọi người nản lòng, khuyên quận công hãy ñấu dịu ñể khỏi khổ dân. Quận công ñành phải ñến miếu Thủy thần khấn rằng:

- Hôm trước tôi qua miếu trót nói mấy câu xúc phạm. Vậy mong ngài nguôi giận phù hộ cho muôn dân ñỡ khổ. Đắp xong tôi sẽ lễ tạ ngài.

Lần này ñê hàn rất nhanh và rất chắc, to gấp hai ñê cũ. Công việc chả mấy chốc hoàn thành. Khi tất công, quận công cho thuyền ñến trước ñền, nói to lên:

- Bớ Thủy thần! Lần trước ta lừa ngươi ñó thôi. Ta ñâu có sợ ngươi. Bây giờ

ñê ta hàn xong rồi và rất vững, dù có trăm Thủy thần cũng không làm gì nổi.

Nghe nói thế, Thủy thần giận tràn hông, ñêm ấy làm nổi sóng lên rất dữ, vì thế

ñê lại sạt một ñoạn lớn. Quận công tức mình nói rằng: - "À ñã thế, tao quyết trị

ñến nơi cho mày biết tay!".

Nói rồi ông sai mấy thủy thủ giỏi lặn lặn xuống ñiều tra kỹ ñịa thế khúc sông ñó. Họ về cho ông biết ở gần ñoạn ñê vỡ có một cái vực sâu là sào huyệt của thủ

hạ Thủy thần. Quận công lập tức sức cho các làng nạp tre, gỗ ñể ñóng cừ xung quanh vực. Đoạn dựng mấy lò vôi, sai quân và dân ñi lấy ñá trắng về nung, mẻ

này tiếp mẻ khác. Quận công còn trưng dụng tất cả các thuyền bè ñi chở ñá tảng, gạch ngói cùng cối ñá thủng, v.v... ñưa về chất bên này vực cao như một hòn ñồi.

Bên kia vực ñá vôi nung cũng ñổ cao như một hòn ñồi. Rồi ñó quận công sai một bên ném ñá vôi, một bên ném gạch ñá vụn. Nước sôi lên sùng sục. Bọn thủ

hạ của Thủy thần ñội lốt thủy tộc không kịp chạy trốn, chết nổi lềnh bềnh trên mặt nước vô số. Đoạn ông mới quay sang hàn ñê. Quả nhiên nhờ có việc lấp vực nên ñê gắn xong ngay.

Thủy thần thù Điền quận công vô hạn. Hắn quyết chí ám hại ông ta. Hơn một tháng sau hắn làm cho quận công ốm nặng. Trên giường bệnh người quận công cứ nóng như lửa. Nhà vua phái các danh sư tới nhà thuốc men ñiều trị, nhưng bệnh ngày càng trầm trọng. Sau ñó thì chết. Quận công có một người chị là Ngô Thuận Phi lấy vua. Một hôm quận công ứng ñồng ở làng mình nói: - "Ta mắc kế

ñộc của Thủy thần mà chết. Ta quyết báo thù chứ không chịu thua. Hãy báo giúp với chị ta sắm sửa voi ngựa khí giới ñể ta trả thù". Nghe tin báo, Ngô Thuận Phi làm theo lời em và khấn: - "Dầu ñược hay thua, em cũng tin cho chị biết với!".

Từ khi ñược voi ngựa, thuyền bè, khí giới, quận công giao chiến với Thủy thần nhiều trận kịch liệt. Người ta thấy trước ñền Thủy thần sóng gió ầm ầm, nước bắn tứ tung, bọt nổi trắng xóa cả một vùng mặt sông. Các loài tôm cá tập hợp rất ñông, thỉnh thoảng chạy rạt từ nhánh sông này sang nhánh sông kia.

470

https://thuviensach.vn

Sau cùng lại thấy sóng im gió lặng, các loài thủy tộc chết nổi lên nhiều lắm, những con còn lại cũng bỏ trốn khắp nơi. Khúc ñê sạt ở làng Thọ-triền sau ñó không thấy vỡ thêm nữa.

Ít lâu sau ñó, quận công báo mộng cho chị biết mình mấy lần ñánh với Thủy thần thắng thì có thắng, nhưng thế lực của hắn vẫn còn mạnh. Vậy nhờ chị hãy lập cho một ngôi ñền ñể ở, hẵng tạm ñình chiến một thời gian.

Từ ñó ngôi ñền của Thủy thần cũng không thiêng như trước1.

KHẢO DỊ

Theo Phương Nam trong Việt-nam thần tích thì lúc bị Thủy thần làm sạt ñê lần thứ ba, quận công tức giận vua Hà bá (tức Thủy thần), bèn quyên sinh và báo mộng về cho mẹ và vua Lê biết rằng ông chết không phải bị Hà bá làm chết mà muốn ñi xuống dưới ñó thao luyện quân sĩ ñánh Hà bá ñể rửa mối hận. Và xin vua giúp cho 4 vạn chiếc thuyền, 5 vạn lính và 3 vạn con ngựa cùng mọi ñồ khí giới. Sau khi nhận ñầy ñủ những thứ mình cần, quận công bắt ñầu cuộc chiến.

Hai bên ñánh nhau dữ dội, phần thắng cuối cùng về phía quận công họ Điền.

Người Phú-thọ có kể truyền thuyết một vị thần tên là Tuấn Cương ở Bạch-hạc ñánh nhau với Thủy thần. Nguyên vua Thủy cho một Thủy thần cai trị vùng sông Thao, một hôm hạ lệnh cho thần dâng nước ñể lấy của lấy người về thủy phủ. Tuấn Cương ñược lệnh Tản Viên ñi ñánh. Ông có một ñôi sọt thần mỗi gánh bằng cả một quả ñồi, chỉ trong một buổi là ñắp chặn ñược hai bờ sông cao như núi. Thủy thần thấy vậy, bèn dâng nước sông phá công việc ñang dở dang của Tuấn Cương, và bắt lấy Quế Hoa.

Từ ñây trở xuống truyện phát triển gần giống với truyện Đại vương Hai (số

69, tập II). Căm giận Thủy thần bắt mất vợ yêu, Tuấn Cương bèn ra lệnh cho quân bủa lưới vây chặt lấy chỗ ở của Thủy thần rồi một mình cầm dao nhọn xuống ñánh. Đánh nhau ba ngày ròng rã, Thủy thần - chính là một con thuồng luồng - bị giết, máu nhuộm ñỏ cả khúc sông. (Xem thêm Truyền thuyết Hùng Vương, ñã dẫn, có kể truyện này với một số tình tiết hơi khác về cách kể).

1 Theo Thần tích, Công dư tiệp ký và Thực nghiệp dân báo (1924).

471

https://thuviensach.vn

72. YẾT KIÊU

Ngày xưa có một người tên là Yết Kiêu ở làng Hạ-bì làm nghề ñánh cá.

Một hôm, ông ta ñi dọc theo bờ biển về làng bỗng thấy trên bãi có hai con trâu ñang ghì sừng húc nhau dưới bóng trăng khuya. Sẵn ñòn ống, ông cầm xông lại phang mạnh mấy cái vào mình chúng nó. Tự dưng hai con trâu chạy xuống biển rồi biến mất. Ông rất kinh ngạc ñoán biết là trâu thần. Khi nhìn lại ñòn ống thì thấy có mấy cái lông trâu dính vào ñấy. Ông mừng quá bỏ vào miệng nuốt ñi.

Từ ñó sức khỏe của Yết Kiêu vượt hẳn mọi người, không một ai dám ñương ñịch. Đặc biệt là có tài lội nước. Mỗi lần ông lặn xuống biển bắt cá, người ta cứ

tưởng như ông ñi trên ñất liền. Nhiều khi ông sống ở dưới nước luôn sáu bảy ngày mới lên.

Hồi ấy có quân giặc ở nước ngoài sang cướp nước ta. Chúng cho một trăm chiếc tàu lớn tiến vào cửa biển Vạn-ninh vây bọc, bắt tất cả thuyền bè, ñốt phá chài lưới. Đi ñến ñâu, chúng cướp của giết người gây tang tóc khắp mọi vùng duyên hải. Chiến thuyền nhà vua ra ñối ñịch bị giặc ñánh ñắm mất cả. Nhà vua rất lo sợ, sai rao trong thiên hạ ai có cách gì lui ñược giặc dữ sẽ phong cho quyền cao chức trọng.

Yết Kiêu bèn tìm ñến tâu vua rằng: - "Tôi tuy tài hèn sức yếu nhưng cũng quyết cho lũ chúng nó vào bụng cá". Vua hỏi: - "Nhà ngươi cần bao nhiêu người' ? bao nhiêu thuyền bè?" - "Tâu bệ hạ - ông ñáp - chỉ một mình tôi cũng có thể ñương ñược với chúng nó". Nhà vua mừng lắm, liền phong cho ông làm Đô thống cầm thủy quân ñánh giặc.

Ông ñến Vạn-ninh cho quân sĩ nghỉ ngơi, chỉ bảo họ sắm cho mình một cái khoan, một cái búa. Đoạn, một mình ông lặn xuống ñáy biển ñi ra chỗ tàu giặc.

Ông tìm ñến ñáy tàu vừa khoan, vừa ñục. Ông làm rất lẹ và im lặng, tàu giặc cứ

ñắm hết chiếc này ñến chiếc khác. Trong một hôm, chúng bị ñắm luôn một lúc hơn hai mươi chiếc. Thấy thế, quân giặc hoảng loạn cả lên. Chúng sai những tên quân có tài bơi lặn lặn xuống nước do thám. Mấy tên quân ñó tìm mãi mới thấy Yết Kiêu ñang khoan một chiếc tàu. Bọn chúng xông lại nhưng chúng ñâu có phải là ñịch thủ của ông, cho nên cuối cùng ông không ñể cho một ñứa nào trở

về.

Quân giặc vô cùng sợ hãi. Mãi về sau tên tướng giặc ñem một cái ống dòm thủy tinh có phép nhìn ñược thấu qua nước ñến ñáy biển. Chúng thấy ông ñi lại thoăn thoắt như ñi trên bộ. Chúng bèn ñem cái vó bằng sắt nhân lúc ông ñang mải ñục một chiếc tàu, buông xuống chụp lấy ông. Nhờ thế chúng bắt sống ñược Yết Kiêu. Lập tức chúng tra khảo ông: - "Trong nước mày những người lặn như

472

https://thuviensach.vn

mày có bao nhiêu người?". Ông bảo chúng: - "Không kể những người ñi lại dưới nước suốt 10 ngày không lên, còn như hạng ta thì một trăm chiếc tàu của chúng bay cũng không thể chở hết. Hiện giờ ở dưới ñó hết lớp này x uống lại lớp kia lên không mấy khi vắng người". Nghe nói thế, bọn giặc kinh sợ cuối cùng chúng dỗ

dành: - "Mày muốn tốt phải ñưa chúng tao ñi bắt sẽ có hậu thưởng, bằng không thì sẽ giết chết". - "Được, theo ta, ta chỉ cho!".

Quân giặc tưởng thật, bắt ông cùng với mười tên quân ñem vó sắt ngồi trên thuyền nhỏ ra biển dò tìm. Thừa lúc chúng vô ý, ông nhảy tòm xuống nước trốn ñi. Chúng nó trông nhau ngơ ngác. Bấy giờ quân giặc ñã bị thiệt hại khá nặng, lại nghe Yết Kiêu nói nước Nam có nhiều người tài lặn nên cuối cùng chúng ñành phải quay tàu trở về không dám quấy nhiễu nữa.

Nhà vua mừng quá, khen ngợi Yết Kiêu vô cùng, phong ông làm ñại vương.

Sau khi ông mất, mọi người nhớ ơn lập ñền thờ ở cửa Vạn-ninh và ở nhiều cửa biển khác1.

1 Theo Vũ Phương Đề, sách ñã dẫn.

473

https://thuviensach.vn

73. LÝ ÔNG TRỌNG HAY LÀ SỰ TÍCH THÁNH CHÈM

Ngày xưa, ở làng Chèm có một người họ Lý khỏe mạnh lạ thường. Đặc biệt thân thể của anh ta quá khổ, ño ñược hai trượng sáu thước bề cao. Vì thế ñi ñâu ai cũng kinh sợ người ta gọi là Ông Trọng.

Bấy giờ khúc sông Cái ở gần làng Chèm có một con giải rất lớn không biết ñến ñấy tự bao giờ. Con vật thỉnh thoảng bắt một người và súc vật tắm ở bến.

Một hôm người mẹ Ông Trọng ñi múc nước bị giải tha ñi mất. Chàng vô cùng ñau ñớn, quyết tâm diệt trừ cơn ác vật. Chàng ñắp ñê chắn ngang khúc sông ñó lại rồi cày cục tát cạn hết cả nước. Khi ñáy sông và vực ñã khô kiệt chàng xuống nắm cổ con giải lôi lên. Tự tay Ông Trọng phanh thây con giải làm lễ tế mẹ.

Chàng khóc một bữa rất thảm thiết, rồi sau ñó cũng một mình chàng ăn hết cả

thịt con giải.

Hồi ñó nhà vua cần dùng nhiều phu phen ñể xây dựng các công trình và cung ñiện. Lý Ông Trọng ở trong số những người bị bắt ñi phu. Số phận những người bị bắt ñi phu thật là trăm tình nghìn tội. Chàng bị bọn lính tráng quất roi vào ñít những lúc chúng ốp ñi làm. Chàng kêu lên:

- Tài trai như ta phải chịu nhục như thế này ư!

Than ñoạn, bỏ trốn ñi mất. Chàng ñi rất xa, vừa học chữ vừa làm việc nuôi thân. Nhưng chẳng bao lâu trong một cuộc ẩu ñả, chàng ñã phạm tội giết chết kẻ

ñịch. Người ta giải chàng về kinh cho nhà vua phán tội. Vua thấy thân thể chàng như hộ pháp thì không nỡ xử tử, bèn ra lệnh tha chết cho chàng. Vua cho làm thị

vệ và dần dần yêu về sức khỏe, cho hầu bên mình ngự.

Hồi ñó nhà vua phải thần phục hoàng ñế nước Tần. Tiếng tăm của Lý Ông Trọng không ngờ lan truyền sang ñến phương Bắc cho nên ít lâu sau ñó hoàng ñế nước Tần cho sứ sang ñòi nộp Lý Ông Trọng làm cống vật. Nhà vua không có cách gì từ chối, bất ñắc dĩ phải ñể cho chàng về tay kẻ khác.

Được Lý Ông Trọng, vua Tần mừng lắm: phong làm Tư lệ hiệu úy sai ñi dẹp giặc. Cuối cùng vua cho chàng làm trấn thủ xứ Lâm-thao. Từ lâu người Hung-nô vẫn xâm phạm vào bờ cõi nước Tần. Quan quân tiến ñánh thì họ rút lui, quan quân rút lui thì họ tiến ñánh, luôn năm can qua không bao giờ lắng. Họ làm cho quân lính nước Tần rất cực khổ.

Nhưng khi người Hung-nô vừa thấy mặt Lý Ông Trọng thì cho là một vị thần linh giáng hạ. Họ khiếp sợ ñến nỗi hễ thấy bóng dáng của chàng ở ñâu là ở ñấy không ñánh tự nhiên vỡ. Vì thế, sau mấy năm liền. Ở một dải biên thùy, người Hung-nô không dám quấy nhiễu. Vua Tần lại càng kính trọng chàng, phong tước và gả con gái cho.

474

https://thuviensach.vn

Rồi ñó, Lý Ông Trọng xin phép hoàng ñế nước Tần cho trở về quê hương.

Chàng rất sung sướng khi gặp lại bà con làng nước. Nhưng ít lâu sau, người Hung-nô thấy vắng mặt Ông Trọng lại rủ nhau vào cướp bóc vùng biên giới.

Hoàng ñế nước Tần lấy làm lo lắng, lập tức sai sứ sang ñòi chàng trở lại trấn thủ

Lâm-thao.

Nhưng lần này chàng không muốn ñi nữa. Chàng thà sống khổ cực nhưng ñược ở quê nhà còn hơn là làm quan cho nước Tần. Bà con làng nước có người khuyến khích chàng hãy ra ñi cho trọn công danh, nhưng Lý Ông Trọng cương quyết không ñi. Vua Tần tuyên triệu không ñược toan cất quân sang hỏi tội.

Thấy thế, nhà vua hoảng sợ ñành phải cho sứ sang nói dối là chàng không may ñã bị bệnh tả mà chết. Vua Tần nghe nói không tin, phái một viên cận thần sang khám. Người ta dùng nhiều cách ñể ñánh lừa sứ giả phương Bắc. Lúc ñào mộ và nạy ván thiên lên, sứ giả cũng không ngờ rằng trong những tầng vải liệm chỉ là một cái xác bằng gỗ. Nhưng nghe sứ giả về tâu trình, vua Tần vẫn không tin, lại sai sứ sang ñòi phải ñưa hài cốt của ông Trọng sang làm chứng. Thực là khó xử.

Không ñi cũng dở mà ñi cũng dở; ñằng nào cũng khó thoát tội "khi quân". Túng thế chàng phải tự ñâm cổ hy sinh ñể yên việc nước.

Hoàng ñế nước Tần thấy hài cốt Lý ông Trọng mới tin là thực. Nhưng còn việc ñánh dẹp Hung nô nếu không có Ông Trọng thì thật là rầy rà. Cuối cùng vua Tần cho gọi tất cả thợ ñúc lại rồi mở kho ñồng ra, sai ñúc một cái tượng của Ông Trọng. Tượng tượng rỗng, có máy móc ñiều khiển bàn tay chân. Tượng ñúc xong, vua sai ñặt ở trước cửa Tư mã tại Hàm-dương. Rồi vua sai người chui vào bụng tượng vặn máy cho tay chân cử ñộng y như người thật. Người Hung nô nghe sứ giả ñi về kể chuyện, tưởng ñó là ông Trọng ñang sống, từ ñó lại thần phục như trước1.

Người ta còn nói từ lúc Ông Trọng bắt giải tế mẹ, một khúc sông từ làng Chèm về Đại-la, nòi giống giải không bao giờ dám ñến ñấy trú ngụ nữa2.

KHẢO DỊ

Về chỗ Lý Ông Trọng giết con giải. Sự tích xã Bộ-ñầu3 cũng có tình tiết tương tự:

Một bà cụ ñi gánh nước ở bên sông bị con giao long bắt, bà chỉ còn kêu ñược mấy tiếng. Thiên vương (có người kể là con bà cụ) từ trên trời nghe tiếng vội 1 Theo Lĩnh-nam chích quái.

2 Theo lời kể của người vùng Chèm.

3 Thuộc huyện Thường-tín (Hà-tây) .

475

https://thuviensach.vn

xuống trần rồi lặn xuống sông, xách cổ hai con giao long lên bờ, lấy chân giẫm chết, rồi lại lên trời. Những dấu chân của Thiên vương vẫn còn lại, in trên ñá, ño ñược hai thước một tấc chiều dài. Từ ñó xã lấy tên là xã Bộ-ñầu1.

1 Theo Vũ Phương Đề. Sách ñã dẫn.

476

https://thuviensach.vn

74. BẢY GIAO, CHÍN QUỲ

Ngày xưa ở làng chợ Cả-sê bây giờ thuộc tỉnh Mỹ-tho có hai anh em ruột: một người tên là Bảy Giao, một người tên là Chín Quỳ. Cha mẹ họ mất sớm chỉ ñể

lại cho vài mẫu ruộng xấu. Vốn người lực lưỡng, hai anh em có chí muốn ñưa sức ra thi thố với ñời. Nghe nói ở Bình-ñịnh có nhiều tay giỏi võ, họ mới bán hết số ruộng của mình rồi ñeo khăn gói ra ngoài ñó học. Họ ñã học với rất nhiều thầy, chẳng bao lâu thông thuộc ñủ mười tám ban võ nghệ. Hai chàng nức chí muốn lập công danh. Nhưng gặp lúc triều ñình mở rộng cửa văn khép chặt cửa võ, nên cuối cùng họ không biết làm gì kiếm ăn, ñành phải trở về quê cũ. Về ñến làng, hai chàng dạy võ cho người ta ñể kiếm ăn nhưng tiếc thay tài nghệ không ñủ nuôi miệng.

Túng thế, họ rủ nhau ñi làm cái nghề khoét vách trèo tường. Dần dần bạo dạn, họ trở thành những tay ñón ñường cướp của rất thạo. Nhưng họ chỉ lấy tiền bạc của bọn nhà giàu rồi ñem của ñó chia cho những người nghèo khó mà họ gặp.

Sau mười năm làm nghề lục lâm, áo rách vẫn hoàn áo rách. Bảy Giao bảo Chín Quỳ rằng:

- Chúng mình toàn ñem tài sức giúp thiên hạ nhưng không gặp thời. Sống trốn tránh lẩn lút thế này không thích. Thôi chúng mình hãy bỏ cái nghề này, ñi chỗ

khác làm ăn!

Hồi ấy ở Cồn-tàu chưa ñược khai phá, nửa cồn trên toàn là cây "gừa", nửa cồn dưới thì là dừa nước, cây mọc chi chít rậm như rừng. Ở ñó có một vị thần rất thiêng, có hai bộ hạ là hổ và lợn rất dữ tợn, hoành hành trong một vùng. Từ lâu, thần ta ñã báo cho biết: hễ ai ñến chặt phá khoảng rừng ñó thì phải nộp một mạng người. Có nhiều người vô ý chỉ ñến chặt mặt gánh củi nhưng chưa ra khỏi cồn ñã bị thần sai bộ hạ quật chết. Vì thế ñã lâu rồi không ai dám lai vãng. Một nhánh củi khô của thần cũng còn nguyên vẹn.

Hai anh em nghe ñược tin ấy liền ñến Cồn-tàu khấn với thần rằng: - "Chúng tôi nghe tin ngài linh thiêng, hễ ai phá rừng phải dâng một mạng. Nay chúng tôi cũng xin cúng một mạng, nhưng chỉ xin ngài rộng cho trong ba năm ñừng phá quấy gì hết. Đủ ba năm rồi, ngài muốn lựa bắt ñứa nào cũng ñược, hay bắt cả hai chúng tôi cũng xin vui lòng". Thấy họ cam ñoan như thế, thần ta bằng lòng cho họ ñến. Rồi ñó, họ sắm một chiếc ghe chèo ñến ñây chặt cây, chặt lá chở ra chợ

bán. Hết chuyến này họ làm chuyến khác. Chẳng bao lâu chặt trọc một khu rừng hoang. Thần lỡ lời hứa: phải ñể cho họ làm nhưng trong lòng rất căm tức. Sắp sửa ñúng ba năm, hai anh em nhớ tới lời hẹn, bèn nhờ thợ rèn, rèn cho hai cái côn sắt nặng hàng trăm cân. Đoạn, họ ñến Cồn-tàu khấn với thần rằng: - "Chúng tôi y ước tới nộp mạng. Mời thần cho người ñến lấy!".

477

https://thuviensach.vn

Nói rồi cởi áo, mỗi người một côn sắt ñứng ñấu lưng lại với nhau thủ thế.

Thần sai bộ hạ thứ nhất là hổ ñen ra lấy mạng, hổ ñen từ trong hang tiến ñến nhảy ngay vào mình Chín Quỳ. Chín Quỳ nhanh tay choảng cho một côn, hổ ñen ngã lăn ra chết giấc. Thấy thế, thần nổi giận xung thiên, sai ngay bộ hạ thứ hai là lợn lòi ra hạ thủ. Lợn to bằng con nghé, răng nanh dài hơn gang tay, miệng ñầy bọt, chạy xộc xộc xông vào người Bảy Giao. Chàng vụt luôn một côn trúng vào ñùi. Lợn tuy què một cẳng nhưng ñược thần tiếp sức cho nên vẫn rất dũng mãnh, nhảy xô vào Bảy Giao toan cắn. Chín Quỳ quay người lại cứu anh, và cả hai người chật vật lắm mới hạ ñược con lợn dữ.

Thần ta thấy một lúc mất luôn hai bộ bạ ñắc lực của mình thì sợ quá không dám làm gì nữa. Hai anh em ñợi mãi ñến chiều mới trói lợn và hổ lại ñưa xuống ghe và khấn rằng: - "Nay ngài thương chúng tôi, ñã không giết lại thưởng cho thịt, chúng tôi rất cám ơn. Vậy từ nay hủy bỏ hết những lời hứa trước". Khấn ñoạn, ñem về nhà xẻ thịt cho làng xóm ăn.

Người ta nói từ ñó thần hết thiêng. Mọi người ñổ xô ñến Cồn-tàu khai phá, cấy lúa làm ăn và bây giờ trở nên một vùng ruộng ñất phì nhiêu1 .

1 Theo báo Tân-văn (1935) .

478

https://thuviensach.vn

75. NGƯỜI Ả ĐÀO VỚI GIẶC MINH

Làng Đào-ñặng thuộc tỉnh Hưng-yên khi xưa có một thôn, trong thôn có nhiều con gái người ñẹp hát hay, hầu hết ñều làm nghề ả ñào.

Vào hồi ấy, giặc Minh sang xâm chiếm nước ta. Sau mấy năm hành binh, chúng ñặt ñồn ñóng quân khắp nước. Riêng thôn ấy cũng có một ñồn lớn. Đồn rất kiên cố, xây bên một cái ngòi. Đây là một vùng ñầm lầy lắm muỗi mà quân Minh thì rất sợ muỗi. Theo thói quen chúng bắt dân nộp vải rồi mỗi người may một cái túi kín, miệng túi có dây rút. Tối lại, toán quân ở trong ñồn mỗi người chui vào túi của mình, chỉ ñể một kẻ thức ở ngoài thắt dây túi khi chúng ñi ngủ

và cởi dây khi chúng trở dậy.

Quân Minh ñi ñến ñâu chó gà vắng ñến ñấy. Chúng tha hồ cướp bóc và chém giết. Chúng bắt ñàn bà con gái vào ñồn hầu hạ và làm ñồ chơi cho chúng. Trong thôn bấy giờ có một người ả ñào nhan sắc rất ñẹp. Nàng hát hay múa khéo nổi tiếng một vùng. Quân Minh vừa ñến ñã bắt ñược nàng. Chúng rất thích: thường bắt hát ñể mua vui. Nàng khéo chiều chuộng, dần dần chiếm ñược lòng tin cậy của giặc. Mãi về sau. chúng giao cho nàng công việc thắt miệng túi hộ, lúc nào dậy lại nhờ cởi ra.

Bấy giờ vì nạn giặc Minh nên những trai tráng trong thôn ñều bỏ trốn hết, chỉ

còn lại có bảy người. Một hôm nàng bàn với họ mưu kế giết giặc. Nàng sẽ tìm cách làm cho họ lọt vào ñồn rồi nhân lúc chúng ngủ say trong túi, khiêng ra ném xuống ngòi chết trôi ra sông Cái là mất tích.

Và từ hôm ấy nàng cùng mấy người làng cứ theo cách ñó ñêm nào cũng giết ñược một số giặc. Họ làm cho quân giặc ñến ñóng ở ñồn chết dần chết mòn mà chúng vẫn không biết gì cả. Lâu ngày mấy tên tướng chỉ huy thấy số quân có phần hao hụt nên chúng phải ñắp bên cạnh ñồn một cái ñấu ñể ñong quân. Từ

khi có ñấu, chúng mới biết quân mình ngày một vợi dần. Chúng ngờ có quỷ thần ám hại nên dời ñồn ñi một nơi khác. Người dân vùng ấy nhờ vậy mà ñược thoát nạn1.

KHẢO DỊ

Tương tự như truyện trên, sách U linh lục có chép truyện một bà Lương ở làng Chuế-cầu, huyện Ý-yên (Nam-ñịnh). Hồi ấy quân Minh ñóng ở thành Cổ-lộng.

Bà lập tâm dựng một ngôi hàng bên thành, dùng sắc ñẹp ñể dò tình hình giặc báo 1 Theo Vũ Phương Đề. Sách ñã dẫn.

479

https://thuviensach.vn

cho nghĩa quân. Giặc Minh sợ rét, chúng thường ngủ trong túi vải lớn thắt miệng lại bằng một nút dây, sáng dậy ñạp tung cho tuột nút ra. Bấy giờ bà ñược lòng các tướng sĩ nên chúng thường nhờ thắt nút. Khi biết rõ tình hình dịch, bà bí mật tin cho vua Lê. Ngày hẹn, bà làm rượu thịt mời chúng ăn uống no say; chúng ngủ ngon bên cạnh những cô gái do bà mới ñưa về. Tối lại bà thắt túi hai ba nuộc thật chặt, cho bọn con gái ra mở cửa thành cho quân mai phục ùa vào. Thế

là tướng soái Minh ñành chịu nằm trong túi, phó cho nghĩa quân mặc sức tiêu diệt. Bà Lương sau ñó ñược vua khen thưởng.

Cũng nên kể thêm ở ñây một truyện ở Bắc-bộ tuy không phải dị bản của truyện trên nhưng có phần gần gũi:

Hồi ấy có tên tướng Đăng Diên ở phương Bắc ñem hơn một trăm tàu chiến vượt biển sang ñánh ta. Mỗi tàu của chúng có ñại bác bắn lên bờ rất lợi hại.

Triều ñình sai Ninh quận công ñi ñánh, có Vũ Duy Hài ñi theo làm tham mưu.

Duy Hài kén ñộ 300 ả ñào nhan sắc xinh ñẹp chia nhau bơi thuyền nhỏ ra các tàu giặc làm bộ lả lơi, nhưng mỗi người ñều có thủ sẵn một vuông vải ñỏ thừa dịp ñêm tối thấm ướt nước rồi vắt nước cho chảy vào miệng súng. Sau ñó họ tìm cách lên bờ trở về. Sáng hôm sau, quân ta bày trận thành hàng chữ nhất bắn xuống tàu giặc. Đại bác giặc bị ướt thuốc không bắn trả ñược phát nào bị ñại bác ta nhận chìm rất nhiều, chúng hoảng sợ kéo buồm rút lui1.

1 Theo Xôm-xthay (Sombsthay). Ba mươi cổ tích và truyền thuyết của người Bắc-kỳ.

480

https://thuviensach.vn

76. BỢM LẠI GẶP BỢM HAY BỢM GIÀ MẮC BẪY CÒ KE

Ngày ấy, chợ Xuân là một nơi ñô hội lớn của trấn Hải-dương. Vào khoảng ngày phiên, khách buôn bán, người qua lại ñông nghìn nghịt.

Ở gần chợ có một tay ñại bợm sống về nghề ăn sương ñã hơn mười năm. Hắn rất tài, mưu mẹo trăm khoanh; khi ñã có ý ñịnh lấy của ai thì dầu giữ gìn thế nào hắn cũng cuỗm ñược.

Một hôm, có một ông khách ñến trọ ở một quán nhỏ trong chợ. Thấy tay nải nặng, hắn theo dõi khách từ lâu. Chủ quán bảo khách:

- Ở ñây kẻ trộm như rươi. Tôi ñã có sẵn một cái hòm lớn ñể khách trọ ai có ñồ

ñạc gì thì gửi vào ñây khóa chặt lại rồi nằm lên trên. Vậy ông cứ ñưa tay nải ñể

chúng tôi cất vào hòm cho.

Người khách cười, trả lời:

- Tôi có của mà lại không giữ ñược của hay sao? Không phải phiền ông làm gì.

Nói xong ông ta giở tay nải ra kiểm lại tiền nong rồi ñể ở ñầu giường, gối ñầu lên mà ngủ. Lúc ấy bợm ta lảng vảng ở ngoài, dòm vào thấy khách lạ lắm của, quyết ñịnh thế nào cũng làm một mẻ. Nửa ñêm hôm ấy, ñợi cho mọi người ngủ

say, hắn khoét ngạch vào, chui xuống gậm giường. Ban ñầu hắn làm y như tiếng mèo bắt chuột. Dần dần hắn làm những tiếng sột soạt ở bên cạnh chỗ khách nằm như kiểu mèo vồ chuột. Thỉnh thoảng hắn lại cào mấy cái vào chân khách.

Khách bỗng tỉnh dậy co chân ñạp và lớn tiếng mắng mèo. Đến ñây hắn làm y như tiếng mèo bỏ chạy ñi mất.

Chờ cho khách chợt ngủ ñi, hắn lại giả làm mèo ñến cào vào chân như trước.

Lần này ông khách tỉnh dậy tức quá ngồi lên rình bắt mèo. Nhưng lúc ñó hắn ñã lẻn lại ñầu giường vớ lấy tay nải ra ñi êm như ru.

Người kia ñợi mèo một lúc không thấy lại nằm xuống toan nối lại giấc ngủ, nhưng khi ngả ñầu xuống gối mới biết là ñã mất tay nải, bèn ñánh thức chủ quán hô hoán mất trộm. Chủ quán thắp ñèn lên và trách:

- Đấy, ông không nghe lời tôi nữa thôi.

Khách ñáp:

- Khá khen hắn có tài nghệ. Nhưng ông cứ ñể mặc tôi tự tìm của ñã mất, ñừng trình báo lôi thôi.

Đoạn ngước mắt lên xà nhà thấy có một cái lờ bắt cá gác trên ñó, ông ta bảo chủ quán:

481

https://thuviensach.vn

- Phiền ông cho mượn cái này một lát, tôi sẽ kiếm cách ñi lấy tay nải của tôi về.

Nói ñoạn, ông ta cầm lờ ra cửa thấy một cây cao bèn trèo lên ngọn trông ngóng. Nghe tiếng chó cắn râm ran ở xóm phía Bắc, khách tụt xuống hướng theo tiếng chó ñi tìm. Đi mãi ra tận chợ quanh co hồi lâu thấy một ngôi nhà ñang còn thắp ñèn, ông ñoán là tên trộm, bèn chui qua giậu mà vào rồi mở cổng ra. Dòm qua khe cửa, quả thấy bợm ta ñang giở tay nải của mình ra khoe với vợ. Giữa lúc hai vợ chồng ñang thích thú mân mê những thỏi bạc trắng tinh thì ông ñứng ngoài sẽ cười lên một tiếng. Bợm ta ngạc nhiên, ngước mắt hỏi:

- Đứa nào ngoài ấy.

Đáp:

- Đàn em tin anh ñêm nay ñược cái bổng to nên ñến xin chia một tý.

- À! Thằng nào ñấy, mày ñịnh ñến trêu ông phải không?

Nói xong bảo vợ cất bạc ñi, rồi vác gậy ra toan ñánh, ông khách giả cách bỏ

chạy nhưng sau ñó lại núp vào bụi. Bợm ta chạy ra ñến cổng thấy cửa mở rộng, bèn cứ thẳng ñường ñuổi mãi. Người khách từ bụi lẻn vào nhà lấy cái lờ úp vào ñầu người ñàn bà rồi phá hòm của nó lấy lại tay nải. Đoạn, ông cứ theo ñường bờ ruộng lần về ñến quán.

Sáng hôm sau, ông khách ñang ngồi chải ñầu bỗng thấy bợm ta ñội ñến một mâm xôi và một con gà luộc. Gặp ông ta, hắn sụp lạy và nói:

- Tôi theo nghề này ñã hơn mười năm nay, thường tự nghĩ tài nghệ của mình thế này ñã là rất mực, không ngờ ngoài ngọn núi này còn có ngọn khác cao hơn.

Vậy tôi có chút lễ mọn ñến xin làm học trò ngài .

Ông khách vui vẻ trả lời:

- Tôi cũng chơi cái nghề này từ hồi còn nhỏ, nhưng vì thấy nó không có hậu, nên giải nghệ ñã lâu . Vì hôm qua anh ñến lấy của tôi nên bất ñắc dĩ tôi phải ñem nghề mọn ra ñối phó. Học làm gì nghề ấy. Hiện nay ngoài biên có giặc, anh nên cùng tôi ra ñầu quân giúp nước thì hơn .

Nghe nói bợm ta tỉnh ngộ, vui vẻ theo ông khách ra ñi1.

1 Theo Vũ Nguyên Hanh . Sách ñã dẫn

482

https://thuviensach.vn

77. QUẬN GIÓ

Ngày xưa vào ñời vua Lê Thánh Tông ở kinh thành Thăng-long có một tay ñại bợm. Hắn ñã ñịnh tâm lấy của ai là thế nào cũng có kết quả. Hắn từng làm cho bọn quan lại và bọn trọc phú mất ăn mất ngủ.

Đã nhiều lần các quan Phủ-doãn cho dò bắt nhưng hắn ẩn hiện như thần không tài nào tóm ñược. Vì hành tích của hắn nhanh như gió chỗ nào cũng vào lọt nên người ta gọi là Quận Gió.

Một hôm vào dịp gần Tết, nhà vua ăn mặc giả làm một người học trò nghèo ñi dạo phía ngoài kinh thành ñể xem xét dân sự. Tình cờ vua ñến gõ cửa nhà Quận Gió. Vua làm bộ túng bấn nói:

- Tôi ngồi dạy học ở phường Đồng-xuân, năm hết Tết ñến ñược ít tiền về quê, chẳng may bị kẻ trộm lấy mất hết cả, nay xin cho trú chân một ñêm mai lại ñi.

Quận Gió thấy khách nói thế liền ñáp:

- Tôi sẽ vì ông mà giúp ñỡ ít nhiều ñể làm tiền ăn ñường.

Vua thấy nhà y cột xiêu vách nát, hỏi:

- Nhà ông tôi coi bộ cũng không giàu có gì, làm sao mà giúp tôi ñược.

- Chả giấu gì ông tôi vốn là Quận Gió ñây, nghe nói ông gặp vận ñen, tôi rất thương tình, vậy ñể ñêm nay tôi cố thu xếp cho ông một món.

Nói rồi rượu mời khách uống và nói thêm:

- Tôi chỉ lấy của nhà giàu giúp người nghèo thôi, mà phải là của bất nghĩa tôi mới lấy, còn như những người làm ăn lương thiện tôi không bao giờ ñộng ñến.

Bây giờ ông thử xét xem có nhà nào giàu mà gian ác bất lương cứ cho tôi biết, tôi sẽ vì ông giúp ñỡ. Lấy của chúng nó không có tội vạ gì hết.

Vua nghĩ một lát nói:

- Có nhà ông Bá Vân ở phía Đông thành ñấy, hắn có cửa hàng buôn bán giàu to, giàu có cự vạn.

Quận Gió ñáp:

- Nhà ấy cho vay một lớp vốn năm bảy lớp lãi, lấy ñược. Nhưng ta cứ nuôi cho béo rồi sẽ lấy sau.

Vua lời nói:

- Tôi thấy nhà ông gì gần ñây ruộng sâu trâu nái, nhà ngói tường dắc, coi chừng thế nào?

483

https://thuviensach.vn

- Không ñược! Nhà ấy trần lực làm ăn, trời chưa sáng ñã dậy ra ñồng, mặt trời lặn mới về thổi cơm, cần cù như thế, không nên lấy. Thôi! Có anh quan coi kho kia hay ăn bớt của công. Hôm nay nhân thể tôi ñi lấy cho.

- Thực thế à?

- Tôi ñã tra xét kỹ. Hắn lấy của công mỗi ngay một ít, ñưa về quê tậu vườn tậu ruộng có ñến hàng trăm mẫu.

Vua tò mò muốn biết xem tài nghệ của Quận Gió bèn ñi theo, Quận Gió trước ngần ngại nhưng sau cũng bằng lòng, và bảo:

- Trước khi lấy, tôi sẽ cho ông thấy ñủ tang chứng là của phi nghĩa, nhưng ông phải giữ cho thật im lặng mới ñược.

Đoạn bảo thầy ñồ giả nai nịt gọn ghẽ rồi cả hai cùng ra ñi trong ñêm khuya.

Đến nhà viên coi kho, Quận Gió bảo vua ñứng chờ ở bụi, rồi cắt giậu tìm cách mở cửa vào nhà. Sau ñó, chàng dắt vua vào buồng mở hòm lấy ra năm nén bạc ñưa cho vua xem và nói: - "Đây là bạc hắn mới trộm của kho về ñể riêng chưa dùng ñến. Thôi ông cầm lấy về quê ngày ñi mà ăn Tết, ñừng có la cà ñâu ñể

chúng bắt ñược. Tôi sẽ tìm cách làm cho hắn không biết là ñêm nay có trộm".

Vua nhìn thấy trên mỗi nén bạc có mấy chữ "ngự khố bạch kim", tin lời Quận Gió là ñúng và thầm khen hắn có tài. Vua ñi luôn về cung, giấu bạc dưới chân thành. Sáng hôm sau là ngày nguyên ñán, trăm quan vào chầu chúc vua muôn tuổi. Vua cho gọi chủ kho ñến hỏi:

- Nhà ngươi ñêm qua mất trộm phải không?

Thấy hắn không ñáp, vua lập tức sai viên Trung sứ ñến dưới chân thành lấy năm nén bạc về. Vua ñưa cho hắn xem, hắn cứng lưỡi không trả lời ñược, ñành cúi ñầu nhận tội .

Quận Gió sau ñó ñược vua vời vào cung ban cho hiệu là '' ăn trộm quân tử" và ban thưởng rất hậu1.

1 Theo Dã sử và Thực nghiệp dân báo (1924). Sách Dã sử chép Quận Gió là ''Phong lậu quận công''.

484

https://thuviensach.vn

78. CON MỐI LÀM CHỨNG

Ngày xưa có hai vợ chồng một nhà nghèo ñói nọ, có một ñứa con, chừng mười một, mười hai tuổi nhưng thông minh lanh lợi hơn người. Thiếu ăn, nhà ấy thường phải ñâm ñầu ñi vay nợ. Một năm nọ, trời làm ñói kém, hai vợ chồng phải vay nhà Bá cả vốn lẫn lãi là ba mươi quan. Tuy hạn vay ñã hết, họ vẫn không thể góp ñủ số tiền ñể trả. Chủ nợ mấy lần cho người ñến ñòi, hai vợ

chồng nhà ấy một van nài xin khất.

Một hôm, ñích thân cụ Bá tới nhà thúc nợ. Lúc tới nhà thấy ñứa bé ñang ngồi chơi một mình ở sân, hắn hỏi ngay:

- Bố mẹ mày ñâu .

Thấy em bé làm thinh, hắn lại hỏi dồn:

- Có phải bố mẹ mày trốn nợ hay ñi ñâu thì phải nói cho thật?

Bấy giờ em bé mới lên tiếng:

- Bố tôi ñi chém cây sống trồng cây chết. Mẹ tôi ñi bán gió mua que.

Nghe nói, cụ Bá ñứng ngẩn người, chẳng hiểu ra làm sao cả, lại hỏi dồn một thôi. Em bé tủm tỉm cười:

- Ông cứ ñoán ñi, dễ lắm mà!

Thấy cụ bá lại hỏi nữa, em bé nói:

- Nếu ông không ñoán ra thì phải cho tôi gì, tôi giảng cho.

- Mày cứ giảng ñi, nếu ñúng, có bao nhiêu tiền nợ nhà mày tao tha cho tất.

- Có thật không? Ông không nói chuyện ñưa trâu qua ñò ñấy chứ.

Cụ Bá dõng dạc:

- Lời tao là lời vàng ngọc, mày lại khinh tao à?

- Nếu thế thì tôi phải ñi mời một người làm chứng mới ñược!

Lão chủ nợ nghĩ bụng: - "Thằng này cũng ñáo ñể lắm, nhưng ta cũng phải kiếm cách gì giã lã với nó cho qua, chả lẽ nói rồi lại thôi". Vừa thấy có một con mối ñang bò ra ñớp mồi, lão bèn nói:

- Con mối kia cũng làm chứng ñược ñấy, mày cứ giảng ñi, nếu ñúng, tao hứa sẽ xóa nợ cho nhà mày.

Bây giờ em bé mới thong thả nói:

485

https://thuviensach.vn

- Bô tôi ñi cấy, ñi cấy chả phải chém cây sống, trồng cây chết là gì. Còn mẹ tôi thì bán quạt mua tre, bán quạt mua tre chả phải "bán gió mua que" là gì.

Thấy em bé giải ñáp ñúng, cụ Bá khen nó một câu rồi ra về.

*

* *

Mấy hôm sau nữa, cụ Bá lại cho người ñến ñòi nợ. Lúc này bố em bé ở nhà.

Thấy bố nó phải năn nỉ xin khất, em bé nói riêng với bố:

- Bố không cần phải khất khứa gì nữa. Hôm nọ cụ Bá ñã hứa cho con tất cả nợ

rồi ñấy.

Người nhà của cụ Bá mắng:

- Trẻ con nói nhảm nhí, ai lại cho không mày, chứng cớ ñâu?

- Có chứng cớ hẳn hoi tôi mới nói.

- Thế thì chứng cớ ñâu?

- Trước mặt cụ Bá tôi sẽ ñưa.

Cãi nhau một hồi, người ñòi nợ tức mình, nói:

- Thôi, tao không thèm nói chuyện với trẻ con. Còn ông, ông hãy liệu trả ñi, nếu không thì mời ông lại quan.

Nói ñoạn, hắn vùng vằng ra về.

Khi người ñòi nợ ra khỏi nhà, người bố mới quay trở lại hỏi con:

- Chứng cớ là thế nào con hãy nói bố nghe. Đừng có dại mà chơi với lửa ñấy con ạ!

Em bé bèn kể lại ñầu ñuôi câu chuyện hôm nọ rồi nói:

- Bố ñừng lo trả nợ nữa, cứ ñể mặc con!

Cuối cùng rồi chủ nợ cũng buộc con nợ ñi hầu kiện. Lên ñến công ñường, ñã nghe quan ñập bàn mắng bị cáo:

- Tên kia, mày quỵt nợ của cụ Bá ñây phải không?

Nghe theo lời dặn của con, bị cáo ñáp:

- Bẩm quan, cụ Bá ñã hứa cho con tôi số nợ ấy, chứ tôi không dám quỵt.

Cụ Bá nói:

- Anh ñừng nói láo. Tôi hứa cho con anh bao giờ? Chứng cớ như thế nào? Xin quan cho ñòi thằng bé lên hỏi thử.

486

https://thuviensach.vn

Quan lập tức cho lính ñòi em bé ñến. Trước mặt mọi người em bé kể lại ñầu ñuôi câu chuyện hôm nọ mình nói chuyện với cụ Bá như thế nào, cụ Bá hứa cho những gì, v.v... Nghe xong, quan hỏi:

- Vậy lúc ấy có ai làm chứng cho câu nói của cụ Bá hứa cho mày hay không?

- Bẩm quan, có kẻ làm chứng phân minh. Chính lúc ấy cụ Bá trỏ vào con mối ñang leo cột nhà bảo nó làm chứng. Có vậy tôi mới giải ñố cho cụ ấy Nghe nói vậy, cụ Bá vội cướp lời:

- Mối ñậu ñũa cả chứ làm gì có mối leo cột nhà.

Quan liền phán:

- Như vậy lúc ông hứa với nó quả thị có con mối làm chứng, thế là ñủ. Vậy ông phải làm theo lời ñã hứa.

Cụ Bá cứng họng tiu nghỉu ñi ra. Còn cha con nhà nọ ra về sung sướng vì thắng lợi1.

KHẢO DỊ

Truyện trên có một dị bản là truyện Vũ Công Duệ:

Vũ Công Duệ thuở nhỏ, bố mẹ rất nghèo. Một hôm cả nhà ñi vắng chỉ có một mình ông. Có một chủ nợ tới ñòi nợ, cũng hỏi cha mẹ ông ñi ñâu. Đáp:

- "Bố tôi ñi giết người, mẹ tôi ñi cứu người". Người chủ nợ hỏi gặng nhưng ông không ñáp. Sau hắn dỗ ông nói thật sẽ tha nợ cho. Ông ñưa ra một cục ñất dẻo bảo người chủ nợ in bàn tay vào làm tin. Đoạn ông cho hắn biết: - "Bố tôi di nhổ mạ chả là ñi giết người là gì; mẹ tôi ñi cấy, chả phải ñi cứu người là gì".

Hôm khác chủ nợ lại tới ñòi ông ñưa miếng ñất có in bàn tay của hắn ra làm hắn cứng lưỡi2 .

Mô-típ trên cũng rất phổ biến ở nhiều nước trên thế giới. Sau ñây là một số

truyện.

Truyện của Pháp vùng Pi-các-ñi (Picardie):

Một ông chúa sai ñầy tớ ñi ñến các nhà ñòi nợ. Đến một nhà nọ chỉ có một ñứa bé giữ nhà. Người ñòi nợ hỏi: - "Bố mày ñâu?" Đáp: - "Bố tôi ñi săn: những gì giết ñược ông ñể lại, những gì không giết ñược ông mang về". Người kia không làm sao hiểu nổi nhưng cũng không thể cạy miệng em bé, ñành về báo lại cho 1 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Sách ñã dẫn.

2 Theo Tài trẻ nước Nam .

487

https://thuviensach.vn

Chúa biết. Chúa lại sai người kia ñến bảo tha hết nợ cho nhà em bé nếu nó giải ñáp cho câu ấy. Em bé nói: - "Bố tôi săn rận".

Truyện trên cũng phổ biến ở Nam Âu như Ý (Italia), Thụy-sĩ (Suisse) và Ti-rôn (Tyrols). v.v...

Một quyển khác Vua Xa-lô-mông và Mác-côn phổ biến ở nhiều nước châu Âu tuy rằng mỗi vùng kể khác nhau một vài chi tiết:

Vua Xa-lô-mông ñi săn qua nhà Mác-côn, nghỉ lại ñây, và hỏi anh này một số

câu hỏi. Anh ta trả lời theo kiểu câu ñố làm cho vua ngạc nhiên. Vua lần lượt hỏi: - "Bố mày ñâu, mẹ mày ñâu, anh mày ñâu?" v.v... Trả lời: - "Bố tôi ở ngoài ñồng, ông ta làm một thiệt hại thành hai". Vua chịu, không hiểu nổi, bắt anh giải.

Anh cho biết: bố anh ở ngoài ruộng muốn rấp một con ñường ñi băng qua ruộng ấy, nên cắm gai góc ở ñường, và kết quả là người ta lại ñi ra hai bên thành thêm hai lối không trồng trọt ñược. Về mẹ thì Mác-côn ñáp: - "Mẹ tôi ñến làm cho bà hàng xóm cái ñiều mà bà ta không tự làm lấy ñược" (tức là vuốt mắt cho bà hàng xóm chết, việc ñó không có ai tự làm cho mình bao giờ)1. Về anh. Mác-côn ñáp (gần giống với câu trong truyện trên): - "Anh tôi ngồi ở ngoài nhà, gặp ai là giết tất" (tức là bắt rận) . Về truyện kể vua Xa-lô-mông và Mác-côn còn xem thêm ở

Khảo dị truyện số 84.

Một truyện của Ấn-ñộ:

Ma-hăng-sa-da ñi tìm một người vợ tương lai. Trên ñường anh gặp một cô gái ñẹp thuộc ñẳng cấp cao hơn và có vẻ khiêm tốn. Qua câu chuyện, anh biết tên cô là Vi-xa-ka. Tìm cách thử xem cô có thông minh không, anh hỏi: - "Bố cô ñi ñâu?". Cô ñáp: - "Bố tôi ñi làm một ñường thành hai ñường" (gần giống với truyện trên có nghĩa là ông ta ñi kiếm cành cây và búi gai ñể rấp con ñường; nhưng cũng vì thế mà thành ra có hai ñường2.

Truyện của A-rập (Arabie):

Một người nọ dự ñịnh sẽ lấy làm vợ cô gái nào trả lời ñược câu ñố "8, 4, 2."

của anh. Anh hỏi nhiều người, ai cũng trả là "14". Một hôm ñi ñêm gặp một người cõng một cô gái ñẹp như trăng rằm. Anh ñem câu ấy ra hỏi, cô trả lời: 8 là vú chó cái, 4 là vú lạc ñà cái, 2 là vú ñàn bà". Anh bèn hỏi cô làm vợ.

Hôm cưới, người của nhà chồng hỏi cô: - "Bố cô ở ñâu?". Đáp " Bố tôi làm gần cái ñã xa và làm xa cái ñã gần". Lại hỏi: - "Mẹ cô ở ñâu?". - "Mẹ tôi chặt một linh hồn thành hai". Lại hỏi: - "Anh ruột ở ñâu?" - "Anh tôi giữ mặt trời.".

1 Một dị bản khác kể: Về mẹ thì Mác-côn trả lời: - "Mẹ tôi nấu một nồi bánh ñã ăn hết", nghĩa là trước ñó bà vay bánh ñể ăn và ñã ăn hết, nay nấu nồi khác ñể trả nợ .

2 Một dị bản khác kể như sau: Ma-hăng-sa-ña hỏi người vợ tương lai: - "Bố cô làm gì?" - Bố

tôi làm một thành hai". - "Ông ấy cày phải không?" - "Vâng" - "Cày ở ñâu?" - "Ở nơi mà ai ñến ñó ñều không trở về" - "Ở bãi tha ma phải không?" - "Vâng" .

488

https://thuviensach.vn

Người nhà về báo lại, chàng rể ñoán biết ñó là bố cô ấy kết nghĩa với một bộ

lạc chống lại một bộ lạc khác. Mẹ cô ấy ñang ñi ñỡ ñẻ cho một người ñàn bà.

Anh cô ấy ñi chăn súc vật và ñang chờ mặt trời lặn ñể trở về, v.v...1

Truyện của người Ma-rốc (Maroc) cũng gần như trên: Mẹ tôi làm cho một linh hồn ra khỏi linh hồn (ñỡ ñẻ) và anh tôi thì phải ñưa kẻ không trở lại nữa (dẫn người chết ra mồ).

Truyện ở Băng-la-dex (Bangladesh): Mẹ tôi ñi làm hai người từ một người (ñỡ

ñẻ).

Truyện của người Ka-bi-lơ (Kabyles): mẹ tôi ñi nhìn kẻ mà nó chưa nhìn thấy bao giờ (một ñứa mới ñẻ).

Truyện Ấn-ñộ ở Ban-nu (Bannoue): cha tôi ñi ngăn cách ñất với ñất (ñào huyệt chôn ma).

Truyện Ấn-ñộ từ Ca-sơ-mia (Cachemire): Mẹ tôi ñi bán lời nói (làm mối)2

Vân vân...

1 Theo Bát-xê (Basset), tập II, sách ñã dẫn.

2 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Sách ñã dẫn.

489

https://thuviensach.vn

79. BÙI CẦM HỔ

Vào thời nhà Lê có một anh chàng nghèo khổ quê ở Kẻ-treo sát chân núi Hồng-lĩnh tên là Hổ. Lúc còn nhỏ Hổ có ñi học dăm ba chữ với một cụ ñồ già.

Lớn lên Hổ sống một thân một mình không cha mẹ anh em gì cả. Cuối cùng chàng phải sinh nhai bằng nghề giữ trâu bò cho xóm, gia sản chỉ có một cái tù và, một con dao và một cái giỏ.

Chàng ñược xóm làng dựng cho một túp lều ngã ba ñịa ñầu sát chân núi.

Trước lều có treo một cái mõ lớn. Hàng ngày sáng dậy cơm nước xong. Hổ ñánh một hồi mõ ra hiệu cho tất cả các nhà ñem trâu bò ra ngã ba ñể chàng ñưa lên núi cho ăn cỏ. Chiều lại khi mặt trời vừa gác núi. Hổ lùa ñàn súc vật về làng.

Đến ngã ba là chàng hết phận sự vì con nào tự ñộng về nhà con nấy không lạc nữa.

Tuy có khó nhọc, nhưng Hổ cảm thấy vui thích. Ngoài tiền gạo chàng còn có lộc. Tháng Giêng, ngày Tết hay mỗi khi nhà nào có giỗ, họ thường ñem thức ăn ñến biếu chàng. Vì thế, Hổ vẫn ñược chè mật cơm nếp ăn luôn.

Một hôm trời tối, có ông thầy ñịa lý ñi tìm huyệt ñất lỡ ñộ ñường, ghé vào túp lều của Hổ xin nghỉ chân. Hổ vui vẻ nhường chiếu nhường giường cho ông nằm, lại nhân sẵn có chè xôi dọn ra mời ông ăn. Luôn mấy ngày, ông thầy sáng ñi tìm ñất, tối về ăn ở trong lều của Hổ. Thấy anh chàng tốt bụng, ông thầy mới tính chuyện tạ ơn. Ông hỏi Hổ: - "Anh có muốn làm quan không? '' - "Tôi thế này -

Hổ ñáp - cũng ñủ chán, còn làm quan làm gì nữa". - "Ồ làm quan sướng nhiều chứ! Còn võng lọng ngựa xe. Kẻ hầu người hạ, còn vợ con ruộng vườn, chứ có phải như thế này ñâu. Nghe thầy ñịa lý nói bùi tai. Hổ tiếp: - "Người như tôi thì làm quan thế nào ñược.". Ông thầy ñáp: - "Ta làm nghề ñịa lý, ta có tìm ñược một kiểu ñất '' chân trắng làm ngự sử?" chỉ vài mươi ngày là phát. Ta thấy anh tốt lại có phúc tướng, ta muốn cho anh kiểu ñất ñó".

Thấy Hổ không nói gì, thầy lại hỏi: - "Anh có biết mả cha mẹ ở ñâu không?" -

"Có biết mả mẹ".

Qua ngày sau, thầy ñịa giao cho chàng một quan hai tiền bảo ñi sắm ngay ñồ

cải táng. Chàng nghe lời, lập tức trả bò cho xóm không chăn nữa ñể cùng thầy ñịa cất mả mẹ. Luôn mấy ngày cả xóm rất phiền vì thiếu người chăn trâu bò cho.

Cuối cùng họ cũng kiếm ñược người thay.

Và họ ñuổi Hổ ra khỏi lều ñể cho người kia ở1.

1 Đoạn này theo Mạnh Sào Quan. Tài liệu ñã dẫn.

490

https://thuviensach.vn

Hổ cũng quyết ñịnh không ở làng nữa. Có bao nhiêu tiền, chàng giắt lưng khố

làm lộ phí ñi ra Bắc. Sáng ñi tối nghỉ luôn mấy ngày ròng. Hổ ñã ñến kinh ñô.

Sờ vào lưng thấy chỉ còn có sáu tiền. Hổ cũng bước vào hàng cơm. Hôm ấy khách ăn ñang bàn tán xôn xao về một vụ án giết chồng. Hổ nghe rõ ñầu ñuôi.

Một người lái buôn ñi xa về, người vợ mua lươn nấu canh cho ăn. Chồng ăn xong thì chết. Người ta giải mụ lên quan, cho là mụ ngoại tình lập mưu giết chồng. Sau bao nhiêu ngày tra tấn, mụ vẫn kêu oan. Mãi ñến gần ñây mụ ñã thú nhận và người ta sắp ñem cho voi giày.

Nghe thủng câu chuyện. Hổ tìm ñến bộ Hình xin vào gặp mặt quan thượng thư. Thấy chàng ăn mặc lôi thôi, bọn lính ñuổi ra khỏi cửa. Hổ kêu to lên và cuối cùng chàng ñược vào. Gặp quan Thượng, chàng hết sức kêu oan cho người ñàn bà vô tội. Quan Thượng bảo Hổ: - "Nhà ngươi có cách gì tỏ rõ trắng ñen không?". Hổ quả quyết:

- Có, tôi sẽ làm cho mà xem. Nhưng trước hết hãy hoãn thi hành cái án tử hình kia ñã.

Hai ngày sau, Hổ mang cho quan Thượng một con rắn trông không khác gì những con lươn thường; chỉ có khác là nó hay cất ñầu lên cao. Hổ nói: - "Tôi từng biết loại rắn này, nó thường ở chân núi, trông giống lươn nhưng có nọc ñộc, ăn vào là chết!". Đoạn ông làm thịt và nấu canh y như người ñàn bà kia ñã làm.

Canh chín ñem cho chó ăn, chó lăn ra chết quay lơ; cho một tử tù khác ăn, người tử tù ấy cũng chết nốt. Vụ án tự nhiên ñược tỏ rõ. Người ñàn bà mắc oan ñược tha bổng. Tin ấy truyền ñến tai vua. Lập tức vua sai triệu Hổ tới, khen ngợi chàng hết lời. Và cho chàng làm quan ngự sử. Từ ñó chàng lấy tên Bùi Cầm Hổ.

Thấy Hổ còn ít tuổi lại không do thi cử mà ñược làm quan to, bọn triều thần nhiều người không phục. Chúng thường chơi khăm, cố ý làm cho chàng phạm lỗi ñể làm nhục. Một hôm có kỵ ở nhà Thái miếu, một mình Hổ ñến phiên túc trực kiêm làm mọi việc trong khi vua lễ. Chúng ñốt trầm trong lư hương không lót tro ñể khi Hổ bưng lên cho vua cầm, phải bỏng tay. Như thế một là Hổ phải vứt lư xuống ñất, hai là ñứng im không dám ñộng ñến lư, ba là trao lư nóng lại cho vua bị bỏng, ñằng nào cũng mắc tội "khi quân".

Khi nghe tiếng "dâng hương". Hổ vừa mó ñến lư thì ñã rụt tay lại vì nóng quá.

Đang lúng túng không biết làm lúc nào ñể bưng cái lư ñến trao cho vua làm lễ, chàng chợt sáng ý xé ngay thân năm của chiếc áo tế dùng làm một thứ giẻ lót rất tốt và sau ñó cả Hổ và vua ñều cầm lư không mà không việc gì.

Đến khi Hổ vào quỳ ñọc "chúc văn" ñược nửa chừng thì cây nến ñang ñỏ bị

chúng thổi tắt, Hổ rất bối rối vì ngừng lại là vô lễ. Nhưng nhờ có trí nhớ tuyệt vời, chàng cứ ñọc thẳng một mạch cho ñến lúc nến ñược thắp lại. Nhờ thế, vua lại càng khen ngợi Hổ.

491

https://thuviensach.vn

Ở quê hương chàng thường bị nạn hán hán, ruộng ñất cỏ cây nhưng ít khi ñược ăn. Một lần về thăm quê, Hổ trèo lên núi Hồng-lĩnh ngắm lại cảnh xưa. Chàng biết có một khe nước trên núi Đụn chảy ra phía Đông bắc. Để bắt khe nước ñó chảy về phía Tây bắc tưới vào ñồng ñiền. Hổ cho gọi tất cả các viên quan sở tại ñến hội họp trên hòn Đụn.

Hôm ấy cờ quạt võng lọng rực rỡ cả núi rừng. Chàng cho chọn những con trâu mộng cùng với cày bừa tốt, rồi bắt những viên quan ấy cày cho mấy ñường từ

khe sâu trên núi Đụn, men theo sườn dốc xuống thẳng phía Kẻ-treo. Lại bừa cho mấy ñường từ phía núi Đồng-trùy ở phía Đông bắc, dồn ñất lấp tịt ngọn khe cũ

không cho nước chảy lan xuống ñó. Tự nhiên một ngọn khe mới lập thành, dòng nước cuồn cuộn tưới cho hàng vạn mẫu ñất. Từ ñó một vùng Kẻ-treo năm nào cũng ñược mùa, bao nhiêu ñất hoang ñều biến thành ruộng tốt. Nhân dân vùng ñó rất cảm ơn Hổ. Họ dựng ñền thờ Hổ ở ngay chân núi bên cạnh khe1.

KHẢO DỊ

Ở Hà-tĩnh, Nghệ-an có người kể hơi khác một vài chi tiết: Ví dụ người ñi chăn trâu bò bầy và ñược thầy ñịa lý ñể cho ngôi ñất quý không phải là Bùi Cầm Hổ

mà là bố của ông. Bùi Cầm Hổ lúc trẻ ñược bố cho ñi học ở kinh ñô, nhân có vụ

án mạng xử ba năm không xong, ông tiếp xúc với người ñàn bà thấy tính nết hiền lành, mới xin quan xử lại vụ án. Ông sai xây một bể vuông ba bốn mươi thước, ñổ nước ñầy, rồi cho người ñi bắt thật nhiều lươn bỏ vào bể. Thấy có hai con nổi lên, ông sai bắt nấu cho tử tù ăn, tử tù quả chết. Ông tâu vua rằng: -

"Con lươn sống ñược một trăm năm thì hóa thành con hoàng xà, có nọc ñộc, ăn vào là chết. Người ñàn bà này mua lầm phải hoàng xà chứ quả không có bụng giết chồng. v.v..."2.

Về ñoạn Hổ thân oan cho người ñàn bà mang tội giết chồng có phần giống với một "thoại" trong sách Tẩy oan lục của Trung-quốc. Theo sách này thì: huyện Duyện-sơn có người dân ăn lươn bị ñau bụng mà chết. Xóm giềng cho là vợ giết chồng, giải quan. Quan duyệt án, ngờ là trong lươn có nọc ñộc bèn bảo làng chài bắt lươn ñược vài trăm cân ñều bỏ vào vò. Có loại ngẩng ñầu lên khỏi mặt nước chừng hai ba tấc. Nhặt ra ñược bảy con. Quan lấy làm lạ biết là loài vật ñó chính là rắn giống lươn, bèn hết lòng cứu xét. Mối oan của người ñàn bà từ ñó mới rõ.

1 Theo truyện kể của người Hà-tĩnh và sách Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn An.

2 Theo lời kể của người Kẻ-treo (Hà-tĩnh) và theo Bản khai những truyện dân gian: cây cỏ, chim muông, yêu ma.

492

https://thuviensach.vn

80. EM BÉ THÔNG MINH

Ngày xưa có một ông vua sai một viên quan ñi dò la khắp nước tìm người tài giỏi. Viên quan ấy ñã ñi nhiều nơi, ñến ñâu cũng ñưa ra những câu ñố oái oăm ñể hút mọi người, nhưng tuy mất nhiều công mà chưa thấy có người nào thật lỗi lạc.

Một hôm, viên quan ñi qua một cánh ñồng làng kia, chợt thấy bên vệ ñường có hai cha con nhà nọ ñang làm ruộng: cha ñánh trâu cày, con ñập ñất. Ông bèn dừng ngựa lại hỏi:

- Này ông lão kia! Trâu của lão cày một ngày ñược mấy ñường?

Người cha ñứng ngẩn ra chưa biết trả lời thế nào thì ñứa con chừng bảy tám tuổi nhanh miệng hỏi vặn lại quan rằng:

- Thế xin hỏi ông câu này ñã. Nếu ông trả lời ñược ngựa của ông ñi một ngày ñược mấy bước, tôi sẽ cho ông biết trâu của cha tôi cày một ngày ñược mấy ñường.

Viên quan nghe hỏi lại như thế thì há hốc mồm sửng sốt, không biết ñáp sao cho ổn. Ông thầm nghĩ bụng nhất ñịnh nhân tài ở ñây rồi, chả phải tìm ñâu nữa mất công. Quan bèn hỏi tên họ làng xã quê quán của hai cha con rồi phi ngựa một mạch về tâu vua.

Nghe nói, vua lấy làm mừng lắm. Nhưng ñể biết ñích xác hơn nữa, vua bèn sai ban cho làng ấy ba thúng gạo nếp vài ba con trâu ñực, ra lệnh phải nuôi làm sao cho ba con trâu ấy ñẻ thành chín con, hẹn năm sau ñem nộp ñủ, nếu không thì cả

làng phải tội.

Khi dân làng nhận ñược lệnh vua ai ấy ñều tưng hửng và lo lắng, không thể

hiểu thế là thế nào. Bao nhiêu cuộc họp làng, bao nhiêu lời bàn tán, vẫn không nghĩ ra ñược cách gì giải quyết cả. Từ trên xuống dưới mọi người ñều coi là một tai vạ. Việc ñến tai em bé con người thợ cày. Em liền bảo cha:

- Chả mấy khi ñược lộc vua ban, bố cứ thưa với làng ngả thịt hai trâu và ñồ hai thúng gạo nếp ñể mọi người ăn một trận cho sướng miệng. Còn một trâu và một thúng gạo, ta sẽ xin làng làm phí tổn cho bố con ta trẩy kinh lo liệu việc ñó.

- Đã ăn thịt còn lo liệu thế nào? Mày ñừng có làm dại mà bay ñầu ñi ñó con ạ!

Nhưng ñứa con quả quyết:

- Cha cứ mặc con lo liệu, thế nào cũng xong xuôi.

Người cha vội ra ñình trình bày câu chuyện. Cả làng nghe nói vẫn còn ngờ

vực, bắt cha con phải làm giấy cam ñoan, mới dám ngả trâu ñánh chén.

493

https://thuviensach.vn

Sau ñó mấy hôm, hai cha con khăn gói tìm ñường tiến kinh. Đến hoàng cung, con bảo cha ñứng ñợi ở ngoài, còn mình thì nhân lúc mấy tên lính canh vô ý, lẻn vào sân rồng khóc um lên. Vua sai lính ñiệu vào phán hỏi: - "Thằng bé kia mày có việc gì? Sao lại ñến ñây mà khóc?". - "Tâu ñức vua - em bé vờ vĩnh ñáp - mẹ

con chết sớm mà cha con thì không chịu ñẻ em bé ñể chơi với con cho có bạn, cho nên con khóc. Dám mong ñức vua phán bảo cha con cho con ñược nhờ".

Nghe nói, vua và các triều thần ñều bật cười. Vua lại phán:

- Mày muốn có em thì phải kiếm vợ khác cho bố mày, chứ bố mày là giống ñực làm sao mà ñẻ ñược!

Em bé bỗng tươi tỉnh:

- Thế sao làng chúng con lại có lệnh trên bắt nuôi ba con trâu ñực cho ñẻ thành chín con ñể nộp ñức vua? Giống ñực thì làm sao mà ñẻ ñược kia chứ!

Vua cười bảo:

- Ta thử ñấy thôi mà? Thế làng chúng mày không biết ñem trâu ấy ra ngả thịt mà ăn với nhau à?

- Tâu ñức vua, làng chúng con sau khi nhận ñược trâu và gạo nếp biết là lộc của ñức vua, cho nên ñã làm cỗ ăn mừng với nhau rồi.

Vua và ñình thần chịu thằng bé là thông minh lỗi lạc1, nhưng vua vẫn còn muốn thử cho ñến cùng. Qua hôm sau, khi hai cha con ñang ăn cơm ở nhà công quán, bỗng có sứ nhà vua mang tới một con chim sẻ và lệnh chỉ bắt họ phải dọn thành ba cỗ thức ăn. Em bé bảo cha lấy cho mình một cái kim may rồi ñưa cho sứ giả, bảo:

- Ông cầm lấy cái này về tâu ñức vua xin rèn cho tôi thành một con dao ñể xẻ

thịt chim.

Vua nghe nói, từ ñó mới phục hẳn.

Lập tức vua cho gọi cả cha con vào ban thưởng rất hậu.

*

* *

Hồi ñó, có một nước láng giềng lăm le muốn chiếm bờ cõi của nhà vua. Để dò xem bên này có nhân tài hay không, họ mới sai sứ ñưa sang một cái vỏ con ốc 1 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Sách ñã dẫn.

494

https://thuviensach.vn

vặn rất dài, rỗng hai ñầu, ñố làm sao xâu một sợi chỉ mảnh xuyên qua ñường ruột ốc.

Sau khi nghe sứ thần trình bày mục ñích cuộc ñi sứ, vua quan ñưa mắt nhìn nhau. Không trả lời ñược câu ñố oái oăm ấy tức là tỏ ra thua kém và phải thừa nhận sự lép vế của mình ñối với nước láng giềng. Các ñại thần ñều vò ñầu suy nghĩ. Có người dùng miệng hút mong cho sợi chỉ lọt qua, có người bôi sáp vào sợi chỉ cho cứng ñể cho dễ xâu. v.v... nhưng tất cả mọi cách ñều vô hiệu. Bao nhiêu các ông trạng, các nhà thông thái triệu vào ñều lắc ñầu bó tay. Cuối cùng, triều ñình ñành tìm cách mời sứ thần tạm nghỉ ở công quán ñể có thì giờ ñi hỏi ý kiến em bé thông minh ngày nọ.

Một viên quan mang dụ chỉ của vua ñến nhà em bé vào lúc em còn ñùa nghịch ở sau nhà. Nghe quan trình bày ngọn ngành câu ñố của sứ giả ngoại quốc, em bé không ñáp, chỉ hát lên một câu:

Tang tính tang! Tính tình tang!

Bắt con kiến càng buộc chỉ ngang lưng

Bên thời lấy giấy mà bưng,

Bên thời bôi mỡ, kiến mừng kiến sang

Tang tình tang...

Rồi bảo: - Không cần tôi phải về triều làm gì. Cứ theo cách ñó là xâu ñược ngay!".

Viên quan sung sướng lật ñật trở về tâu vua. Vua và các triều thần nghe nói như mở cờ trong bụng. Quả nhiên con kiến càng ñã xâu ñược sợi chỉ xuyên qua ñường ruột ốc hộ cho nhà vua trước con mắt kính phục của sứ giả nước láng giềng.

Rồi ñó, vua phong cho em bé làm trạng nguyên. Vua sai xây dinh thự ở một bên hoàng cung cho em ở ñể tiện hỏi han1.

KHẢO DỊ

Trong truyện Trạng Quỳnh của ta cũng có ñoạn kể chuyện nuôi dê ñực chửa và việc Trạng Quỳnh ñối ñáp với vua Lê y như ñoạn ñầu của truyện Em bé thông minh2. T ruyện Thơ-mênh Chây của người Khơ-me (Khmer) cũng có một vài chi tiết tương tự, như ñoạn vua bắt dọn ba mâm cỗ với một con chim.

1 Theo lời kể của người miền Bắc.

2 Xem Văn Tân. Văn học trào phúng, tập I.

495

https://thuviensach.vn

Loại truyện có chủ ñề em bé thông minh cũng là loại truyện phổ biến của một số ñông dân tộc. Dưới ñây, kể sơ lược vài truyện tiêu biểu:

Một là truyện Trạng của ñồng bào Cham-pa:

Một ông vua chỉ sinh có một nàng công chúa, ra lệnh cho các quan ñi tìm người tài giỏi ñể kén làm phò mã. Cũng như truyện của ta, gặp một người cày

ruộng, quan hỏi: - "Từ sáng tới giờ ñược bao nhiêu ñường cày?". Người ấy không trả lời ñược bị quan ñánh, rồi ñi. Con người cày ruộng biết chuyện vội ñuổi theo quan, hỏt vặn lại: - "Từ lúc ra ñi ñến nay các quan ñã qua bao nhiêu làng, bao nhiêu cánh ñồng và gặp bao nhiêu người?", - "Ngựa quan phi ñược bao nhiêu nước ñại, nước tiểu?". Các quan không không trả lời ñược, bị em bé ñánh trả.

Các quan về tâu vua, vua sai bắt em ấy phải nộp một sợi dây bằng tro dài 20

sải, "nếu không có thì chém ba họ". Em bé bảo mẹ bện rơm thành dây khoanh vào chum cho thò hai ñầu dây ra ngoài ñốt cháy tất cả rồi mang ñến cho vua.

Vua lại sai ñưa một con chim én cho em, bảo dọn mười món khác nhau mỗi món một ñĩa. Em bé bảo mẹ ñưa tới cho vua một cái kim nhỏ nhờ ñánh cho một cây dao làm thịt chim.

Vua phục tài nhưng còn thử nữa. Từ ñây trở xuống truyện khác với truyện của ta. Ví dụ vua bảo làm một bánh biết nói. Em bé bèn nằm khoanh trên mâm, úp lồng bàn lại ngoài dán giấy, bảo mẹ bưng lên cho vua. Hay là vua ñố: - "Gai cam không ai vót mà sao lại nhọn?". Em bé hỏi lại. - "Cây chuối không ai bào mà sao lại trơn?". Tiếp ñó vua bắt một con chim bỏ vào tay hỏi: - "Đố ngươi, ta muốn nắm con chim hay là thả?". Em chạy ñến ngưỡng cửa, hỏi lại: - "Đố bệ hạ tôi muốn vào hay ra?". Vua ép lấy công chúa nhưng em không lấy, phải thả cho về.

Phần cuối, ngoài những lời ñối ñáp mưu trí khác của Trạng chọi lại những cuộc ñố của vua và ñại thần còn có việc Trạng ñi tìm vợ. v.v... Trong phần này có chỗ giống với truyện Con vợ khôn lấy thằng chồng dại, như bông hoa lài cắm bãi cứt trâu và truyện Người ñàn bà bị vu oan ( xem Khảo dị truyện số 47 và 109)

Người Nùng cũng có một truyện Chiếc áo lông chim giống với cả hai truyện Ai mua hành tôi và Em bé thông minh của ta. Ở ñây thông minh không phải là một em bé mà là người vợ ñẹp của một anh nông dân. Anh có bức chân dung của vợ hàng ngày mang ñi theo ñể ngắm. Một hôm bức chân dung bị gió bay mất, một tên chúa nhặt ñược ñưa lên cho vua. Cả triều ñình họp nhau ñể bàn cách chiếm lấy người ñàn bà ñẹp vẽ trong ñó. Vua phái quan hỏi anh nông dân ñang cày: - "Cày ñược bao nhiêu luống, không trả lời ñược thì phải nộp vợ, v.v...". Vợ anh gà cho anh hỏi lại quan. - "Ngựa ông chạy ñược bao nhiêu bước?". Vua lại ra lệnh phải sơn ñen ba quả ñồi. Vợ anh bảo anh ñốt cháy trụi 496

https://thuviensach.vn

cây cối ba quả ñồi ñó. Vua lại ra lệnh xe một sợi dây bằng kiến. Vợ anh bảo bôi mật cho kiến bâu ñầy dây. Vua lại ra lệnh bện một sợi dây thừng bằng tro. Vợ

anh lấy giẻ bện dây ñặt lên ñá rồi ñốt cháy.

Vua không ñố nữa, sai lính bắt cóc người ñàn bà về cung. Từ ñây truyện chuyển hướng. Trước khi ñi, vợ giao cho chồng lúa và táo tiên dặn trỉa lúa và trồng táo. Khi nào thu hoạch lúa ñem cho chim ăn rồi xin mỗi con một cái lông làm thành một cái áo rồi gánh táo ñi bán. Chồng làm theo lời, mặc áo lông chim và gánh táo ñến cung vua. Người ñàn bà ñang câm bỗng nói ñược vì nghe tiếng rao của chồng. Vua cho gọi vào, và nghe lời người bán táo, vua ñổi áo mình lấy cái áo lông chim mặc vào ñịnh bụng làm cho người ñàn bà vui cười nhưng chó dữ trong cung tưởng ai lạ xông ra cắn chết1.

Người Tày cũng kể như trên nhưng có thêm một ñoạn ñầu có mô-típ giống với truyện Tú Uyên (số 118, tập III).

Một anh chàng nhà nghèo thường ñi làm thuê kiếm ăn. Anh có con chó khôn ñi theo chủ khi làm việc. Một hôm chó bới ở bụi, anh tới nhìn thấy một quả

trứng lạ, bèn ñem về bỏ vào chĩnh. Từ ñấy mỗi khi ñi làm về lại thấy có cơm canh sẵn sàng. Một hôm lén về rình, anh bắt gặp một cô gái từ quả trứng chui ra làm công việc nội trợ. Anh ném vỡ chĩnh và trứng làm cho cô gái không có chỗ

biến hình. Cô gái từ ñấy là vợ anh, sau khi cho cô nuốt ñũa cả và ñũa con ñể làm xương, v.v... gọi là nàng Kháy (Kháy = trứng). Thấy vợ ñẹp, anh cũng bỏ công ăn việc làm, vợ phải vẽ chân dung như truyện trên.

Về ñoạn kết, ở ñây vợ ra ñi giao cho anh không phải táo mà là hạt giống cam và cũng dặn làm áo lông chim lông thú rồi gánh cam ñến cung vua. Anh làm theo. Con chó theo anh và nhờ có chó anh mới vượt ñược sông rộng. Nhưng khi ñến bờ bên kia thì chó tắt thở vì mệt quá. Lại ñến lượt một ñàn ong từ miệng chó bay ra ñưa anh ñi. Nhờ có ong báo tin, nàng Kháy biết chồng tới, từ ñấy mới mở

miệng nói cười. Trước ñó vua ñã cho nàng một thanh gươm và cho phép ñược giết ai tùy ý; khi vua thay ñổi áo mũ cho người bán cam thì lập tức nàng Kháy ra lệnh chém chết.

Người Tày còn có truyện Lai lịch ông Sấm:

Xưa có một người ñàn bà ñẻ ra một người con trai không tay chân, toan bỏ cho chết, nhưng người làng bảo cứ nuôi. Đứa bé rất thông minh. Một hôm bố ñi bừa về bảo con: - "Có một vị thần hỏi mỗi ngày bừa ñược bao nhiêu ñường, bố

không biết làm sao mà trả lời" - "Ông ta còn ñấy nữa không?", con hỏi - "Đi rồi"

- "Nếu có ñến hỏi nữa thì gọi con ngay". Mai thần lại ñến hỏi như trước. Hôm sau nữa, bố mang con theo, thần lại ñến hỏi, con ñáp: - "Tôi hỏi ông thế này nếu ông trả lời ñược thì tôi sẽ trả lời câu hỏi của ông: Tại sao trời không cho tôi làm 1 Theo Truyện cổ tích miền núi.

497

https://thuviensach.vn

ñất, ñá, cỏ, cây, mà lại bắt làm một người không tay không chân, thế thì tôi làm sao mà sống? Ai nuôi tôi?". Thần ta không trả lời ñược, bèn bay về kể chuyện ấy với Trời. Trời bảo thần ñưa ñứa bé lên xem.

Đến nơi, Trời sai lấy khuôn dân bỏ dứa bé vào ñúc, khi tháo khuôn thì thiếu mất chân. Lại bỏ vào khuôn quan thì thấy mất ñầu. Lại bỏ vào khuôn vua thì thiếu tay. Trời bực mình bảo mang loại khuôn riêng của Trời ra ñúc. Lần này thì thành công nhưng ñứa bé bây giờ lại có quyền phép như Trời. Nó mới ñuổi Trời ñi chiếm lấy ngai vàng. Từ ñộ ấy, ông Trời cũ phiêu bạt ñó ñây.

Nhưng ông Trời mới vụng về không biết cách cai quản trần gian, nên mưa nắng nóng rét không phải thì, làm cho hạ giới mất mùa. Trời cũ thấy vậy giận, giẫm chân quát: - "Cái thằng không tay không chân không biết cách cai quản làm tội dân!". Mỗi lần như thế hạ giới thấy có ñá rơi và có tiếng sấm sét. Từ ñó mới có ông Sấm1.

1 Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge), ñã dẫn.

Về truyện này, người Lào và người Thái kể có khác về chi tiết. Người Lào kể: một vị thần Bơ-ra-ma ñầu thai thành một ñứa bé chân tay ngắn ngủn. Thần In-ñơ-ra muốn cải tạo lại bèn mang lên trời giao cho Ngọc Hoàng (Then) . Ngọc Hoàng ñúc khuôn ñồng không thành. Lại ñúc khuôn bạc, rồi vàng, rồi thủy tinh, ñều không thành. Ngọc Hoàng trả lại. In-ñơ-ra bèn ñúc khuôn kim cương hóa ra tốt ñẹp như In-ñơ-ra. Mừng lắm bèn cho ñầu thai vào lòng nàng Ma-li-ka 10 năm mới ñẻ ñặt tên là Ra-pha-na-xu-an. Lên ba hắn ñã học hết khoa học. Hắn ñòi vua một nước nọ phải gả công chúa cũng mới lên ba. Ông vua này thấy hắn hỗn xược, cũng ñành phải gả nhưng xin thiên thần cho mình một ñứa trai khác ñể chế ngự hắn. (Truyện Ramayana của Lào).

Người Thái kể ñoạn ñầu như của người Tày. Khi ñứa bé (ở ñây tên là Lan Phắc) gặp Thiên Thần (ở ñây là Ngọc Hoàng = Then) thì nó hỏi vặn lại: - "Ngựa của ông ñã ñể lại bao nhiêu dấu ở dọc ñường?". Ngọc Hoàng cứng họng bèn ñến gần, nhìn rồi nói: - "Tại sao cục thịt này lại nghe ñược nói ñược?". Lan Phắc ñáp: - "Khi ñã là người thì ai cũng muốn ñẹp. Còn tôi thì rất xấu hổ. Vậy tôi muốn ông làm cho tôi tốt ñẹp như như người". Ngọc Hoàng y lời ñúc lại, lại cho hắn mượn ngựa cưỡi lên trời dạo chơi. Bọn trẻ con Ngọc Hoàng nói với nhau: - "Sao có kẻ nào cưỡi ngựa của bố ta". Lan Phắc quay trở về bảo Ngọc Hoàng: - "Ông làm cho tôi ñược ñẹp như ông". Ngọc Hoàng lại ñúc lại. Hắn lên trời vẫn nghe bọn trẻ con thì thào: -

"Người này giống bố nhưng không phải bố". Hắn lại về xin làm cho giống Ngọc Hoàng như

ñúc. Lần này lúc lên, Lan Phắc ñược vợ con Ngọc Hoàng quấn quýt vì tường chính Ngọc Hoàng ñã về.

Sau ñó Lan Phắc lại xuống bảo Ngọc Hoàng: - "Ông hãy chịu khó ở dưới ñó vì ông chưa phải là thần tối linh: người nghèo quá nghèo, người giàu quá giàu". Đoạn trở về thừa hưởng mọi thứ của Ngọc Hoàng.

Ngọc Hoàng giận vì bị phản bội, giẫm chân thì ñất sụt rơi xuống thế giới Diêm vương. Từ ñó vì có cơn giận của Ngọc Hoàng nên thỉnh thoảng lại có một lần ñộng ñất dữ dội. Về sau khi nghe có người nói: - "Xin ngài bớt giận, dầu sao Lan Phắc vẫn còn sống". Ngọc Hoàng thẹn không làm ñộng ñất dữ dội nữa. (Theo La-phông (Lafont): Cổ tích Phu-thai, BSEI, tập XLVI, số 1 - 1971).

498

https://thuviensach.vn

Hai là truyện của ñồng bào Ba-na (Bahnar) nhan ñề là Vua Rơ, anh Hơ-rít và co n thỏ. Vua Rơ thấy con bò cái nhà Hơ-rít ñẻ ñược một con bê rất ñẹp, mới manh tâm chiếm ñoạt. Vua bắt lấy bê bảo là do bò ñực của mình ñẻ ra. Thỏ giúp Hơ-rít lấy lại bê, bèn kiếm mủ cây "rơ nghiêng" bôi vào áo rồi ñến nhà vua Rơ, nói "cha tôi mới ñẻ em bé tối hôm qua thành ra mất ngủ". Thấy vua Rơ nói trên ñời không thể có giống ñực ñẻ ñược, thỏ mới vặn lại: - "Sao bò ñực nhà vua lại ñẻ ñược bê?". Vua Rơ cứng họng phải trả bê cho Hơ-rít, nhưng hắn bắt Hơ-rít mang chó ñến ñấu với chó mình, nếu thua thì phải làm tội. Chó vua Rơ chết. Lại bảo mang lợn ñến ñấu, lợn vua Rơ cũng chết. Đến lượt bò cũng thế. Vun Rơ tức giận bắt voi mình ra ñấu với bò. Bò chết nhưng voi cũng không sống ñược.

Trước khi chết, bò bảo chủ ñem một nửa xác của mình bỏ xuống nước, một nửa bỏ lên núi và sau ñó cả hai nửa con bò ñã giúp Hơ-rít thoát những nạn do vua Rơ

bày ra như: một mình phải ăn hết cả thịt voi, chặt cây 15 hòn núi, trỉa giống trên núi ñá, v.v... Lần cuối cùng Hơ-rít phải làm một cái nhà trên mặt nước. Cá nghe lời bò giúp Hơ-rít làm một cái nhà rất lạ bằng tất cả giống thủy tộc kết lại mà thành. Vua Rơ thích quá ra ñấy ở, nhưng ñến khi nấu ăn loài thủy tộc sợ nóng nhảy xuống nước cả. Vua Rơ chết ñuối, tài sản thuộc về Hơ-rít1.

Ba là truyện của người Nga: Một người em nghèo có con ngựa cái vừa ñẻ

ñược một con. Con ngựa con chui sang nằm ở gầm cỗ xe của người anh. Sáng dậy người anh chiếm lấy, bảo là do xe mình ñẻ ra. Kiện nhau lên quan. anh vì giàu có nên ñược kiện. Vụ kiện ñưa lên vua, vua ra bốn câu ñố. Câu trả lời của người em do con gái lên bảy tuổi gà hộ, ñược vua chú ý. Vua lại ñố em bé nhiều câu oái oăm nữa, trong ñó có lần giao cho 150 quả trứng bắt phải ấp trong một ñêm nở con ñem nộp. Cha nghe lời con luộc ăn tất cả rồi vào xin vua một thứ kể

từ khi gieo ñến khi có quả chỉ trong một ngày, ñể nuôi gà.

Vua chịu thua. Cuối cùng trước mặt vua, em bé gái nói cha mình làm nghề

ñánh cá trên mặt ñất khô. Thấy vua ngạc nhiên "vì xưa nay chưa từng có cá sống trên ñất bao giờ", em bé gái hỏi vặn lại "xưa nay cũng chưa từng có xe ñẻ ra ngựa bao giờ. Vua khen thông minh, bắt người anh trả lại ngựa và ban thưởng cho cha con em bé2 .

Người Nga còn có một truyện khác, truyện Người vợ thông minh.

Một hoàng tử ñi săn lạc ñường vào nhà một cô gái. Cô xin lỗi: - "Vườn không có tai, nhà không có mắt nên không biết có khách ñến". Hoàng tử hỏi: - "Bố mẹ

và anh cô ñi ñâu?". Đáp: - "Bố mẹ tôi ñi khóc ñổi, anh tôi ñem 100 ñồng ñi lấy 5

hào". Hoàng tử cầu khẩn cắt nghĩa, cô gái cho biết: - "Vườn không tai là nhà không có chó, nếu có nó sẽ sủa mỗi khi có người lạ tới. Nhà không mắt là không có trẻ con, nếu có nó sẽ báo tin. Còn bố mẹ tôi ñi ñưa ñám ma người ta, lúc nào 1 Theo Mọi Kon-tum của Nguyễn Kinh Chi và Nguyễn Đổng Chi.

2 Theo Gà ñắt hơn trâu, bản dịch của Thục Đoan.

499

https://thuviensach.vn

trăm tuổi người ta sẽ tới khóc chia buồn nên gọi là khóc ñổi. Anh tôi thì cưỡi ngựa ñáng giá 100 ñồng ñể ñi săn thỏ ñáng giá 5 hào".

Hoàng tử về nằng nặc ñòi vua phải hỏi cô gái cho mình làm vợ. Thấy thế, vua ra ba ñiều kiện, cô gái thực hiện ñược mới cho lấy nhau. Lần thứ nhất vua giao một cây gai rất nhỏ bảo lấy sợi của nó dệt cho vua một cái áo. Cô gái bẻ một cái que bảo về ñưa cho vua làm cho một khung cửi và thoi ñể dệt. Lần thứ hai như

truyện trên, vua giao 100 trứng luộc bảo ấp ñể ñến ngày cưới lấy ñủ số gà dọn tiệc. Cô gái ñưa một nhúm bột lúa mạch ở nồi cháo bảo vua gieo cho ñủ thức ăn nuôi gà. Lần thứ ba vua bảo cô gái tới xem mặt nhưng không mặc áo mà cũng không cởi trần, không cưỡi ngựa mà cũng không ñi không, có tặng vật mà cũng không có. Hôm ấy cô gái ñến, trên người khoác một tấm lưới sắt nhỏ mắt, tay cầm dây cương nhỏ buộc vào một con thỏ và tặng vua một con chim nhưng mở

bàn tay thì chim ñã bay mất, vua chịu thua, ñành phải cho con lấy cô gái ñó.

Thứ tư là truyện của người Lô-bi (Lobis) (châu Phi):

Một người dàn bà tự nhiên có chửa nhưng không phải ở bụng mà ở ñầu gối.

Một hôm ñang lấy nước ở suối, bỗng ñầu gối mở ra, mặt ñứa con trai rơi xuống.

Thằng bé ñứng dậy và nói ñược ngay, nó tự xưng tên mình là Xê-puốc-goa.

Khi theo mẹ nó ñi qua ñám cỏ tranh, nó hỏi: - "Của ai ñám tranh này?". "Của tù trưởng Tăng-goa ñấy!" - "Có ñốt ñược không?" - "Của người ta không thể ñốt ñược?". Xê-puốc-goa cứ ñốt, ñám cỏ tranh cháy hết.

Tăng-goa biết tin, giận lắm, gọi mọi người lại hỏi: - "Ai ñốt?" Xê-puốc-goa trả

lời: - "Tôi". Tăng-goa giao cho em một hạt mì, bảo ngay ngày mai phải có rượu ñể cúng thần. Về nhà, Xê-puốc-goa tìm một hạt bầu ñưa cho Tăng-goa bảo: -

"Vậy mai phải có một bầu nậm từ hạt giống này ñể dựng thứ rượu tôi làm".

Tăng-goa ñành thôi. Sau ñó Tăng-goa lại giao cho em một con bò ñực bôi mỡ ở

ñít, bảo Xe-puốc-goa nuôi, khi bò ñẻ sẽ chia nhau. Mai lại, Xê-puôc-goa chặt một cây sào dài ñi chọc lá cây bao-ba (loại cây có lá to dùng ñể lót ổ) . Tăng-goa hỏi: "Lấy lá làm gì?" - "Tôi lấy lá về cho cha tôi mới ñẻ ñêm qua" - "Đàn ông sao lại ñẻ ñược?" - "Thế bò ñực của ông sao lại ñẻ con ñược?". Tăng-goa cứng họng, bảo: - "Mày giỏi hơn tao". Bèn tha tội1.

Thứ năm là truyện của người Ma-rốc (Maroc) Cô con gái người thợ mộc: Một người thợ mộc, vợ chết ñể lại một cô con gái bé thông minh tên là Ai-sa.

Hồi ấy có ông vua thường ra những câu ñố hiểm hóc bắt phải trả lời. nếu ñúng thì thưởng tiền, sai thì chặt ñầu. Nhiều người ñã bị chết oan. Đến lượt người thợ

mộc nhờ con gái nên không việc gì. Lần ñầu cô giúp bố trả lời hai câu ñố của vua. Sau ñó ñể thực hiện việc "ñặt một vườn rau lên lưng lạc ñà", cô bảo bố lấy 1 La-bua-rê (Labourer). Những bộ lạc người Ra-mô (Lô-bi).

500

https://thuviensach.vn

ñất trộn phân bỏ trong một cái máng lợn gieo một số hạt rau ñể ñộ một tuần rồi cho lạc ñà chở vào cho vua. Lần sau, vua bắt ông ñến hầu "vừa cưỡi, vừa ñi, vừa cười, vừa khóc", cô bảo bố tìm một con lừa con ngồi lên lưng chân chấm ñất, lại lấy hành bôi làm chảy nước mắt, rồi cứ thế ñến trước vua mà cười. Lần sau nữa, vua lại bắt ông may một cái áo với một khối ñá cẩm thạch. Cô bảo bố ñòi vua ñưa ñến sợi chỉ bằng cát ñể may. Vua chịu. và thưởng hậu, ñoạn hỏi: - "Ai bày cho ngươi"- "Con gái tôi". Vua bèn lấy cô làm vợ chính.

Một hôm có hai người tranh nhau một con ngựa mới ñẻ, một người chủ con ngựa ñực, một người chủ con ngựa cái, hai con vật cùng ở một chuồng và hai người luân phiên chăm sóc. Khi ñẻ thì ñến lượt người chủ ngựa ñực chăm. Hắn nói ngựa con do ngựa ñực ñẻ ra vì thấy ở dưới bụng ngựa ñực. Vua xử cho hắn ñược. Người chủ ngựa cái ñứng khóc dưới cửa sổ buồng hoàng hậu ở ngay trên tòa án. Biết chuyện, hoàng hậu mách cho anh này tâu với vua: - "Tôi trỉa hạt lúa mì trên một ñám ñất ở bờ sông bị cá ăn mất cây". - Vua hỏi: - Đời nào lại có cá ăn cây lúa". Hắn tiếp luôn: - "Vậy làm sao lại có ngụa ñực ñẻ con". Vua cứng họng hỏi: - "Ai bày cho ñấy?"- "Tôi nghe có tiếng nói vọng qua cửa sổ, không rõ là ai". Biết là hoàng hậu mớm, vua giận, ñuổi hoàng hậu về nhà bố mẹ ñẻ, chỉ

cho phép mang một cái hòm về, bỏ gì vào hòm cũng ñược. Đêm lại hoàng hậu cho vua ăn một chất thuốc ngủ. Chờ vua ngủ say, nàng bỏ vua vào hòm, sai khiêng về nhà bố. Khi vua tỉnh dậy hoàng hậu nói: - "Theo lệnh của vua tôi chỉ

ñược mang một cái hòm. Vậy thì tôi bỏ vào hòm cái mà tôi quý nhất"1.

Thứ sáu là truyện của người Mèo Hoàng tử Cam:

Một ông vua có hai vợ. Thứ phi không có con thường bị vua ghét. Bà ta buồn, bỏ ñi cầu tự. Một lần ñi trẩy cam cùng mọi người. Thấy trên một cây cam có một quả chín mọng, bà hái ăn, từ ñó có mang sinh ñược một hoàng tử thông minh, nhưng vì chính phi ghen vu cho bà chửa hoang nên mẹ con bị ñuổi ra ngoài cung ñể chờ ngày xét xử.

Một hôm vua cho gọi các quan lại, phán: - "Hãy làm một bữa cỗ có thịt ñàn bà có râu. Các quan không ai hiểu nổi ý vua. Một ông quan già trở về ñi qua chỗ

giam hai mẹ con thứ phi. Em bé chạy ra hỏi: - "Có gì mà ông có vẻ lo lắng?".

Ông này không ñáp nhưng sau thấy em hỏi gặng bèn kể cho nghe: - "Cũng dễ

tìm thôi", em nói - "Tìm ở ñâu?" - "Đàn bà có râu là con dê cái". Về kể với vua, vua khen lão quan thông minh. Vua lại ra lệnh tìm hoa bốn mầu. Lão quan lại ñi hỏi em bé - "Đó là hoa cây thuốc phiện (trắng, hồng, xanh, tím nhạt)". Vua lại ra một câu khác: - "Món gì ăn có ñủ năm vị' ?". Cũng nhờ có em bé mà lão quan trả

lời ñược, ñó là trầu (nồng, cay, ñắng, chát, ngọt). Vua lại bắt tìm cho vua một 1 Theo Mô-ha-mết En Pha-si (Mohamed El Fasi) và Đéc-men-ghem (Dermenghem) . Truyện cổ tích xứ Phe-dơ (Ma-rốc).

501

https://thuviensach.vn

thứ gì "tam biến hiện hóa". Lão quan lại ñược em bé cho biết ñó là mây. Cuối cùng vua lại ñố. Cái gì nhọn nhất? Em bé giảng cho là nước nhọn nhất.

Mấy lần giải ñáp thông suốt, lão quan ñược vua khen ngợi và ban cho quyền cao chức trọng. Sợ ñể em bé lại thì có ngày lộ chuyện, nên một hôm lão quan nhắc vua xử ngay vụ án thứ phi chửa hoang kẻo ñể lâu e mất danh giá. Vua bèn sai dọn tiệc linh ñình mời hoàng tử (tức em bé) về dự, trong tiệc có chén rượu thuốc ñộc. Không ngờ hoàng tử uống xong bỗng lớn phổng như thổi làm cho vua quan sợ quá bỏ chạy ra ngoài thành. Cuối cùng bị hổ ăn thịt. Hoàng tử mời mẹ về cung1.

Người Miêu (Trung-quốc) lại có truyện Nàng dâu thông minh hoàn toàn khác với truyện trên:

Một chàng trai lấy ñược vợ thông minh nhưng lại không ñược lòng mẹ chồng.

Bà này cai quản trong nhà, thường buộc làm nhiều cái oái oăm. Một hôm bà bắt họ phải mua thịt nhưng "không nạc, không mỡ, không xương". Nàng dâu bèn mua cỗ dạ dày. Lần khác, bà bảo làm một công việc "dưới sạch quang, trên vàng ánh". Vợ bảo chồng ñi nhổ cỏ vườn chè. Lần thứ ba bắt làm một việc mà "phía trên như mặt trời mọc, phía dưới như hoa tuyết rơi". Vợ cùng chồng ñi cưa gỗ

(trên mặt gỗ trắng và nóng, dưới mùn cưa rơi). Lần khác, bà bảo phải ñun cơm cho người ta ăn, những người này "qua sông bằng cầu nhưng không cất bước".

Nàng dâu bèn làm cơm nắm ñưa cho người ñi ñò ngang ăn. Vào ngày Tết, bà bảo giã bột làm bánh nhưng phải dùng gạo nếp ba ñấu ba, bốn ñấu bốn, một ñấu một, rồi lại một ñấu hai. Nàng dâu ñong vừa ñúng một thạch (10 ñấu) gạo nếp, ñồ xôi rồi giã thành bánh giầy. Sau Tết, bà bảo dâu về thăm quê ngoại nhưng phải mang về ba thứ quà: củ cải trắng lòng ñỏ, ba ba không chân, ñầu tôm hàm không ngạnh. Nàng dâu trở về mang một giỏ trứng gà, một chiếc bánh giầy, và một nắm bánh phỗng.

Thấy dâu làm ñúng không cãi ñược, mẹ chồng tức uất lên mà chết.

Nhưng lại ñến lượt ông vua phải lòng cô gái thông minh. Để có cớ bắt nàng, lần ñầu vua buộc nàng phải tìm một tấm vải che kín trời. Nàng nhận lời nhưng hỏi lại vua xem trời rộng và dài bao nhiêu ñể may cho ñúng. Lần khác, vua bắt nộp một con lợn ñầu to như ñỉnh núi, mình dài như sườn núi. Nàng hỏi lại trọng lượng của ñỉnh núi và chiều dài của sườn núi. Vua chịu, lại bắt nộp một con gà trống ñẻ trứng. Cũng gần như truyện của ta và các truyện vừa kể, nàng theo lính về triều. Vua hỏi: - "Sao chồng nàng không cùng ñến?". Đáp: "Chồng tôi ñang ở

cữ". - "Sao ñàn ông lại ñẻ con ñược?" - "Vậy thì làm gì lại có gà trống ñẻ trứng".

Vua choáng váng, ñành ñể người ñàn bà tự do trở về2.

1 Theo Doãn Thanh. Sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện dân gian Trung-quốc (Thái Hoàng và Bùi Văn Nguyên dịch) .

502

https://thuviensach.vn

Về chi tiết xâu chỉ qua ñường ruột ốc, Trung-quốc có truyện Sứ giả vua Tạng ñi cầu hôn, có nói ñến tài trí của một viên sứ thần thay mặt vua cha ñi cầu hôn con gái vua Đường. Vua Đường ngại xa không muốn gả công chúa nhưng cũng không tiện từ chối, mới ra những chuyện ñố oái oăm ñể cho sứ ta nản chí.

Nhưng qua năm lần ñố là năm lần sứ giả ñược cuộc. Trong ñó có một lần vua Đường sai ñưa ra một viên ngọc trong có lỗ quanh co xuyên qua, bảo sứ thần hãy xâu cho ñược một sợi chỉ. Cũng như truyện của ta, sứ giả nước Tạng buộc chỉ vào lưng một con kiến càng, mặt kia bôi mật. Kiến quả ngửi thấy mùi mật bò sang, mang theo cả sợi chỉ1.

Người Triều-tiên có truyện Khổng Tử và cô gái:

Một hôm Khổng Tử ñi chơi có 3000 học trò ñi theo, thấy ở giữa ñồng có một cây ăn quả, hai bên cây có hai cô gái ngồi hái quả ăn. Cô ngồi phía mặt trời lặn mặt trắng, ñẹp, còn cô ngồi phía ñối diện mặt vàng, nhan sắc kém thua. - "Ồ, chị

này ñẹp thật!", Khổng Tử chỉ vào cô thứ nhất nói thế - "Vâng. nhưng khi phải xâu sợi chỉ qua 90 lỗ của một cái khóa thì sẽ biết là người phía Đông chứ không phải phía Tây", cô kia ñáp. - "Cô ấy da xấu lại có vẻ khờ dại". Nói rồi ông ñi.

Nhưng khi vào chầu, không ngờ vua ñưa cho ông một cái khóa ñục 90 lỗ, bảo: -

"Ông là bậc thánh hãy xâu sợi chỉ vào các lỗ này cho ta". Khổng Tử bối rối, sực nhớ tới cô gái ngồi phía mặt trời lặn nhưng lúc ñến thì cô này ñi vắng. Khổng Tử

nhờ cô kia giúp. Cô gái liền cầm lấy khóa nhúng vào mật. Đoạn buộc một sợi to vào cẳng kiến. Kết quả khi ăn mật kiến ñã xâu qua các lỗ. Khổng Tử mừng hỏi: -

"Cô là ai mà giải ñược bài toán khó này". Cô kia ñáp - "Tôi là người nhà Trời xuống giúp ông, vì ông phải là người trả lời ñược thông suốt những cái mà người ta hỏi"2. Đoạn cô bay lên trời trước mặt Khổng Tử.

Người Nhật-bản cũng có hai quyển cùng một chủ ñề nhưng nhân vật chính không phải em bé mà là người già.

Truyện thứ nhất, từng chép trong sách Makura no sôshi (Thẩm thảo chỉ), ở thế

kỷ X:

Ngày xưa có một ông vua không ưa người già, ra lệnh bắt những kể ñến tuổi bốn mươi phải chết. Một ông tướng có hiếu thấy thế bèn ñào lỗ trong nhà làm chỗ trốn của bố mẹ ñã gần bảy mươi. Vua Trung-quốc toan chiếm nước này, trước hết tìm cách xem nước ấy có người tài hay không, mới ñưa một khúc gỗ

bào trơn, hai ñầu bằng nhau, hỏi ñằng nào ngọn ñằng nào gốc? Không một ai trả

lời ñược. Ông tướng nhờ bố mách nên tìm ra một cách là ném khúc gỗ xuống dòng nước chảy, ñàng nào hướng ngược lại dòng nước là ngọn3. Vua Trung-1 Theo Trung-quốc dân gian cố sự tuyển của Giả Chi và Tạ Kiếm Băng.

2 Theo Ga-rin (Garine). Sách ñã dẫn.

3 Tình tiết này giống với tình tiết trong Truyện Trạng Quỳnh của Việt-nam.

503

https://thuviensach.vn

quốc lại cho ñưa sang hai con rắn giống nhau hỏi con nào cái con nào ñực. Được bố mách, ông tướng lại bảo lấy cành lá nho cọ nhẹ vào ñuôi, con nào cựa quậy là cái. Về sau vua Trung-quốc lại sai mang một viên ngọc bắt phải xâu một sợi chỉ

qua ñường ruột ốc. Ông tướng lại theo mưu kế của bố, buộc chỉ vào hai con kiến lớn, một ñầu bôi mật và quả thành công.

Nhận thấy tài năng của ông, vua Nhật toan ban cho chức tước, nhưng ông ta chỉ xin phép cho bố mẹ mình ñang trốn tránh ñược về ở kinh ñô.

Trong truyện thứ hai cũng có một ông chúa ra lệnh thủ tiêu tất cả người già.

Một chàng hiếu tử cõng mẹ vào rừng sâu ñi trốn. Bà già thả cành lá ở những chỗ

ñường rẽ. Con hỏi mẹ, mẹ cười không ñáp, nhưng khi con về nhờ có cành lá mới nhận ra ñường.

Sau ñó con lại cõng mẹ về giấu ở chạn lúa. Lúc này chúa ra lệnh phải nộp một dây bằng tro và một thân cây làm sao cho ñầu và ñuôi to nặng bằng nhau. Mọi người không làm sao nghĩ ra. Chàng hiếu tử hỏi bà mẹ. Mẹ bày cho con bện dây rơm rồi ñốt ñể có dây bằng tro, và ñánh nhiều vào ñằng ñầu cây, rồi ñem nhúng nước, ngấm nước thân sẽ phồng to như ñằng gốc, thả xuống nước nặng ngang như gốc. Khi ñưa nộp, chúa hỏi ai bày, anh không dám giấu sự thực. Chúa mới nhận ra một sự thực: kinh nghiệm của người già giúp ích cho xã hội. Bèn bãi lệnh giết người già và bảo chàng hiếu tử về chăm sóc mẹ1.

Giống với truyện Nhật-bản, người Bun-ga-ri (Bulgarie) cũng có truyện Tại sao phải kính trọng người già? Ở ñây cũng có một ông vua tàn bạo hạ lệnh giết người già. Chỉ còn sót lại một người bố của một quý tộc giấu ở một nơi bí mật.

Vua có con ngựa quý bất kham, theo lời mụ phù thủy, vua bắt các quý tộc phải nộp dây thòng lọng bằng cát mới thuần ñược. Nhờ người bố bày mưu "tâu với vua xin một cái làm mẫu", nên vua ñình chỉ lệnh ấy. Sau ñó gặp ñại hạn kho lẫm trống rỗng, vua ra lệnh tìm cho ñược hạt giống, nếu không sẽ xử tử. Nhờ người bố bày mưu bảo nông dân ñi ñào các tổ kiến nên kiếm ñược hạt giống. Vua khen, hỏi: - "Ai bầy?" - "Nếu tôi nói thật, bệ hạ sẽ giết tôi mất". - "Ta sẽ không chạm ñến sợi tóc của ngươi".

Khi biết sự thật, vua bãi lệnh giết người già, lại bắt dân không ñược coi thường người già; ra ñường phải nhường họ ñi trước2.

Ba truyện trên ñều có nguồn gốc từ Ấn-ñộ. Trong Đại tạng kinh có kể: xưa có một nước tên là Khí-lão (loại bỏ người già). Một viên quan có hiếu cũng ñào lỗ

cho bố trốn tránh, có một vị thần bắt ông vua nước ấy phải giải ñáp các câu hỏi, nếu không trả lời ñược thì trong bảy ngày sẽ phá tan tành cả nước.

1 Theo Nắng Mai Hồng. Chàng láu giết rồng.

2 Theo Nắng Mai Hồng. Chàng láu giết rồng.

504

https://thuviensach.vn

Cũng như trên, ông vua ấy nhờ có bố viên quan mà giải ñáp ñược: lần ñầu chỉ

ñúng hai con rắn ñực cái, lần thứ hai chỉ ñúng gốc và ngọn của khúc gỗ. Và cũng nhờ ñó cái lệnh ñuổi người già bị bãi bỏ1.

Trong Tập bảo tàng kinh có ñến hai truyện cũng một chủ ñề như trên nhưng ở

ñây lại dùng kinh ñiển tôn giáo ñể giải ñáp một số các câu ñố, v.v...2 .

Một loạt truyện khác tuy hình tượng không giống với các truyện trên nhưng lại cùng một chủ ñề, tức là dùng thông minh ñể biện bạch giúp những người bị phân xử bất công. Sau ñây là một vài truyện:

Truyện Mã-lai (Malaysia):

Một người mượn búa của người khác. Khi người này ñòi, hắn nói búa ñã bị

mối ăn mất. Vua sai hoẵng Pơ-lăng-ñốc xử. Hoẵng dội nước ướt lông rồi lăn lên trên tro. Vua hỏi: - "Sao lại bẩn thế?" - "Tôi ñi tắm thấy biển nổi lửa, tôi phải dập cho tắt nên lông ñầy tro". - "làm sao lại có biển nổi lửa ñược nhỉ?". Người kia nói theo: - "Tôi chưa từng thấy bao giờ". Hoẵng liền ñáp: - "Đúng thế. Cũng giống như búa sắt vậy, tôi chưa từng thấy mối ăn bao giờ". Vua bắt người kia phải bồi.

Truyện Ấn-ñộ:

Một tên trộm bắt trộm một con ngựa ñang buộc ở cây, người ta ñưa nó ra quan tòa chồn, hắn ñổ cho cây ăn mất ngựa. Quan tòa nói: - "Đêm qua biển nổi lửa ta phải ôm từng ôm rạ quẳng vào lửa ñể dập tắt, nay ta mệt không xử ñược hãy ñể

ñến mai". Tên trộm nói: - "Làm sao ngài lại làm tắt lửa bằng rạ ñược?" - "Thế thì làm sao lại có cây nuốt ngựa ñược".

Truyện Ấn-ñộ (vùng Păng-jáp (Pendjab)):

Một con ngựa con mới ñẻ trong ñêm. Sáng ra thấy nó ñứng ở gần một cái máy ép dầu, chủ máy này nhận là của mình. Vua xử cho hắn ñược. Chủ ngựa cầu cứu với chồn. Chồn ñến trước vua làm bộ ngã hai ba lần, ngất ñi. Vua hỏi lý do. Đáp:

- "Đêm qua biển bốc lửa, tôi phải múc nước dội ñể dập tắt nên mệt quá!" - "Mày nói gì lạ lùng vậy. Làm gì có biển bốc lửa". - "Cũng vậy thôi! Làm gì có máy ép dầu ñẻ ra ngựa"3.

Truyện Căm-pu-chia:

Có hai người ñặt bẫy thú: một người ñặt dưới ñất, một người ñặt trên cây.

Sáng dậy người sau ñi thăm trước, thấy bẫy người trước ñược một con hươu, còn của mình không có gì cả. Bèn bắt hươu bỏ vào bẫy của mình. Việc ñưa lên quan, 1 Theo BEFEO, tập XV, số 3 (1915) .

2 Theo Sa-van-nơ (Chavannes). Sách ñã dẫn.

3 Đều theo Các-ñông (Cardon). Sách ñã dẫn.

505

https://thuviensach.vn

quan xử cho người có bẫy trên cây ñược. Thỏ bày giúp người ñặt bẫy dưới ñất nói với quan rằng vì thấy một ñàn cá leo lên cây hái quả ăn, nên ñến hầu chậm.

Quan ñập bàn: - "Nói không thể tin ñược. Đời thuở nào có cá trèo cây". - "Vậy thì, thỏ ñáp, ñời thuở nào có hươu trèo cây chui vào bẫy"1.

Xem thêm truyện Trạng Hiền (số 81) sau ñây, và truyện Gái ngoan dạy chồng (số 88).

1 Theo Truyện dân gian Căm pu-chia, ñã dẫn.

506

https://thuviensach.vn

81. TRẠNG HIỀN

Vào thời nhà Trần, ở một làng nọ bây giờ thuộc về Nam-ñịnh có một em bé tên là Hiền. Hiền ñược cha mẹ cạo ñầu làm tiểu, cho ở với một ông sư trên chùa.

Hàng ngày, Hiền phải hầu hạ sư, quét dọn chùa và làm các công việc vặt rồi mới ñược sư dạy cho học. Thế nhưng Hiền học một biết mười, chả mấy chốc ñã nổi tiếng thần ñồng.

Một hôm, Hiền quét chùa, nhân ñề nghịch vào lưng một pho tượng mấy chữ

"ñày ba ngàn dặm'' . Đêm ấy hòa thượng trụ trì nằm mộng thấy một vị tôn giả

ñến từ giã mình, bảo rằng có việc phải ñi xa. Tỉnh dậy hòa thượng trong bụng lấy làm phân vân, khi nhìn thấy lưng tượng Phật có mấy chữ Hán, ñoán biết là chữ của Hiền, vội quát bắt phải lấy nước rửa ngay. Đêm hôm ấy hòa thượng lại mộng thấy vị tôn giả tới cảm ơn mình. Từ ñấy cả chùa ñều ñoán Hiền sẽ làm nên sự nghiệp hơn người.

Năm 12 tuổi, Hiền ñi thi và ñậu luôn Trạng nguyên. Khi Hiền vào bái mạng trước sân rồng, vua thấy Trạng bé loắt choắt trong bộ áo mũ quá khổ, bèn phán hỏi:

- Trạng học với ai?

Hiền ñáp ngay:

- Tâu bệ hạ, tôi lúc nhỏ ờ chùa không học với ai cả, chỉ khi nào không hiểu mới hỏi nhà sư một vài chữ mà thôi.

Vua thấy Trạng ñối ñáp cộc lốc, cho là trẻ con chưa biết lễ phép bên cho Trạng về nhà học lễ phép trong ba năm, sẽ lại cho làm quan.

*

* *

Hồi ấy có sứ nhà Nguyên ñưa sang ta một câu ñố ñể thử xem nước Nam có nhân tài chăng. Triều ñình nhà Trần mở quốc thư ra chỉ thấy có bốn câu thơ chữ

Hán:

Lưỡng nhật bình ñầu nhật,

Tứ sơn ñiên ñảo sơn,

Lưỡng vương tranh nhất quốc,

507

https://thuviensach.vn

Tứ khẩu tung hoành gian 1

Cả vua lẫn quan ñều ngẩn ra, không biết làm sao mà ñoán ñược. Mấy ông cụ

già trong Viện Hàn lâm, trong Quốc tử giám vắt óc suy nghĩ nhưng lâu lắm vẫn không tìm ñược câu trả lời. Mãi về sau có người nhớ ñến Trạng Hiền, vua vội sai một viên quan văn ñi mời ngay Trạng về triều ñể may ra có thể giải quyết ñiều bối rối cho cả triều thần.

Viên quan không quản ngày ñêm, phi ngựa nước ñại tìm về làng Trạng, thấy một lũ trẻ ñang ñùa nghịch ở gốc ña ñầu làng, quan thử ra một câu ñối ñể dò xem Trạng có mặt trong ñám ấy chăng:

- Tự (字) là chữ, cất giằng ñầu, chữ tử (子) là con: con ai con ấy?

Hiền tay vẫn chơi ñùa, miệng ñáp lại ngay:

- Vu (于) là chưng, chặt ngang lưng, chữ ñinh (丁) là ñứa: ñứa nào ñứa này.

Đáp ñoạn, bỏ chạy về nhà. Khi viên quan tìm ñược vào nhà thì thấy Hiền ñang ñun bếp. Hắn lại ra một câu ñối:

- Ngô văn quân tử viễn bào trù, hà tu mị táo (Tôi nghe người quân tử xa chỗ

bếp núc, sao lại nịnh ông Bếp).

Hiền ñối ñáp lại:

- Ngã bản hữu quan cư ñỉnh nại, khả tạm ñiều canh (Ta vốn ở ngôi khanh tướng nhưng nay tạm nêm canh).

Biết ñích là Trạng, viên quan ñưa chiếu chỉ của nhà vua, mời Trạng về triều ñể

hỏi một việc quan trọng. Nhưng Hiền lắc ñầu nói: - "Trước ñây vua bảo ta không biết lễ phép, nhưng chính vua không biết lễ phép nữa là ai". Nói rồi nhất ñịnh không chịu ñi.

Về sau vua phải cho quân gia mang cờ quạt võng lọng ñến ñón Hiền vào triều.

Trước mặt sứ thần của một cường quốc, ông trạng nhỏ tuổi ấy cầm cục than viết ra một chữ "ñiền" (田) giữa sân rồng. Thấy giải ñáp ñúng, sứ thần lặng lẽ rút lui.

Vua và ñình thần thở dài khoan khoái. Về sau, vua ban thưởng cho Trạng rất hậu và tuy Trạng còn ít tuổi cũng phong chức thượng thư2.

1 Bốn câu thơ này nghĩa là:

Hai mặt trời bằng ñầu nhau (ñồng thời có nghĩa là có hai chữ nhật ).

Bốn hòn núi nghiêng ngả (tức là có bốn chữ sơn ).

Hai vua tranh một nước (tức là có hai chữ vương ).

Bốn miệng ngang dọc trong khoảng ñó (tức là có bốn chữ khẩu ).

2 Theo Nam hải dị nhân liệt truyện của Phan Kế Bính. Xem thêm truyện Nợ như chúa Chổm (số 44).

508

https://thuviensach.vn

82. THẦN GIỮ CỦA

Ngày xưa ở vạn Lai-triều thuộc trấn Sơn-nam có một người lái buôn nước ngoài sang ta sinh cơ lập nghiệp. Sau mấy chục năm nhờ có mánh khóe tích trữ: buôn lúc ñầu mùa, bán khi giáp hạt, lãi mẹ ñẻ lãi con, hắn trở nên giàu có lớn.

Trong nhà hắn vàng bạc châu báu kể có ức vạn, những tay vương hầu cơ hồ

không ai ăn ñứt.

Khi trong tay ñã có tiền ròng bạc chảy, hắn nghĩ ñến chuyện chuyển của về

nước ñể cho con cháu bên ñó hưởng. Nhưng ngặt một nỗi hồi ấy triều ñình ta có lệnh cấm rất nghiêm, không cho khách nước ngoài ñưa vàng bạc ra khỏi bờ cõi.

Đã có nhiều người lén lút ñưa ra nhưng không che ñược mắt nhà chức trách nên của cải bị tịch thu, còn người thì bị ñuổi ra khỏi nước. Vì thế, hắn mới nghĩ ra cách giấu một số vàng bạc ở bên này ñể rồi ngày sau, chờ khi có cơ hội tốt, con cháu hắn sẽ sang lấy về. Hắn chuẩn bị việc ñó rất kỹ lưỡng. Lấy cớ thờ Phật, hắn sẽ xin phép làng sở tại dựng một ngôi chùa trên một cái ñồi hoang gần nhà. Và trong khi ñào móng làm chùa, hắn sẽ bí mật xây một cái hầm chôn của ăn sâu xuống dưới ñất. Còn việc bảo ñảm cho của khỏi mất, hắn sẽ tìm một người con gái còn ñồng trinh chôn luôn bên cạnh vàng bạc ñể làm thần giữ của. Nếu không phải là người hô ñúng tín hiệu mà hắn ước hẹn với thần thì ñừng hòng ñưa một ly của cải lên khỏi mặt ñất. Thần sẽ vật chết bất cứ một người lạ nào ñến cửa hầm. Khi mưu tính ñã kỹ lưỡng, hắn bèn ñể ý ñi tìm một người con gái còn ñồng trinh.

Hồi ấy ở trong vùng có một ông giám sinh, nhà không một mảnh ñất cắm dùi.

Ông có một cô con gái tuổi mới mười tám, chưa có chồng. Nghe tin, người khách buôn vội mang cau rượu ñến hỏi cô gái về làm vợ lẽ. Tuy biết hắn giàu có, con mình có thể ñược nơi nương tựa, nhưng ông giám sinh không chút bằng lòng vì không những ông không muốn gả con cho người nước ngoài mà ông còn ghét cái thói con buôn, cho vay nặng lãi của những bọn như hắn. Hắn cũng biết thế, bèn ñặt lên mâm một trăm lạng vàng, nói là xin ñưa làm sính lễ. Trông thấy những nén vàng sáng chói, ông giám sinh nghĩ ñến mấy món nợ chưa cách gì trả

ñược. Cuối cùng ông ñành nhận lời gả con cho hắn.

Từ khi lấy vợ về, người khách buôn cho nàng ở một buồng riêng. Hắn rất chăm chút, rất ghen tuông, nhưng có một ñiều là chẳng bao giờ ăn nằm với nàng. Cả ñến cá thịt hành tỏi hắn cũng không cho ăn lấy cớ là phải ăn chay niệm Phật. Ba tháng một lần, hắn lại cho nàng một bộ xống áo mới.

Cứ như thế sau hai năm, cô gái vẫn phòng không bóng chiếc.

Một hôm, nàng cố xin phép chồng về nhà thăm cha. Từ chối mãi không ñược, bất ñắc dĩ hắn phải ñể cho ñi nhưng căn dặn phải kiêng khem và phải trở về

509

https://thuviensach.vn

ngay. Cha con lâu ngày không gặp nhau, mừng mừng tủi tủi. Ống giám sinh tỉ tê hỏi:

- Từ khi con ra ñi, cha rất hối hận. Nếu nhà ta không túng ñói thì con ñâu chịu cảnh lẽ mọn này. Vậy thường ngày nó ñối ñãi với con ra làm sao? Vì sao ñã hai năm chưa sinh nở gì cả?

Nghe cha hỏi thế, cô gái khóc lóc kể hết sự tình. Ông giám sinh ngạc nhiên:

- Thôi rồi! Chắc là nó chọn con làm thần giữ của, không nghi ngờ gì nữa. Vậy con có thấy trong nhà nó có chuyện gì lạ không?

- Trước kia, ăn cơm tối xong là nó khóa cửa ngủ ngay. Chỉ có ñộ vài tháng nay tối nào cũng thấy bố con nhà nó vác cuốc thuổng ñi, gần sáng mới lại về.

Nghe nói, ông giám sinh kêu lên: - "Thế là việc sắp ñến nơi rồi ñó!". Suy nghĩ

một chốc, ông ñi lấy hạt vừng và hạt cải gói lại một gói ñưa cho con và dặn rằng:

- Con hãy về sớm cho nó khỏi ngờ. Hễ lúc nào nó ñem con ñi ñâu thì nhớ rắc những hạt này xuống bên lối ñi, ñể cho cha biết mà tìm.

Từ ñó, ông giám sinh ñến thăm con luôn: có khi ba ngày một lần, có khi năm ngày một lần. Ông không vào nhà rể, chỉ ñứng ngoài cổng nhìn vào. Hễ thấy mặt con gái, ông mới yên tâm lui gót.

Một lần ông giở bận chút việc chưa ñến ñược. Mãi mười ngày sau mới tới thì ñã không thấy bóng con ñâu nữa. Chờ lâu sốt ruột, ông vội bước vào nhà rể, làm bộ tới hỏi thăm. Người lái buôn thấy ông, lăng xăng tiếp ñón ra chừng thân mật.

Hắn cho ông biết là vợ mình còn bận lên kinh ñô cất hàng chưa về. Ông giám sinh vẫn giữ vẻ mặt tự nhiên, nhận lời mời của rể rồi ngồi lại ăn cơm trưa. Thừa dịp ñi tiểu, ông ra sau vườn nhìn quanh nhìn quất, quả thấy hai bên lối ñi dẫn ra ñồng, vừng và cải ñã mọc xanh lăn tăn như ñánh dấu.

Lập tức, ông ñi một mạch tới dinh trấn Sơn-nam. Trước mặt quan trấn thủ, ông trình bày mọi việc xảy ra. Quan trấn thủ liền ñiểm lấy năm trăm quân sĩ ñi suốt ñêm về vạn Lai-triều. Người ta theo chân ông giám sinh lần theo con ñường mà vừng và cải ñã kín ñáo mách hộ, ñi cách nhà người khách chừng nửa dặm, thì ñã thấy một cái am con vừa mới xây xong trên một cái ñồi hoang. Ông giám sinh thưa: - "Hẳn chỗ này chứ không sai. Xin cho ñào lên ñể khám!". Nhưng người rể

của ông nhất ñịnh không chịu. Hắn lấy cớ ñộng mạch ñất có quan hệ với vận mệnh nhà hắn nên cố tình không cho lính ñào.

Liền ñó, quan trấn thủ bắt hai bên làm tờ cam kết. Nếu ñào không thấy gì thì ông giám sinh phải bỏ tiền ra xây lại am và phải bồi thường thiệt hại cho chàng rể. Trái lại, nếu phát hiện ñược tiền nong của cải gì thì người chủ am ñó không ñược nhận. Giấy làm xong, người khách buôn không chịu ký, nhưng cũng nhất 510

https://thuviensach.vn

ñịnh không chịu thú nhận. Thấy thế, quan lại càng ngờ vực, liền hạ lệnh cho lính cứ ñào ngay, sự chủ muốn hay không cũng mặc.

Mới ñào ñược khoảng một khoảng rộng bằng cái nong thì ñã thấy hiện ra một bờ gạch xây chìm. Bờ gạch chạy dài chừng một gian nhà, sâu xuống ngập ñầu người, trên xây theo lối cuốn bằng gạch Bát-tràng rất kiên cố.

Trong khi người khách buôn lăn ra khóc nức nở thì một toán lính ñã tìm ñược cửa hầm. Lớp gạch vừa ñổ xuống ñã hiện ra ánh sáng le lói của hai ngọn ñèn. Họ

ñi lần vào thì thấy cô gái ngồi bên cạnh ñèn, trên một cái ghế dựa bằng ñá, ñầu gục xuống, hai chân dạng ra hai bên, mỗi chân ñạp lên một cái cong lớn. Ông giám sinh mếu máo ôm chầm lấy con. Nhưng ông không sao nhấc con lên ñược vì hai tay cô gái ñã bị trói vào bành ghế mà miệng thì bị gắn kín bằng nhựa. Nậy nhựa ra thấy có một củ sâm chưa tan hết. Ngực nàng vẫn còn ñập thoi thóp.

Người ta vội vực lên ñể cứu chữa, ñồng thời ñóng gông tên lái buôn gian ác giải ñi.

Khi toán lính soát mọi vật thì thấy hai cái cong mà cô gái ñạp chân lên, mỗi cong có ñề mấy chữ: "Một nghìn cân hoàng kim". Bên tả bên hữu có hai dãy cong nhỏ mỗi dãy mười cái, ngoài ñều có chữ ñề: "Năm trăm cân bạch kim". Mở

ra ñiểm lại ñúng như số ñã ñề. Hai cây ñèn cũng một bằng vàng, một bằng bạc.

Nhờ ñược sự chăm sóc chu ñáo nên cô gái dần dần tỉnh lại. Nghe kể chuyện, người ta mới biết là cô gái bị chôn sống ñã ñược mười ngày. Quan trấn chia số

của cải ra làm ba: cha con ông giám sinh ñược hưởng một phần, còn bao nhiêu tịch thu làm của công. Còn người lái buôn bị ñem ra pháp trường xử trảm1.

1 Theo Sơn cư tạp thuật.

511

https://thuviensach.vn

83. KẺ TRỘM DẠY HỌC TRÒ

Ngày xưa có một tay ăn trộm lành nghề. Lão ta thấy mình tuổi già sức yếu nên muốn truyền cái bí kíp của lối sinh nhai "trèo tường khoét vách" cho một vài ñồ

ñệ. Có nhiều người tới xin nhập môn, nhưng ñối với ai lão cũng buộc một ñiều kiện là phải chịu một cuộc thử thách bằng cách ñi "ăn sương" với lão một ñêm ñể cho lão xem bản lĩnh sao rồi mới chịu dạy.

Cách xã có một anh chàng tên là Được mang một mâm xôi gà tới xin theo học.

Thấy hắn có vẻ khờ khạo, chậm chạp, lão ăn trộm không muốn nhận. Nhưng vì hắn cứ nài nỉ dữ quá nên lão bảo: - "Thôi ñược! Tối nay con ñến ñây, chúng ta cùng ñi một chuyến. Có thế nào sẽ hay".

Tối hôm ấy thầy bảo trò nai nịt chỉnh tề rồi dẫn nhau sang thôn bên cạnh. Sau khi cắt giậu, hai bên lẻn vào một nhà nọ. Thầy ghé vào tai trò: - "Đây là nhà một người ñàn bà góa. Nhà nó buôn vải. Hôm nay chúng nó ñi vắng cả, chỉ có một người con gái giữ nhà. Cái bọc vải ñể ở ñầu giường, con tha hồ mà chọn".

Thế rồi thầy khoét vách cho trò chui vào. Được quả tìm thấy chỗ cất vải.

Nhưng giữa khi hắn ñang sờ soạng ñể phân biệt giá trị từng tấm thì bỗng nghe thấy ở ngoài cổng kêu toáng lên: - "Có trộm! Có trộm!". Hắn hết hồn, toan tìm ñường tháo thân thì cô gái ñã tỉnh dậy ôm chầm lấy hắn. Hắn chống cự lại nhưng cô gái ñã kịp thời nắm lấy búi tóc của hắn vừa sổ ra, ñồng thời kêu cứu rất dữ

dội.

Được bối rối không biết làm thế nào cả, ñành mếu máo gọi thầy:

- Thầy ơi! Nó nắm lấy tóc con rồi!

- Con ñừng sợ - tiếng lão ăn trộm trả lời - chỉ sợ nó nắm lấy mũi không cắt ñược, còn như nắm tóc, con cứ cắt phăng ñi là thoát.

Nghe nói thế cô gái vội buông tóc mà nắm lấy mũi. Nhưng cũng chính nhờ

thế, Được ñã giật ra ñược ngay, và hắn vùng thoát một cách dễ dàng.

Bấy giờ, nghe tiếng kêu cứu, bốn phía ñổ ra rất ñông ñuổi theo tên trộm.

Trong lúc nguy cấp, Được không quản ngại gan góc chạy tuôn vào một bụi tre bên vệ ñường. Tuy bị gai tre cào rách cả da thịt nhưng Được yên tâm vì chẳng một ai tìm thấy mình cả.

Khi yên lặng ñã trở lại với hắn, hắn tìm lối ra nhưng bụi tre kín quá không tài nào lách mình ñược. Mấy lần hắn toan liều chui ra, nhưng thấy gai tre tua tủa ñâm rất ñau lại thụt trở vào. Cuối cùng hắn ñành nằm chết gí trong ñó suốt ñêm.

Tờ mờ sáng hôm sau hắn vẫn không dám chui ra. May làm sao bỗng thấy vợ

thầy học ñi chợ qua ñó, hắn bèn ra hiệu cho vợ thấy lại gần rồi nói nhỏ nhờ về

512

https://thuviensach.vn

báo tin cho thầy biết ñể tìm cách cứu mình một tý. Chẳng ngờ lão ăn trộm tới, ñã chẳng giúp ñược hắn chút gì, lại còn ñột ngột la làng mấy tiếng: - "Ối làng nước!

Có tên trộm trốn ở ñây!". Thấy thế, Được không còn hồn vía nào nữa, chui nhào chui nháo ra khỏi bụi tre và lủi về nhà một mạch.

*

* *

Người thứ hai thụ giáo với lão ăn trộm là một chàng thông minh lanh lợi tên là Lâu. Tuân theo ñúng thể lệ của thầy, hắn vui lòng chịu trải qua một thử thách như những kẻ khác. Đêm ấy, hai thầy trò dắt nhau ñến rình ở nhà một phú ông gần miền. Nhờ có tài nghệ của thầy nên mặc dầu nhà phú ông tường cao cửa kín, Lâu cũng lọt vào buồng một cách dễ dàng. Khi ñã vào ñến nới, Lâu thấy thầy cầm chiếc chìa khóa mở một cái rương sập1 rồi bảo mình chui vào: - "Đấy! Đồ

quý vật lạ của nhà nó ñều ñể ở trong ñó cả, con muốn chọn thứ gì thì chọn!".

Lâu nghe lời chui vào. Nhưng khi Lâu còn ñang sờ soạng thì bỗng nhiên thầy ñã ñậy sập nắp rương lại. Hắn chưa hiểu thế nào thì ñã nghe tiếng chìa khóa rút khỏi ổ và tiếng chân thầy lui gót. Không ngờ thầy lại thử mình một cách ngược ñời như thế, Lâu ñiếng người, thầm nghĩ ñến những hình phạt sẽ ñón chờ mình chỉ vì ông thầy lập tâm chơi ác. Nhưng sau một lúc ngồi thừ trong rương, hắn bỗng nghĩ ra ñược một kế ñể thoát khỏi chốn nguy hiểm. Hắn bèn lấy một cái áo thụng mặc vào, trên ñầu trùm một cái mũ quan viên che lấp cả mắt, thế rồi Lâu co chân ñạp ñùng ñùng vào thành rương, vừa ñạp vừa thét theo bộ ñiệu của con ñồng bị thánh ốp:

- Hỡi hỡi gia chủ! Mau mau dậy cho ta truyền bảo!

Nghe tiếng ñộng, cả nhà phú ông hoảng hốt tỉnh dậy và chạy ñến bên rương.

Họ lấy làm kinh ngạc khi nghe trong ñó có tiếng nói huyền bí thoát ra: - "Ta là tài thần từ lâu nay ñã làm cho chúng mày giàu có... Nay ta hiện về ñây ban lộc cho chúng mày... Chúng mày hãy mở khóa rương ñón ta ra..." Phú ông chưa bao giờ lại thấy có sự lạ lùng như thế, vừa sợ vừa mừng, vội vái lấy vái ñể, khấn xin tài thần hãy lưu lại một chốc ñể mình bày cỗ bàn rước ñi.

Nói xong, một mặt hắn hối hả giục người giết lợn ñồ xôi, một mặt cho con ñi mời làng tới dự. Người ta ñổ xô ñến ñông nghịt. Ai nấy ñều hồi hộp chờ ñợi, trong lúc cả nhà phú ông mỗi người một nén hương cầm tay hướng về phía rương mà vái lạy xì xụp. Và khi nắp rương vừa mở, thì anh chàng Lâu, khăn ñỏ

1 Một thứ hòm lớn trên mặt rộng bằng tấm phản có thể nằm lên ñể giữ, dưới có bốn bánh xe ñể di chuyển, nên cũng gọi là "rương xe".

513

https://thuviensach.vn

chùm kín mặt, nhảy phóc ra, thét với mọi người: - "Hãy theo ta ra ñình!". Đoạn hắn khoa chân múa tay rồi chạy một mạch ra khỏi cổng, có cả ñoàn người theo sau với dáng ñiệu vô cùng kính cẩn.

Đến ñình làng, Lâu ung dung bước vào thượng ñiện rồi nhảy lên ngồi trên ngai thờ, mặt vẫn trùm khăn kín mít. Hắn phán: - "Đặt cỗ xuống rồi lui ra ngoài sân.

Đứa nào vào trong ñiện sẽ bị phạt hộc máu tức khắc!".

Nghe nói thế, mọi người chen nhau ra ngoài. Bấy giờ, trong ñám ñông có anh chàng Được lấy làm lạ cũng tìm ñến xem. Nhưng khi nghe giọng nói tài thần thì hắn lấy làm ngờ, ñoán chắc là bạn học của mình ở ñây rồi, mới chạy vào ñể xem cho biết. Tuy mọi người can gián, nhưng Được không nghe, quyết vào cho ñược.

Khi thấy rõ tài thần chẳng phải ai khác mà là Lâu, hắn cười hì hì, ñòi chia phần.

Lâu ra hiệu bảo im và nói: - "Được rồi! Anh ñừng làm ầm ỹ lên. Tôi thề rằng thế

nào cũng chia cho anh một phần" - "Thề thế nào?" - "Anh thè lưỡi tôi liếm rồi tôi thè lưỡi anh liếm. Nếu kẻ nào làm sai thì trời chu ñất diệt".

Nhưng Được vừa kịp trèo lên bệ và thè lưỡi ra thì ñã bị Lâu dùng răng cắn cho hắn một cái thật mạnh. Mọi người thấy hắn hốt hoảng từ trong ñiện chạy ra mồm nói ú ớ, máu trào ñỏ ngầu thì lại càng bội phần sợ hãi, cho là thần rất thiêng, vội chạy tan tác mỗi người một nơi. Nhờ thế Lâu thừa cơ trốn về nhà vô sự1.

KHẢO DỊ

Trương Vĩnh Ký có kể một truyện khôi hài giống với truyện trên ở phần ñầu: Một anh mê gái nhưng lại nhút nhát, mới nhờ một người thạo ñời giúp ñỡ.

Đêm lại, cả hai ñi ñến nhà cô gái; thầy bảo trò cứ vào mà ghẹo, có mình giúp sức ở ngoài. Hắn lọt ñược vào giường cô gái giữa lúc cô ñang nằm ngủ. Không ngờ

cô gái tỉnh dậy và chộp lấy tóc. Hắn sợ quá kêu lên: - "Thầy ơi, nó nắm lấy ñầu tôi!". Ở ngoài trả lời: - "Không lo gì, nó nắm mũi mới sợ kia". Cô gái nghe vậy liền buông tóc nắm lấy mũi, hắn ta giật ra ñược chạy về2.

Về chỗ thầy nhốt Lâu vào rương, người Nùng có truyện Hai tên ăn trộm cũng có tình tiết tương tự:

Có hai tên ăn trộm thiện nghệ là Vạt Cỏ Dàu và Dàu Cỏ Vạt quen nhau, cùng rủ nhau ñi ăn sương. Vạt Cỏ Dầu không có bụng thành thật, ngầm mưu hại bạn ba lần, nhưng không ngờ Dàu Cỏ Vạt lại cao tay hơn, thoát ñược, trừ lần thứ ba thì cả hai cùng bị nạn.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Cổ tích và truyền thuyết An-nam.

2 Trương Vĩnh Ký. Chuyện khôi hài.

514

https://thuviensach.vn

Lần thứ hai, hai người vào một nhà giàu, Vạt Cỏ Dàu mở ñược một tủ bạc cho bạn vào lấy rồi thình lình khóa tủ lại, bỏ về. Cũng tương tự như chàng Lâu trong truyện của ta, Dàu Cỏ Vạt nghĩ ñến kế thoát thân nhưng không quên khoắng một mẻ. Hắn bèn buộc hai gấu quần rồi tuồn vàng bạc vào, lại xé áo mình thành từng dải nhỏ như tiền giấy. Đoạn giả vờ rên thành tiếng mỗi lúc một to. Cả nhà ñang ngủ, nghe tiếng, sợ quá, ñoán có lẽ vì ñể lâu rồi không cúng nên vàng bạc hóa thành tinh, bèn trở dậy chuẩn bị lễ vật ñể cúng. Nhưng khi mở tủ thì Dàu Cỏ Vạt ñầu trùm kín nhảy vụt ra, tay cầm bốn thỏi vàng bạc múa tít. Ánh vàng bạc sáng chói làm cho cả nhà hoa mắt tin là tinh vàng bạc ñã xuất hiện bèn sụp lạy khấn khứa hết lời. Nhè lúc cả nhà không chú ý, Dàu Cỏ Vạt chạy biến ñi, vô sự.

Lão chủ nhà thấy bạc mất hút, khóc lóc rầm rĩ:

- Ối vàng bạc ôi! Sao nỡ bỏ ta mà ñi1.

Đồng bào Tày cũng có một truyện tương tự với truyện vừa kể.

Có hai tay ñại bợm kết làm bạn thân, một người là Trăm Mưu một người là Nghìn Kế, người sau tỏ ra vượt lên trên người trước một bậc. Sau những lần cùng rủ nhau ñi '' ăn sương", một hôm Trăm Mưu theo Nghìn Kế vào một nhà phú hộ. Ở ñây Nghìn Kế mở tủ chui vào bảo Trăm Mưu khóa lại ñi về, hẹn chiều mai vào lúc tắt bóng mặt trời ñợi nhau ở bãi tha ma.

Ngày hôm sau, khi phú ông toan mở tủ thì bỗng nghe tiếng rên ở trong. Hắn hốt hoảng hỏi: - "Ai trong ñó?" - "Ta là tổ nhà mày, bao nhiêu lần phù hộ cho chúng mày giàu có, chúng mày mau mau cúng lễ ñể ñưa ta ra mồ". Phú ông và cả nhà xì xụp quỳ lạy. Tiếng ở trong tủ lại nói: - "Chập tối chiều nay mang mọi thứ theo ta, không ñược chậm trễ".

Chiều lại, phú ông mở tủ ra, Nghìn Kế ñã trùm kín mặt, nhảy vọt ra khoa chân múa tay, ñi ra khỏi cổng. Phú ông hối hả bảo con cháu gánh gồng lễ mễ ñi theo.

Đến bãi tha ma phú ông càng ngạc nhiên khi nghe ông tổ gọi bà tổ, và nhìn vào bụi cây quả có một cái bóng khác hiện ra cũng trùm vải kín. Ông tổ còn nói: -

"Bà nó xem có cần giữ ñứa nào trong ñám con cháu lại hầu hạ không thì giữ".

Nghe nói thế, phú ông và con cháu hoảng quá, quẳng gánh lại, ba chân bốn cẳng chạy mất. Hai tên bợm chỉ còn việc khiêng về chia nhau2.

Về chỗ hai nhân vật thè lưỡi liếm nhau làm tin, truyện cổ tích thế giới cũng có tình tiết tương tự, tuy rằng nội dung nhiều truyện khác của ta.

Truyện của người Khơ-me (Khmer):

Một người ñàn bà láu lỉnh chơi cho bốn tên ăn trộm một vố, và giam chúng trong một chiếc tàu của một người Trung-quốc. Bà ta trở về nhà ñược nửa 1 Theo Truyện cổ Việt-bắc.

2 Theo Hoàng Quyết. Truyện cổ Tày Nùng.

515

https://thuviensach.vn

ñường, gặp trời tối, bèn leo lên cây ñợi sáng. Không ngờ bốn tên trộm tìm cách thoát ra khỏi tàu rồi cũng ñi ñến ñấy vào lúc nửa ñêm. Trời tối như mực, ba ñứa trèo lên những cành phía dưới, chỉ có một ñứa trèo lên ngọn. Gặp lại người ñàn bà, hắn toan báo thù. Người ñàn bà cho hắn tiền và hứa sẽ lấy hắn làm chồng.

Bợm ta chấp thuận nhưng ñòi phải có gì ñể làm tin. Người ñàn bà bảo hai bên hôn nhau bằng lưỡi, sau ñó người ñàn bà cắn ñứt chết lưỡi của hắn và xô hắn xuống. Bợm không còn nói ñược, chỉ kêu lên những tiếng: "lon...lon...". Ba tên kia tưởng người ta ñuổi theo bắt, nên bỏ chạy thục mạng (xem thêm Khảo dị

truyện số 191, tập V).

Truyện của người Ấn ở Păng-jáp (Pendjab) cũng gần giống với truyện Khơ-me về chỗ nhân vật chính là một ngươi ñàn bà mưu mẹo, chơi cho một bọn trộm nhiều vố cay chua. Vố cuối cùng cũng vào ñêm tối, người ñàn bà ấy cũng nấp ở

trên cây trong khi bọn trộm lại ẩn ở dưới gốc. Biết chúng là ñối thủ cũ của mình, người ñàn bà hát lên một giọng nho nhỏ, còn tay thì cầm một mảnh vải trắng phe phẩy làm như kiểu tiên xuất hiện. Tên ñầu ñảng bọn trộm trèo lên cây ñể tỏ tình với tiên. Người ñàn bà nói: - "Con người là chúa lường gạt, hãy thè lưỡi liếm nhau xem thử có thật chăng?". Hắn vừa thè lưỡi thì bị người ñàn bà cắn ñứt. Lăn xuống gốc cây, hắn chỉ còn kêu ñược những tiếng: "Bun-a-bun-un-un...". Mấy tiến ñồ ñảng tưởng là bà tiên trừng phạt thói xấu của hắn, bèn bỏ trốn mất cả.

Một số truyện của các dân tộc khác như Xây-lan (Sri Lanka), v.v... cũng có nội dung gần giống với truyện trên, nhưng tình tiết cắn lưỡi tên trộm ñược thay bằng dùng dao cắt lưỡi1.

1 Theo cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren.

516

https://thuviensach.vn

84. CON MỤ LƯỜNG

Ngày xưa, có hai vợ chồng một người phú thương trẻ tuổi. Chồng thường rong buồm chạy khắp trong Nam ngoài Bắc và các nước xa xôi, chuyên bán hàng ñi và cất hàng về.

Một ngày kia, thuyền ñã chứa ñầy hàng, chồng từ giã vợ ra ñi. Chàng chưa từng ñến Hạ-châu bao giờ nhưng vốn nghe xứ này buôn bán dễ dàng, có thể phất to, nên quyết ñịnh ñi thử một chuyến.

Thuyền ñi ra biển suốt năm ngày ñêm mới tới thị trấn này. Chàng bảo thủy thủ

bỏ neo ở một bến tấp nập nhất, rồi lên bộ tìm nơi nghỉ trọ và tìm mối bán hàng.

Nhưng vừa lên bờ, ñã thấy một ngôi lầu ñồ sộ trên bến. Đang ñứng ngẩn ra nhìn thì bỗng cửa lầu mở toang. Chủ nhân là một người ñàn bà sang trọng bước ra vái chào rất cung kính và cất tiếng nói dịu ngọt mời mọc: - "Chúng tôi nghe nói ngài có một thuyền hàng mới cập bến. Chúng tôi mong muốn làm quen và ñược giao thiệp lâu dài. Nếu không chê tệ xá nhỏ hẹp, xin mời lên nghỉ ngơi trong những ngày thuyền ñỗ tại ñây".

Đang khi chưa biết nên trả lời thế nào thì ñã thấy kẻ hầu hạ của chủ nhân, nam có nữ có, người nào cũng ăn mặc lịch sự ra ñón. Phú thương bụng bảo dạ: - "Ta mới ñến chân ướt chân ráo chưa hiểu thế nào cả, nhưng trông cung cách người này có vẻ tốt bụng. Biết ñâu chả là sự may mắn cho ta trong chuyến ñi này".

Nghĩ vậy, chàng vui vẻ nhận lời và cố sức làm cho chủ nhân biết mình không phải là kẻ ngờ nghệch. Lập tức, bọn người hầu không cần chờ lệnh chủ, tỏa ra dọn dẹp lăng xăng khắp nơi. Họ làm cho phú thương và một số gia nhân của mình rất ñẹp lòng,vì chưa bao giờ ñược tiếp ñãi nồng hậu ñến thế. Chủ dẫn khách ñi thăm nhà. Các phòng bày biện nói lên sự giàu có quá sức: những cây ñèn bằng vàng, những ñộc bình cổ, những ñồ dùng quý giá. Phú thương sờ tay vào một con rùa vàng bày trên một chiếc bàn. Nhân thể, chủ nhân liền giới thiệu kỹ món gia bảo ñặc sắc ñó của tiền nhân mình.

Đêm hôm ấy, một tiệc lớn bày ra, chủ nhân ăn mặc rất mỹ lệ, chuốc chén mời mọi người. Xong tiệc, họ ñược mời ñi nghỉ ở một buồng có những chiếc giường rất xinh xắn. Không thấy có ñiều gì ñáng ngờ, phú thương và kẻ tùy tùng nằm xuống ñánh một giấc ngủ rất ngon lành.

Sáng hôm sau, khi mọi người trở dậy, sự mời mọc lại càng niềm nở. Lại những mâm thức ăn ngon lành bưng ra với những câu mời quyến rũ làm cho phú thương không thể từ chối ñược.

Thế nhưng, khi phú thương cáo từ trở ra, vừa bước về thuyền thì bỗng thấy cả

nhà chủ nhân ñổ xô tới: - "Thưa các ngài, nhà chúng tôi vừa mất con rùa vàng 517

https://thuviensach.vn

mà các ngài ñã biết. Vậy có vị nào cầm nhầm hãy cho xin lại".

Mọi người tưởng như nghe tiếng sét. Song phú thương biết tính nết mấy người tùy tùng của mình vốn chả bao giờ ăn cắp trộm gì của ai, nên rất vững tâm.

Chàng có ngờ ñâu người ñàn bà kia chính là con mụ lường gạt nổi tiếng. Hắn có một ñám thủ hạ rất ñông, chuyên cướp của bằng cách bẫy người vào tròng một cách bất ngờ và êm thấm. Mỗi lần làm, hắn làm những món rất to, và thường nhằm vào những khách giàu sang, nhất là những khách nước ngoài mới tới.

Ngón ñộc của hắn ñã từng khiến nhiều kẻ mất ñứt cả của lẫn người vào tay hắn, nên của cải của hắn chứa chất không biết bao nhiêu mà kể.

Hôm ñó mụ Lường - tên người ta thường gán cho mụ - thấy có một thuyền buôn mới tới với ñầy ắp những hàng, mà trông chủ nhân lại chẳng ra vẻ là tay thạo ñời. Cho nên mụ quyết cho anh chàng vào tròng. Trong khi phú thương và tùy tùng ăn nghỉ ở nhà mụ, mụ ñã sai một số thủ hạ xuống thuyền giả cách xin xem hàng. Chúng mang con rùa vàng theo và lén bỏ vào trong một tấm ñoạn.

Thấy mọi người trở mặt vu cho mình ăn cắp và ñòi khám thuyền, phú thương nóng mặt, nhất ñịnh không cho. Khám thuyền thì phải dỡ hàng mà dỡ hàng là một ñiều rất phiền và tối kỵ khi chưa bán ñược một tý gì. Cho nên chàng cũng lý sự:

- Thưa bà, trừ phi có quan chức ñến ñây, chúng tôi không thể ñể cho một ai xuống thuyền ñược.

Mụ Lường vội cho người ñi trình quan. Khi bọn quan và lính ở thị trấn ñến, mụ trình bày việc mất trộm, ñổ riệt cho người nhà phú thương lấy mang ñi, và nhất ñịnh xin khám thuyền. Phú thương bày tỏ sự thẳng thắn của mình và gia nhân mình, rồi nói:

- Nếu khám không có thì bà tính sao ñây?

- Tôi xin "cược" cái nhà lầu và mọi vật ở trong ñó. Còn quả có rùa ở trong thuyền ngài thì làm sao?

Phú thương nóng nảy tiếp theo lời mụ:

- Nếu có, tôi cũng xin mất cả thuyền hàng lẫn người ở ñây cho bà.

Hai bên lập tức làm giấy ký kết trước mặt quan. Cuộc khám xét bắt ñầu. Chỉ

một chốc sau, bọn lính ñã lôi ñược con rùa vàng từ trong tấm ñoạn ra. Phú thương và gia nhân ñờ ñẫn cả người. Không còn ñường chối cãi, họ ñành phải làm theo lời ñã ký kết. Thế là cả một thuyền hàng trị giá ñến cả vài trăm vạn quan ñều về tay mụ Lường. Phú thương, bọn tùy tùng và thủy thủ ñều bị sung làm nô. Theo như luật pháp Hạ-châu quy ñịnh, họ phải làm khổ dịch cho chủ

nếu không bị bán và nhất thiết không ñược rời khỏi nơi làm việc.

Từ hôm ñó, phú thương phải làm việc quần quật suốt ngày. Chàng bị cắt giữ

518

https://thuviensach.vn

việc chăn ngựa. Công việc mệt nhọc ñó làm cho chàng rã rời tơi tả. Chàng chỉ

buồn một nỗi là mụ Lường bắt mỗi người ở một phương không bao giờ ñược gặp nhau. Cứ như thế sau ba năm trời, chàng bặt tin của quê hương xứ sở.

Nhưng chàng cũng dần hiểu rõ mưu mô gian xảo và tình hình trong nhà mụ

Lường.

Một hôm ñang cho ngựa ăn cỏ ở bến sông, chàng bỗng gặp một ñạo sĩ ngồi bên vệ ñường. Thấy trước mặt ñạo sĩ có bày một quả bưởi, chàng lấy làm lạ, lại hỏi mua ăn. Đạo sĩ lắc ñầu:

- Bưởi này không phải bán ñể ăn ñâu.

- Thế thì dùng làm gì?

- Nó dùng ñể nhắn tin tức với bất cứ người nào trong thế gian.

Nghe nói thế, chàng nhớ ñến người vợ yêu của mình sau ba năm ñằng ñẵng không một tin tức và chắc ñã khóc kiệt nước mắt. Cho nên chàng xoắn xuýt:

- Ngăn sông cách núi, chẳng biết có dễ ñưa ñến nơi chăng?

Đạo sĩ ñáp:

- Hãy viết một bức thư, dùng dao rạch một chỗ ở ñằng cuống rồi nhét thư vào.

Đưa ra trước bến này, khấn to tên và chỗ ở của người mà mình muốn nhắn, rồi vứt xuống nước và nói: "Bớ bưởi, hãy ñi cho ñược việc!" tự khắc nó sẽ vượt sông vượt biển ñến tận tay người ñó, dù xa bao nhiêu cũng không thất lạc ñược.

Tuy không tin gì lắm nhưng chàng cũng mua lấy quả bưởi ñể cầu sự may rủi.

Chàng viết một bức thư rất dài kể tất cả mọi việc xảy ra. Và khi nhìn thấy quả

bưởi vượt sóng trôi về phương Bắc, lòng chàng mới thực tràn trề hy vọng.

*

* *

Từ ngày người chồng thân yêu vượt vời thấm thoắt ñã ba cái Tết mà không thấy trở về, vợ phú thương hết sức lo buồn. Cả ñoàn người trên thuyền không hiểu sao cũng bặt không một tin tức. Có lẽ thuyền ñã gặp bão, hoặc ñã gặp bọn cướp biển và không một mạng nào sống sót. Nghĩ thế nên mọi nhà ñã thiết bài vị

và ñể tang. Và nàng ñã rơi không biết bao nhiêu là giọt lệ. Dầu vậy, nàng vẫn không chịu tuyệt vọng, hàng ngày vẫn kiên nhẫn ra ngóng những cánh buồm ngoài xa tít.

Một hôm như lệ thường, nàng ñang ñứng trên bến, chợt trông thấy một quả

bưởi trôi ngược dòng. Lấy làm lạ, nàng vội chạy xuống bến ñứng xem. Thì lạ

519

https://thuviensach.vn

sao, quả bưởi lại trôi ngay vào bến và lọt vào tay nàng.

Khi ñọc những dòng chữ của chồng, nàng mừng rỡ xiết bao. Nàng rất ñỗi căm giận trước mưu mô ñiên ñảo của con mụ Lường, quyết chí sẽ ñến tận nơi cứu chồng và trị cho con mụ một mẻ. Sáng hôm sau, nàng giao nhà cửa con cái cho cha mẹ và xin phép ñi tìm chồng. Nàng mang theo một con thuyền ñầy tơ lụa gấm vóc. Lần này, ngoài số gia nhân và thủy thủ nàng con mang theo một người thợ kim hoàn. Lại có hai con chuột nhắt nuôi trong một cái lồng nhỏ.

Thuyền lại rẽ sóng và tìm ñến Hạ-châu, thả neo ñúng vào nơi ba năm trước ñây thuyền chồng nàng ñã ñỗ. Mụ Lường thấy có thuyền hàng nước ngoài cập bến mà chủ nhân lại là ñàn bà thì mừng quá, quyết làm một mẻ không ngần ngại gì nữa. Tấn tuồng cũ lập tức lại ñược diễn.

Cũng chào mời ñon ñả, tiệc tùng chơi nhời, chị chị em em rất thân mật. Cũng có những người lén ñưa rùa vàng xuống thuyền ñịnh thực hành kể vu vạ. Nhưng lần này, người thợ kim hoàn ñã có lệnh sẵn của chủ, nấp kín một nơi rình từng cử chỉ của chúng. Chờ cho chúng ra về, anh bèn trổ hết tài nghệ, thụt bễ một chốc, rùa vàng chảy ra nước và sau ñó hóa thành những thoi vàng nén nằm gọn dưới ñáy hòm. Cho nên, khi mụ Lường mời quan ñến khám thì hắn rất kinh ngạc vì lục soát hết từ mũi chí lái ñến mấy lần, vẫn không thấy tăm dạng "con rùa"

ñâu cả.

Biết là gặp phải tay kình ñịch "tương kế tựu kế", mụ Lường ñành nhận thua cuộc, nhưng liền ñó lại nảy ra một mẹo khác. Mụ bảo vợ người phú thương:

- Chúng ta nhận rằng ñã mất ngôi lầu này. Nhưng các ngươi phải ñánh cuộc với ta một lần thứ hai. Các người có tin rằng ta có cách bắt hai con mèo ñội ñèn suốt ñêm cho một canh bạc không?

Người vợ phú thương, qua thư chồng, ñã biết chuyện hai con mèo ñội ñèn này rồi, song cũng làm bộ ngạc nhiên:

- Làm gì lại có mèo ñội ñèn ñược suốt ñêm?

- Vậy thì - mụ Lường tiếp - các người có dám cược với ta: nếu ta sai khiến ñược hai con mèo ñội ñèn suốt một ñêm thì ngôi lầu kia lại thuộc về chúng ta, nhược bằng không có con mèo ñội ñược ñèn, hoặc ñang ñội nửa chừng bỏ dở thì ta lại mất thêm một dinh cơ thứ hai cũng ở trong thị trấn này. Có dám không?

Vợ phú thương vui lòng nhận cuộc. Hai bên ký vào giấy và trình quan. Mọi người lại kéo nhau lên lầu nhà mụ Lường vừa ñánh bài vừa luôn thể chứng kiến sự việc. Quả nhà mụ có hai con mèo rất khôn ñược luyện tập từ lâu, mỗi con có thể ngồi ưỡn người suốt ñêm không cụ cựa, trên ñầu ñội một chiếc ñèn thắp ba ngọn nến. Cuộc sát phạt bắt ñầu và kéo dài tới canh một, canh hai. Hai con mèo vẫn ñội ñèn chưa tỏ dấu hiệu gì là mỏi mệt. Nhưng người vợ phú thương vẫn 520

https://thuviensach.vn

tỉnh táo. Trước lúc vào cuộc, nàng ñã bỏ hai con chuột nhắt vào một cái túi vải.

Thế rồi, ñến bây giờ nàng mới kín ñáo thả chuột ra. Hai con mèo thoáng thấy chuột thì nhảy tới vồ. Hai cây ñèn ñổ tung tóe giữa chiếu bạc. Thế là một lần nữa con mụ Lường lại cay ñắng thua cuộc.

Nhưng mụ còn cố gỡ. Mụ lại ñứng lên, nói:

- Chúng ta ñang còn rất nhiều ruộng ñất, trâu bò, voi ngựa. Chúng ta còn có rất nhiều thuyền buôn ñang tung ra khắp mọi bến. Vậy nếu các người dám ñánh cuộc với ta, ta sẽ trồng một cây ñã chết khô, chỉ trong một ñêm lại xanh trở lại.

Nếu làm ñược như thế, các người phải trả lại tất cả lầu và dinh cơ của ta cho ta.

Nếu không, ta sẽ mất với các người tất cả người cũng như mọi của cải. Có dám không?

Người vợ phú thương, cũng qua thư chồng, ñã biết ñấy là miếng ñất màu nhiệm ở bên tả cây táo sau nhà. Và cũng ngay trong ñêm ñánh bài, nàng ñã sai gia nhân bí mật lẻn tới ñào ñất ấy ñổ ñi một nơi rồi thay vào ñó một lớp ñất khác. Cho nên nàng nhận cược ngay. Phép lạ của mụ Lường vì thế lại mất linh nghiệm. Mụ tái mặt khi thấy qua một ñêm, cây khô chẳng xanh lên một tí nào.

Thế là quan chứng nhận ba lần thất bại ñều về phần mụ và mụ phải mất cả của lẫn người cho vợ phú thương. Nhờ thế phú thương và những người tùy tùng ñược trả tự do. Chồng có ngờ ñâu có ngày ñược gặp lại vợ và có ngờ ñâu lại giàu gấp mấy trước. Trong một chuyến chở mụ Lường và gia nhân của mụ về nước làm nô lệ, mụ nhảy xuống biển tự tử, vì nghĩ rằng mình không kham ñược công việc nặng nhọc. Đức Phật cho mụ hóa thành cá he. Người ta nói vì mụ xót của nên lúc nào cũng cứ ngoi lên lặn xuống mãi. Nòi giống cá he sau này vẫn mang thói quen ñó1.

KHẢO DỊ

Có người kể: mụ Lường tức là bà "ñầu nậu" làm nghề bắt mối các ghe từ

phương xa. Ngoài con rùa, mụ còn có một nải chuối bằng vàng cũng lén bỏ vào thuyền ñể vu vạ. Ở ñây không có việc người thợ kim hoàn thụt bễ biến rùa và chuối vàng thành vàng thoi, mà chỉ là do một người gia nhân vứt xuống biển2.

Dân tộc Ba-na (Bahnar) (Tây-nguyên) có truyện Con Dơn là một dị bản của truyện Con mụ Lường:

Một anh chàng ghẻ tình cờ tìm ñược ñường lên trời, ñược ông Trời gả cho cô 1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

2 Theo Sơn Nam. Chuyện xưa tích cũ.

521

https://thuviensach.vn

gái ñẹp ñem về làm vợ. Một hôm chàng ñi chơi lên vùng Con Dơn, nghỉ ở nhà một người nhà giàu, ñược hắn khoản ñãi rất hậu. Nhưng nhè lúc chàng ngủ say, hắn sai người bỏ rùa vàng vào chăn, rồi sáng dậy vu cho chàng lấy cắp có tang chứng. Vì vậy chàng bị bắt giữ làm nô. Vợ chàng ghẻ không thấy chồng lên trời, mới biết là chàng mắc nạn, lại biết ñược mưu mô xảo quyệt của tên nhà giàu bèn trở về, rồi tìm ñến Con Dơn. Đến nơi cũng ñược tên nhà giàu khoản ñãi hậu hĩ.

Khi hắn bỏ con rùa ñể sáng dậy vu vạ thì nàng lén ñem rùa bỏ ra sau vườn, nhưng dưới bụng có ñặt thêm mấy quả trứng chim. Sáng dậy, hắn ñến thì không còn tìm ra rùa, ñành phải mất tài sản cho nàng như lời giao ước. Sau ñó khi cùng hắn ra vườn thấy rùa, nàng lại ñánh cuộc với hắn, nếu rùa ñẻ ra trứng thì hắn phải thả tất cả mọi người ñang bị giam giữ ra. Quả tìm thấy trứng dưới bụng rùa, hắn ñành phải thả tất cả người nô lệ của hắn, trong ñó có anh chàng ghẻ. Từ ñó, hai vợ chồng trở nên giàu có1.

Dân tộc Thái cũng có truyện một người vợ thông minh, dùng mưu mẹo, tương kế tựu kế, lấy lại tài sản mà một tên phú thương trước ñây ñã cướp ñoạt, do vu cho chồng mình ăn cắp. Vật môi giới ở ñây không phải là con rùa vàng mà là con mèo bạc. Truyện cũng xảy ra gần giống như trên.

Truyện của ta trên kia khá phổ biến ở nhiều dân tộc trên thế giớ với hình tượng con mèo và cây ñèn. Cô-xcanh (Cosquin) trong quyển Cổ tích con mèo và cây ñèn cầy ở châu Âu thời trung cổ và ở phương Đông có kể khá nhiều truyện thuộc loại này. Ở ñây chỉ thuật một ít:

Trước hết, có hai truyện của người Tây-tạng và Ả-rập (Arabes), gần với truyện của ta hơn.

Truyện của người Tây-tạng:

Một anh lái buôn trẻ tuổi sang Ấn-ñộ với nhiều hàng hóa. Một buổi chiều anh dừng bước trước một ngôi nhà lớn xin ở trọ. Chủ nhà khoản ñãi anh rất hậu.

Trong bữa ăn chiều, chủ kể những chuyện mà khách không thể tin ñược. Chủ

nói: - "Tôi sẽ làm ñúng như lời tôi nói, ví dụ ñêm nay tôi sẽ bảo mang ra một cây ñèn cầy nhưng không phải người mà là do một con mèo cầm ñèn. Ông có dám cược không?". Khách cười nhạo và dự cược với ñiều kiện nếu ñúng thì bao nhiêu hàng hóa sẽ thuộc về chủ. Nếu sai, tất cả gia sản của chủ ñều về khách.

Mèo quả cầm ñèn ra và khách mất hết tất cả, ñành phải làm ñầy tớ cho chủ ñể

sinh sống.

Vợ anh lái không thấy chồng về, cải trang làm ñàn ông ñi tìm. Lại ñến ngôi nhà lầu, ñược tiếp ñãi tử tế và cũng ñánh cuộc với chủ nhà về chuyện con mèo.

Nhưng khi ra sân thì nàng gặp chồng, ñược nghe tất cả câu chuyện. Rồi khi mèo cầm ñèn sắp bước vào cửa, chồng nấp sẵn thả một con chuột, mèo còn ngần ngừ; 1 Theo Truyện cổ Ba-na, tập II, ñã dẫn.

522

https://thuviensach.vn

thả con thứ hai, mèo ñứng lại và thả con thứ ba thì mèo quẳng ñèn vồ chuột. Thế

là khách thắng, ñược chiếm tài sản của chủ và vợ chồng lại ñoàn tụ.

Truyện của người Ả-rập ở Tuy-ni-di (Tunisie):

Một người lái buôn trẻ tuổi ở Tuy-ni ñi Xtăm-bun bán hàng bảo người yêu cùng ñi. - "Không - nàng ñáp - chồng cứ mang những áo xống ñẹp nhất của em theo, tức là có em ñi cùng rồi".

Đến nơi, anh chàng trọ ở một nhà nọ, ñược tiếp ñãi tử tế. Chủ chỉ vào một con mèo: - "Anh xem, con mèo này có thể cầm nến suốt ñêm". Khách ñáp: - "Tôi hoàn toàn không tin" - "Vậy thì ta hãy cuộc nhau: nếu tôi nói ñúng, anh sẽ mất tất cả hàng: nếu tôi thua, anh cứ lấy ñi tất cả nhà của tôi".

Cũng như truyện trên, mèo ñã làm cho chủ ñược cuộc. Còn người lái buôn thì phải bán bánh nuôi thân.

Một hôm hắn nhớ người yêu quá, ñến vật nài chủ cho xem áo xống của người yêu. Thấy hắn ôm ñống áo xống ấy hôn hít khóc lóc, người chủ liền ñem dâng vua. Vua ñoán ñây hẳn là y phục của người ñàn bà ñẹp nên gọi người lái buôn ñến hỏi thăm nhà cửa quê quán của người tình nhân của hắn. Hắn nói xong, vua sai giam lại và phái bảy người ñi tìm cách dỗ cô gái về. Bọn họ ñến Tuy-ni giả

làm người của anh lái buôn nhắn nàng sang Xtăm-bun. Nàng xin bốn ngày ñể

sửa soạn. Bèn ñào một cái hố sâu ở giữa nhà, trên có nắp và lót nệm. Bọn kia ñến, bị lăn cổ xuống hố. Nàng dọa chúng nếu không nói sự thật sẽ ñể cho chết ñói.

Khi biết sự thật, nàng cải trang làm ñàn ông, sang Xtăm- bun mang theo hai con chuột. Như truyện trên, nàng ñược cuộc và lấy lại tất cả. Vẫn giả trang như

vậy, nàng vào làm thư ký cho vua và ñược vua tin cẩn. Được một năm xin về

Tuy-ni. Vua cho tiền, nàng không nhận chỉ xin thả tất cả tù phạm ra. Vua bằng lòng tha, trừ anh chàng Tuy-ni vì vua hứa rằng lúc nào người yêu nó sang mới thả.

Nàng nói: - "Cho tôi mang nó theo, tôi sẽ quẳng nó xuống biển". Vua bằng lòng. Cặp tình nhân thế là ñoàn tụ. Về ñến Tuy-ni, nàng thả bảy người ñã bắt trước ra, cho lên tàu trở về Xtăm-bun và nhờ cầm về cho vua một bức thư. Vua ñọc xong, tức ñến chết giấc.

Truyện lưu hành ở Trung Á và miền Nam Cô-ca-dơ (Caucase):

Vua Mi-ren gọi một lão lái buôn nước ngoài vào ñánh bạc. Như các truyện trên, vua có một con mèo cầm ñèn suốt sáng. Điều kiện ñặt ra cũng tựa như trên: vua thắng thì lão lái buôn mất hàng hóa và bị tù. Nếu lão thắng thì vua mất nửa giang sơn. Kết quả lão lái buôn thua và bị giam vào ngục.

Vợ lão nghe tin ấy, cải trang làm ñàn ông mang ñến một thùng chuột sống và 523

https://thuviensach.vn

chỉ xin vua cái chìa khóa nhà tù nếu mình thắng. Mèo ñang cầm ñèn thấy chuột thả ra nhiều quá vội vứt ñèn ñể vồ. Thắng cuộc, vợ mở cửa nhà lao tha cho chồng và các tù phạm khác.

Truyện dưới ñây phổ biến ở châu Âu:

Mác-côn là người từng cho vua Xa-lô-mông nếm nhiều vố cay chua. Vua giận lắm, bắt ông phải thức ñêm với mình nếu không thức ñược sẽ xử tử. Trong ñêm ấy, mỗi lần thấy ông ngáy, vua hỏi: - "Mày ngủ phải không!" - "Tôi không ngủ

nhưng tôi suy nghĩ" - "Nghĩ cái gì nói mau!".

Mác-côn liền nói ý nghĩ của mình. Vua hăm dọa: - "Nếu mai mày không chứng thực ñược ñiều mày nghĩ thì mày phải chết!".

Cứ thế ñến năm lần. Lần cuối cùng, tức là lần thứ năm. Mác-côn trả lời vua: -

"Tôi nghĩ rằng tính tự nhiên mạnh hơn giáo dục". Vua lại nói: - "Nếu mai mày không chứng thực ñược ñiều ñó thì mày sẽ chết!".

Bấy giờ, tương tự như những truyện trên, vua cũng có con mèo biết cầm ñèn.

Mỗi lần vua ăn tối, nó cầm ñèn hầu bữa ăn. Mác-côn sau khi ñã chứng thực ñược bốn câu suy nghĩ ñầu, còn lại câu thứ năm. Chờ khi vua ăn xong, ông ñến mang sẵn ba con chuột nhắt trong ống tay áo. Thả con ñầu, mèo toan chụp nhưng nó thấy vua trừng mắt lại thôi. Thả con thứ hai cũng vậy. Nhưng ñến con thứ ba thì mèo vứt ñèn vồ chuột. Mác-côn tâu:

- Tâu bệ hạ, tôi ñã chứng thực xong.

Tương tự với truyện trên, một truyện ở Pa-let-xtin (Palestine) kể ñại khái như

sau:

Một ông vua có hai ñại thần: một người Do-thái, một người theo ñạo Gia-tô, hai người thường xung khắc. Một hôm vua hỏi hai ñại thần rằng: - "Có hai người: một kẻ vốn dòng hèn hạ nhưng ñược dạy dỗ tốt, còn một kẻ bẩm tính tốt nhưng lại nghèo hèn, vậy thì nên chọn ai?". Đại thần người Do-thái cho là bẩm tính hơn, người kia nói giáo dục hơn. Người Gia-tô ñưa ra một con mèo bưng mâm ñể chứng minh cho ý kiến của mình, nhưng người Do-thái vứt một con chuột giấu trong ống tay áo ra ñể chứng minh ngược lại. Mèo quả vứt mâm ñuổi theo chuột.

Truyện của người Ả-rập ở An-je-ri (Algérie):

Một ông vua muốn lấy vợ, hỏi ñại thần (vi-dia) là một người thông thái. Người này can: - "Hãy chờ ít lâu ñể sửa chữa cái tính tự nhiên, vì tính tự nhiên của bệ

hạ không tốt." - "Được". Vua ñáp. Mấy ngày sau vua quên việc lấy vợ. Một hôm vua mời ñại thần ăn cơm. Vua cũng có một con mèo cầm nến ngồi chầu. Vua nói: - "Có phải con mèo này luyện ñược tính tốt và thông minh không?" Đáp: -

"Vì ñâu bệ hạ cho là tính tốt" - Vua nói: - "Hễ ñã luyện ñược tính tốt thì không 524

https://thuviensach.vn

bao giờ còn quên".

Hôm sau vua cũng mời ăn. Vị ñại thần mang mấy con chuột bỏ trong hộp thuốc bằng bạc. Mở hộp, chuột chạy ra. Mèo quẳng nến làm nhà tối om. "Đấy bệ

hạ xem - ñại thần nói - bệ hạ cho rằng ñã uốn nắn ñược cái tính tự nhiên của con mèo, kỳ thực chuột vừa chạy qua là nó bỏ cả nến ñể ñuổi". Mặc dầu nói thế ñại thần cũng cưới vợ cho vua. Tiếp ñoạn ñó, truyện còn nhiều diễn biến khác mà ở

ñây miễn kể.

Còn khá nhiều những truyện cổ tích khác, trong ñó, con mèo không ñóng vai cầm ñèn hay ñội ñèn mà tham gia cùng với chủ lừa bịp trong những ván bạc.

Ví dụ mấy truyện của Ấn-ñộ:

1. Một hoàng tử ñi săn lạc vào nhà một bà chằng. Bà chằng rủ chơi súc sắc.

Hắn có một con mèo khôn biết làm tắt ñèn khi chủ sắp thua, cho nên phần thắng lúc nào cũng về bà chằng. Và cuối cùng hoàng tử thua bạc bị bắt làm ñầy tớ.

Người em hoàng tử nhờ ñược một vật báo tin rằng anh mình ñang bị nguy, vội ñi cứu. Nó biết ngón bịp của bà chằng liền mang theo một con chó. Mèo thấy chó thì bỏ chạy. Nhờ vậy người em thắng, cứu ñược anh khỏi nạn và chiếm lấy tiền của của bà chằng.

2. Hoàng tử Ra-sa-lu nghe tiếng vua Si-ri-káp giỏi ñánh bạc, thường ra ñiều kiện là lần ñầu ñặt cược ngựa, áo quần, ñất ñai, lần sau cược cả người. Ra-sa-lu bèn tìm ñến. Dọc ñường hoàng tử cứu một bầy kiến con sắp chết ñuối. Sau ñó, nghe có tiếng nói: - "Ta biết người tốt bụng, ta bày cho một cách ñể thắng vua Si-ri-káp: cứ ñi dọc sông, hễ thấy có con chuột ñầu trắng thì bắt lấy". Tiếng nói ñó là của một công chúa con vua Si-ri-káp bị giam trong một cái hang. Công chúa còn vạch cho hoàng tử thấy mưu gian của cha mình: ông ta có một con mèo thần thường giấu trong tay áo, trên ñầu mèo có một vầng ánh sáng, nó vừa làm cho người ta lóa mắt vừa làm cho nó trở thành vô hình ñể nó thay ñổi con bài cho chủ.

Trong cuộc bạc, Ra-sa-lu lén thả chuột cho mèo nhìn thấy, mèo nhảy vồ, ánh sáng rơi xuống, kết quả Si-ri-káp thua ñậm.

3. Hoàng tử Gô-ôn thích ñi săn không muốn lấy vợ. Một hôm ñi săn vào lúc trời nóng, dừng lại bên giếng xin một cô gái cho mình uống nước ở thùng. Bị cô gái chế nhạo, hoàng tử giận, biết cô gái là con thợ rèn, bèn hỏi làm vợ ñể về

ñánh cho sướng tay.

Một hôm cầm roi ñánh vợ. Vợ nói: - "Hay gì ñánh con gái thợ rèn. Lấy ñược con vua về ñánh mới giỏi".

Nghe thế, hoàng tử thề sẽ không trở về nếu không lấy ñược con vua. Đến một vương quốc có một công chúa rất ñẹp. Điều kiện ñể lấy công chúa là phải thắng 525

https://thuviensach.vn

ba ván bạc, thua thì phải làm nô. Hoàng tử thua, phải làm ñứa chăn ngựa ở

hoàng cung.

Không thấy chồng về, vợ cải trang làm ñàn ông, cưỡi ngựa ñi tìm. Dọc ñường cứu một con chuột sắp chết ñuối. Chuột cho biết công chúa có con mèo thần -

cũng như truyện trên - trên ñầu có ánh sáng làm cho vô hình, do ñó chủ nó có thể ñánh tráo bài mà không ai biết. Người ñàn bà mang chuột theo. Mèo vồ

chuột làm hỏng việc nên công chúa bị thua, phải giao tài sản và nô lệ cho người thắng. Hoàng tử theo chủ mới về nước. Cuối cùng người vợ bỏ lốt ra, tha tội cho chồng và cho phép chồng lấy công chúa làm vợ hai.

4. Sau khi cưới vợ, một hoàng tử ñòi vợ phải ñể cho mình giẫm lên người ñể

tỏ quyền làm chồng, nhưng người ñàn bà khất, nói: - "Tôi chịu rằng ở với cha nhờ cha, lấy chồng nhờ chồng, chồng chết nhờ con; nhưng anh ñang ăn nhờ vào bố anh thì có quyền gì. Muốn giẫm, anh hãy làm ra tiền của về nuôi tôi tôi mới chịu". Hoàng tử bèn ñưa một tàu hàng ra nước ngoài buôn bán.

Đến một bến cảng, có một người què ñến níu áo ñòi lại cái chân què, nói rằng vì bố hoàng tử ngày xưa ñã lấy của hắn mất cái chân. Nếu không trả chân thì phải bồi tiền. Hoàng tử không biết thế nào ñành phải trả tiền cho êm chuyện.

Đến một bến cảng khác, một người mất một con mắt cũng níu áo ñòi như trên, và hoàng tử cũng phải cho tiền y ñể ñược yên ổn.

Đến một bến cảng khác, một người ñàn bà có vẻ tử tế lại gần, tự xưng bà con, mời mọc cơm nước rất ân cần. Cũng như chuyện của ta, mụ lén bỏ vào túi hoàng tử không phải một con rùa vàng mà một chùm chìa khóa vàng ñể vu vạ. Hai bên cược nhau, nếu mụ ñúng thì hoàng tử mất cả tàu hàng lẫn người, nếu không thì mụ sẽ mất hết của cải. Mụ quả thắng cuộc, bán hoàng tử cho một tiệm buôn.

Nhờ có con bồ câu mang theo, hoàng tử viết thư cho bố kể hết mọi chuyện xẩy ra, và viết cho vợ một bức thư khác nhờ bố chuyển, thì lại giấu hết, chỉ nói công việc ñang tiến triển rất tốt. Nhưng chim lại không bay về nhà bố mà lại về nhà vợ, nên vợ biết rõ mọi chuyện của chồng.

Vợ bèn cải trang làm một hoàng tử, chở một chuyến hàng ra ñi. Đến bến cảng thứ nhất, người què tiến ñến níu áo bắt trả cái chân. Hoàng tử giả nhận lời, nhưng bắt hắn cắt chân kia cân ño ñể về lấy cho ñúng kẻo ở nhà có nhiều chân, không biết ñằng nào mà chọn. Hắn cứng họng lỉnh mất. Đến bến cảng thứ hai cũng thế, người mất mắt cũng lỉnh mất khi hoảng tử giả ñòi móc con mắt còn lại ñể cân. Đến bến cảng thứ ba, cũng như truyện của ta, hoàng tử giả sau khi tinh ý lén ñể lại chùm chìa khóa lại nhà con mụ lường gạt, ñã thắng cuộc. Kết quả, mụ

mất tất cả của cải. Hoàng tử giả sai người ñi chuộc chồng nhưng không cho chồng biết mình là ai, chỉ lấy ở hắn chiếc nhẫn. Đoạn, thu xếp cho tàu về nước.

Được tự do, hoàng tử trở về nước. Hắn lại làm phách ñòi giẫm lên người vợ, 526

https://thuviensach.vn

nhưng vợ ñã giở cho chắn xem chiếc nhẫn và giấy tờ chuộc, cho biết hắn bây giờ

là nô lệ của mình, không còn quyền hành gì nữa1.

Truyện sau ñây phổ biến ở Băng-la-dex (Bangladesh) cũng như ở Nam-tư và ở

Ý (Italia):

Một ông vua có năm ñứa con. Đứa thứ năm là Un-mu-lúc, khi sinh, thầy bói ñoán nếu vua nhìn nó thì sẽ bị mù. Vì thế ñứa bé ñược vua nuôi cách biệt trong một cái lầu rất xa. Nhưng rồi vua cũng bị mù vì gặp lại Un-mu-lúc lúc ấy ñã lớn mà không nhận ra. Thầy thuốc bảo chỉ có hoa hồng của Ba-ka-oa-li mới chữa lành. Bốn hoàng tử ñầu bèn ñi tìm. Dọc ñường họ gặp Un-mu-lúc mà không biết là em. Un-mu-lúc tuy không nhập bọn với họ nhưng cũng theo họ.

Đến một tỉnh nọ, bốn hoàng tử vào nghỉ ở lầu của một kỹ nữ, là Lắc-kha, và ñược Lắc-kha rủ ñánh bạc. Nhờ có con mèo nên Lắc-kha chiếm lấy hết cả tiền bạc và bắt bốn người làm nô. Khi Un-mu-lúc ñến, biết mưu gian con mèo nên ñánh thắng và chiếm lấy Lắc-kha làm nô tỳ. Lắc-kha kể chuyện mình cho anh nghe và nói hoa hồng hiện nay ở tay một nàng tiên là Ba-ka-oa-li. Nhờ có thần giúp, anh vào ñược ñền của Ba-ka-oa-li lấy trộm hoa và nhẫn. Đưa về, anh gặp bốn hoàng tử ñang làm nô cho Lắc-kha, bèn giải phóng tất cả. Nhưng khi nghe anh kể chuyện hoa của Ba-ka-oa-li và thử làm cho một người mù trở nên sáng, thì họ xúm lại ñánh anh chết giấc và cướp lấy hoa về chữa cho vua cha lành.

Ba-ka-oa-li mất hoa và nhẫn, cất công ñi tìm. Tìm ñến Un-mu-lúc, Un-mu-lúc lại dẫn nàng ñi tìm bốn hoàng tử. Cuối cùng bọn họ bị lột mặt nạ vì dấu sẹo của Lắc-kha còn in trên vai khi nàng bắt họ làm nô. Un-mu-lúc ñược vua cha nhận là con và hỏi Ba-ka-oa-li cho chàng làm vợ.

Truyện của người Béc-be-rơ (Berbères) ở Nam Tuy-ni-di (Tunisie):

Một cô gái có hai người ñến dạm. Một người là cháu gọi mẹ bằng cô, một người là cháu gọi bố ñẻ bằng bác. Cô bảo bố: tốt hơn cả là giao cho mỗi người một chiếc tàu và hàng hóa, ai tỏ ra thông minh thì cô lấy làm chồng. Hai người chở hàng ra ñi. Xa-ít - cháu của mẹ - ñến một nước nọ, trên cảng có một bọn cờ

bạc mời anh dự cuộc ñỏ ñen - "Chơi thế nào?" anh hỏi - "Chúng tôi có con mèo cầm nến bằng hai chân trước, mèo cầm ñược như thế suốt ñêm. Nếu nó ñánh rơi nến, chúng tôi nộp cho anh một trăm tàu, nếu không, anh nộp tàu của anh cho chúng tôi". Xa-ít bằng lòng. Rồi cũng như các truyện trên, anh chàng thất bại, phải ñi học nghề ở một quán cơm.

Mười ngày sau, Ác-mét - cháu của bố - ñến, nhưng có mang theo hai con chuột giao cho một ñứa bé ñã dặn dò sẵn. Tối lại lúc con mèo của bọn cờ bạc ñang cầm nến thì ñứa bé chạy vào thả một con chuột, rồi con thứ hai, mèo nhảy 1 Truyện này theo Sô-vô-na Đê-vi (Chauvona Dévi). Những hòn ngọc phương Đông.

527

https://thuviensach.vn

vồ làm ñổ nến. Anh ñược một trăm tàu.

Đi chơi phố, anh gặp Xa-ít, hứa trả chiếc tàu cho hắn nhưng với ñiều kiên là ñóng dấu sắt ñỏ ở lưng. Xa-ít bằng lòng. Hắn về nước trước ñược cô gả con gái cho. Đúng vào ngày cưới thì Ác-mét về. Đám cưới ñi qua nhà, Ác-mét cướp lấy cô dâu. Mọi người xôn xao. Ác-mét gọi Xa-ít tới lột áo hắn và bảo mọi người hãy ñọc những chữ của dấu ấn trên lưng. Đọc xong, họ bảo Xa-ít: - "Người ñàn bà này không thuộc về anh". Ác-mét bèn lấy cô gái làm vợ.

Truyện của người Ru-ma-ni (Roumains) ở Tờ-răng-xin-van-ni (Transylvanie): Một anh chàng vừa cưới vợ thì bỏ ñi buôn. Vợ hỏi ñi xa có quên mình chăng?

Anh ñem câu ấy hỏi lại vợ. Vợ bảo anh ngồi rồi cạo râu cho, và nói: - "Nếu râu mọc lại là dấu hiệu tôi có quan hệ với người khác". Lại ñưa một sơ mi trắng như

tuyết cho mặc và nói: - "Sơ mi mà ñen cũng là dấu hiệu như thế".

Chàng trẻ tuổi ñến một thành phố, dừng lại ở quán. Ở ñây cũng có chủ quán có con mèo hai chân, mang ñược ngọn lửa sáng suốt ñêm. Cũng ñánh cuộc. Anh chàng cũng thua, phải nộp tất cả tiền và bị giam trong một cái hầm, trong ñó ñã có sáu người khác.

Mọi người thấy anh bị giam lâu mà sơ mi vẫn trắng, mặt anh càng giống với mặt con gái, lấy làm lạ, họ tẩn mẩn hỏi, anh kể cho họ nghe câu chuyện riêng giữa hai vợ chồng. Một số người xin với chủ quán cho mình ñi lừa người ñàn bà.

Buổi chiều một ngày nọ họ tìm ñến làng anh ta, gõ cửa, tự xưng là bộ hành nghèo lỡ ñộ ñường. Người ñàn bà thương hại cho ăn nhưng khi họ xin nghỉ lại, một ý bỗng nẩy ra. Nàng bèn cho họ vào ở buồng tốt nhất rồi khóa trái lại. Sáng hôm sau hỏi qua khe cửa mới biết tình hình của chồng, nàng bèn cải trang làm một thầy tu ra ñi, có mang theo ba con chuột. Đến nơi, thắng ñược chủ quán, buộc hắn phải nộp tất cả tài sản. Nàng lấy chìa khóa mở hầm tha cho mọi người, trả của cải cho họ, và cứu ñược chồng.

Về sự tích cá he, xem lại truyện số 13, tập I, và các dị bản.

528

https://thuviensach.vn

85. CON SÁO VÀ PHÚ TRƯỞNG GIẢ

Ngày xưa có một con sáo nói ñược tiếng người và hiểu ñược ý người. Từ lâu, sáo làm bạn với một bác nông dân rất nghèo. Hôm ấy, bác ñi cày bắt ñược sáo ta bị thương nằm nép trong bụi lúa, bèn ñưa về chăm sóc, dần dần dạy sáo học, sáo biết ñủ mọi thứ. Đối với sáo bác rất tận tình; mỗi khi có miếng ăn ñều dành phần cho sáo. Bác bảo sáo: - "Tao già rồi mà không có con nên tao nhận mày làm con!". Sáo ñược tự do muốn ñi ñâu mặc ý, không bị nhốt trong lồng. Nhưng sáo rất quyến luyến bác, không muốn rời.

Gần ñấy có phú trưởng giả giàu nứt ñố ñổ vách. Nhà hắn tiền ròng bạc chảy ñến nỗi thỉnh thoảng hắn lại ñem vàng ra phơi nói là cho ñỡ ẩm. Một hôm sáo bay qua nhà phú trường giả gặp kỳ hắn ñang phơi vàng. Sáo biết là của quý vội sà xuống cắp lấy mấy thoi ñưa về cho bố nuôi. Từ ñấy bác nông dân sống dễ

chịu hơn trước.

Phú trưởng giả từ ngày mất vàng không biết nghi cho ai ñược, vì hắn phơi tận trên nóc nhà lại nghiêm cấm không cho một ai tới gần, nên hắn ñành nín lặng.

Nhưng hắn vẫn ñể tâm rình mò quyết tìm cho ra. Một hôm khác, hắn lại phơi vàng. Sáo bay qua trông thấy lại sà xuống lấy, nhưng không may bị phú trưởng giả nhanh tay chộp ñược. Lập tức hắn tra khảo sáo ñể mong tìm lại những vàng ñã mất lần trước. Hắn hỏi sáo:

- Mày ở nhà nào?

Sáo ñáp:

- Tôi ở trên rừng.

- Ai dạy mày trộm vàng của tao?

- Chả ai dạy cả.

- Mày trộm về cho ai?

- Tôi quẳng lên rừng.

Tức tối vì không tìm ra ñược manh mối, phú trưởng giả liền sai gia nhân vặt lông sáo cho kỳ trụi ñể cho sáo chết một cách ñau ñớn. Nhưng mới nhổ ñược mấy cái lông thì sáo ñã giả bộ chết, nằm ngay ñơ, cánh sã ra, không cựa quậy.

Phú trưởng giả sai vứt sáo ra ngoài bụi tre. Chỉ một chốc sau sáo ñã ñứng dậy và gượng lần về nhà.

*

* *

529

https://thuviensach.vn

Mấy tháng sau, ở một ngôi ñền của làng bỗng xảy ra một việc rất lạ. Mỗi lần người thủ từ vào thắp hương ñều nghe trên tượng Đức ông có phát ra tiếng gọi: -

"Sắp có nạn lớn, hãy bảo phú trưởng giả ñến cho ta bảo". Người thủ từ trước còn hồ nghi, nhưng nghe ñến lần thứ hai thì hốt hoảng, vội ñi báo tin cho phú trưởng giả biết. Nghe thủ từ nói, phú trưởng già cũng không kém hốt hoảng, vội mang khăn áo tới ñền với một mâm cỗ ñể nghe Đức Ông phán bảo. Khi hắn ñang lễ xì xụp thì tiếng ở trên tượng truyền xuống bảo hắn phải cạo ñầu quy y một thời gian mới mong tai qua nạn khỏi. Hắn toát mồ hôi, vâng vâng dạ dạ. Cuối cùng, hắn ñành nhờ người cạo phăng mớ tóc và mặc ñồ nâu sồng xin hòa thượng cho vào ở chùa ñể mong Phật che chở như lời Đức Ông truyền.

Nhưng ñược mấy ngày sau, Đức Ông lại bảo người từ giữ ñền gọi hắn ñến.

Khi lão phú trưởng giả và mọi người ñang quỳ lom khom ñợi Đức Ông bảo ban, thì sáo ta từ bức tượng bay ra nói với chúng:

- Hãy mở mắt ra mà nhìn ñây! Tao ñây chả phải thần thánh gì cả. Chỉ vì mày làm tao ñau ñớn suýt chết nên tao phải báo thù mày một phen.

Nói ñoạn, sáo cười lên một thôi rồi sà xuống mâm mổ lấy mổ ñể.

Cái ñầu trọc của phú trưởng giả ngửng lên, và khi thấy ñược sự thực, hắn giận tràn hông, nhảy xô lại ñịnh bắt giết con sáo cho hả giận, nhưng sáo ta ñã bay ra khỏi ñền và ñi mất1.

KHẢO DỊ

Có người kể hơi khác về chi tiết. Đại thể, lúc sáo vào nhà người ta thấy có mâm cỗ cúng thì trộm giò chả về cho chủ. Người mất của ñuổi theo ñến nhà thì bắt ñược quả tang bèn lên trình quan. Quan cho ñòi cả người và sáo lên tra hỏi.

Sáo nhận hết tội lỗi, bị quan xử tội vặt lông. Sáo cũng giả chết thoát ñược. Đoạn sau, sáo cũng mượn miệng Đức Ông báo thù không phải chỉ phú trưởng giả mà cả bọn quan, chánh tổng, lý trưởng,v.v...ñều phải cạo trọc ñầu cả lũ2.

Người Nghệ-an kể truyện này cũng có một vài chi tiết hơi khác.Ví dụ, thay cho phú trưởng giả là quan huyện. Khi bị quan vặt lông, sáo lần ñược về nhà nói với chủ xin nuôi cho mau sinh lông sinh cánh ñể báo thù. Đủ lông cánh rồi, vừa gặp khi làng của quan huyện tế thần, nó lén bay vào linh tọa mượn miệng thần vạch tội quan huyện ngày xưa hay ăn tiền dân, bảo làng phải ñòi quan ra vặt tóc, 1 Theo lời kể của người Vĩnh-phú, Thái-bình, và Hà-tĩnh.

2 Theo Thực nghiệp dân báo (1924).

530

https://thuviensach.vn

rồi vặt râu quan, v.v...1.

Truyện trên cũng phổ biến ở nhiều dân tộc. Người nghèo có truyện Con Vẹt của Ích-va-ra2 dường như là một dị bản của nó:

Xưa có một anh chàng tên là Ích-va-ra yêu một cô gái. Bố cô gái ñòi phải cầu thần, thần có ưng thuận mới gả. Nhưng khi hai họ ñến ñền hỏi ý kiến thần, thì con vẹt của Ích-ra-va ñã bay vào ñền nấp sau pho tượng nói: - "Được lắm, hợp lắm, xứng ñôi lắm". Nhờ thế, bố cô gái bằng lòng gả, hai họ cưới hỏi linh ñình.

Sau cô gái biết không phải thần mà là do vẹt, liền bỏ về nhà bố tìm cách bắt con vẹt vặt trụi lông ñịnh nướng ăn. Song vẹt ñã trốn ñược vào rừng, và trở nên vua các loài chim.

Khi nghe nhà vua yêu con thứ bỏ con trưởng, vẹt ñeo một cái chuông bay về

ñậu trên nóc hoàng cung, tự xưng là sứ giả của thần In-ñơ-va, bảo vua phải gọi hoàng tử con trưởng về truyền ngôi, nếu không sẽ bị thần phạt. Nghe thế, nhà vua sợ, bèn gọi con trưởng về cho lên ngai vàng làm vua. Nhờ công ñó, vẹt ñược phong làm quan nhất phẩm. Vẹt bèn tố cáo bố con cô gái. Ông vua mới ra lệnh gọi bố con cô gái tới, bắt cạo trọc ñầu ñể trả thù cho vẹt3.

Người Chăm-hơ-roi cũng có truyện Em bé và chim vàng anh cũng phần nào giống với truyện của ta:

Hai vợ chồng một người kiếm củi có ñứa con trai múa giỏi, ñồng thời có nuôi một con chim vàng anh hót hay. Thấy con chim quý, một lão nhà giàu ñến cướp lấy ñưa về ñịnh nuôi cho nó hót. Nhưng chim không chịu hót, ủ rũ không ăn mấy ngày liền. Lão nhà giàu bèn vứt chim ra bụi. Đứa con trai người kia lại nhặt chim về chăm sóc, chim béo khỏe lại hót vui như trước.

Nghe nói chim ñã sống lại, lão nhà giàu liền ñến nhà giành con chim, nhưng chim ñã mổ vào mắt hắn túi bụi4.

Dân tộc Mèo có hai truyện:

1. Hoàng tử Mua Lình Khú nuôi ñược môt con sáo khôn. Để báo thù cho cha bị người giết chết và tranh ngôi, anh ñi ra nước ngoài, lấy con gái nhà giàu, rồi lại lấy con gái vua Trời. Ở ñâu, anh cũng luyện tập quân lính chuẩn bị ñánh kẻ

thù, nhưng không ngờ anh lại bị kẻ thù bắt giam. Nghe tiếng anh khóc, chim sáo tìm vào hầm ñá hỏi thăm. Anh nhờ sáo ñi báo tin cho hai vợ mình ñem quân ñến cứu. Quân nhà Trời ñược tin kéo xuống ñánh. Tên cướp ngôi bỏ chạy, hỏi sáo cách thoát. Sáo bảo hắn cạo trọc ñầu ẩn trong một cái miếu hoang. Quân nhà 1 Theo Bản khai thôn Chính-ñích, xã Mỹ-lợi.

2 Một trong 16 truyện Xa-cu-na-pa-con.

3 Theo Hoàng Lâm, Xu-văn-thon. Truyện dân gian Lào.

4 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV.

531

https://thuviensach.vn

Trời tìm không ñược, rút về. Sau ñó quân của con gái nhà giàu kéo ñến. Mua Lình Khú hỏi con sáo về tung tích kẻ thù và khi ñược sáo mách, anh chém ñầu y rồi lên làm vua.

2. Seo Mèo Chư mồ côi ñi ở cho người. Anh giúp ñỡ cho một con chim ñang ấp trứng, ñược chim trả ơn cõng anh lên lưng chở ñến cung vua bảo vua gả công chúa cho anh. Nhưng vua nổi giận ñuổi Seo Mèo Chư và vặt trụi lông chim.

Cũng như truyện của ta, chim chui vào bàn thờ ở cung vua, ăn các thức cúng, rồi khi mọc ñủ lông cánh, chim lại lấy lời thần linh bảo vua nếu không gả công chúa cho Seo Mèo Chư sẽ có tai nạn. Vua bất ñắc dĩ cho công chúa một con chó quý, một con mèo, một con ngựa thồ bạc và ñồ ñạc ñi lấy chồng.

Lấy nhau ñược ít lâu, công chúa giao cho chồng ngựa thồ bạc ñi ñong gạo, có chó quý ñi theo. Đến một làng nọ, anh vào nghỉ ở nhà một mụ phù thủy. Mụ cho anh nghỉ và giao hẹn nếu chuột cắn mà khóc thì anh mất tất cả cho mụ. Trái lại thì mụ mất tất cả cho anh. Ở ñây, truyện tương tự với truyện Con mụ Lường, chỉ

có khác về vai trò con mèo. Nửa ñêm ñang ngủ, ñàn muỗi bay tới cắn, anh nhìn ñược, nhưng khi ñàn chuột xô ra cắn, anh kêu khóc, thế là bị mất của cải và bị

làm nô. Chó chạy về báo cho công chúa sự tình. Công chúa mang theo con mèo ñến xin trọ ở nhà mụ phù thủy và cũng nhận giao ước như trên. Mụ cho ñàn muỗi, rồi cho ñàn chuột ra cắn, nhưng chuột bị mèo chén thịt. Cuối cùng nàng cứu ñược chồng về1.

Trung-quốc cũng có truyện Con khướu:

Một ông già tốt bụng tên là Già Vương ñi ở chăn bò cho Ương Ngược. Vì già yếu bị ñuổi phải làm nghề kiếm củi. Một hôm ông bắt ñược một con khướu hót hay. Ông ñưa ra chợ cho nó hót, ñược người ta thưởng cho nhiều tiền. Ương Ngược thấy thế bắt lấy khướu và cũng ñưa ra chợ bắt người ñi chợ nộp tiền ñể

nghe khướu hót. Nhưng khướu không hót, lại mắng lại Ương Ngược. Hắn bảo ñầy tớ giết ñi ñể nhắm rượu. Chim bảo ñầu bếp tha cho mình, rồi bắt một con quạ chết thay vào.

Ở ñây, chim cũng bay vào miếu Ngọc Hoàng rồi nấp vào chỗ kín, lấy lời Ngọc Hoàng bảo ông từ gọi Ương Ngược ñến, truyền cho y làm Ngọc Hoàng, cả vợ và con ñều vinh hiển, nhưng với ñiều kiện là sáng mai cả nhà phải mặc ñồ giấy ñến miếu. Trời rét, sau khi gia ñình Ương Ngược ñến, chim sai khóa chặt cửa miếu lại, rồi bay ñến cây cao giữa làng truyền bảo dân làng chia ñôi tài sản của Ương Ngược: một nửa cho Gia Vương và người ñầu bếp, còn lại ñem phân phát cho những người nghèo.

Sau ñó, khi ông từ mở cửa miếu vào thì Ương Ngược và vợ con ñã chết cóng2.

1 Theo Doãn Thanh, Thương Nguyễn, Hoàng Thao. Truyện cổ dân tộc Mèo.

2 Theo báo Tân Việt hoa (1958) dẫn trong sách Đánh chết Diêm vương của Lê Bá Cơ.

532

https://thuviensach.vn

533

https://thuviensach.vn

86. CON THỎ, CON GÀ VÀ CON HỔ

Thỏ, hổ và gà có lần ở chung với nhau ñể hợp sức phát nương rẫy. Ngày ñầu tiên, thỏ và hổ ñi cắt tranh, giao cho gà nhiệm vụ trông nhà và nấu ăn.

Sau khi quét dọn trong nhà ngoài ngõ, gà nấu cơm. Cơm chín, gà bắc một nồi nước lên bếp. Nước sôi gà nhảy lên miệng nồi, ñẻ vào nồi một quả trứng, rồi cất lên mấy tiếng "cục ta cục tác".

Trứng vừa chín thì thỏ và hổ cũng vừa về. Gà bắc trứng ra. Thỏ, hổ vừa mệt vừa ñói nên ăn rất ngon miệng. Thỏ hỏi: "Chị gà ơi! Chị làm thế nào mà có món ăn thích khẩu thế?". Gà nói thực cho biết cung cách mình ñã chế ra món ăn ñó.

Sáng hôm sau, họ lại dậy sớm tiếp tục ñi cắt tranh. Lần này hổ ñi cùng gà, còn thỏ ñến lượt ở nhà nấu ăn. Hổ còn dặn thỏ cố lo làm sao có bữa ăn ngon như gà ñã làm hôm qua. Thỏ ñáp: "Việc ñó không khó, bác cứ tin ở tôi!".

Sau khi nấu cơm, thỏ cũng bắc một nồi nước sôi rồi cũng ñứng lên thành bếp chìa ñít vào nồi và rặn như kiểu gà ñã dạy. Xong việc, thỏ hý hửng ra cửa ñón hổ

và gà về.

Bữa ăn hôm ấy, hổ ñói bụng háu ăn, gắp ngay trước mấy miếng bỏ vào miệng.

Nhưng chưa kịp nuốt thì hổ ñã vội khạc nhổ rối rít và gầm lên ñuổi ñánh thỏ.

Thỏ vùng chạy nhưng không kịp nữa, bị hổ tóm ñược ñánh cho một trận mê tơi.

Hổ dằn ñầu thỏ xuống ñất mấy lần làm thỏ toạc cả da miệng. Sau lần bị ñòn ấy thỏ giận hổ vô cùng, quyết nghĩ cách báo ñược thù mới hả. Mấy ngày sau, thỏ và hổ lại tiếp tục công việc Lúc này tranh cắt ñem phơi ñã khô, phải ñánh ñống lại ñưa về lợp nhà. Trong khi chưa biết làm thế nào ñể chuyển tranh về thì thỏ ñã hiến kế bảo hổ: - "Trong ba ta, tôi thấy bác có sức khỏe hơn cả. Vậy bác hãy nằm xuống ñể tôi chất tranh lên lưng, dùng dây buộc chặt vào lưng rồi cứ thế

bác chở về nhà, chừng một chuyến là xong tất cả". Hổ nghe có lý, nằm ngay xuống cho thỏ chất cỏ tranh lên. Khi ñã ñầy lưng, thỏ lấy dây cột quàng mấy chục vòng xuống bụng, xuống cổ, quàng cả vào các chân của hổ, v.v... Thế rồi thỏ nhảy lên, lấy ñá ñánh lửa ñốt cho bén vào tranh rồi nhảy xuống chạy mất.

Tranh khô ñược lửa, cháy rất thỏa thích. Hổ vẫn vô tình lo làm xong công việc, ñến khi lửa liếm xuống gần lưng, nóng quá, mới hoảng hồn, gầm lên, lăn lộn.

Nhưng ñống lửa vẫn dính chắc lấy lưng hổ vì dây cột nhiều và chặt quá. Hổ

càng chạy, lửa càng như ñược quạt mạnh, bùng to lên.

Khi hổ giãy ñược khối lửa khỏi lưng thì da ñã bị bỏng, lông ñã bị cháy sém loang lổ. Hổ giận tràn hông bỏ ñi tìm thò thì thỏ ñã biến ñi ñâu mất.

Cũng vì thế mà ngày nay người ta nói nòi giống của thỏ và hổ còn mang những vết tích của cha ông chúng ñể lại: một loài bị xẻ môi trên; một loài lông 534

https://thuviensach.vn

vẫn còn những vết cháy sém.

KHẢO DỊ

Một truyện khác có tính chất ngụ ngôn. nói về Nguồn gốc bộ da con hổ và hàm trên con trâu:

Một hôm, hổ thấy trâu bị người thợ cày mắng chửi ñánh ñạp mà vẫn cứ cúi ñầu phục tùng, bèn chờ lúc trâu ñược nghỉ, ñến gần hỏi: - "Tại sao mày lại chịu nhục nhã như thế?". Trâu ñáp: "Vì người có trí khôn".

Hôm khác, hổ lân la ñến hỏi xin trí khôn của người. Người ñáp: "Trí khôn ta ñể ở nhà. Nếu mày muốn, ta sẽ về lấy cho. Nhưng phải ñể ta trói vào gốc cây ñã, nếu không mày ăn mất trâu của ta". Hổ chịu ñể trói. Trói xong, người mang rơm lại ñốt, vừa ñốt vừa nói: - "Trí khôn của ta ñây!". Hổ giãy giụa mãi mới thoát, nhưng lửa ñã cháy sém bộ lông. Con trâu thấy thế cười bổ xiêu bổ ngả ñến nỗi hàm trên va vào ñá gãy mất cả dãy răng. Vì thế mà ngày nay nòi giống của loài ấy còn mang vết tích của tổ tiên1.

Về gốc tích bộ da con hổ, người Thái có một truyện:

Xưa, trời dành riêng cho người một sự ưu ñãi: biết nói và có quyền ăn thịt mọi ñộng vật. Thấy thế, hổ và rắn không chịu, vây lấy người ñịnh ñánh. Người làm một cái chòi ñể rắn và hổ chui vào rồi bịt lại châm lửa ñốt. Hổ và rắn hoảng hốt: một con va phải một thanh gỗ ñã cháy ñen nên bộ da có vằn, một con bò trên ñống than nên bộ da lấm chấm ñen2.

Người Nùng kể về Gốc tích bộ da con h ổ như sau:

1 Theo truyện kể của người miền Bắc và miền Trung. Người Miến-ñiện (Myanma) có truyện Vì sao trâu không có hàm trên, hơi khác: Trâu với bò là hai anh em chú bác, rất thân nhau. Bò chỉ có hàm dưới, một hôm mượn hàm trên của trâu ñể ñi xem ngựa biểu diễn. Ngựa múa hát hay quá làm bò cười như nắc nẻ. Ngựa thấy răng bò ñẹp bèn hỏi mượn ñể múa hát cho hay hơn. Bò vô tình không biết mưu ngựa nên cho mượn ngay. Ngựa nhảy múa mỗi lúc một xa rồi ba chân bốn cẳng chạy mất. Bò ñuổi không kịp ñành chịu mất. Ngày nay trâu thường kêu:"Răng của tôi!", bò kêu: "Bác nói ñúng!", còn ngựa kêu: "Hì hì hì hì" (Truyện dân gian Miến-ñiện; bản dịch của Minh Trí, Vân Minh và Hoàng Hải).

Về ñề tài này người miền Nam kể như sau: Xưa trâu có ñủ hai hàm răng mà ngựa chỉ có một.

Một hôm trâu ñược mời ñi ăn giỗ. Lúc trở về gặp ngựa. Ngựa bảo trâu cho mượn hàm răng trên ñể ñến lượt mình ăn giỗ, rồi sẽ trả lại sau. Trâu không ngờ gì cả cho mượn ngay, nhưng cũng như truyện trên, ngựa ñã có dụng ý xấu giữ hàm răng của trâu lại không trả. Một hôm gặp ngựa, trâu ñòi, ngựa bảo: - "Chúng ta hãy chạy thi, anh hơn tôi, tôi sẽ ñưa ngay". Nói rồi ngựa chạy, trâu ñuổi không kịp và từ ñấy ñành chịu mất hàm răng trên (Theo lời kể của ñồng bào Mỹ-tho và Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn).

2 Theo lời kể của người Thái.

535

https://thuviensach.vn

Hổ bị thỏ dùng mẹo lừa làm toạc cả da. Đau quá, hổ bỏ chạy. Gặp một người làm hương, hổ nhờ chữa giúp. Người này bốc một nắm mùn cưa nhét vào các vết thương và dặn ñến thợ rèn mà hơ cho khô vết thương. Không ngờ, ñến nơi tàn than bay lên bắt vào mùn cưa, cháy âm ỉ mà không biết. Đến lúc nóng, hổ

lồng lộn chạy lung tung khắp nơi. Một con gà gô thương hại mách: - "Tắc tà tà"

(ý nói nhảy xuống sông). Nghe lời, hổ nhảy tùm xuống sông mới thoát chết.

Nhưng từ ñấy da hổ có vết cháy. Cũng từ ñấy hổ với gà gô thành ñôi bạn chí thân. Ở ñâu có gà gô là ở ñấy thường có hổ1.

Truyện của người Miến-ñiện (Myanma) có những tình tiết hơi khác:

Thỏ và hổ cùng rủ nhau ñi cắt rạ. Hổ mang một túi ñựng cơm thịt, còn thỏ thì một túi phân bò và cát. Đang làm, thỏ ñòi ăn trước nhưng hổ thì chờ làm xong mới ăn. Thỏ nói: nhà hiền triết có nói: ñến trước ăn cơm thịt, ñến sau chỉ có ăn cát ăn phân. Rồi chén hết túi cơm của hổ, ñoạn tìm gốc cây mà ngủ, Hổ làm xong, tìm ñến túi chỉ thấy cát và phân bèn mắng thỏ, thỏ nhắc lại câu của nhà hiền triết. Hổ tin lời lại cắt và chuyển rạ. Thỏ vờ lên cơn sốt ñược hổ cho ngồi trên bó rạ ñã chất lên lưng. Đi ñược một quãng thỏ ñánh lửa lên ñốt. Hổ bị sém da, hoảng hốt bỏ chạy. Thấy thỏ ngồi bên vệ ñường, hổ mắng thì thỏ cãi: - "Tôi ñã gặp bác lần nào ñâu". Hổ xin lỗi, thỏ nói: - "Tôi chả trách bác vì anh em tối giống nhau như ñúc, nhưng lưng bác có nhiều vết bỏng, tốt hơn là cọ vào gốc cây". Hổ làm theo, vết bỏng tóe máu, ñau quá bỏ chạy. Lại gặp thỏ và mắng, thỏ

lại ñáp: - "Tôi ñã gặp bác lần nào ñâu. Kìa sao bác có máu, hãy lăn lên cát thì lành". Hổ làm theo, ñau nhức nhối, chạy như cuồng, lại gặp thỏ nữa, mắng thì thỏ ñáp: - "Tôi không hề quen bác. Ở ñây có giếng thần, bác ñến ñó có thể lành".

Rồi ñem hổ ñến, thình lình xô xuống giếng2.

Về gốc tích cái môi con thỏ, người châu Phi kể:

Mặt trăng lúc tạo thiên lập ñịa sai rận xuống trần phán bảo cho loài người biết là người ñược hưởng lệ "sẽ chết và sẽ sống lại". Thỏ nghe ñược sứ mệnh bí mật ấy, vội xuống trước tuyên bố ngược lại là "người sẽ chết và chết là chết luôn".

Rồi ñó, thỏ lên trời khoe công. Giận thỏ làm sai ý mình, mặt trăng ñánh thỏ sứt môi, nên từ ñó thỏ truyền lại cho dòng dõi của mình môi sứt3.

1 Theo lời kể của người Nùng ở Cao-bằng.

2Theo Truyện dân gian Miến-ñiện, ñã dẫn.

3 Theo Re-vi-dơ (Révise). Tôn giáo của các dân tộc lạc hậu, quyển I.

536

https://thuviensach.vn

87. CON THỎ VÀ CON HỔ

Hổ bị thỏ chơi một mẻ mất mặt, thề từ nay không ñội trời chung với thỏ.

Một hôm, hổ ñi chơi gặp thỏ ñang trèo cây ăn mật ong. Hổ ñứng ñón dưới gốc, trừng mắt bảo thỏ:

- Mày ñừng có hòng chạy nữa nhé! Tao tìm mày lâu lắm rồi. Muốn tốt xuống ñây nộp mạng!

Thỏ bèn làm kế hoãn binh:

- Ông làm ơn cho tôi ñánh một hồi trống rồi tôi xin xuống ñể ông bắt tội.

- Được, hổ trả lời.

Thỏ giơ tay giả làm ñiệu bộ ñánh trống liên hồi vào tổ ong. Bấy giờ tiếng ong bay vù vù, văng vẳng có âm thanh phát ra làm cho hổ nghe tưởng là trống thật.

Thích quá, hổ bảo thỏ:

- Mày cho tao ñánh với!

- Ông ñánh cũng ñược thôi - thỏ ñáp - nhưng có ñiều, ông mà ñánh thì tôi sẽ

ñiếc tai long óc mất. Vậy ông làm ơn ñể tôi ñi thật xa ñây ñã, bao giờ không nghe tiếng hú của tôi nữa thì hãy ñánh.

Thế là hổ ta quên mất việc trị tội thỏ, ñể cho thỏ nhảy xuống chạy trốn mất.

Khi không còn nghe tiếng hú, hổ mới trèo lên cây, ñánh mạnh vào tổ ong. Tổ

ong vỡ ra, cả bầy ong xông tới ñốt cho hổ tối mày tối mặt. Hổ kinh hoàng sẩy chân rơi xuống ñất ñau ñiếng cả người. Nhưng ong vẫn không tha, hổ chạy ñến ñâu chúng ñuổi theo ñến ñó, ñốt cho mặt sưng húp mới chịu thôi. Hổ biết là mắc mưu thỏ, giận bầm gan tím ruột.

Hôm khác hổ tình cờ gặp lại thỏ ñang ñứng bên bụi tre. Hổ chặn ñường hét:

- Mày làm ông khốn nạn bao nhiêu phen rồi? Thôi, ñứng ñó cho ông trị tội.

Thỏ nghĩ ra ñược một kế khác, nói:

- Ông hãy cho tôi gẩy một khúc ñàn cha ông nghe ñã rồi tôi sẽ ñể ông bắt tội.

Tôi không dám trốn ñâu mà ông lo.

Hổ bằng lòng. Thỏ liền nhảy lên bụi tre giả làm như cách gảy ñàn. Kỳ thực, lúc nào gió thổi hai cây tre sắp cọ vào nhau thì nó rút chân ra, lúc hai cây tre rời nhau thì nó ñút chân vào.

Tiếng tre cót két làm vui tai hổ, cho nên hổ lại bảo thỏ:

- Mày ñể cho tao gảy một lúc chơi.

537

https://thuviensach.vn

Thỏ nói:

- Ông cứ gảy tùy thích, những chơi cho khéo kẻo hỏng mất ñàn của tôi ñi!

- Mày dạy tao cách gảy thế nào ñã.

- Tay ông to quá ñánh hỏng ñàn mất. Vậy ông hãy cứ ñánh bằng ñuôi thì tốt hơn. Đây này! Cứ lúc nào hai cây tre rời nhau thì ông cho ñuôi vào giữa, thế là nó bật thành tiếng nghe rất thú. Nhưng ông hãy chờ cho tôi ñi xa ñây ñã. Nói rồi, thỏ nhảy xuống, ba chân bốn cẳng chạy mất. Còn hổ làm ñúng như lời của thỏ, bị tre nghiến ñứt mất một khúc ñuôi. Hổ ñau ñớn không thể nói hết, gầm rống vang trời, trông bộ dạng rất thiểu não. Hắn quyết bắt cho ñược thỏ xé xác ra mới hả dạ.

Bẵng ñi một ít lâu, hổ lại gặp thỏ. Nhưng lần này ñang lúc thỏ vô ý sa xuống một cái hố sâu không làm sao lên ñược. Thấy mặt hổ, thỏ vội gọi:

- Trời ơi! Ông còn chưa biết ư? Mau lên không thì nguy khốn ñến nơi rồi!

Hổ nghe nói thế, cuống lên hỏi lại thỏ:

- Thế nào? Nói mau!

- Ông ơi - thỏ ñáp - ông có thấy gió thổi ào ào, cây cối rung chuyển ñó không, ñó là dấu hiệu trời sắp sập rồi, chỉ còn một cách nhảy xuống ñây mới có thể

thoát ñược mà thôi!

- Thật thế à? Cho tao xuống với nhé!

- Ông xuống ngay ñi! Ở lại trên ñó là chết bẹp xác.

Thế là hổ không suy nghĩ gì nữa nhảy ngay xuống hố sâu, trong lòng lo ngay ngáy không còn nghĩ gì ñến chuyện trị tội thỏ nữa. Thấy thế, thỏ tìm cách chọc hổ chơi. Bèn dùng tay cù vào nách hổ. Hổ không chịu ñược lối ñùa nghịch của thỏ, mắng:

- Yên. Mày nghịch như quỷ ấy! Nếu còn như thế nữa tao sẽ không ñánh mày mà quẳng mày lên trên kia, cho trời sập ñè bẹp xác.

Thỏ chỉ yên lặng ñược một chốc rồi lại lẻn tới cù hổ. Tức mình, hổ nắm lấy hai chân thỏ vứt lên miệng hố. Thỏ ñắc mưu, chạy một mạch vào làng báo cho mấy ông thợ săn biết. Lập tức họ vác cung tên giáo mác ñến hố giết chết hổ, quảy về

xả thịt.

KHẢO DỊ

538

https://thuviensach.vn

Truyện Mưu con thỏ của người Cham-pa gần với truyện của ta. Nó kết hợp 3

truyện. Con thỏ, con gà, con hổ (số 86); Con thỏ và con hổ (số 87) và truyện To ñầu mà dại nhỏ dái mà khôn (số 58).

Thỏ cùng cắt tranh ñể lợp nhà với các con vật khác, nhưng không phải chỉ có gà, hổ, mà còn có thêm voi và rái cá. Chúng nó cắt phiên lần lượt nấu cơm.

Lần ñầu là hổ. Hổ ñi một chốc bắt hươu, nai, cầy cáo mang về, thứ nấu thứ

quay, rồi gọi cả bọn về chén. Họ ñều khen ngon và ca ngợi hổ. Qua ngày sau ñến lượt rái cá. Rái cá xuống nước bắt những loại cá ngon, thứ nướng, thứ kho, thứ

làm mắm, rồi gọi cả bọn về ăn. Họ ñều khen ngợi rái cá. Qua ngày sau nữa ñến lượt gà rồi lại ñến lượt thỏ ñều giống truyện của ta. Gà ñẻ trứng cũng ñược cả

bọn khen ngợi. Thỏ không biết làm thế nào cũng bắt chước gà són cứt vào nồi, gia mắm muối vào quấy lên, nói dối là canh cá ha-kan, cá tan ra trong nước. Rồi thỏ làm bộ ñau ñầu, lên nằm không ăn. Cả bọn lúc ñầu khen ngon, nhưng thỏ

chốc chốc lại ngáp và kêu lên mấy tiếng: "Hay ê ta-put.. hơ-vút ê ta-pay"1. Cả

bọn mới biết ăn phải cứt thỏ, nhưng ở ñây không có cơn giận của hổ cũng như

các con vật khác, vì cả bọn ñang chuẩn bị chở tranh về.

Ăn xong chúng hội nhau lại chia việc: voi thì làm xe, hổ và rái cá làm "bò", gà dẫn ñường, còn thỏ thì kêu ñau, ñược ñẩy xe. Sắp tranh lên lưng voi rồi, chúng lấy dây chằng lại, buộc dây vào cổ voi, một ñầu buộc vào cổ hổ và rái cá. Đi ñược nửa ñường, thỏ làm bộ lên cơn sốt xin phép trèo lên xe. Rồi nó xin mồi lửa của gà ñể sưởi vì "cơn rét không thể chịu ñược". Kết quả là tranh cháy dữ dội trên lưng voi; thỏ còn xui hổ và rái cá kéo voi ra trước gió. Cuối cùng rái cá kéo ñược xuống nước: lửa tắt nhưng voi cũng chết.

Thỏ bỏ trốn ñi chỗ khác nhưng lại bị trăn quấn ngồi im một nơi trong bụi. Hổ

bắt gặp, hỏi thỏ: - "Mày làm gì ñó?" - "Tôi thắt dây lưng hoa của ông bà ñể lại"

thỏ ñáp. Hổ không biết có trăn, liền mượn dây lưng ñể thắt. Thỏ ban ñầu làm bộ

không cho nhưng sau bảo hổ kiếm cho một cái gai ñể gỡ nút thắt rồi sẽ cho mượn. Được gai, thỏ chích vào mũi trăn, trăn ñau, giật nảy mình, thỏ thừa cơ

chạy mất, nhưng trăn cũng kịp thời quấn lấy hổ. Thỏ gọi người ñến bắt. Thấy người ñến, hổ sợ, cắn ñứt ñuôi trăn rồi bỏ chạy.

Lần thứ hai, thứ ba, và thứ tư cũng như truyện của ta, hổ ñều bị thỏ chơi cho những vố cay chua như "ñánh trống", kỳ thực lừa hổ ñánh vào tổ ong vò vẽ ñể

ong ñốt; "gảy ñàn sa-ra-nai", kỳ thực lừa hổ tặc lưỡi vào giữa hai cành cây sắp cọ vào nhau; và nhảy xuống giếng khô, v.v...

Sau khi bị hổ ném lên khỏi miệng giếng, thỏ ñi gọi người ra bắt hổ. Lúc ấy có ñám ăn mừng, người ta nghe nói kéo nhau ñi xem. Thừa dịp ấy thỏ ăn hết bánh, ăn xong sắp bát ñĩa lại một ñống rồi trùm chiếu lên. Lại lấy khăn ñỏ quấn ñầu rồi 1 Tiếng hay ê ta-put không có nghĩa. Nói lái lại là hơ vút ê ta-bay nghĩa là ngửi cứt thỏ.

539

https://thuviensach.vn

ñánh trống inh ỏi. Trong khi ñó ở dưới hố, thấy bóng người, hổ chạy vụt lên ñược khỏi miệng giếng. Mọi người trở về thấy mất bánh. Nhìn thấy một ñống lù lù dưới chiếu, họ tưởng là thỏ bèn lấy gậy ñánh, làm vỡ hết bát ñĩa. Thấy thỏ

trên nóc nhà họ rủ nhau vây bắt. Thỏ nhảy từ nóc này sang nóc khác. Họ lấy mồi lửa ném thỏ, thỏ tránh ñược nhưng nhà cháy.

Thỏ giả chết nằm giữa ñường, một người ñàn bà ñi chợ về ñội một rổ bánh, chuối, ñường, v.v... ñể về làm ñám. Tưởng là con thỏ bị ñánh chết, bà ta nhặt bỏ

vào rổ, nhưng về ñến nhà thì thỏ ñã nhảy xuống trốn ñi sau khi chén hết bánh trái trên rổ.

Thỏ lại gặp một con voi ñang khóc. Từ ñây trở xuống giống với truyện To ñầu mà dại... của ta. Cũng vậy, voi thi với hổ bị thua phải nộp mình cho hổ chén thịt, nhưng ở ñây không phải thi nhảy qua khe mà là thi hét làm sao cho chim chóc thú vật phải sợ. Thỏ cũng bảo voi làm ñúng như lời mình dặn, ñặc biệt là têm sẵn cho mấy miếng trầu. Với nước quết trầu, thỏ làm cho hổ tưởng là thỏ ñánh voi chảy máu nên bỏ chạy. Rồi hổ không gặp khỉ mà gặp rùa. Rùa cũng buộc dây vào mình nối với chân hổ và ñưa hổ trở lại. Bị thỏ dọa, hổ cũng bỏ chạy kéo

cả rùa ñi khắp nơi làm cho rùa chảy máu mồm1.

Một truyện của người Ca-tu Thỏ rơ-pai có những chi tiết khác: Đi-ñít ñóng thuyền, thỏ làm bộ khôn tới bày vẽ, cuối cùng thuyền hỏng, bị Đi-ñít giận ném vào ñống ván bằng cây i-dơ ñầy nhựa, thỏ bị dính chặt. Đang lúc không biết làm thế nào, thấy voi, thỏ nói: - "Không biết sức chú có kéo co ñược với anh một keo không?". Bị khích, voi thò vòi cuốn tung thỏ lên. Thế là thỏ

thoát nhưng lại rơi xuống một cái hố sâu. Gặp hổ, thỏ gọi: - "Mau xuống ñây kẻo giặc sắp tới giết thịt". Hổ nhảy xuống. Cũng như truyện của ta, thỏ cầm que chọc vào tai, vào mũi, rồi vào ñít hổ ñể hổ tức, hy vọng hổ ném mình lên khỏi hố.

Nhưng hổ vẫn không giận thỏ. Sau cùng thỏ bảo hổ há miệng cho mình nhổ

nước bọt sẽ ñược bữa chén. Nhưng khi hổ há miệng thì thỏ ỉa vào một bãi. Giận quá, hổ quẳng thỏ lên. Thỏ thoát ñược và gọi dân làng ra bắt hổ. Bắt ñược hổ, dân làng ñem rượu thịt mời thỏ ăn. Nhưng khi cả làng say rượu, thỏ cởi trói, cho hổ ăn no, rồi cả hai bỏ chạy.

Thỏ sai hổ ñi tìm lửa về phía mặt trời mọc. Vắng hổ, thỏ ở nhà chén hết thịt rồi lấy ñu ñủ, bắp chuối nấu một nồi, khi hổ về cho hổ ăn bảo ñấy là thịt.

Ở ñây cũng có tình tiết thỏ chỉ cho hổ tổ ong vò vẽ nói là chiêng, hổ lên ñánh bị ong cắn ngã xuống ñất. Lại lần khác, chỉ cho hổ hai cây tre cọ nhau bảo là kèn hổ ghé lưỡi vào bị cây kẹp, hổ lăn ra chết.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Truyện cổ tích Cham-pa.

540

https://thuviensach.vn

Thỏ tìm ñến dê rừng nói dối là có con nai chửi nó, lại ñến nhà nai nói là dê rừng chửi, làm cho hai con giận nhau, vì vậy húc nhau chết cả ñôi.

Thỏ bị mùi chuối trong một cái bẫy rất thơm quyến rũ, bèn xin bẫy một quả.

Bẫy trả lời: - "Ta chỉ biết trương lên sập xuống thôi!". Mấy lần xin không ñược, thỏ cáu tiết ñạp bẫy một ñạp, bị bẫy chụp lấy người, không rút ra ñược1.

Loại truyện mang chủ ñề con thỏ ranh mãnh của ta cũng như của Cham-pa và của Tây-nguyên, (xem thêm Khảo dị truyện số 88 sau ñây) nói chung cũng ñại ñồng tiểu dị với truyện của Mã-lai (Malaysia), Khơ-me, Lào. Thái-lan, v.v...

Các-ñông (Cardon) có viết một quyển Truyện chú hoẵng Pơ-lăng-ñốc, vua xứ

rừng thu thập và hệ thống hóa những truyện loài vật loại này của người Mã-lai (Malaysia) nhưng ở ñây hoẵng ñóng vai trò của thỏ. Xem thêm truyện To ñầu mà dại... (số 58) và truyện Em bé thông minh (số 80). Tóm lại, truyện con thỏ là một mô-típ phổ biến ở Đông nam Á.

1 Theo Truyện cổ Ca-tu.

541

https://thuviensach.vn

88. MƯU CON THỎ

Ngày ấy trên rừng không có miếng gì ăn, một chú thỏ mò xuống một ruộng khoai bới trộm. Ngờ ñâu chủ ruộng ñã nấp sẵn ở túp lều bên cạnh, ập ñến tóm ngay lấy thỏ. Thỏ ta giả bộ chết nằm sóng soài. Chủ ruộng khoai lật ñi lật lại mấy lần không thấy thỏ ñộng cựa tin là chết thật, vội nắm lấy tai xách về. Đến một cái quán bên ñường, hắn vứt thỏ xuống gốc cây, thỏ cũng không chạy.

Nhưng thừa dịp người ấy vào hàng uống nước, thỏ ta chồm dậy trốn mất.

Qua mấy ngày ñi thất thểu, thỏ không làm sao kiếm ñược miếng gì vào bụng.

Đói quá, thỏ lại lần xuống ruộng khoai hôm nọ bới trộm. Không may, lần này lại bị chủ ruộng tóm ñược. Biết thỏ ranh mãnh hay giả chết, hắn trói nghiến thỏ lại mang về nhà. Đến nơi, hắn bảo vợ:

- Bu mày nhốt nó vào nơm, mai kia ngày giỗ ta giết thịt!

Thế là thỏ bị nhốt kín trong nơm, trên nơm ñè một hòn ñá nặng. Thỏ loanh quanh luẩn quẩn vùng vẫy mọi cách, nhưng không thể nào thoát ñược. Đang khi hết cả mưu kế thì chợt trông thấy gần nơm mình có một chậu nước. Trong chậu có một con cá quả lớn ñang quẫy, thỏ khẽ gọi:

- Cá ơi! Mày có biết mày sắp ñến ngày tận số rồi không? Mai là ngày giỗ, chủ

nhà nó bắt mày làm thịt ñó! Có muốn thoát hãy vùng mạnh lên nữa cho vỡ chậu mà lóc ra ao.

Cá nghe nói, càng quẫy mạnh, quả nhiên, chậu vỡ làm ba mảnh. Nước lênh láng cả mặt ñất. Cá ngoe nguẩy cố lóc ra phía hờ ao. Thỏ chờ cho cá lóc gần ñến bờ ao mới làm bộ hốt hoảng gọi chủ nhà mau mau ra bắt cá. Cả vợ chồng lẫn con cái cuống quýt khi trông thấy cá ñã trườn xuống ao. Đứa con chủ nhà giật vội lấy cái nơm nhốt thỏ chạy ra úp cá. Thỏ không ñợi dịp nào may mắn hơn thế

nữa, hướng lên phía rừng chạy một mạch.

Chạy một lát, thỏ gặp một con sông rộng. Thật là cùng ñường vì chả có cách nào vượt qua cả. Trong khi bối rối thì vừa gặp một con cá sấu ñang ghếch mũi lên bãi sông, miệng thở phì phì. Thỏ tươi cười gọi to:

- Anh sấu ơi! Hãy cõng tôi qua sông rồi tôi sẽ gả chị tôi cho anh. Chị tôi ñẹp lắm kia.

Nghe thỏ tán bùi tai, sấu gật ñầu. Thỏ nhảy lên ngồi trên lưng sấu, sấu rẽ sóng bơi sang bờ bên kia. Gần ñến nơi, thỏ ñã làm một phóc nhảy lên bờ. Thỏ rảo bước nhưng không quên chọc tức sấu:

- Cảm ơn nhé! Nhưng chị tao còn ñể gả chỗ khác chứ có phải thừa ñâu mà gả

cho mày, sấu ơi!

542

https://thuviensach.vn

Bị gạt, sấu giận ñiên cuồng, nghĩ bụng phải báo thù cho ñược. Một hôm, thỏ ñi chơi, nhân khát nước cồn cào mới mò ra sông uống. Sấu ñã trông thấy thỏ từ xa, liền ñội một ñống cỏ lên ñầu, khẽ bơi ñến gần thỏ. Ngỡ là ñống cỏ trôi trên mặt nước, thỏ nhảy lên toan kiếm miếng ăn. Nào ngờ sấu ñã tóm ngay ñược. Sấu ngậm thỏ vào răng, gầm gừ tỏ bộ tức giận. Thỏ bỗng cười phá lên:

- Cái giống nhà mày, "hừ hừ" như dọa trẻ con, chả ai sợ cả. Chỉ có "hà hà" thì tao mới sợ thôi!

Nghe nói, sấu vội mở miệng "hà hà" mấy tiếng, nhưng thỏ ñã nhanh chân làm một phóc lên bờ. Thỏ dừng lại cười khanh khách hồi lâu rồi ung dung ñi thẳng1.

KHẢO DỊ

Cả ba truyện thỏ ở trên rất giống với những truyện cùng một ñề tài của ñồng bào Tây-nguyên và của người Khơ-me (Khmer). Dưới ñây là một truyện (hoặc có thể nói là hai ba truyện gộp lại) mà từ người Xơ-ñăng, Ba-na (Bahnar), ở phía Bắc cho ñến ngươi Mạ, Xtiêng ở phía Nam ñều kể không khác nhau bao nhiêu: Một em bé ñi bắt ốc, trông thấy một con hổ và một con diều ñánh nhau rất dữ

dội. Hổ bị diều từ trên cao sà xuống mổ vào mắt tối tăm mặt mày phải van lạy xin tha. Sợ xấu hổ với loài người, hổ bèn biếu em bé một rổ cá, nhờ giấu kín việc ấy cho. Nhưng em bé lại vì mách với mẹ, và từ người mẹ, chuyện hổ bị thua diều truyền ñi khắp thôn xóm. Hổ giận, tìm em bé hẹn ngày bắt nó phải ñến cho mình ăn thịt. Đến ngày ấy em bé buồn bã ra ñi, dọc ñường gặp thỏ. Khi biết chuyện, thỏ hứa sẽ cứu giúp cậu bé. Gặp hổ, thỏ bắt hổ thi với mình nuốt một cái chốt gỗ, nếu hổ thắng mới ñược ăn thịt em bé. Thỏ giả bộ nuốt nhưng cho chốt kín ñáo rơi ra phía sau. Đến lượt hổ nuốt không nổi, bị thỏ ñuổi chạy và bị em bé bắn tên vào ñít.

Để ñền ơn, em bé mời thỏ tới chơi nhà. Thỏ lên nhà bị chó rượt, và dù ñược em bé bảo vệ, ngồi ăn cũng không thấy ngon.

Một hôm, thỏ ñến uống nước "giọt" rồi ngồi ñấy chờ. Một con dê khát nước, tìm ñến, bị thỏ ngăn lại, bảo rằng loài người dặn mình canh giữ, không cho uống. Sau ñó một con lợn ñến, thỏ cũng bảo thế. Cả hai con ñều sợ, lủi thủi ra ñi.

Một con voi ñến, thỏ cũng bảo thế, nhưng voi chẳng nói chẳng rằng vứt thỏ

xuống một cái hố sâu. Thỏ không sao lên ñược. Vừa gặp hổ ñi qua, thỏ gọi lại.

Cũng như truyện của ta, thỏ lừa rằng trời sắp sập làm hổ hốt hoảng nhảy xuống.

Thế rồi, thỏ dùng kế ñánh rắm ñể hổ nổi giận quẳng mình lên miệng hố.

1 Cả ba truyện số 86, 87, 88 ñều theo truyện kể của người miền Nam và theo Lăng ñờ

(Landes). Cổ tích và truyền thuyết An-nam, ñã dẫn.

543

https://thuviensach.vn

Nhưng rồi hổ cũng nhảy lên ñược. Hổ bảo thỏ giúp mình cột tranh vào lưng ñể

ñưa về. Cột xong, thỏ cũng thả một mồi lửa, tranh bắt cháy làm cho nó bị sém da, giãy giụa mãi mới thoát.

Biết bị thỏ chơi ác, hổ cố tìm thỏ ñể giết. Lần thứ nhất hổ cũng gặp thỏ ở tổ

ong và bị thỏ lừa "ñánh chiêng của mẹ nó". Lần thứ hai gặp thỏ bên bụi tre và bị

thỏ lừa "chơi tù và". Lần này hổ nghe lời thỏ, thè lưỡi vào bị tre nghiến gần dứt.

Lần thứ ba, hổ gặp thỏ ñang trèo lên một cây gỗ mục. Thỏ bảo hổ trèo lên ñể

xem "ngoài biển có nhiều cảnh rất ñẹp". Hổ trèo lên nhưng không thấy. Thỏ giục trèo lên cao nữa. Hổ trèo mãi cho ñến lúc cây gãy, hổ ngã lăn xuống ñá gần chết.

Lần thứ tư, hổ lại gặp thỏ, thỏ chỉ vào một con rắn mang hoa gần ñó, bảo ñó là một thứ khố rất ñẹp. Hổ quấn vào, bị rắn cắn chết.

Sau ñó ít lâu, gặp một bà già ñang cắt cỏ lúa, thỏ bảo nấu cơm cho mình ăn, mình sẽ làm giúp. Bà già nghe lời, thỏ cắm cúi cắt cả cỏ lẫn lúa. Thỏ ăn xong, bà già ra thăm lúa thấy thế nổi giận, cầm gậy phang thỏ. Thỏ trốn bên cạnh vại nước. Bà già nhỡ tay ñánh vỡ vại. Thỏ trốn vào trong một tổ mối, bà già lấy ñá chặn lỗ lại rồi về lấy lửa ñịnh tâm ñốt chết. Thỏ dỗ dành cho ñứa cháu bà già chui vào, còn mình thì trốn biệt. Lúc bà già mang lửa ra ñốt, ñứa cháu van lên:

- Bà ơi? Cháu ñây!

Bà già tưởng bị thỏ lừa nữa, ñáp:

- Cháu, tao cũng ñốt!

Đứa cháu chết, bà già ñi chợ mua thức ăn ñể cúng cháu. Thỏ giả chết cứng nằm giữa ñường, bà già trông thấy nhặt thỏ vào rổ rồi ñội lên ñầu ñi về. Thỏ nằm trên rổ ăn hết thức ăn rồi nhảy xuống. Khi bà già biết thì thỏ ñã chạy mất. Ngày mai bà già lại ñi chợ. Thỏ lại giả chết nhưng lần này bị bà già phang cho một gậy chết tươi.

Về truyện của người Ba-na (Bahna) xin xem thêm Khảo dị truyện To ñầu mà dại, nhỏ dái mà khôn (số 58).

Truyện con thỏ của người Khơ-me (Khmer) cũng y như những ñoạn truyện của người Tây-nguyên vừa kể, có thêm một vài tình tiết. Chẳng hạn thỏ giao ước chạy ñua với ốc sên; trước khi chạy, ốc sên bảo cả nhà mình chia nhau ñứng rải rác dọc ñường. Vì thế thỏ chạy ñến ñâu ñã thấy ốc sên lên tiếng ở ñấy. Cho ñến khi sắp tới ñích ñã thấy ốc sên ñứng chực ở ñích rồi. Mẹo của ốc sên làm cho thỏ

ñành chịu thua cay.

Trong truyện Rùa và hổ của người Ba-na thì cuộc chạy thi lại diễn ra giữa hổ

và họ hàng nhà rùa. Cũng như truyện trên, rùa bày mẹo chia nhau ñứng mỗi nơi 544

https://thuviensach.vn

một con làm cho hổ chạy ñến ñâu cũng ñã thấy rùa ñến trước, cuối cùng dành chịu thua cuộc1.

Một tình tiết khác là thỏ giúp cho người lấy lại cá:

Có hai người: một người ñặt ñó của mình xuống sông ñón cá. Người thứ hai nửa ñêm ra ăn trộm rồi bỏ cá vào một cái ñó khác, vì lụt mắc trên ngọn cây.

Sáng mai cả hai người cùng ra thăm. Người chủ của cái ñó dưới sông kiện lên quan. Quan xử cho anh chàng có ñó ở trên cây ñược kiện. Người kia trở về buồn bã, gặp thỏ và kể ñầu ñuôi cho thỏ nghe. Thỏ ñến quan kể cho quan biết có một con chim công ñang ăn cá trên ngọn cây. Thấy quan nhất ñịnh không tin, thỏ

thừa dịp hỏi quan: - "Nếu cá không thể ở trên ngọn cây thì cá cũng không thể có trong ñó trên cây ñược. Quan biết là mắc mưu thỏ, ñành phải xử lại cho người kia lấy lại số cá của mình.2

Người Khơ-me (Khmer) còn có một truyện Thầy bói với hai ông bà già giống với truyện của ta (số 88) về ñoạn ñầu:

Một thầy bói nổi tiếng trong vùng. Gần ñấy có hai ông bà già không muốn tin.

Một hôm họ ñi câu bắt ñược một con cá lớn, trên ñường về lại bắt ñược một con thỏ sắp con thỏ sắp chết ñuối. Về ñến nhà, họ nhốt thỏ trong một cái nơm ngoài vườn còn cá thì bỏ giỏ ngâm ở ao gần chỗ nhốt thỏ. Rồi ñi hỏi thầy bói xem mấy hôm rày nhịn ñói nay sẽ ñược ăn gì. - "Chỉ ñược ăn nước mắm trong vại thôi!".

Thấy thầy nói thế, họ về bắt cá làm thịt ñịnh làm cho thầy thấy mình ñoán sai.

Chẳng ngờ khi bắt, cá quẫy buột tay rơi xuống ao, lật ñật giật lấy nơm ñể nơm cá thì thỏ vuột chạy nốt. Chồng ñành bảo vợ: "Thôi ñành ăn cơm với mắm vậy!"3.

Lăng-ñờ (Landes) kể truyện Cuộc chiến ñấu giữa hổ và diều của người Champa (sách ñã dẫn) có một số tình tiết khác với truyện trên:

Hổ mang rổ ñi tát ao bắt cá, từ sáng ñến chiều mới cạn. Cá nhiều nhưng hổ bắt rất vụng. Một con diều ñược hổ cho xuống bắt hôi thì lại bắt rất giỏi. Thấy bao nhiêu cá lớn diều nhặt hết, hổ bèn ñánh ñuổi diều. Diều từ trên cao mổ cho hổ

những cú bất ngờ và ñau ñiếng. Hổ bèn cầu cứu với một người chặt cây gần ñó, như vậy mới ñuổi ñược diều. Hổ xin người ấy giữ kín câu chuyện cho mình, ñổi lại sẽ cho hươu nai ñể trả ơn, nhưng nếu tiết lộ thì nó sẽ ăn thịt.

Được nhiều hươu nai, vợ người ấy muốn biết lý do. Cuối cùng vì vợ van nài mãi, chồng bèn kể sự thật. Không ngờ lúc ấy, hổ rình ở phía ngoài nghe ñược liền buộc người kia phải ñến chỗ hẹn cho mình ăn thịt. Dọc ñường người ấy gặp thỏ, kể hết ñầu ñuôi cho thỏ nghe. Thỏ hứa sẽ tìm cách cứu. Ở ñây thỏ không thi 1 Theo Truyện cổ Ba na, tập II, ñã dẫn.

2 Theo Pec-sơ-rông (Percheron). Cổ tích và truyền thuyết Đông-dương.

3 Theo Mác-ti-ni (Martini) và Béc-na (Bernard). Truyện dân gian chưa hề in của Căm-puchia.

545

https://thuviensach.vn

với hổ trò nuốt chốt mà chỉ dọa hổ nếu không cho mình người ấy thì sẽ gọi diều ñến ñánh hổ nữa. Nói rồi thỏ vật vã giả chết. Chỉ một lát ñã thấy diều lượn ñến.

Hổ thấy bóng diều, ba chân bốn cẳng bỏ chạy.

Một truyện khác của người Cham-pa cũng có nội dung thỏ cứu người, không phải khỏi tay hổ mà khỏi tay vua cá: Anh Han-uây ñi gánh nước thuê, vô tình dẫm chết một con cá lòng tong. Vua cá cùng bộ hạ nổi giận kéo ñến hàng ngàn hàng vạn toan giết anh. Anh khất một ñêm ñể về giã từ cha mẹ anh em. Dọc ñường anh khóc, thỏ thấy hỏi vì sao, rồi bày cho anh ngày mai chở ñến một xe cây thuốc cá (ra-mớc) nó sẽ cứu cho. Sáng mai, thỏ bày cho anh cạo vỏ cây bỏ

thành ñống ở suối rồi ñứng giữa suối mà gọi vua cá ñến. Vua cá và bộ hạ kéo ñến hàng vạn nhưng ñều nhiễm chất ñộc chết hết. Thỏ bảo anh chất lên xe ñem về phơi và làm mắm. Từ ñó anh trở nên giàu có1.

Về quan hệ giữa thỏ và cá sấu, người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Sấu mất lưỡi, ñại thể như sau:

Quạ lừa sấu ñến một sa mạc nói là ñến một con sông có thể kiếm ăn tốt, rồi bỏ

mặc sấu giữa bãi cát hoang vu. May làm sao nhờ ñược một bác ñánh xe ñi qua chở về chỗ cũ. Nhưng khi ñến sông thì sấu lại ñớp luôn chân con bò kéo xe. Thỏ

bày cho người quất roi túi bụi khiến sấu phải nhả. Giận thỏ, sấu một hôm giả

làm khúc gỗ trôi sông. Cũng như truyện của ta, thỏ nhảy lên kiếm ăn bị sấu chụp ñược. Sấu kêu "hì hì" cho mọi loài thú biết ñã bắt ñược thỏ, thỏ bảo: kêu "hà hà"

có hơn không. Sấu làm theo, thỏ nhảy một phóc lên bờ. Ở ñây khác với truyện của ta là lúc nhảy thỏ quắp cả lưỡi sấu lên theo giấu vào một bụi cây, rồi ñi tìm mèo chỉ cho mèo biết ñể chén. Nhưng mèo tìm không ra vì lưỡi sấu ñã hóa ra cây lưỡi mèo (ky-ong-sa)2. Vì vậy ngày nay sấu không có lưỡi.

1 Cũng theo Lăng ñờ (Landes) ñã dẫn ở trên.

2 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện, ñã dẫn.

546

https://thuviensach.vn

89. BỢM GIÀ MẮC BẪY HAY LÀ MƯU TRÍ ĐÀN BÀ

Ngày xưa có một anh chàng, nhà giàu có nhưng phải cái ngu ngốc thì không ai bằng. Một hôm, nghe nói trong vùng có ñám hội lớn mở luôn mười ñêm ngày, hắn vội vã thắng bộ cánh rất sang: áo gấm, quần lụa, khăn ñiều, nón lông, giày hạ. Hắn lại cưỡi một con ngựa có yên khấu trang sức ñắt tiền. Dọc ñường gặp ai hắn cũng hỏi: - "Ông (hay bà) xem tôi có ñẹp hay không?" và hắn lấy làm ñắc chí khi thấy người ta trầm trồ khen ngợi mình.

Lúc ñến dãy quán quanh ñám hội, hắn gặp một tay ñại bợm ñang tránh ngựa ñứng bên vệ ñường. Cũng như mấy lần trước, hắn dừng lại hỏi:

- Ông xem tôi có ñẹp hay không?

Hắn không ngờ người kia lại trả lời:

- Đẹp thì ñẹp ñấy, nhưng chưa biết cách ăn mặc cho ra lối nhà quan.

Nghe nói thế, hắn bèn dừng ngựa, cầu khẩn:

- Ông vui lòng bảo giúp tôi một tí, tôi sẽ không quên ơn ông.

Bợm ta lớn tiếng:

- Thế thì hãy xuống ngựa ñi! Cởi áo quần ngoài ra ñưa ñây ta bày vẽ cho.

Ngốc ta không ngần ngại, lần lượt cởi mọi thứ ñang mặc trao cho hắn. Còn tên bợm mỗi lần mặc một cái vào người, hắn lại nói:

- Hãy nhìn ñây! Như thế này mới là lối nhà quan.

Cuối cùng hắn nắm lấy cương ngựa, vừa trèo lên yên, vừa nói:

- Mở mắt ra mà nhìn cho kỹ cách người nhà quan họ cưỡi ngựa!

Hắn cho ngựa tế quanh hai vòng, rồi sau ñó ra roi cho ngựa tếch thẳng. Ngốc ta vùng chạy theo la làng. Nhưng chẳng có một ai tin lời hắn cả vì không thể nào có một tên cướp lại ñủ thì giờ thắng bộ cánh ñã cướp ñược vào người một cách chững chạc như thế kia.

Thế là anh chàng ngốc mất hết cả ngựa nghẽo và bộ cánh, ñành khoác bộ quần áo tàng của tên bợm bỏ lại mà kéo bộ trở về nhà. Nghe hắn kể chuyện, vợ hắn mắng cho một trận. Qua hôm sau, người ñàn bà bắt chồng phải ñưa mình ñến ñám hội tìm cho ra tên bợm. Nhưng nàng dặn chồng hễ bắt gặp nó thì ñừng có hô hoán, chỉ ra hiệu cho mình biết mặt là ñủ.

Lại nói chuyện tên bợm từ hôm ñược ngựa và áo quần thì ñắc chí, cho là dầu kẻ bị mất có thấy hắn cũng không thể làm gì ñược nữa. Bởi vậy hắn ung dung cưỡi ngựa và mặc ñồ lề vào, ñi dự hội. Khi gặp tên bợm, người ñàn bà theo hút 547

https://thuviensach.vn

không rời. Nàng ñã có chủ ý mang sẵn trong người một gói, trong ñó có một chiếc hoa tai, một vòng ñeo tay bằng vàng. Rồi nàng ñứng chực sẵn ở một cái giếng: chờ lúc tên bợm sắp ñi qua, lên tiếng khóc rưng rức. Nghe tiếng khóc, hắn bỗng ñể ý ñến nàng, vội dừng ngựa lại hỏi: - "Tại sao lại khóc?". Nàng giơ cho hắn xem những ñồ trang sức bằng vàng lóng lánh, rồi ñáp: - "Trời ơi! Khổ thân tôi quá! Tôi buột tay ñể rơi xuống giếng một chiếc hoa tai và một chiếc vòng.

Biết làm sao bây giờ?". Rồi nàng nói tiếp: - "Chồng tôi mà biết thì nó làm tội tôi ñến khổ. Chàng có biết lội làm ơn mò giúp cho tôi một tí. Rồi tôi xin trả ơn chàng!".

Bợm ta thấy nàng ñẹp, lại ñánh hơi thấy việc có thể kiếm chác ñược, bèn xuống ngựa rồi cởi quần áo ngoài ra. Sắp lội xuống giếng, hắn còn hỏi tên người ñàn bà. Nàng bảo hắn:

- Chồng tôi là Ngộ Văn Quá, tôi là Lại Thị Coi cũng ở miền này cả thôi!

Đáp xong, chờ lúc hắn ta hụp xuống nước, người ñàn bà lập tức vớ lấy tất cả

áo quần của tên bợm rồi nhảy lên ngựa phi nước ñại về nhà. Bợm vừa nhoi lên thấy mất hút cả người lẫn ngựa, chỉ còn biết hai tay che lấy hạ bộ rồi chạy theo ngựa kêu van inh ỏi:

- Ôi làng nước! Bắt hộ tên Ngộ Quá, Lại Coi!

Nghe thế, những người ñi ñường xúm lại mắng cho hắn một trận. Hắn biết dại ñành câm miệng lủi về nhà1.

KHẢO DỊ

Người Nùng có truyện Cá bống nuốt cá trê:

Một ông lão mang mười lạng bạc ñi chợ mua lợn giống, bị một tên ñại bợm lấy mất cả. Về, vợ chồng cãi lộn. Đứa con mười ba tuổi mượn bố một chiếc nhẫn vàng và một chiếc nhẫn ñồng mạ vàng ñể tìm cách ñi lấy lại bạc. Đứa bé ñeo nhẫn thật vào tay làm bợm ta theo hút không rời. Em giả bộ nhờ hắn chỉ chỗ ñể

bán chiếc nhẫn. Bợm ta tận mắt thấy cửa hiệu vàng thử nhẫn của em bé, nhận ñúng là vàng mười, trả giá mười lạng bạc. Đứa bé chê rẻ không bán, rồi rủ tên bợm ra bờ giếng uống nước, nhân lúc bợm ta ngoảnh mặt, em rút nhẫn thật giấu ñi, ñoạn giả lóng ngóng ñánh rơi chiếc nhẫn mạ vàng xuống giếng. Thấy ñứa bé nhờ mình lấy giúp chiếc nhẫn, bợm ta ñắc ý cho là cơ hội tốt ñã ñến ñể chiếm 1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn và theo lời kể của người Bình-ñịnh. Xem thêm truyện Nói dối như Cuội (số 60) cũng có tình tiết Cuội gạt một ông quan ñể chiếm lấy ngựa và áo quần.

548

https://thuviensach.vn

lấy chiếc nhẫn, bèn cởi áo quần (trong có mười lạng bạc chưa tiêu) lội xuống giếng. Đứa bé chỉ chờ lúc ấy, vội vơ quần áo chạy và móc túi lấy số bạc của bố

mình ñã bị nó lấy cắp lúc sáng.

Bợm lội xuống tìm ñược nhẫn, vùi xuống bùn, ñịnh lên nói là không tìm ra.

Lên bờ thấy mất quần áo bèn lội xuống lần nữa lấy nhẫn, ñịnh ñem ñi bán hòng bù vào chỗ mười lạng bạc bị ñứa bé lấy mất. Nhưng khi thử vào lửa thì mới biết ñó chỉ là chiếc nhẫn ñồng1.

1 Theo Hoàng Quyết, ñã dẫn.

549

https://thuviensach.vn

90. GÁI NGOAN DẠY CHỒNG

Ngày xưa có một người nhà giàu, vợ chết sớm, chỉ có ñộc một người con trai, ñứa con vốn người xấu nết, ñần ñộn, lại là tay chơi bời lêu lổng không chịu học hành hay làm ăn gì cả. Thấy con không lo nối nghiệp nhà, người nhà giàu rất buồn phiền, biết rằng của cải của mình sẽ có một ngày ñội nón ra ñi mà thôi. Bởi vậy, ông mới tính chuyện kiếm cho con một người vợ khôn ngoan ñảm ñang, ñể

may chi nó sẽ ngăn chặn tay chồng, bảo vệ một phần nào cơ nghiệp. Nghĩ vậy, ông cất công ñi khắp nơi tìm kiếm, nhưng ñi ñã nhiều nơi mà vẫn chưa thấy một người nào vừa ý.

Một hôm, ñến một vùng kia, nhân mỏi chân, ông nghỉ lại một gốc cây bên ñường. Ông bỗng thấy ở một cây táo gần ñấy có một bọn trẻ ñang tranh nhau trẩy ăn. Một chốc sau, một cô gái tuổi chừng ñôi tám, cũng ñến trẩy táo. Ông mới lân la lại gần hỏi xin ăn. Lúc này, táo chín ñã bị bọn người trước trẩy hết, chỉ còn những quả xanh, nhưng cô gái cũng cố chọn lấy những quả ương ương ñưa cho khách.

Thấy cô gái tốt bụng, ông ta nghĩ: - "Sởi lởi, trời gởi của cho, quăn co trời gò của lại. Chỉ có người nào tốt bụng với mọi người mới xứng ñáng ñược hưởng giàu có sung sướng''. Bởi vậy ông bèn tìm ñến nhà cô gái, giả làm một người lỡ

ñộ ñường xin nghỉ trọ một tối. Và rồi ông ñược gia ñình cô gái ân cần tiếp ñãi.

Để thử xem cô gái có khôn ngoan không, ông lân la làm quen với nàng. Khi biết cô sắp ñi chợ, ông ñưa ra một quan tiền, nhờ mua hộ cho mình "một nắm gió, một bó lửa". Cô gái chẳng nói thẳng rằng, mua về cho ông một cái quạt và một con dao ñánh lửa. Thấy thế, ông thầm khen ngợi, nhưng vẫn ñịnh thử thêm cho biết.

Qua ngày mai ông dậy sớm, giở tay nải ñưa cho cô gái mấy bát gạo nếp, nhờ

nàng thổi giúp cho mình một nồi vừa cơm vừa bánh ñể ăn và ñem ñi ăn ñường.

Cô gái không từ chối, vội lấy gạo ra vo. Trước khi cho vào nồi, nàng bớt lại một ít giã làm bột vắt bánh rồi hấp luôn vào cơm. Khi nàng bưng ra, ông già lấy làm vừa ý, cho là con người ñó ñủ cả ñức hạnh, khôn ngoan, ñảm ñang ít có. Bèn quyết ñịnh trở về sửa lễ hỏi cho con trai làm vợ.

*

* *

550

https://thuviensach.vn

Đứa con trai của ông từ ngày có vợ lại càng thêm lêu lổng, hắn thường bỏ nhà ñi ñánh ñàn ñánh ñúm với bọn vô lại, làm cho ông hết sức buồn. Và ñiều làm cho ông lo lắng nhất là hắn thỉnh thoảng lại trộm tiền của ông, khi dăm bảy quan, khi một vài vác, tung vào cuộc ñỏ ñen. Mặc dù ông ñánh ñập, mặc dù vợ

khuyên lơn, nhưng hắn chứng nào vẫn giữ tật ấy. Dần dần ông buồn phiền thành bệnh. Một hôm, biết mình sắp chết, ông gọi con dâu ñến bên giường dặn nhỏ:

- Nay cha ñã gần ñất xa trời. Chồng con là một thằng "phá gia chi tử", cơ

nghiệp này chỉ còn một sớm một chiều mà thôi. Cha rất thương con xấu số. Từ

lâu cha làm ăn dành dụm, có ñể ñược một hũ vàng chôn ở sau vườn. Vậy cha cho riêng con hũ vàng ñó, ñừng cho chồng con biết. Sau này, chồng con có thật sự ăn năn hẵng giúp cho nó làm lại cuộc ñời.

Đứa con trai ông sau khi người cha qua ñời, lại càng chơi bời mặc sức. Vợ hết khuyên lơn ñến cầu khẩn, hắn chẳng những không nghe, lại còn phũ phàng với vợ. Mỗi lần thua bạc, hai người lại càng xô xát. Nhiều lần vì vợ cản trở, hắn ñánh ñập vợ không tiếc tay và làm nhục nàng trước mặt mọi người. Một hôm ñể

khỏi vướng, hắn viết giấy cho vợ ñi lấy chồng khác rồi ñuổi nàng ra khỏi cửa.

Từ ñó: hắn phỉ chí tung hoành không một ai dám cản. Quả như lời ñoán của bố

hắn, mấy chục mẫu ruộng ñều lần lượt "nướng" vào sòng bạc. Hết ruộng vườn tới nhà ở, chẳng bao lâu tất cả cái cơ nghiệp mấy ñời truyền lại tiêu sạch sành sanh. Cuối cùng, không một ñồng dính túi, không một nghề cầm tay, hắn ñành bỏ làng mạc quê quán ñi lang thang khắp ñầu ñường xó chợ, ngửa tay ăn xin qua ngày.

Lại nói chuyện người ñàn bà sau khi bị chồng ñuổi, bèn ñổi tên họ tìm ñến trấn thành mở một ngôi hàng nước. Sau ít lâu, kiếm ñược một số tiền nhỏ, nàng bắt ñầu buôn hàng tấm. Số vốn của nàng ngày một lớn dần lên. Một hôm, gặp hai em bé mồ côi ñi ăn xin, nàng thương tình ñưa về nuôi làm con, coi như ruột thịt.

Cuộc ñời dần dần nở hoa trước mắt nàng. Trong một dịp ñi kiếm củi, hai con nàng nhặt ñược một khúc gỗ mục, về chẻ ra thấy có mấy thoi vàng. Có vốn lớn lại có tài kinh doanh nên chẳng bao lâu nàng trở nên giàu có: nổi tiếng trong trấn. Tiền bạc tuôn về như nước. Tuy sống sung sướng nhưng nàng vẫn ở một thân một mình. Thấy nàng giàu có, nhiều kể ngấp nghé muốn "gá nghĩa Châu Trần", nhưng người ñàn bà ấy nhất thiết từ chối mọi lời ñường mật. Mặc dầu người chồng bạc bẽo và mặc dầu mười lăm năm xa cách, nàng vẫn không quên ñược tình xưa nghĩa cũ. Đã nhiều lần nàng thuê người lần ñi các chợ búa phố

phương dò hỏi, nhưng tin tức của chồng càng hỏi càng bặt tăm.

*

* *

551

https://thuviensach.vn

Năm ấy, sau mấy tháng hạn, lúa khoai chết dần chết mòn trên những cánh ñồng nứt nẻ. Giá gạo cứ lên vùn vụt. Ngoài ñường, người ñi xin ăn kéo từng ñoàn. Người ñàn bà lúc này ñã là bà chủ hiệu. Bà xin phép quan trên cho mình ñem tiền gạo ra phát chẩn cho kẻ khó. Làm như thế, nàng còn mong một khi thấy yết thị dán khắp thôn xóm thì chồng mình tất sẽ lần mò về, nếu hắn còn sống. Y như thế thật, ngày bắt ñầu phát, nàng ñã thấy bóng dáng của chồng ngồi ở xa xa, lấp ló trong ñội quân lĩnh chẩn. Đúng là hắn. Từ ngày bắt ñầu cầm bị

gậy ñến nay, hắn vẫn chưa có cách gì ñể sống khá hơn và ñỡ hèn hạ hơn trước.

Bây giờ nghe nói có phát chẩn, hắn vội mò ñến ñây và ngồi về ñầu hàng phía tả.

Thế nhưng khi phát, những người giúp việc cho bà chủ hiệu lại ñược lệnh phát từ phía hữu lại. Khi sắp sửa ñến lượt hắn thì bọn họ tự nhiên nói lớn: - "Hôm nay ñã hết gạo, mời bà con về ñợi ñến ngày mai!". Hắn buồn bực trở ra. Qua ngày mai, hắn cố tìm ñến thật sớm, ngồi vào ñầu hàng bên hữu. Nhưng hắn không ngờ

những người phát chẩn hôm nay lại bắt ñầu phát từ phía bên kia. Lúc sắp phát ñến hắn thì chúng lại giơ thúng không lên: - "Hôm nay thế là lại hết gạo, bà con hãy ñợi ñến mai".

Hắn thở than cho số ñen ñủi, lần trở ra về. Qua hôm sau, lại lần mò ñến thật sớm. Lần này hắn len vào ngồi ñúng chính giữa ñội quân lĩnh chẩn. Trong bụng hắn nghĩ lần này thì không thể mất phần ñược. Nhưng ñến giờ phát hắn không ngờ người nhà của bà chủ hiệu hôm nay lại phát hai ñầu phát lại và cuối cùng người không ñược gì cả vẫn lại là hắn. Ba lần hỏng cả ba, hắn rất ngao ngán, bèn ñánh liều tìm ñến dinh cơ bà chủ ñể xin ăn. Gặp hai ñứa con gái nuôi của vợ, hắn ngả nón kêu van hết lời. Ở trong nhà, người ñàn bà nhìn ra biết là chồng ñã do mưu của mình mà ñến ñây, bèn sai người hầu ra hỏi, xem hắn có biết làm việc gì không ñể thuê mượn. Nghe hỏi thế, hắn vội trả lời:

- Xin ông bẩm với bà lớn rủ lòng thương cho tôi ñược ở hầu bà, rửa bát, quét nhà, mọi việc tôi ñều xin hết sức. Chỉ cho tôi ăn ba miếng là ñủ rồi!

Người nhà trở ra cho hắn biết bà chủ nhận lời. Từ ñó, hắn chăm chỉ làm lụng, cố làm vừa lòng chủ. Nhưng chung quy hắn vẫn không biết chủ chính là vợ cũ

của mình. Về phần người vợ cũng không ñể lộ một tý gì cho hắn biết, chỉ dặn hai con và người nhà ñối ñãi tử tế mà thôi.

Sau một thời gian, thấy hắn chịu khó làm ăn, người ñàn bà mừng lắm. Một hôm, nàng cho gọi hắn lên nhà hỏi xem có biết chữ nghĩa gì không? Hắn ñáp:

- Tôi lúc nhỏ ñược ñi học có biết ít nhiều.

- Vậy từ mai trở ñi anh không phải hầu hạ nữa, cho anh ở gian nhà khách dạy ñám trẻ học phóng, tôi sẽ trả mỗi năm ba mươi quan.

552

https://thuviensach.vn

Nghe nói, hắn sung sướng bội phần, cảm thấy lòng nhân ñức của bà chủ ñối với mình bằng trời bằng biển, vội nhận lời ngay. Từ ñó, hắn ñóng vai thầy ñồ, cố

sức làm cho chủ tin cậy. Nhưng người vợ vẫn thử mãi không thôi.

Một lần, gặp ngày Tết, bà chủ sai lấy tiền ra cho kẻ hầu người hạ. Nàng nói:

- Ta cho mỗi người năm quan, hãy mang ñi ñánh bạc cho vui, nếu hết sẽ cho thêm.

Thầy ñồ ta cũng ñược năm quan tiền. Nhưng trong khi mọi người ñem tiền nướng vào xóc ñĩa bài mười, thì trái lại, hắn mang nguyên vẹn số tiền ñó về gửi cho chủ. Bà chủ hỏi:

- Tại sao anh không thích ñánh bạc?

Hắn trả lời:

- Bẩm bà, tôi ngày xưa vì cờ bạc mà ñến nông nỗi này. Cho nên bây giờ buộc chỉ cổ tay thề rằng không ñụng ñến nó nữa.

Thế rồi luôn miệng hắn kể hết cho chủ nghe, từ cuộc ñời cũ có ruộng nhiều, có vợ ngoan như thế nào, rồi bán ruộng ñuổi vợ ra sao, cho ñến lang thang ñói rách, và ngày nay ñã ăn năn hối lỗi. v.v... Bà chủ hỏi:

- Anh còn thương vợ nữa không?

Hắn rầu rĩ:

- Tôi ñã nhiều lần dò tìm mà không thấy.

- Nghe anh nói tôi rất thương tình. Vậy tôi cho anh năm quan ñể anh ñi tìm vợ.

Nếu hết tiền mà vẫn chưa thấy, anh cứ về ñây tôi sẽ cho thêm mà tìm cho ra.

Hắn mừng rỡ vâng vâng dạ dạ, mang tiền ñi tìm. Nhưng sau ba tháng trở về

với bộ mặt thiểu não, hắn cho chủ biết không hề thấy tung tích ñâu cả, chắc là vợ

ñã chết.

Từ ñấy, vợ thấy chồng chí tình, lại có lòng tu tỉnh, nên rất mừng. Nhưng nàng vẫn chưa ra mặt vội, chỉ an ủi hắn hãy ở lại ñây, may chi sẽ có ngày hội ngộ.

Một hôm, nhân ngày giỗ cha chồng, bà chủ nhờ thầy ñồ chép bài văn tế. Hắn ta ngạc nhiên và khôn xiết mừng rỡ khi thấy bài vị của tổ tiên nhà chủ chính là bài vị tổ tiên mình. Lập tức, hai vợ chồng ôm nhau khóc lóc. Rồi sau khi cúng xong, họ mời làng xóm và người nhà ngồi lại kể rõ sự tình. Ai nấy ñều cho là một cuộc tái ngộ hiếm có.

Về sau, hai vợ chồng dựng vợ gả chồng cho hai con nuôi, giao cửa hiệu lại cho chúng cai quản. Sau ñấy, họ dắt nhau trở về quê hương xưa, chuộc lại vườn tược nhà cửa cũ. Và sau khi ñã sống yên ổn ở quê nhà, vợ mới sai ñào hũ vàng của bố

chồng cho mình ngày xưa lên. Nàng nói:

553

https://thuviensach.vn

- Có vàng chắc gì ñã có hạnh phúc. Cho nên trong những cơn túng thiếu nhất, tôi vẫn không cần ñến nó.

Nói ñoạn, ñem số vàng ấy cúng cho ñền chùa ñể bố thí cho người nghèo.

Từ ñấy hai vợ chồng sống với nhau ñến ñầu bạc1.

Câu tục ngữ:

Làm trai rửa bát quét nhà,

Vợ gọi thì: - "Dạ, bẩm bà tôi ñây!".

là do truyện này mà ra.

KHẢO DỊ

Ở ñoạn ông già thử cô gái nấu cơm, người Hà-tĩnh kể:

Ông già ñưa ra một bát gạo bảo cô gái nấu cho mình " cả cơm, cả cháo, cả

bánh cỗ khảo, lại cả nước chè". Cô gái liền thổi một nồi cơm, chắt ra một ít nước cơm làm cháo, rồi ñốt nhiều than vần cho có cháy, lấy ra một tấm cháy tròn và giòn ở ñáy nồi làm bánh cỗ khảo. Đoạn, lấy một ít cơm cháy khác rang lên rồi ñổ nước vào nấu thành một loại nước chè uống rất thơm mát. Khi tất cả

bưng lên. Ông già lấy làm vừa ý.

Người Hải-dương thì lại kể như sau:

Ông già ñến nhà ñưa ra một bát gạo ñỏ nhờ nấu "tý cơm tý cháo". Trong khi người chị (truyện ở ñây kể rằng nhà ấy có hai chị em) mắng ông già dở hơi "một nhúm gạo ñỏ ñòi nấu cả cơm cả cháo thì nấu sao ñược", thì cô em nhận lời.

Đoạn cô lấy bát gạo nấu hơi nhiều nước. Khi sôi chắt lấy một ít nước cơm làm cháo, xong, gạo trong nồi còn lại thì cô ghế thành cơm.

Tiếp ñó, ông già lại ñưa ra ba ñồng tiền bảo: - "Nhờ mua cho lão một cái quạt cầm tay, một cái nón ñội ñầu và tấm bánh ăn trưa". Cô chị lại bĩu môi chế nhạo ông già tiền ñưa có ít ñồ mua muốn nhiều. Nhưng cô em thì nhận lấy tiền mua về cho ông mấy tấm bánh ña (bánh ña khi nắng có thể che ñầu, khi nóng nực có thể dùng ñể quạt khi ñói có thể ăn tạm). Ông già rất xứng ý.

Ở ñoạn sau, khi cưới con dâu về rồi, người Sơn-tây còn kể thêm chuyện ông già thử nàng dâu kiêng tên "Chín" của gia ñình. Ông già ñưa cho cô dâu chín ñồng tiền, bảo ñi chợ mua "chín nén nhang về cúng chín ông tượng". Đoạn bảo con trai kín ñáo ñi theo xem con dâu có thực sự kiêng tên không. Cô dâu ñến nhà 1 Theo Thực nghiệp dân báo (1924) và theo lời kể của người Hà-tĩnh, Hải-dương, Sơn-tây.

554

https://thuviensach.vn

hàng nói: - "Tôi có "thất nhị" ñồng tiền, bà bán cho tôi "ngũ tứ" nén nhang". Nhà hàng hiểu ý bán cho nàng ñúng số. Khi về, ông già lại bảo con dâu thay mặt gia ñình làm lễ rồi nấp ở một xó ñể xem khấn vái thế nào. Thì nghe con dâu thực sự

kiêng tên ñến nơi ñến chốn: - "Lạy chư vị, tôi là con dâu ông "bát nhất", vợ

chồng tôi có "nhị thất" ñồng tiền, mua "ngũ tứ" nén nhang về cúng "lục tam"

thánh tượng...".

Ông già khen dâu giỏi.

Ở truyện do người Hà-tĩnh kể còn nói ñến một số thử thách khác của ông già ñi kiếm vợ cho con trai.

Lúc ñến một xóm nọ thấy có nhiều cô gái ñi múc nước suối, ñể thử có người nào thông minh không, ông bèn mang ñôi giày vốn cầm ở tay, vào chân ñể lội qua suối. Các cô thấy thế ñều cười ồ cho ông già dở hơi, ñường khô không ñi giày lại ñi vào ñường lội. Nhưng có một cô bảo - "Cụ ấy, rất có ý tứ. Đường khô mắt nhìn thấy rõ không cần phải ñi giày, chỉ có lội suối mới ñi giày vào sợ giẫm phải gai góc, mảnh sành, mảnh chai què chân. Vậy ñi giày là ñúng".

Lần thứ nhất ông già chú ý ñến cô gái ngoan.

Ở ngoài ñường cái, ông già không che ô, nhưng khi vào ñến cổng làng ñi dưới bóng cây rậm, ông già lại giương ô lên che. Các cô gái lại ñược một phen cười khỏe. Nhưng cô kia nói hộ cho ông lão: - "Cụ ấy là người cẩn thận. Đi ngoài trời chẳng có gì ñáng ngại nhưng ñi dưới cây rậm, che ô là sợ con sâu con rắn rơi xuống, hoặc có con chim con chóc nó ỉa xuống ñầu. Vậy che ô là ñúng".

Một lần nữa cụ già chú ý ñến cô gái ngoan1.

Tình tiết vừa kể tương tự với tình tiết trong một vài truyện của Ấn-ñộ: Một người bà-la-môn ñi tìm vợ cho con quan ñầu triều của vua Kô-sa-la. Một hôm ñi ñến gần suối thấy một toán con gái sắp lội qua suối. Các cô khác ñều lột giày ra cầm tay, chỉ có một cô tên là Vi-sa-ca ñể cả giày mà lội. Sau ñó ông tiến tại hỏi, thì cô ñáp:

- Trên ñất, người ta có thể nhìn thấy rác rưởi, gai, ñá, que nhọn, vảy cá, rắn rết, nhưng dưới nước thì chẳng thấy gì cả, vì vậy mà tôi ñi cả giày.

Truyện ở vùng Ca-sơ-mia (Cachemire) cũng có một chàng trẻ tuổi con một quan ñại thần (vi-dia) làm bạn ñường với một nông phu già trở về làng. Dọc ñường, anh này có nhiều câu nói thông minh kiểu câu ñố làm lão già không hiểu nổi. Cuối cùng lão thấy khi lội qua một con suối anh ta ñi cả giày. Về ñến nhà, lão cho con gái mình hay là người bạn ñường trẻ tuổi là một người dở hơi, ñã nói những câu ngớ ngẩn, lại chẳng phân biệt chi suối với giày. Nhưng cô cho bố

1 Sưu tầm của Thanh Minh.

555

https://thuviensach.vn

mình biết là anh rất thông minh, việc mang cả giày lội suối là ñể tránh giẫm những vật mà mắt không trông thấy có thể què chân1.

Người Nam Trung-bộ cũng có truyện Gái ngoan dạy chồng nhưng có một số

tình tiết khác với truyện kể ở miền Bắc. Ví dụ ở ñoạn người nhà giàu ñi tìm dâu, thì ông ta không nhằm vào con gái nhà giàu mà tìm nhà nghèo. Ông lấy nhọ nồi và bùn bôi khắp người giả bộ nghèo khó, lại lấy giẻ rách buộc vào ống chân giả

bộ ghẻ lở, ñi ăn xin khắp nơi. Một hôm, gặp hai mẹ con một người ăn mày, ông trải chiếu nằm cạnh chỗ ở của họ, làm bộ rên ñau. Cô gái, con người ăn mày ñộng lòng thương, thăm hỏi và xua ruồi nhặng cho ông. Ngày hôm sau ông lại ñến nằm rên ñói. Cô gái nấu cơm cho ông ăn. Một hôm khác, ông làm bộ nằm mê, ñánh rơi tiền quanh người, cô gái nhặt trả lại ñầy ñủ. Thấy con người tốt, ông mời về nhà mình, nói rõ sự thật, và sau ñó cưới cô gái cho con trai làm vợ.

Ở ñoạn chồng gặp lại vợ sau ba lần phát chẩn, thì chồng không ñóng vai thầy ñồ, mà ñược vợ cho ñi chăn bò. Mỗi ngày vợ cho chồng một mo cơm mang ñi ăn trưa. Nhưng chồng lúc này vẫn chưa hết thói cờ bạc, nên hôm nào cũng nhịn ăn, ñổi mo cơm lấy tiền ñể ñánh bạc, lúc về nói dối với vợ là ñã ăn no. Một hôm vợ

làm một mo cơm trong có bỏ một món ñồ nữ trang bằng vàng, chồng lại bán mo cơm ñể ñánh bạc, không biết trong ñó có vàng. Khi ñánh bò về vợ hỏi:

- Mo cơm ñâu rồi!

- Ăn rồi!

- Có thấy gì không?

Thấy chồng ngơ ngác, vợ hiểu ra là chồng chưa ñộng ñến cơm. Tra gạn mãi mới biết là mo cơm ñã gán cho một người ở ñám bạc. Vợ lập tức cho người ñi chuộc về, rồi dỡ nắm cơm ra cho chồng thấy vàng. Chồng từ ñó hối hận, tu tỉnh thực sự2 .

Đồng bào Tày có truyện Cô gái ăn mày cũng là một dị bản của các truyện trên: Xưa có một phú ông góa vợ, trong nhà có một trăm trâu, một trăm ñám ruộng và mười chum vàng chôn ở gốc táo. Đứa con trai ñộc nhất chơi bời loang toàng không chịu làm ăn gì cả. Phú ông ñịnh tìm một người vợ ñảm cho con nhưng chưa có ñám nào vừa ý.

Một hôm, có hai cha con một người ăn mày ñêm ñến ngủ nhờ cạnh ñống rơm trước cổng nhà phú ông. Cô gái thấy trong ñống rơm còn sót nhiều thóc mới nhặt và nhằn từng hạt lấy gạo. Làm như vậy suốt ñêm ñược một nhúm gần sáng dậy cô nấu cháo cho bố ăn. Bố hỏi làm gì mà có gạo, cô gái kể lại việc ñã làm ñêm qua. Phú ông ñi qua nghe lỏm ñược câu chuyện, tấm tắc khen cô gái là một 1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren.

2 Theo lời kể của người Phú-yên .

556

https://thuviensach.vn

người hiếu hạnh và chịu khó, mới ñón người ăn mày vào hỏi cô gái làm vợ cho con.

Từ ngày có vợ, ñứa con phú ông lại mặc sức phá của. Về sau chê vợ hắn mang theo một số vàng bỏ nhà ñi biệt. Hắn ñi rất xa, theo ñàn theo ñúm tiêu hết vàng, và cuối cùng lưu lạc làm nghề ăn xin.

Ở nhà, phú ông buồn bực ốm nặng. Trước khi chết, ông chỉ cho dâu chỗ chôn vàng. Sau khi chôn cất bố chồng, cô dâu giao nhà cho bố ñẻ, rồi giắt một ít vàng bạc và người, cải trang làm một người khác hẳn, ăn mặc rách rưới ñi tìm chồng.

Sau khi tìm thấy chồng, vợ làm bộ không quen biết, giả cùng làm bạn ăn xin, lần hồi ăn ở với nhau như vợ chồng. Từ ngày ở với người ñàn bà mới mà hắn không biết là vợ cũ, nhờ sức cảm hóa của vợ, hắn dần dần tu tỉnh. Để thử thách, một hôm vợ ñưa cho chồng một số tiền nói dối là tiền chắt bót ñược, bảo thích gì cứ tiêu cho thỏa. Chồng cảm ñộng không tiêu, từ ñấy thức khuya dậy sớm làm hàng ñi bán, bỏ nghề ñi ăn xin.

Từ ngày có vốn liếng, chồng tỏ ý muốn về thăm nhà. Vợ cứ vờ như không biết, chuẩn bị cho chồng hành trang, trong ñó có giá 500 chiếc bánh dầy cho chồng làm quà biếu bố, nhưng trong mỗi cái bánh có bỏ một ít vàng. Chồng ñi rồi, vợ gửi nhà cho hàng xóm và ñi ñường tắt về trước. Đến nhà, vợ bỏ cải trang, trở thành người cũ. Chồng về thấy vợ, vẫn không biết là người bạn ăn xin vừa qua. Hắn tỏ lời hối hận, ñịnh cho vợ ñi lấy chồng ñể mình trở về chỗ cũ. Nhưng vợ ñã kể lại mọi việc, rồi bẻ bánh dầy cho chồng thấy vàng ở trong ruột, lại dắt chồng ñào mười chum vàng ở gốc táo. Chồng mừng rỡ thương yêu vợ hơn trước1 .

Đồng bào Cham-pa có truyện Chàng ngốc, dường như cũng là dị bản của các truyện trên:

Hai vợ chồng giàu, có một con trai ngốc, nghĩ rằng nếu họ chết ñi, ñứa con không làm sao giữ ñược của. Bèn ñào một lỗ giữa vườn chôn vàng bạc, rồi trồng lên trên một cây lựu, một cây ổi, một cây vải, một cây cam và một cây dừa. Lại ñúc cho con một cái roi bằng vàng có bảy khúc. Trước khi chết, họ dặn con lấy vợ; lại ñọc một câu ñố bảo con học thuộc, và dặn ñưa câu ñố ấy ra ñố vợ; vợ

ñoán ra thì chớ, nếu không ñoán ñược thì bỏ và ñền cho một khúc roi vàng. Câu ñố là: "Cái nhúc (?) ở dưới cây vải ai thấy vua ở dưới cây cam?"

Sau khi bố mẹ mất ñược vài năm, ñứa con quả bị người ta lừa lấy hết cả của cải. Không biết cách làm ăn, hắn ñành ñi xin ñưa ngày. Hắn lần lượt lấy ba người vợ rồi lần lượt bỏ cả ba, vì không ai ñoán ñược câu ñố. Mỗi lần bỏ vợ hắn ñều ñền bù bằng một khúc roi vàng. Sau ñó, người ta mách cho một ñám khác: 1 Theo Truyện cổ Việt-bắc, ñã dẫn.

557

https://thuviensach.vn

một cô con gái nghèo mồ côi, ñi ở cho người. Sau ngày cưới, hắn ñưa câu ñố ra ñố. Nghe xong, người vợ liền hỏi: - "Nói vườn cũ của cha mẹ ở trước ñây có hàng rào không?" - "Người ta ñã phá hết", hắn ñáp - "Còn cây gì không?" - "Có các cây ăn quả" - "Đưa tôi ñến ñấy." - "Để làm gì?" - "Cứ ñưa ñi, ñừng hỏi".

Thấy các cây, ñoán biết ở dưới có của chôn, cô gái không nói gì, chỉ bảo chồng ñào cây lựu lấy rễ - "Sao vậy?" - "Cứ việc làm ñừng hỏi". Đào lên thấy một ñống tiền, và bảo chồng lấy tiền mua một ñôi trâu, một cái xe và thuê hai người lạ chở

xe về. Chồng làm như lời. Vợ bảo hai người ñó chặt cây rào xung quanh vườn và mua gỗ làm một cái nhà. Làm xong, bảo chồng ñào các cây lên và lấy ñược vàng bạc. Vợ chồng Ngốc lại trở nên giàu có1 .

Truyện Mã Sài Lao Pản của người Mèo tuy diễn biến có phần khác nhưng chắc chắn có mượn một phần cốt truyện của loại hình Gái ngoan dạy chồng: Hai vợ chồng nhà giàu nọ chỉ có một con trai, cưới vợ cho con xong thì họ qua ñời. Đứa con trai thường ñi buôn xa. Một hôm, vợ hắn cho một khách buôn nước ngoài ngủ trọ trên gác. Đêm lại khách dòng dây thả những thoi bạc xuống chỗ

người ñàn bà dệt vải, hy vọng nàng ưng thuận. Lần lượt thả ñến 100 thoi mà không ăn thua, người ñàn bà chỉ cho hắn ăn rồi phục rượu say ñể bảo toàn trinh tiết. Khách buôn ra ñi, tiếc của, tình cờ gặp chồng người dàn bà, hắn nói: - "Tôi ngủ ở nhà một cô gái nọ, nó quyến rũ tôi lấy mất một trăm thoi bạc". Nghe nói, chồng nghi cho vợ không trung thành, bèn ñền bạc cho hắn rồi về ñuổi vợ. Từ

ñây, truyện giống với truyện của ta: Vợ bỏ ñi, lần hồi ra nước ngoài, ăn mặc giả

ñàn ông, buôn bán trở nên giàu có lớn, người vùng ấy gọi là ông chủ. Từ khi ñuổi vợ, chồng trở nên buôn thua bán lỗ, của cải lần lượt phá tán. Hiểu nỗi oan của vợ, hắn bèn bỏ làng ñi làm thuê, lưu lạc ra nước ngoài vô tình ñến chỗ vợ ở

mà không biết, nuôi thân bằng nghề kiếm củi. Một hôm vợ gặp, biết là chồng, liền mua gánh củi, dặn hàng ngày mang ñến bán, ít lâu sau thuê hắn làm công ở

trong nhà, nhưng không cho hắn biết mình là ai. Thấy hắn ký cóp ñể dành trọn, hỏi thì ñáp là ñể ñi tìm vợ, nói rồi hắn kể hết chuyện nhà và tỏ ý hối tiếc hành vi ngày xưa của mình.

Một hôm vợ thử chồng bằng cách rủ hắn ñi chơi rồi rủ ñánh bạc, nhưng hắn không nghe. Lần thứ hai lại thử bằng cách xin Trời cho hóa hổ rồi vác hắn lên lưng ñặt vào nhà một bà góa, sau ñó lại ñặt vào nhà một cô gái ñẹp và giàu, nhưng hắn ñều không xiêu lòng. Hắn bỏ chạy về nhà "ông chủ" thì vợ ñã trút lốt hổ ñồng thời trút bỏ cải trang. Hắn dần dần nhận ra vợ, hai vợ chồng từ ñó lại sống hạnh phúc2.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Truyện cổ tích Cham-pa, ñã dẫn. Trong truyện này, Người kể chưa giải thích rõ ý nghĩa câu ñố và do ñó chắc có bỏ ñi một số tình tiết hay của truyện.

2 Theo Truyện cổ tích dân tộc Mèo. Sách ñã dẫn.

558

https://thuviensach.vn

91. BÀ LỚN ĐƯỜI ƯƠI

Trong vùng rừng núi miền Tuyên Hưng có giống khỉ gọi là dã nữ. Thỉnh thoảng người ta bắt ñược vài con ñem về tập cho nói một vài tiếng người. Họ

nuôi chơi làm cảnh, và quen gọi là ñười ươi.

Ngày ấy ở kinh thành Thăng-long phố xá buôn bán ñã mọc lên san sát. Nhiều cửa hiệu to lớn cất ñủ mọi thứ hàng như gấm vóc, tơ lụa, pha lê, ñồ sứ, v.v...

Bọn chủ hiệu chỉ trông nhờ vào sự mua sắm của ñám quan lại. Hồi bấy giờ hàng quan võ ñược coi trọng, mà quan võ thì phần nhiều là người ñàng trong, quê hương nhà Chúa. Vợ con họ cũng theo ñòi kiểu cách nhà quan: cũng hoa tai vành cánh, cũng cáng xá, cũng con hầu, ñầy tớ xúm xít từng ñoàn, v.v... Bọn chủ

hiệu chỉ thích họ có mỗi một ñiều là khi mua hàng khai bao nhiêu họ giả bấy nhiêu, ít có sự cò kè bớt một thêm hai như bọn nhà quan xứ Bắc. Cho nên bọn chúng coi họ là khách bở, chào mời rất mực ñon ñả, nhiều khi cứ ñưa hàng ñến nhà rồi mới lấy tiền sau.

Chợt một hôm kia, trên ñường phố có một cái cáng mui luyện, lá sắn buông kín mít, khiêng qua. Vẻ lộng lẫy của những người hầu: áo nỉ ñỏ, cổ viền kim tuyến, làm cho người ta choáng mắt. Cáng dừng lại trước một dãy phố. Một người hầu tiến lại khúm núm bên cáng. Một lát sau, hắn tìm vào một hiệu buôn mà chủ nhân ñã ñón sẵn, chào mời những tiếng ngọt như mật.

Hắn nói nhỏ với bà hàng:

- Bà lớn tôi khó ở, không tiện xuống cáng xem hàng ñược. Bà lớn tôi muốn mua rất nhiều các thứ gấm, vóc, the, ñoạn cùng một số ñồ sứ, pha lê như kê trong giấy này. Vậy hiệu ñây có những thứ hàng gì tốt hãy ñưa ñể bà lớn tôi mua.

Đánh hơi thấy món hời, chủ hiệu mừng quá, vội dốc tủ ñưa ra những thứ ñắt tiền nhất. Hàng nào không ñủ thì hắn lại sai người ñến các cửa hiệu quen lấy về.

Người ñầy tớ hầu lần lượt mang hàng ñến bên cáng ñể bà lớn xem và nói giá cả

ñể bà lớn biết. Thứ hàng gì ñưa vào cũng ñược bà lớn khen "ñược, ñược", "tốt, tốt". Chủ hiệu chưa bao giờ thấy một người khách sang dễ tính ñến thế, trong lòng mừng khấp khởi, nhẩm tính tổng cộng số hàng có ñến mấy trăm lạng bạc.

Xong ñâu ñấy người hầu bảo:

- Bà lớn ñây là vợ một quan lãnh mới ra kinh lĩnh chức. Dinh quan lớn tôi cách dinh quan tổng ñốc mười ba ngôi về phía Nam. Nhà hàng muốn lấy tiền hoặc bạc nên hãy chịu khó ñến ñó mà nhận.

559

https://thuviensach.vn

Chủ hiệu vâng vâng dạ dạ rối rít. Thế rồi chỉ một lát sau, bọn quân hầu kẻ ôm vóc nhiễu, người cắp gấm ñoạn, kẻ mang ñồ lặt vặt chạy rầm rập theo sau cáng bà quan.

Đến nơi, bọn phu cáng dừng lại toan vén màn mời bà lớn xuống. Tên hầu gắt:

- Bà lớn ñang ngủ! Chúng mày hãy lấy "ngạc" mà ñặt cáng lên rồi ñứng trông ñây chờ bà lớn dậy. Chủ hiệu thì hãy vào ngồi trong hàng nước kia, ñợi chúng tôi mang hàng vào ñể quan lớn xem ñã, rồi sẽ gọi vào nhận tiền.

Sau ñó, một toán mang hàng vào dinh. Chờ một hồi lâu, bọn phu cáng cũng lần lượt ñi mỗi người một ngả. Cuối cùng chỉ còn trơ lại chiếc cáng với chủ hiệu.

Sinh nghi, chủ hiệu bèn tiến lại gần xem sao thì vẫn nghe thấy tiếng ngáy ñều ñặn của bà lớn. Tuy vậy, hắn bạo dạn khẽ vén lá sắn lên xem thì thấy trong cáng chỉ có một con ñười ươi mặc quần áo ñàn bà bị buộc chặt với võng, chả có bà lớn nào cả. Đười ươi thoáng thấy người thì nói lên mấy tiếng "ñược, ñược", "tốt, tốt". Biết là bị mắc lừa, hắn hốt hoảng, chạy vội vào dinh thì mới hay ñấy là mấy ngôi nhà, trước kia cũng là nơi ñóng quân của ñội túc vệ, nay bỏ hoang, phía sau có cổng bỏ ngỏ thông với các lối khác.

Sau một thời gian thuê người tìm kiếm mà không thấy tăm hơi lũ bợm ñâu cả, hắn ñành ôm hận trở về với chiếc cáng cũ và con ñười ươi1.

KHẢO DỊ

Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút cũng có kể một mẹo lừa của bọn lưu manh ñời Lê mạt ở kinh thành Thăng-long tương tự với câu chuyện kể trên, chỉ

khác là kẻ nằm trong võng không phải là ñười ươi mà là một bà già ăn mày mù.

Các truyện này phần nào phản ánh thái ñộ của nhân dân ñối với tầng lớp thương nhân, trong ñiều kiện một xã hội thương nghiệp không phát triển như nước ta.

1 Theo Đại Nam ñồng văn nhật báo

560

https://thuviensach.vn

92. CON CHÓ, CON MÈO VÀ ANH CHÀNG NGHÈO KHỔ

Ngày xưa có hai mẹ con một anh chàng nhà nghèo rớt mùng tơi. Anh chàng lang thang ñi kiếm việc làm nhưng chả có ai thuê cả. Mãi sau có một chủ thuyền buôn thấy anh khỏe mạnh lại biết bơi lội mới thuê làm thủy thủ. Hắn hứa cho anh cơm một ngày ba bữa và bốn mươi quan tiền trả trước. Anh chàng mừng rỡ

tưởng không có hạnh phúc nào hơn thế nữa, vội cầm ba mươi quan ñem về cho mẹ tiêu, còn mười quan thì mang theo ñịnh ñể dành may mặc.

Thuyền cất hàng, vượt biển luôn năm ngày ñến một thị trấn lớn. Trên bến người mua kẻ bán chen chúc như hội. Bọn thủy thủ bảo chàng:

- Ở ñây thứ gì cũng buôn ñược. Cứ mua một ít ñưa về quê nhà bán là tự khắc có lãi.

Anh chàng xưa nay không quen buôn bán nên cầm mười quan tiền trong tay chưa biết nên mua thứ hàng gì. Bỗng chốc anh thấy có một người mang ra bến một con chó bị trói toan vứt xuống sông. Lấy làm thương, anh vội ngăn lại và hỏi duyên cớ. Người ấy cho biết chó này là của chủ mình. Hôm nay chủ ñi chợ

mua thịt về dọn tiệc, không rõ cắt ñặt thế nào ñể chó ăn vụng mất cả. Chủ tức giận trói chó ñánh một trận thừa sống thiếu chết rồi sai ñi buông sông. Nghe kể

thế, anh chàng xin mua lại con chó. Người kia cười mà rằng:

- Nó chỉ chuyên môn ăn vụng, anh mua về làm gì?

Chàng ñáp:

- Thây kệ, cứ bán cho tôi ñi!

Cuối cùng anh chàng xỉa ra ba quan mua lấy con chó, cởi trói cho nó, ñoạn xích lại bên chỗ mình làm việc.

Sau ñó một chốc, anh lại trông thấy có một người ñàn bà mang một con mèo toan vứt xuống sông. Anh chàng vội ngăn lại và hỏi duyên cớ. Khi biết tội trạng của mèo cũng chỉ là ăn vụng, anh nài nỉ ñể con vật lại cho mình. Thấy người ñàn bà khuyên can không nên mua thứ mèo xấu nết, anh không nghe và nói:

- Thây kệ! Chị cứ bán cho tôi ñi!

Thế là cuối cùng mèo cũng thoát chết. Và người chủ mới của nó sau khi xỉa ra ba quan ñể mua, ñem buộc lại gần bên con chó.

Ngồi một mình trên thuyền, thấy buồn, anh chàng bèn bỏ thuyền lên bộ ñi dạo bờ sông. Bỗng chốc anh thấy có ba ñứa trẻ chăn trâu bắt ñược một con rắn nước, toan dùng roi xử tội. Anh chàng vội chạy lại ngăn cản:

- Các em ñừng ñánh nó, nó là rắn nước, có làm hại ai ñâu?

561

https://thuviensach.vn

- Mặc kệ chúng tôi - bọn trẻ ñáp - Chúng tôi bắt ñược nó, chúng tôi ñánh, ông cản làm gì?

Thấy bọn chúng khăng khăng cố tình giết rắn, anh chàng lại dùng tiền ñể cứu con vật vô tội. Chúng ñòi năm quan. Mãi sau anh mới bớt ñược một. Thế là tất cả số tiền mang theo ñều lần lượt vợi ñến hết. Mua ñược con rắn, anh vội thả

xuống sông cho nó trở về xứ sở. Bọn thủy thủ khi nghe anh kể lại những việc mua bán của mình thì ñều cười ngất, cho là một người khờ dại ít có. Anh chỉ

ngồi lặng yên không nói gì cả.

Khi thuyền bắt ñầu trở về, vào khoảng nửa ñêm, anh ñang chèo bỗng thấy con rắn nước bơi từ dưới sông bơi lên trao cho mình một viên ngọc và nói:

- Cha tôi là Long Vương, cảm ơn anh ñã cứu mạng tôi, cho tôi ñem biếu anh một viên ngọc "băng xuyên" ñể mời anh xuống chơi. Mang ngọc vào mình, anh có thể ñi ñược dưới nước cũng dễ dàng như ñi trên bộ.

Anh chàng nghe nói vội buông chèo ñi theo rắn nước xống Thủy phủ. Quả

nhiên, anh ñược vua Long Vương tiếp ñãi rất hậu, tống tiễn ngọc vàng châu báu rất nhiều. Sau ñó anh ñược người của Long Vương ñưa về tận nhà.

Chủ thuyền thấy mất hút anh, tưởng anh ñã rơi xuống nước, bèn ñỗ thuyền lại, lên bộ trình với xã sở tại. Nhưng khi mọi người về ñến quê hương thì họ rất lấy làm ngạc nhiên, vì anh thủy thủ trẻ tuổi ñã về ñến nhà ba ngày trước rồi.

Từ ñó anh trở nên giàu có. Nhưng anh vẫn sống một cuộc ñời bình thường với người mẹ già. Con chó, con mèo ñược anh cứu vẫn theo anh không rời. Về sau, anh lấy vợ. Vợ anh là một cô gái ñẹp. Nàng rất thích ñeo nữ trang. Thấy viên ngọc "băng xuyên" chiếu sáng một góc tủ, nàng thích lắm nên một hôm lấy trộm mang ñến cho một người thợ kim hoàn bảo ñánh cho mình một chiếc ngẫn.

Không ngờ, người thợ kim hoàn biết là ngọc quý ít có trong thế gian, bèn ñi kiếm một viên khác tương tự như thế ñánh tráo vào mà cướp lấy bảo vật.

Khi biết rõ chuyện mất cắp, anh chàng thủy thủ trở nên buồn bã. Hàng ngày anh ra bờ sông mong tìm lại con rắn nước nhưng chả làm sao gặp ñược. Chó và mèo thấy chủ không vui, một hôm nói với chủ xin ñi tìm viên ngọc.

Đường ñi ñến nhà người thợ kim hoàn phải qua một con sông rộng. Không có cách gì vượt qua cả, hai con vật cứ loanh quanh ở trên bờ. Về sau chúng nó tìm ñược vào nhà một con rái cá. Chúng kể sự tình cho rái cá nghe và nhờ nó ñưa giúp qua sông. Rái cá vui lòng gọi các bạn bè của nó ñứng sát vào nhau, kết thành một cái bè cho chó và mèo ngồi lên lưng, chở qua sông yên lành.

Khi ñến nhà người thợ kim hoàn, mèo bảo chó:

- Để tao trèo lên nóc nhà kêu lên mấy tiếng cho những con chó trong nhà xúm lại sủa. Thế là mày cứ ñường hoàng theo cổng mà vào không ai biết.

562

https://thuviensach.vn

Quả nhiên, bầy chó nhà của người thợ kim hoàn nghe mấy tiếng mèo kêu vội xông ra ñuổi. Mèo dẫn chúng ñi thật xa nên chó ta lẻn vào nấp dưới một cái hầm, vô sự.

Khi hai con vật gặp lại nhau, chúng tìm tòi khắp trong nhà. Tất cả của cải của lão thợ kim hoàn ñều bỏ trong một cái rương xe, luôn luôn khóa kín, không dễ gì lọt vào ñược. Mèo bèn cố sức tìm tòi, chụp bắt ñược một con chuột. Chuột van lạy xin tha mạng. Mèo bảo nó dẫn mình ñến gặp chuột chúa ñàn. Mèo nói rõ cho chuột chúa biết việc mình ñến ñây, và nhờ hắn giúp mình lấy cho ñược viên ngọc, ñổi lại, mèo hứa sẽ luôn luôn ñể ý không phạm ñến tôn tộc nhà chuột ở

ñấy. Chuột chúa ñàn vâng lời ngay:

- Để tôi bảo lũ con cháu, tôi tớ trong nhà khoét chiếc rương của nó ra, tìm cho các ông.

Nhưng ñến khi lọt ñược vào trong rương, lũ chuột tìm mãi vẫn không thấy ngọc. Chuột chúa ñàn ra báo lại cho mèo biết, và nói:

- Trong rương này có một cái hộp bằng bạc. Có lẽ nó giấu ngọc trong ñó; cái hộp ñó thì khó lòng mà gặm ñược.

- Vậy làm thế nào bây giờ? - Mèo hỏi.

- Chỉ có cách là chúng tôi sẽ nhờ xóm giềng hợp sức cùng chúng tôi khoét rộng lỗ thủng làm sao ñưa lọt cái hộp ấy ra ñây cho các ông tìm.

- Thế thì làm gấp lên ñi!

Chỉ trong một ñêm, cả xóm nhà chuột ñã gặm nát rương, lấy ñược cái hộp ñưa ra cho mèo. Hai con vật tìm cách phá hộp ra, quả thấy viên ngọc của chủ. Chúng vô cùng mừng rỡ.

Sau khi ra khỏi nhà người thợ kim hoàn, chó tranh mèo mang ngọc. Nhưng ñến lúc sắp sửa sang sông, vì mắng nhau với một con chó khác, nên chó ñã ñể

ngọc văng xuống nước. Một con cá trông thấy ngọc sáng vội bơi tới ñớp và nuốt ngay.

Thấy chó ñể mất ngọc, mèo giận quá mắng chó một trận thậm tệ. Chó biết lỗi, lặng thinh, cuối cùng mếu máo:

- Biết làm sao bây giờ?

Suy nghĩ một lát, mèo tìm ñược một kế bảo chó:

- Chúng ta sẽ tìm ñến một nhà thuyền chài ở vùng này xin ở với họ. Thế rồi chờ khi họ câu ñược con cá ñã nuốt viên ngọc thì sẽ kiếm cách cướp lấy ñem về.

563

https://thuviensach.vn

Chó khen mưu kế hay, bèn cùng mèo tìm ñến một gia ñình ông chài ñang ñỗ

thuyền lại ở bờ sông phơi lưới. Hai con vật tỏ ra rất khôn ngoan, hiền lành nên ñược cả nhà ñối ñãi tử tế.

Mấy hôm sau, ông chài ñánh mẻ lưới ñược một con cá chày rất lớn, mổ ruột ra, thấy có viên ngọc. Chó và mèo khấp khởi mừng thầm. Trong khi cả nhà ñang trao ngọc cho nhau ñể xem của lạ, thì mèo lẹ làng tiến lại cọ người vào chân chủ.

Nhân khi chủ sơ ý, nó nhảy lên ngoạm lấy viên ngọc và lập tức cong ñuôi nhảy lên bờ chạy mất. Thấy thế, chó cũng ba chân bốn cẳng chạy theo làm mấy bố

con ông chài ngơ ngác chẳng hiểu vì sao.

Lần này mèo tranh chó mang ngọc. Mèo lên mặt khôn, bảo chó:

- Lần trước ngậm bị rơi mất, lần này có cách rất hay là ñội lên ñầu. Sắp ñến nhà rồi, chả sợ gì nữa.

Nó nói thế nào thì làm như thế.

Nào ngờ mới ñi ñược một quãng ñường, bấy giờ có một con quạ ñang bay trên không trung, nhác thấy có cái gì lấp lánh trên ñầu mèo, thình lình sà xuống ñớp lấy rồi bay lên ñậu trên cành cây cao. Thấy ngọc lại mất, chó ñến lượt mắng chửi mèo rất dữ, rồi nói:

- Ngọc rơi xuống nước còn có thể lấy ñược, chứ bay lên trời thì ñừng có hòng.

Mèo buồn rầu, nhưng ngẫm nghĩ một lát, nó lại bảo chó:

- Đúng rồi. Tao ñã nghĩ ra ñược một kế.

Chó hỏi:

- Kế gì?

Đáp:

- Giả chết bắt quạ.

Nói xong mèo chạy xuống bờ sông uống một bụng nước ñầy căng. Đoạn trở

về xua chó trốn ñi một chỗ, còn mình thì tới nằm dưới gốc cây phơi bụng trắng hếu giả vờ chết.

Quạ ñang ngậm ngọc ñậu trên ngọn cây nhìn xuống thoáng thấy có bóng con vật chết, vội vàng bay xuống toan rỉa thịt. Nhưng khi quạ vừa ñáp tới thì mèo ñã nhảy xổ lên vồ lấy quạ. Quạ van lạy xin trả lại viên ngọc cho mèo ñể ñược tha mạng. Mèo chỉ ñợi có thế, ngoạm lấy viên ngọc, ra ñi.

564

https://thuviensach.vn

Lần này, cả hai con ñưa ngọc về ñến nhà vẹn toàn. Anh chàng thủy thủ lấy lại ñược món tặng vật của Long vương hết sức vui mừng. Hắn càng thêm quý mến hai con vật có tình có nghĩa1.

KHẢO DỊ

Ở Nghệ-an, có người kể truyện Con chó, con mèo và con chuột cũng có thể là một dị bản của truyện trên.

Một người nghèo nuôi một con chuột, chuột thường sang bên nhà giàu hàng xóm kiếm ăn. Người kia hỏi chuột vì sao nhà ấy giàu. Đáp: - "Nó có một nén vàng" - "Có lấy ñược không?" - "Được". Chuột bèn khoét hòm tha vàng về cho chủ. Người nhà giàu mất của, thấy lỗ khoét mới sai mèo ñi tìm. Mèo bắt các con chuột ñến ño ở lỗ khoét thì có một con vừa tầm. Tra hỏi thì nó thú tội và nhận ñi lấy về trả, có chó với mèo ñi theo. Chuột lấy ñược trao cho mèo. Đến sông mèo ñể rơi vàng xuống nước. Mèo nhờ con tấy (rái cá) lặn xuống tìm hộ. Được vàng rồi, ñến lượt chó mang ñi. Dọc ñường mệt quá, chó nghỉ dưới bóng cây. Mèo nhận việc trèo cây ñể canh giữ. Nhưng khi chó ngủ quên, mèo trộm lấy mang về

trước, giành công một mình2.

Một truyện khác ở Nghệ-an cũng là một dị bản thứ hai:

Có hai anh em nghèo khổ, ăn không ñủ no, sống bằng rượu kê và hàng ngày ñi làm thuê. Một ngày nọ họ ñào ñược một cái bình ñẹp. Anh cầm lấy xem và nói chơi rằng: - "Trời ñã cho ta, ước gì ñược một bữa no". Hôm ấy ñi làm về tự

nhiên thấy hai cỗ cơm bày sẵn, anh em ăn no. Lại ước một người vợ. Sáng hôm sau quả có cô gái tìm ñến làm vợ. Rồi sau ước vàng bạc của cải và nhờ vậy trở

nên giàu có. Lại nuôi ñược một con mèo, một con chó rất khôn.

Có chủ ñất làng khác nghe tin, bèn ñến trộm lấy cái bình. Mất bình, anh em buồn rầu, chó mèo thấy thế bèn xin ñi tìm. Đến nơi thì cửa ñóng chặt không vào ñược. Bắt ñược một con chuột to, mèo bảo nó hễ lấy ñược bình ra sẽ tha. Chuột tìm lần ñầu không thấy, lần sau khoét rương lấy ñược bình cho mèo. Chó mang bình lội qua sông, một con tấy (rái cá) nổi lên ñột ngột làm chó hoảng sợ ñể bình chìm xuống sông. Mèo giả chết nằm bên bờ sông. Một con cộc bay ñến bị mèo chụp, cộc phải lặn tìm bình ñể chuộc mạng. Cuối cùng lại tìm thấy bình, cộc bèn ñưa cho mèo về nộp chủ3.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn

2 Theo Bản khai của thôn Hướng-dương

3 Theo Bản khai của tổng Thanh-xuyên

565

https://thuviensach.vn

Tương tự với truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ, ta còn có truyện Con tôm vàng:

Một người nhà giàu nuôi một con mèo. Con vật hết lòng với chủ. Một hôm chủ mất một con tôm bằng vàng, bảo mèo ñi tìm. Mèo bắt một con chuột ra tra gạn. Chuột cho biết có anh thợ bạc vào lấy trộm. Mèo bảo chuột cùng ñi tìm. Ở

ñây tình tiết của truyện giống với truyện trên kia nhưng không có chó, mà chuột thì kiêm luôn cả việc ñục hòm lấy tôm vàng. Cũng không có việc nhờ rái cá ñưa qua sông. Việc tìm tôm vàng dưới nước ñược giải quyết bằng cách dọa một con cá trong khi nó lóc lên bờ, bắt nó xuống tìm. Đoạn cuối, mèo ñội tôm lên ñầu bị

quạ tha mất và mưu kế của mèo giả chết bắt quạ y hệt như truyện ñã kể1.

Người Khơ-me (Khmer) có truyện Chàng Cơm Cháy rất giống với truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ của ta.

Một ñứa trẻ nhà nghèo phải ñi xin từng miếng cháy mà ăn, nên người ta gọi là Cơm Cháy. Cơm Cháy ở với bà. Một hôm, nó ñi câu nhưng không ñược gì. Thần Đế Thích thương tình cho ba con cá lần lượt mắc vào lưỡi. Y như truyện của ta, khi Cơm Cháy ñưa cá về thì gặp một người toan vứt xuống sông một con mèo ăn vụng của chủ. Chàng xin ñổi hai con cá. Lần thứ hai cũng gặp một cảnh gần như

thế, chàng ñổi ñược một con chó. Hai con vật hàng ngày chia nhau, con ñi trộm cơm, con ñi trộm thịt về cho chủ.

Một hôm Cơm Cháy ñem chó lên rừng lùng rùa. Bắt ñược hai cái trứng rất lớn, Cơm Cháy mừng lắm mang về bảo bà mượn cho mình cái nồi lớn ñể luộc.

Không ngờ ñấy là trứng của vợ Long vương ñẻ ra trong một cuộc lên chơi cõi trần. Lần thứ nhất Cơm Cháy không luộc ñược trứng, vì người làng thấy trứng lạ

không cho luộc trong làng; lần thứ hai sắp luộc thì hai trứng ñã nở, có hai con rồng lật ñổ nồi bò ra. Cơm Cháy bắt về bỏ vào chậu. Sáng mai thấy lớn ñầy cả

chậu. Đem bỏ vào vại sáng mai thấy lớn ñầy cả vại, lại phải bỏ ra ao. Đến ngày thứ bảy hai con vật to lớn không thể tưởng tượng ñược. Cơm Cháy không ñủ

thức ăn mà nuôi nữa. Nhưng hai con của Long vương (Naga) ấy ñã rủ Cơm Cháy về nhà chúng. Truyện còn kể, trước khi gặp bố mẹ, hai anh em còn kéo chân mẹ ñang tắm và tỷ thí với cha ñể sau ñó ñược nhận là con. Để trả ơn, Long vương cho Cơm Cháy một viên ngọc ước.

Cơm Cháy trở về bắt bà ñi hỏi con gái vua làm vợ. Vua thách làm một nhà vàng, một cầu bạc. Cơm Cháy nhờ ngọc, có ñủ mọi thứ cần thiết. Cuối cùng chàng lấy ñược công chúa một cách dễ dàng.

Nghe tin ở Khơ-me (Khmer) có nhà vàng cầu bạc, vua Xiêm ñem quân sang cướp. Cơm Cháy xin ñi dẹp, và chàng ñã làm cho quân ñịch tan tác không còn mảnh giáp. Một tên tù binh giặc vào hầu ở nhà Cơm Cháy ñã nhân lúc chàng sơ

1 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Truyện cổ nước Nam B. Chim muông

566

https://thuviensach.vn

hở, ñánh cắp lấy ngọc trốn về nước, nộp lên vua. Cơm Cháy bảo mèo và chó ñi tìm hộ. Từ ñây câu chuyện gần giống với truyện của ta.

Đại thể mèo cũng ra lệnh cho chúa chuột bảo quân lính của mình thi nhau gặm tủ sắt vua Xiêm trong có viên ngọc. Chúng gặm hăng quá nên con nào con ấy gãy cả răng, (thành ra bây giờ giống chuột chỉ còn mấy chiếc răng cửa). Được ngọc, chó giành mèo mang về, nhưng lại ñể rơi xuống nước lọt vào bụng cá.

Mèo ñến bờ sông chộp một con rái cá và bắt nó ñi tìm. Rái cá tra tìm ñược ngay.

Chó lại tranh mèo mang ñi. Gặp diều, chó sủa ầm ỹ nên ñánh rơi, viên ngọc lọt vào tay diều. Mèo lại phải dùng kế: bắt một con rắn hổ mang buộc nó phải mổ

chết một con bò. Thấy có bò chết, diều sà xuống rỉa nhưng mèo ñã rình sẵn, chộp lấy diều và bắt nó phải nhả viên ngọc. Chó lại giành mèo mang ngọc, nhưng lại ñánh mất lần thứ ba. Lần này nhờ mưu mèo ñưa mật biếu kiến chúa ñể

kiến tung quân ñi tìm.

Được ngọc trở lại, Cơm Cháy làm cho kẻ thù tan tác, và sau khi thắng lợi, ñược vua nhường ngôi1.

Phần nhiều các dân tộc ở Tây-nguyên ñều có truyện trên nhưng mỗi dân tộc kể

một khác.

Truyện của ñồng bào Ca-tu thì con thuồng luồng thay cho con rắn. Anh chàng nghèo khổ trong truyện cứu ñược con thuồng luồng con vua Thủy tề bị ñá ñè phải lưng. Lúc vua Thủy tề trả ơn, nhờ thuồng luồng mách, anh xin vua quyển sách ước. Có quyển sách màu nhiệm, anh ước ra gạo, ước một con chó giữ nhà và một con mèo bắt chuột.

Lão chủ làng tình cờ ñến nhà anh lục ñược quyển sách ước bèn ñánh cắp. Mất sách, anh sai chó và mèo ñi tìm. Cũng như các truyện trên, ñến nơi, mèo buộc chuột phải tìm sách ước. Tìm thấy rồi hai con vật mang về, nhưng chó lội sông ñể cho sách ước trôi, bị cá nuốt vào bụng. Hai con vật lại ñến nhà thuyền chài, xin ruột cá ñể lục tìm. Cuối cùng cũng lấy ñược sách ước ñưa về cho chủ.

Đoạn sau là cuộc chiến ñấu giữa chủ làng và nhân vật chính. Nhờ có sách ước, anh bắn chết chủ làng và ñồng bọn.

Truyện của ñồng bào Ja-rai (Djarai):

Y Rít kết bạn với một con rắn mà anh cứu khi nó sa vào bẫy của một con hổ.

Rắn là con vua Thủy tề. Rắn cũng rủ anh về thủy phủ, và dặn anh cố xin cho ñược chiếc quạt thần mà chủ nhân của nó là một cô gái xinh ñẹp. Nhờ quạt thần, anh trở nên giàu có, có vợ ñẹp tức là nữ thần quạt.

Trong thời gian Y Rít ñi vắng, có vua Y Oéc ñưa quân ñến cướp của cải, kể cả

quạt thần và bắt vợ anh. Y Rít trở về quyết ñi tìm, có cả mèo và chó cùng ñi.

1 Theo Péc-sơ-rông (Percheron). Sách ñã dẫn.

567

https://thuviensach.vn

Dọc ñường, mèo và chó rủ ñược chuột bạch và nhím ñi theo. Nhờ có con ốc - mà anh cướp ñược ở tay một con lợn thần - hút cạn nước biển, anh tới nơi ở của Y

Oéc. Trước hết chuột bạch nhận công việc ñi dò xét. Sau ñó Y Rít chia việc: nhím ñào hầm, chuột ñục thủng hòm sắt ñể lấy quạt thần. Trong khi ñó thì chó và mèo cố ñùa giỡn ñể ñánh lạc hướng Y Oéc.

Được quạt, Y Rít vượt biển cạn về nhà. Xong, anh bảo ốc trả lại nước cho biển. Rồi anh dùng quạt quạt lên: vợ anh và của cải lại trở về, cả kẻ thù của anh và của cải của y cũng bị gió ñưa tới. Hắn bị anh chém làm ba khúc và chiếm lấy mọi của cải.

Anh chàng nghèo khổ nhân vật chính trong truyện của ñồng bào Ba-na (Bahnar) cũng là Y Rít. Rít ở với bà. Nhân ñi chợ, anh mua ñược con mèo gầy, một con rắn bị ñánh gần chết và một con chó ghẻ. Cả mấy con ñược Rít nuôi dưỡng, chúng kết bạn với anh. Anh muốn có rìu và rựa. Chó và rắn ñi lấy nhưng không kết quả, chỉ có mèo là thành công. Được rìu và rựa, lại nhờ chó chỉ cho một cây mai, Rít chặt về. Trong cây có một cô gái hàng ngày hiện ra nấu cơm, cho lợn gà ăn và dọn dẹp nhà cửa, sau trở thành vợ Rít.

Đồng bào Ba-na (Bahnar) còn có một truyện khác là Bót Hét có thể xem là một dạng kết hợp giữa truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ với truyện Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán (số 48, tập II) của ta: Ông Hét lần lượt dỗ các em bé nín khóc, ñược bố mẹ chúng cho mác, cuốc và dao. Ông lại dùng những vật này lần lượt ñổi lấy một con mèo, một con chó và một con trăn ñều sắp sửa bị giết vì tội ăn vụng và trộm. Những con vật ấy ñi theo ông làm bạn. Nhưng con trăn là con vua Thủy tề, nó ñưa Hét xuống thăm thủy phủ và ñược vua tặng một chiếc nhẫn thần. Từ ñó ông giàu có, lấy ñược vợ, sống rất sung sướng.

Nhưng một hôm vợ Hét ñể cho tên cướp lấy mất nhẫn quý. Thấy chủ buồn, chó mèo tình nguyện ñi tìm. Được thần linh chỉ cho chỗ ở của tên cướp ngoài hải ñảo, chó mèo tìm cách ra ñấy. Đến nơi, mèo bắt một con chuột ñi tìm, chuột lấy ñuôi quệt vào miệng tên cướp, tên cướp há miệng trong có giấu chiếc nhẫn, mèo lập tức lấy ñược ñưa về. Dọc ñường nhẫn cũng rơi xuống nước và nhờ sự

giúp ñỡ của chim bói cá, mèo lấy lại ñược nhận quý ñưa về cho chủ1.

1 Theo Truyện cổ Ba-na, tập II, ñã dẫn. Giống với truyện Ba-na, người Nga cũng có truyện Chiếc nhẫn thần. Nhân vật chính cũng cứư ñược một con chó, một con mèo và một con rắn.

Con rắn ñưa anh ta xuống một vương quốc dưới ñất và xui anh xin vua cha cho một chiếc nhẫn thần. Có nhẫn, anh bảo mẹ ñi hỏi con vua, và nhờ nhẫn, anh có ñủ mọi món mà vua thách cưới. Nhưng công chúa không ưa anh, tìm cách lấy trộm nhẫn thần rồi ước cho anh mất hết cả, còn mình thì ước ñến xứ sở nhà chuột. Chó và mèo nhận nhiệm vụ ñi tìm. Mèo bắt vua chuột phải tìm cho ra. Chuột dùng ñuôi ngoáy vào mũi công chúa chiếm ñược nhẫn. Nhưng 568

https://thuviensach.vn

Người Bắc-ninh lại có một tập truyện dưới dạng kết hợp giữa Sự tích con dã tràng (số 15, tập I) với truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ: Dã Tràng một hôm bắn chết một con rắn vợ ngoại tình, ñược rắn chồng tặng một viên ngọc, ngậm nó có thể nghe ñược tiếng loài vật (nhưng nếu ñể ñàn bà ngậm thì ngọc sẽ tan ra nước). Một hôm, anh ñược ñàn quạ mách chỗ có con nai chết; anh quên ñể bộ lòng cho quạ, bị quạ chửi, anh bắn nó, nó cắp lấy mũi tên có ñề tên anh cắm vào xác một công chúa chết trôi. Vì thế anh bị bắt vào ngục.

Ở trong ngục có lần Dã Tràng nghe bầy kiến gọi nhau chuẩn bị chạy lụt. Anh báo cho vua biết tin ấy kịp thời và nhờ ñó giảm bớt thiệt hại cho dân. Vua hỏi chuyện anh, rồi ñòi xem viên ngọc, nhưng khi ngọc quý lọt vào tay, vua chiếm ñoạt luôn.

Thấy chủ than thở với vợ, chó và mèo nghe chuyện bèn tình nguyện ñi tìm ngọc. Ban ñầu mèo vào cung dùng ñuôi ngoáy mũi vua ñang ngủ, vua hắt hơi, viên ngọc ngậm trong mồm văng ra, mèo cướp lấy mang trở về, chó ñòi mang thay nhưng chó tham ăn làm rơi ngọc xuống sông rồi về trước vu cáo mèo với chủ. Trong khi ñó thì mèo ở lại, giúp việc cho ông chài và cuối cùng tìm ñược ngọc ở trong ruột cá. Được lại viên ngọc quý, Dã Tràng thưởng cho mèo, hắt hủi chó (thành ra bây giờ người ta cho mèo ăn vào ñĩa bát, còn với chó thì ñổ cơm xuống ñất cho ăn).

Nhưng về sau ngọc tan ra nước vì vợ Dã Tràng ñòi ngậm. Dã Tràng tiếc quá ñi thơ thẩn ra biển rồi chết hóa thành con dã tràng hàng ngày cứ vo cát như kiểu viên ngọc1.

Nội dung truyện Chàng Sơn của ñồng bào Mường cũng tương tự với truyện vừa kể, nhưng ở ñây chỉ có mèo mà không có chó, và phần cuối diễn biến cũng có những xáo trộn và thay ñổi:

Chàng Sơn nhờ cặp vợ chồng rắn trắng cho nước bọt làm tiên thuốc nên sống sung túc. Một hôm anh ñịnh bắn chết một con rắn ñen ñể cứu rắn trắng. Không ngờ bắn nhầm phải con rắn trắng vợ. Rắn trắng chồng trước toan báo thù, nhưng sau biết ý ñịnh tốt của Sơn, bèn tặng Sơn một viên ngọc nghe ñược tiếng loài vật.

Một hôm, vì quên ñể dành bộ lòng cho quạ nên chàng Sơn bị quạ báo thù bằng cách sai chuột ñến lấy trộm viên ngọc của anh. Chuột ñã thành công nhờ mưu ngoáy ñuôi vào mũi Sơn, khiến Sơn hắt hơi làm văng viên ngọc ngậm ở miệng lúc ngủ.

khi mang về, nhẫn cũng bị rơi xuống sông. Nhờ ñược vui tôi nhà tóm tìm, lấy lại, cuối cùng hai con vật mang về cho chủ.

1 Do Ngô Thương Ẩn sưu tầm

569

https://thuviensach.vn

Mèo giúp Sơn ñi tìm viên ngọc. Mèo tóm lấy chuột, buộc chuột phải khai sự

thật. Khai xong, chuột còn bày cho mèo kế "giả chết bắt quạ". Quạ thấy mèo nằm chết, tưởng có món bở, sà xuống ñịnh mổ. Không ngờ mèo chộp ñược quạ, giành lấy viên ngọc, rồi ñưa cho chủ. Quạ giận lắm, một hôm nhân cắp ñược mũi tên có khắc tên của Sơn, bèn cắm vào xác chết trôi sông. Sơn do ñó bị hạ

ngục. Nhưng nhờ có ngọc, Sơn ñã tìm thấy ấn ngọc của vua bị mất, nên ñược tha và ñược vua gả công chúa1.

Truyện của người Mèo cũng tương tự hai truyện vừa kể, nhưng có thêm một ít tình tiết: khi nhân vật chính - Cù Minh Sáng - bị hạ ngục, ñể giải mối ngờ của vua, anh ta phải lần lượt nói cho vua biết câu chuyện của một ñàn kiến, một ñàn lợn và một ñàn chim sẻ, v.v... Khi vua chiếm ñược ngọc, không bỏ ngọc vào miệng mà bỏ vào hòm, nên ñể ñoạt lại ngọc, mèo và chó phải nhờ ñến tài ñục khoét của chuột (như truyện của ta ñã kể)2.

Ở truyện In-ñô-nê-xi-a (Indonesia) thì không phải mèo với chó mà là mèo với chuột, trong ñó công lao tìm nhẫn chủ yếu là của chuột.

Có hai anh em Khi-na và Ma-da cứu hai con rắn, ñược rắn rủ về nhà chơi và ñược bố rắn tiếp ñãi hậu hĩ. Do hai con rắn mách, họ xin ñược bố rắn một chiếc nhẫn, hễ ñeo vào tay thì có phép sờ vào vật gì ñều biến thành vàng. Bị một người lái buôn ñánh tráo mất nhẫn, hai anh em bèn nhờ một con mèo nhà ñi tìm.

Mèo rủ chuột cùng ñi. Nhờ có chuột khoét hòm nên tìm ñược nhẫn mang về, nhưng mèo lại ñánh rơi xuống biển, nhờ có chuột lặn xuống lấy lên. Lần thứ hai, mèo ñánh rơi nhẫn xuống kẽ nứt dưới ñất. Lại nhờ có chuột ñào lỗ lấy lên.

Nhưng lần này ñược nhẫn, chuột một mình mang về cho chủ3.

Người Miến-ñiện (Myanmar) cũng có truyện Những con vật biết ơn cũng là loại dị bản của truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ, nhưng ở ñây một mình mèo cáng ñáng công việc tìm nhẫn, còn chó thì làm việc khác.

Có bốn chàng trẻ tuổi theo học một ông thầy. Một hôm họ xin thầy giảng cho biết hậu quả của việc ăn ở tốt và tình thương ñối với loài vật. Thầy kể cho họ

một câu chuyện như sau:

Có bốn người ñều giàu có khôn ngoan, cùng kết bạn và hứa sẽ giúp ñỡ lẫn nhau. Ít lâu sau, một trong ba người chết ñi ñể lại một ñứa con. Mẹ thấy con còn trẻ người non dạ, bèn bảo con ñi học khôn với ba người bạn của bố.

Anh chàng ñi dọc ñường thấy có một người dắt một con chó, hỏi mua, người kia ñòi một trăm ñồng, anh không mặc cả, mặc dầu con chó gầy gò. Mua xong cho người dắt về cho mẹ. Cũng vậy, hôm khác anh mua một con mèo, rồi một 1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II.

2 Theo truyện cổ dân tộc Mèo, ñã dẫn

3 Theo Truyện cổ tích In-ñô-nê-xi-a.

570

https://thuviensach.vn

con ích-nơ-mông1 ñều với giá mỗi con một trăm ñồng, trả ngay không kỳ kèo, và ñều bảo ñưa về cho mẹ.

Chó và mèo ñược mẹ anh chăm sóc tử tế. Còn con vật kia bà không dám nuôi trong nhà, cho ở một góc vườn. Bà sợ nó quá, trở nên ốm o gầy mòn. Một hôm, một người Bà-la-môn coi về phần hồn của bà ñến quyên giáo, thấy vậy, hỏi lý do và khi biết sự thật, bảo bà thả con thú vào rừng. Bà thả nhưng ñặt bên cạnh nó một vại thức ăn có rưới dầu béo. Con vật thấy mẹ con người ấy ñối với mình tốt nên mang ñến tặng người con một cái nhẫn ngọc có phép cầu ñược ước thấy.

Được nhẫn, anh chàng ước một lâu ñài bảy tầng làm cho vua và mọi người ngạc nhiên. Vua gả công chúa cho chàng.

Lấy nhau ñược ít lâu, một người Bà-la-môn coi về phần hồn của công chúa ñến chơi vào dịp anh ñi vắng. Hắn gặng hỏi về tình yêu giữa hai vợ chồng và nói nếu quả là yêu nhau thì sao chồng lại không cho vợ ñeo nhẫn. Sau ñó, nghe công chúa cầu xin, anh chàng nhẹ dạ tháo nhẫn ñeo cho vợ, chỉ dặn chớ trao cho bất kỳ một người nào khác. Hôm khác, người Bà-la-môn lại ñến xin công chúa cho y ngắm cái nhẫn chỉ trong chốc lát. Nhưng khi có nhẫn trong tay, hắn lập tức hóa thành quạ bay ñến một hòn ñảo giữa biển, ở trong một tòa lâu ñài bảy tầng.

Mất nhẫn, chồng buồn nhưng không trách vợ. Mèo tìm cách lấy lại nhẫn cho chủ. Ở ñây, cách làm của mèo ñặc biệt hơn các truyện khác: mèo chờ một hôm có các nàng tiên xuống tắm ở hồ, cởi chuỗi ngọc ñể trên bờ, bèn trộm lấy giấu ñi, buộc các nàng tiên phải làm một con ñường ra ñảo mới chịu trả. Đến nơi, thấy tên Bà-la-môn ñang ngủ say, mèo tháo lấy nhẫn cắp về cho chủ, trong khi ñó tên tên Bà-la-môn rơi xuống biển chết.

Ít lâu sau bỗng có một bọn cướp xông vào toan giết chết hai vợ chồng anh ñể

chiếm lấy chiếc nhẫn thần. Nhưng nhờ có con chó cắn cổ tên tướng cướp làm cho bọn ñồng ñảng thất kinh, chạy tán loạn, cứu ñược chủ vô sự.

Sau ñó cả ba con tranh công. Việc ñưa ñến công chúa Thu-ñam-ma Sa-ri xử.

Công chúa phán: Công của chó là hơn cả vì nó bảo vệ ñược tính mạng của chủ, nhưng không coi nhẹ công của hai con vật kia2.

Người Miến-ñiện (Myanmar) còn có truyện Hai người ñầy tớ trung thành cũng là dị bản của truyện trên nhưng tình tiết lại khác:

Một bà góa nghèo sinh nhai bằng nghề bán bánh kẹo, ñẻ ñược một trai ñặt tên là Lười. Một hôm, Lười nằm nhà thấy có người dắt chó và mèo ñi quẳng sông vì tội ăn vụng cơm vua. Thương hại, Lười lấy trộm một ñấu gạo ra ñổi. Mẹ về thấy hết gạo kêu trời. Lười hứa tìm cách ñi làm nuôi mẹ. Ở ñây, mèo và chó lại tình 1 Một loại chồn chuyên ăn gián

2 Theo Truyện cổ tích Miến-ñiện

571

https://thuviensach.vn

nguyện ñi tìm một viên ngọc ñỏ dưới ñáy biển có phép cầu ñược ước thấy.

Chúng xuống thế giới dưới ấy ban ñầu tìm không thấy, nhưng lại bắt ñược con chuột, chuột xin tha chết ñể ñi tìm hộ. Cuối cùng cũng biết ñược ngọc nằm trong miệng nhà vua. Chuột cũng thò ñuôi ngoáy vào mũi vua cho vua hắt hơi ñể ngọc văng ra. Chuột mang ngọc ñến cho mèo và mèo ñược chó cõng lên thế giới trần gian.

Được ngọc, Lười xin mẹ hỏi công chúa cho mình. Ở ñây cũng có tình tiết nhà vua hứa gả cho với ñiều kiện là phải có một cầu vàng một cầu bạc trước khi mặt trời mọc, nhưng lại không có ñoạn cuối với tình tiết công chúa phản lại chồng như truyện trên1.

Người Chi-lê (Chili) có truyện Lâu ñài và hoa huệ:

Có hai ông bà già nuôi cháu mồ côi, một hôm sai cháu ñi bán hoa quả. Như

truyện của ta, ba lần cháu ñổi lấy một con chó, một con mèo và một con rắn bị

trẻ ñánh. Lần cuối cùng anh thả rắn ra rồi vì sợ ông bà mắng, bỏ ñi tìm rắn. Đến một cái giếng thấy nàng công chúa tự xưng là con rắn nọ biến thành. Nàng biếu anh một quả trứng bé có thể cầu ñược ước thấy. Đem về anh ước một tòa lâu ñài, và ñược như nguyện. Thấy anh giàu có quá sức vua kính phục gả con gái cho anh làm vợ. Nhưng vợ anh vốn có tư tình với một hắc nô, tên này xúi nàng hãy tìm cho ra bùa phép của chồng. Công chúa quả làm cho anh phải phun ra mọi bí mật và chiếm ñược trứng thần. Được trứng, vợ anh làm biến mất lâu ñài ñể sống với hắc nô. Thấy mất lâu ñài vua bắt anh hạ ngục, bảo trong ba ngày phải tìm lại bằng ñược nếu không sẽ trị tội. Mèo tìm vào nhà ngục ñược anh giao cho việc ñi tìm lâu ñài cùng với chó. Hai con ñi mãi tới một ñồn toàn lính chuột. Lại tới một ñồn khác toàn lính mèo, chẳng ai biết lâu ñài ở ñâu. Lại một ñồn nữa toàn lính khỉ, hỏi thì có con biết và nó dẫn ñến nơi. Mèo dùng ñuôi ngoáy vào mũi công chúa ñang ngủ làm cho nàng hắt hơi văng trứng ra. Chó ngậm lấy mang về. Ở

ñây chó cũng làm rơi vật quý xuống nước sau nhờ mua ñược con cá nuốt quả

trứng nên lại tìm lại ñược.

Được trứng anh chàng cho vua thấy tội lỗi của công chúa và hắc nô. Anh nhờ

trứng giải chúng về nộp vua còn mình thì ñi tìm công chúa rắn. Cuối cùng hai người lấy nhau2.

Người Xác-tơ (Sartes) ở Trung Á có truyện Chàng ñánh cá trở thành vua phần nào giống chuyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ (ở ñoạn cuối) và truyện Bốn anh tài (ở ñoạn giữa).

Hai cha con một người ñánh cá, một hôm câu ñược một con cá vàng. Không nghe lời can của cha, người con ñem dâng vua, ñược vua cho làm cận thần. Bọn 1 Theo Miến-ñiện dân gian cố sự

2 Theo Tạp chí dân tộc học và truyền thống dân gian, tập IV (1923).

572

https://thuviensach.vn

quan triều ñình không ưa anh ñánh cá, xui vua bắt anh ñi tìm một chậu thủy tinh ñể "có thể ngắm cá từ mọi phía". Anh hẹn bốn mươi ngày. Về nhà bị cha mắng, nhưng rồi cha cũng bảo ñến nhà cô nhờ cô giúp. Cô anh là một mụ phù thủy. Cô nuốt cháu vào bụng rồi nhả ra thành quả cây ñể cho lũ con mình khỏi ăn thịt.

Sau ñó, ñợi khi lũ con ngủ say cô lén thức ñứa thứ hai dậy, bảo nó ñưa anh ñến nhà người bà con ñể xin chậu. Được chậu ñưa về, vua khen anh và thăng chức.

Bọn quan trong triều ñình lại xui vua bắt anh ñi tìm một cái giường vàng ñể

"nằm ngắm cá". Cũng như lần trước, anh lại ñến nhờ cô. Được giường mang về, vua cho anh làm quan ñầu triều. Bọn quan ghen ghét lại xui vua bắt anh ñi tìm một công chúa ñẹp nhất thế giới ñể chia sẻ hạnh phúc với vua trong việc nằm giường ngắm cá. Cô anh lại sai con mình ñưa anh ñi tìm. Dọc ñường anh gặp một chàng khỏe hai tay cầm hai cây lớn ném như ném cầu. Anh tỷ thí với hắn, nhấc bổng hắn lên rồi ném xuống ñất mạnh ñến nỗi hắn ngập ñến thắt lưng.

Thấy hắn xin tha, anh kéo lên cho ñi theo. Lần lượt gặp người thứ hai tài ăn, tay cầm một cái gương, hễ có vật nào ñi qua rọi gương vào là bị quay chín rồi chui tọt vào mồm hắn, ăn bao nhiêu cũng không ñủ no. Người thứ ba tài uống cạn nước sông, anh ñều thắng họ trong những cuộc ñấu và rủ họ ñi theo.

Cả bốn người ñến một hòn núi cắm ñầy ñầu lâu, trên ñỉnh có một cái trống lớn. Anh bảo người thứ nhất ñánh trống. Tiếng trống làm rung trời chuyển ñất, làm chết chim chóc thú vật. Một bà già bước ra bảo muốn tìm công chúa phải thực hiện ba ñiều: một là biến ngàn cân sắt thành bột với cái búa gỗ. Anh sai người thứ nhất làm xong ngay. Hai là, nuốt một ñống rác rưởi và giẻ rách ñầy một sân. Người bạn ñường thứ hai giúp anh ngốn hết. Ba là, chui vào một cái lò khổng lồ mà bà lão ñã ñun nóng trong bốn mươi ngày. Người bạn ñường thứ ba nốc cạn nước sông phun vào, cả bọn vào tắm ở trong vô sự, lại giục bà lão ñun thêm kẻo rét. Cuối cùng, bà lão trao cho anh một cái hoa thần có thể cầu ñược ước thấy.

Sau khi chia tay với những người bạn ñường, anh cứu một con mèo, một con chó và cho chúng ñi theo. Từ ñây truyện phát triển gần giống với truyện Miến-ñiện kể trên. Khi ñi tới gần nước của công chúa, anh ñặt hoa vào miệng ước có lâu ñài nhà cửa, thành lũy, có người hầu kẻ hạ như một vương quốc. Anh chọn một số người ñóng vai sứ giả ñến yêu cầu vua nước ấy nếu muốn yên ổn hãy gả

công chúa cho mình. Vua ñòi sính lễ là một tòa lâu ñài lơ lửng giữa không trung.

Nhờ có bông hoa nhiệm màu, anh làm ñược ngay. Vua ñành phải gả nhưng buộc anh nán lại vài tuần.

Có một hoàng tử con vua nước láng giềng vốn cũng muốn lấy công chúa, nay ñược tin này, bèn rao trong nước ai có cách gì bắt công chúa về sẽ trọng thưởng.

Một mụ già xin ñi. Mụ ñến trước lâu ñài làm bộ ñói khát, ñược anh cho ăn uống và nghỉ lại. Rồi mụ làm quen với công chúa, bảo công chúa hỏi chồng làm cách gì mà có tòa lâu ñài lạ như thế. Công chúa nghe lời, cuối cùng trộm hoa thần ñưa 573

https://thuviensach.vn

cho mụ xem. Được hoa, lập tức mụ ước chuyển lâu ñài về nước hoàng tử, bỏ anh chàng cùng chó và mèo lại.

Thấy chủ than thở, chó và mèo xin ñi tìm. Mèo vào thành khi mọi người còn ñang ngủ. Nó dùng ñuôi ngoáy vào mũi làm mụ già hắt hơi văng bông hoa ngậm trong mồm ra. Mèo chộp lấy mang về. Ở ñây cũng có tình tiết mèo ñánh rơi hoa xuống sông, nhờ có chó kêu gọi vua loài nhái và vua loài cá bảo thần dân của nọ

ñi tìm. Một con cá ñã vô tình nuốt hoa thần, bèn nhả ra trả cho chó. Hai con lại mang về cho chủ. Chàng ñánh cá lại ước cho lâu ñài trở về chỗ cũ. Anh giết mụ

già, giết luôn cả hoàng tử và ñưa công chúa về cho vua mình. Nhưng công chúa chỉ biết anh là chồng mà không chịu lấy vua. Câu chuyện kết thúc bằng tình tiết: công chúa có một cây roi thần, khi vua ra ñón, liền dùng roi biến vua thành một con lừa ñực. Lừa ñực vừa trông thấy một con lừa cái thì ñuổi theo ngay. Còn công chúa và chàng ñánh cá thì trèo lên ngai vàng1.

Một truyện ở ñảo Cor-xơ (Corse) cũng có diễn biến phần nào giống với truyện vừa kể nhưng ñã loại bỏ nhiều tình tiết rườm rà. Ở ñây công lao lấy lại vật mầu nhiệm là của chuột.

Một mẹ một con nuôi một gà mái, mỗi ngày nó ñẻ cho một trứng. Con là Jô-van-ni, mỗi ngày kiếm củi bán ở chợ vừa ñủ tiền mua bánh về ăn với trứng làm thức ăn. Họ cứ sống như thế. Một hôm gặp ngày hội, con bàn bán quách con gà.

- "Thế thì ăn bằng gì?" mẹ hỏi - "Con sẽ làm bó củi rõ to là có thức ăn". Bèn ñưa gà ra chợ bán cho một mục sư. Mục sư mua, nhờ anh mang về hộ. Dọc ñường anh nghĩ: - "Ta nuôi gà mà chẳng ñược ăn, bèn cắt lấy cái ñầu. Tự nhiên trong cổ gà thòi ra một chiếc nhẫn. Anh ñeo và ngón tay, nhẫn bỗng nói: - "Sai tôi ñi!". Anh biết là nhẫn màu nhiệm. Sau khi ñưa gà cho nhà mục sư, anh về nhà sai nhẫn dọn một bữa ăn, rồi lại sai làm một cái nhà ñẹp trước cung vua, có ñủ

tiện nghi sang trọng. Công chúa nhìn sang, lấy làm ngạc nhiên, bảo vua cha mời chủ nhà ấy sang thết ñãi, Jô-van-ni bắt nhẫn soạn một bữa thịnh soạn ñể ñáp lễ.

Công chúa yêu anh, hai bên lấy nhau sung sướng.

Mục sư về hỏi ñầy tớ mới biết gà ñã mất vật quý bèn ñem một hòm ñầy nhẫn ngọc vừa ñi vừa rao: - "Nhẫn cũ ñổi nhẫn mới không?". Công chúa không biết chiếc nhẫn của chồng là mầu nhiệm bèn ñổi quách. Trong khi ấy chồng cùng vua ñi săn vắng. Mục sư ñược nhẫn, sai nhẫn làm biến mất nhà của Jô-van-ni. Anh chàng này cất công ñi tìm. Gặp một bà già, anh hỏi chỗ ở của mục sư. Bà già không biết, giới thiệu anh với một người chị. Người này biết ñược mục sư hiện ñang ở giữa biển. Người ñó lại cho anh một con mèo, bảo mèo bắt chuột mới có cách lấy lại nhẫn thần. Anh bắt ñược vua chuột dọa nếu không tìm ñược nhẫn sẽ

cho mèo ăn thịt. Vua chuột cho hội họp toàn dân lại. Thiếu mặt một con chuột 1 Theo Da-sác-cô (Zacharko). Truyện cổ tích Xác-tơ, tạp chí Muy-dê-ông (Le Muséum), tập 39 (1926).

574

https://thuviensach.vn

cái què. Khi tìm ñược con này, nó xin một cuộn chỉ và một quả bầu. Nó buộc một ñầu sợi chỉ vào cây ở ñất liền, một ñầu vào bầu. Đoạn, ngồi vào quả bầu rơi ra biển. Đến nơi nó nấp ñưới giường mục sư. Đến tối, mục sư bỏ nhẫn vào mũi.

Chuột cũng dùng ñuôi ngoáy, mục sư hắt hơi, nhẫn văng ra. Chuột bèn tha ngay lên quả bầu và kéo sợi chỉ ñể trở về. Về ñến nơi ñưa cho vua chuột. Vua chuột trả lại cho Jô-van-ni. Jô-van-ni cho phép chuột ñược tự do cư trú (vì vậy ngày nay chuột có mặt ở khắp nơi).

Jô-van-ni tìm vợ và bố vợ, trả lại con mèo cho bà già, ñoạn về tìm lại mẹ, ñưa mẹ về sống với nhau sung sướng1.

Có một loạt truyện cũng có thể coi là dị bản của truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ, tuy rằng các nhân vật chó và mèo ñã ñược thay thế bằng những con vật khác. Một vài truyện tiêu biểu:

Truyện của người Ca-ma-ôn, ở gần núi Hy-mã-lạp (Himalaya):

Một nàng tiên trở thành vợ một hoàng tử bị vua cha ñuổi, một hôm ñến gội ñầu ở con sông gần một thành phố. Con vua xứ ấy sau ñó ñi tắm bắt ñược sợi tóc dài của nàng. Hắn nói với vua cha rằng mình muốn lấy một người có tóc như

thế. Vua sai quân ñi bắt nàng tiên về. Hoàng tử chồng nàng tiên tìm ñến cung vua, có mang theo một con nhái và một con rắn - những con vật chịu ơn - một con dưới dạng một bà-la-môn, một con dưới dạng một phó cạo. Để trừ khử anh, vua ra lệnh cho anh phải lấy cho ñược một cái nhẫn mà vua sai người hầu quẳng xuống sông, nếu không sẽ bị bắn vào ñầu. Người phó cạo trở lại hình nhái nhảy xuống gọi vua nhái cùng lũ nhái rồi huy ñộng cả vua và triều thần, cuối cùng tìm ñược chiếc nhẫn. Vua toan ñánh nhau với chồng nàng tiên nhưng bị người bà-la-môn trở lại hình rắn, cắn chết.

Truyện của người Ý (Italia):

Một ông vua già theo lời xúi giục ra lệnh cho Li-vơ-rét-tô phải ñi bắt công chúa Ba-li-san-dra về cho mình. Dọc ñường, theo lời dặn của một con ngựa thần, anh ñã cứu ñược một con cá và một con chim ưng. Anh bắt ñược công chúa, nhưng trước khi lấy ông vua già, công chúa bắt anh phải mang về một cái nhẫn mà mình ñánh rơi ở sông và ñi tìm một lọ nước thần có phép hồi sinh. Nhờ cá và chim ưng, anh ñã lấy ñược hai thứ trên. Ba-li-san-dra giết anh, cắt ra làm nhiều mảnh quẳng vào chảo. Đoạn nhúng tất cả vào lọ nước hồi sinh. Tự nhiên, anh chàng trở dậy ñẹp và khỏe hơn trước. Thấy vậy, ông vua già nhờ công chúa làm cho mình trẻ và khỏe lại. Công chúa giết và quẳng xác xuống hố, sau ñó lấy Li-vơ-rét-tô2.

1 Theo Đơ-la-ruy (Delarue) và Tơ-ne-dơ (Tenèze). Truyện cổ dân gian Pháp, quyển II.

2 Theo Cô-xcanh (Cosquin). Nghiên cứu văn học dân gian (tìm hiểu sự thiên di của các truyện cổ dân gian và ñiểm xuất phát).

575

https://thuviensach.vn

Về mô-típ người cứu rắn và ñược rắn ñền ơn bằng cách ñón về nhà tặng vật màu nhiệm, xem thêm truyện Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán (số 48) và truyện Giáp Hải (số 149, tập IV).

576

https://thuviensach.vn

93. NGƯỜI HỌ LIÊU VÀ DIÊM VƯƠNG

Ngày ấy có dòng họ Liêu, không hiểu do nguyên cớ nào mà người trong họ

thường bị nạn chết non. Bọn lính tráng của Diêm vương luôn luôn ñể ý rình mò dòng họ này, hễ thấy người nào chừng quá ba mươi tuổi là bắt ñi ngay. Người nào may mắn có sót lại thì cũng chỉ ñến bốn mươi là hết hạn. Bởi vậy, những ai trót sinh vào nhà họ Liêu thường bảo nhau cứ ñến ba mươi tuổi là trối trăng và sắm hòm ván sớm ñi, nếu không là y như vất vả.

Ngày ấy, cũng lại có một ông lão họ Lã sống ñược hơn ba trăm tuổi. Tuy tuổi nhiều mà sức ông vẫn khỏe, hàng ngày ông vẫn ra ngồi ở bờ biển câu cá. Nhưng ông lão ít nói, không thích giao thiệp với ai.

Bấy giờ trong họ Liêu có một người, thấy cả họ mình chịu số phận như vậy thì tức lắm. Cho nên ông ta quyết kiện Diêm vương bằng ñược. Ít lâu sau, năm ông ba mươi mốt tuổi quả ñến lượt bị lính Diêm vương ñến gõ cửa. Ông xin họ cho mình thong thả một tí, nhưng bọn lính xông bừa vào lôi ông ñi. Ông chỉ còn biết trối lại với con một câu là bỏ vào áo quan cho mình ít tờ giấy và ñốt cho mình một ít tiền. Rồi ñấy ông tắt thở.

Khi xuống ñến âm phủ, ông xin vào yết kiến Diêm vương nhưng bọn quỷ

không cho. Sẵn có giấy bút, ông viết một lá ñơn kiện rồi sẵn có tiền, ông ñút lót cho bọn quỷ nhờ chuyển lá ñơn ấy ñến tận Diêm vương.

Quả nhiên chỉ ít lâu sau, Diêm vương cho quỷ sứ triệu ông vào cung. Gặp Diêm vương, ông tâu bày rõ ràng nỗi khổ tâm của dòng họ mình, rồi ông nói:

- Tâu bệ hạ, cớ sao bệ hạ bất công ñến thế! Có người chỉ ñược sống có ba mươi năm như chúng tôi. Trái lại, lại có người như ông già họ Lã ba trăm tuổi rồi mà vẫn sống trơ trơ thế mãi.

Diêm vương nghe nói thì ngẩn người ra, không ngờ lũ quan dưới quyền mình lại làm việc cẩu thả như thế. Nhưng vua cũng không vui lòng vì có người ñến bới xấu ngay trước mặt mình. Vua làm mặt giận nói:

- Làm gì có người sót sổ như vậy. Mày chỉ nói càn. Nếu mày tìm ñủ bằng chứng, tao sẽ xá tội cho cả họ nhà mày. Bằng không thì chớ trách ta phũ tay!

Nghe nói, họ Liêu rất mừng nhưng cũng rất lo, vì ông chưa biết làm cách nào cạy miệng ông lão họ Lã bản tính kín ñáo ấy ñể ông ta tự khai ra. Khi ñưa tên quỷ sứ ñến chỗ ông lão ngồi câu, ông bỗng nghĩ ra ñược một cách, bèn bảo quỷ

sứ nấp ở sau hòn ñá, rồi một mình tiến ñến trước ông lão, chắp tay chào và hỏi:

- Thưa cụ, cháu nghe nói ñời ông nội cháu có tìm ñược ở bờ biển này một hòn ñá nổi lên mặt nước, hòn ñá ấy ñặc biệt có nhiều hốc, nhiều rêu, nhiều màu sắc, 577

https://thuviensach.vn

lúc nào cá cũng xúm quanh, câu ñược nhiều lắm. Nhờ thế mà từ ñời ông nội cháu rồi ñến ñời cha cháu có của ăn của ñể. Bây giờ ñến ñời cháu không hiểu tại sao không thấy hòn ñá ấy nữa; tìm xuôi tìm ngược mãi vẫn không ra. Vậy cụ

thường ngồi câu ở ñây có thấy hòn ñá ấy trôi ñi ñâu, bảo giúp cho cháu biết ñể

cháu kiếm ăn.

Ông cụ Lã thấy có người nói chuyện kì khôi mới quay lại mắng:

- Cái anh này chỉ nói ñiêu. Đã ba trăm năm nay lão ngồi câu ở ñây chưa hề

thấy có một hòn ñá nào biết trôi cả. Thôi anh ñi ñi, cho lão làm việc!

Người họ Liêu chỉ cần có chừng ấy, vội cáo từ lui ra rồi cùng quỷ sứ trở về.

Diêm vương cứng lưỡi, vì bằng chứng ñã rõ ràng. Từ ñó dòng họ Liêu không bị

quỷ sứ ám ảnh nữa nên ñỡ bị nạn chết non hơn trước.1

(HẾT TẬP II)

1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.

578

https://thuviensach.vn

TRÉSOR DES CONTES VIETNAMIENDE NGUYEN DONG CHI1

Cet ouvrage en plusieurs volumes (dont 2 parus en 1957 et réedités en 1961) a l' ambition de réunir l' essentiel des contes et légendes du Vietnam traditionnel: c' est en quelque sorte l' équivalent de ce qu' a fait Henri Pourra pour la littérature populaire de la Vieille France (Trésor des contes, Gallimard) .

Plusieurs auteurs contemporains, français et vietnamiens, se sont déjà donné pour tâche de recueillir et de faire connaître les contes vietnamiens mais Nguyễn Đổng Chi semble être le premier à accomplir ce travail de façon assez scientifique et adéquate. Son ouvrage comporte trois parties dont la première et la troisième sont deux études très utiles pour la compréhension et l' apréciation de ce domaine de la littérature orale vietnamienne: les contes. Nous ne pouvons pas actuellement analyser la troisième partie de l' ouvrage de Nguyễn Đổng Chi relative à la signification, à la valeur et aux caractéristiques des contes vietnamiens des points de vue de l' art littéraire et de la pensée philosophique, cette partie se trouvant dans le dernier volume à paraître. Analysons donc ce qui a été publié - la première et un morceau de la deuxième partie.

La deuxième partie de l' ouvrage est constituée par la masse des contes choisis par l' auteur suivant des critères qui les distinguent assez nettement des autres genres de la littérature orale. Les volumes 1 et 2 renferment 80 contes qui sont, non pas classés mais groupés sous certaines rubiques qui facilitent l' ordre dans la lecture: rubiques " contes explicatifs de l' origine des bêtes et des choses" , contes explicatifs des sites célèbres du pays (légendes topographiques et toponymiques), contes tirés des histoires véctues (et devenues exemplaires pourle discernment du bien et du mal et donnant lieu à des locutions proverbiales allusives), légendes exaltant la force, la vertu ou l' intelligence des personnages historiques ou pseudo-historiques.

Cette deuxième partie de l' ouvrage, quoique partiellement publiée, est remarquable par plusieurs qualités: d' abond le style de l' auteur est, quand il raconte, simple, alerte, primesaitier, tantôt humoristique, tantôt réaliste, tout à fait adapté au fenre du conte narré. A ce point de vue il faut reconnaître la supériorité de Nguyễn Đổng Chi sur les autres auteurs contemporains des recueils de contes. Il possède les dons d' un écrivain qui sait transcrire fidèlement la verve, la naïveté et l' émotion des conteurs et poètes populaires.

Certains contes, sous sa plume, sont devenus de purs petits chefs - d' œuvre òu la posésie et le réalisme de l' existence sont fondus dans une unité d' intérêt (Cf.: la 1 Édités par Institut d’Études historiques en plusieurs volumes, Hanoi, 1961, 2 éd., 2 volumes parus: 221 p. et 196 p. in- 12.

579

https://thuviensach.vn

légende de la dame triste, I, p. 205 - 207; la légende du neveu impie transformé en oiseau, I, p. 80-82). D' autres contes sont admirables par la drôlerie et la qualité de l' humour qui jaillisent des circonstances critiques d' une réalité riche en péripéties mouvementées, dramatiques ou tragico - comiques (Cf. la légende explicative de la cicatrice sous le cou des buffles, I, p.136 - 138; la légende explicative de l' origine des rizières dites " thác ñao" (litt. " lancer le couteau" ); légende du héros populaire paysan Chàng Lía, II, p. 125 - 132).

Remarquable aussi est la diversité de la documentation qui a fourni à Nguyễn Đổng Chi la substance des contes. Cette documentation s' appuie d' abord sur des sources orales recueillies directement par l' auteur dans plusieurs régions, du Nord ou Sud du pays, et aussi chez certains peuples minoritaires tels que les Proto-Indochinois des Haut - Plateaux du Centre Vietnam. Elle s' appuie ensuite aussibien sur les textes écrits en langue chinoise ( Bội văn vận phù, Thiếu vi thông giám, Dân gian văn nghệ tuyển tập ) que ceux écrits en langue vietnamiene (travaux de Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Văn Ngọc) et franąaise (travaux de Cosquin, Landes, Cesbron, Génibrel, Dumoutier, etc.).

Un des grands mérites de l' auteur du Trésor des Contes Vietnamiens est d' avoir été le premier à établir, après le texte de chaque conte, des " variantes" , rapprochements et comléments puisés non seulement dans le domaine Vietnamien mais aussi dans le domaine des contes de plusieurs peuples de l' Ancien Monde: Chine, Inde, Afghanistan, Afrique, Madagascar, Europe, Sicile, Russie, Arabie, Ce travail, prolongeant les recherches de Cosquin, de Przyluski, etc... sur la parenté des contes, sur leur circulation d' un continent ou d' un sous-continent à l' autre, est apliqué pour la première fois aux contes vietnamiens, dépassant le stade analytique, thématique et pour ainsi dire morphologique. Ce travail de recherches sur les sources et les origines des contes sera utile et peut être indispensable à la connaissance de la genèse et du développement de la civillisation vietnamienne aux origines composites multiples.

Pré édant la deuxième partie de l' ouvrage qui renferme le texte des contes dont nous venons d' analyser brièvement le style, le travail de documentation et de présentation, une importante partie introductive s' intitule " les Contes en générales est d' ailleurs fort réduite en regard des considérations particulières à la nature, à l' origine et à l' évolution des contes vietnamiens (I, p. 7-64).

Le chapitre I traite de la nature des contes: l' auteur y aborde succesivement: la critique des systèmes de classification qui ont été proposés avant lui pour les contes vietnamiens; la distinction des contes d' avec les autres genres de la littérature orale et écrite vietnamienne, l' exposition d' une nouvelle classification et la mise en évidence des caractéristiques de ce genre littéraire. Avant de faire la différence parfois fort complexe entre contes et légendes (légendes historiques 580

https://thuviensach.vn

notamment), fables, histoires drôles histoires bouffonnes (tiếu lâm), histoires d' actuallité (truyện thời sự), roman et histoire, l' auteur a écarté les classifications traditionnellement proposées quand elles ne tiennent pas compte des critères logiques critères qui doivent être recherchés dans l' essence même des contes. Selon lui, les caractéristiques les plus importantes en sont les suivantes: 1. le caractére ancien des faits racontés, la vétusté des traits prêtés aux personnages, de l' ambiance dans laquelle ils se meuvent, bref une image qui doit être autant que possible immémoriale, familière au peuple dont l' inconscient est fortement imprégné; 2. le caractère populaire, conforme au génie de l' ethnie vietnamienne, des faits racontés: ceux-ci ne doivent pas comporter des éléments étrangers à la mentalité du peuple et sortant de la vision du monde traditionnellement adoptée par lui. Les contes sont d' ailleurs une œuvre collective, réflétant le terroir, les coutumes et les mœurs du peule. Nguyễn Đổng Chi a insisté sur ce caractère " ethnologique" (dân tộc tính), des contes; 3.

le caractère artistique et la signification " philosophique" des contes: ne peuvent être considérés comme des contes que les histoires qui impliquent un intérêt pour l' auditeur ou le lecteur, une signi- fication relative à l' existence humaine, une conclusion, idée, pensée tacite ou clairement exprimée, mais toujours significative. En plus du contenu de la pensée, les contes doivent répondre à une exigence de l' esthétique littéraire, être des histoires pourvues d' une intrigue qui débute, se développe, se dénoue vers une conclusion prévue (ou imprévue mais vraisemblable et satisfaisante pour l' imagination de l' auditeur) et d' une psychologie qui fait mouvoir des personnages dans les limites raisonnables de la pitié, de la terreur, de la désapprobation ou de l' admiration. Un conte doit être donc une œuvre littéraire ralativement élaborée avec un certain talent.

Apres avoir dégagés ces caratéristiques des contes, l' auteur a proposé une classification en trois catégories: les contes fabuleux, les légendes historiques et les histoires vraisemblables.

Le chapitre II de la première partie aborde le problème de l' origine des contes. L' auteur y examine notamment: le chemin parcouru des mythes aux légendes et aux contes, la genèse d' un conte à partir d' un fait historique ou d' un fait d' actualité courante, la vision du monde sous-jacente à l' univers des contes qui est aussi celle qu' adopte le peuple vietnamien traditionnel depuis le début de son évolution jusqu' à maintenant. Cette vision du monde peut se résumer dans les traits suivants: l' âme est immortelle grâce à la métempsycose, elle réside soit dans le corps humain, soit dans les animaux, soit dans les végétaux. En dehors du monde terrestre il existe aussi trois autres mondes: ceux du Ciel, des Eaux et de l' Enfer. Le monde terrestre n' est pas seulement l' habitat des humains et d' autres êtres vivánts mais aussi le lieu de passage des divinités, immortels démons et diables.

581

https://thuviensach.vn

Ces êtres surnaturels se divisent en deux espèces: ceux qui sont bons et ceux qui sont mauvais; on peut encore distinguer ceux qui son aimables et adorables et d' autres suspects ou haïssables mais dont il faut néanmoins se concilier les faveurs. Ces êtres surnaturels ont des passions, des qualités et des défauts en tous points semblales aux manifestations du caractère humain.

Le chapitre III examine l' évolution des contes vietnamiens à travers les âges: le premier âge des contes se situe après celui des mythes. Leur naissance date sans doute de l' époque de la domination chinoise qui suit l' époque du régime tribal des Protovietnamiens: des héros et athlètes sont idéalisés, divinisés, et donnent lieu à des légendes qui consolent le peuple en esclavage et nourrissent son désir de s' émanciper, de vaincre. Le deuxième âge corespond à l' époque de la féodalité indépandante: pendant cette époque, contes et légendes foisonnetm réflétant d' une part l' existence du paysan, ses conceptions sur la destinée, la vie et le monde et, d' autre part, la vertu, la force et l' intelligence d' un certain nombre de personnages populaires qui représentent le génie national. Les contes subissent l' influence des religions officielles d' importation étrangère (bouddhisme, taoïsme) les êtres qu' ils mettent en scène n' ont plus le caractère spontané, primesautier, imsouciant ou insolent des personnages de la mythologie, mais l' art littéraire qui caractérise ces contes et légendes est supérieur à celui des mythes. L' intrigue, les péripéties du récit comportent un enchainement plus logique, la psychologie des personnages se fait plus complexe, plus nuancée, plus conforme aux traditions humanistes des hommes civilisés. Sous les dynasties Lê et Nguyễn, les contes subissent l' influence du confucianisme, notamment sur le plan moral. Après avoir atteint l' apogée de leur évolution au cours des périodes monarchiques, ils s' acheminent vers une décadence et durant ces derniers siècles sont concurrencés par le développement d' une littérature populaire et savante, fertile en romans, nouvelles et pièces de théâtre, puis par celui des moyens d' information de masse tels que le cinéma, le journal. L' âge de décadence des contes est aussi celui òu ils commencent à être collectés et fixés par des contes chercheurs qui essaient ainsi de sauvegarder cette part du trésor de la littérature populaire.

A vrai dire le travail de collecte des contes a commencé depuis l' époque de la dynastic des Trần avecl' auteur du Việt ñiện u linh tập , mais les anciens auteurs se sont intéressés à ce travail moins pour les contes eux-mêmes que pour la documentation historique et religieuse. Nguyễn Đổng Chi a donné une liste qui semble exhaustive de tous les recueils de contes que nous a laissé la longue tradition des collecteurs d' obédience confucéenne depuis Lý Tế Xuyên jusqu' à Phạm Đình Dục (I, p. 54-58). Il a évoqué enfin quelques auteurs contemporains qui cherchent à préserver le patrimoine culturel populaire du Vietnam en recueillant et en publiant des contes et légendes (I, p. 63). Le travail de ces 582

https://thuviensach.vn

auteurs animés de la meilleure volonté présente pourtant des faiblesses provenant, de leur méthode de recherche et des critères qu' ils apportent dans l' appréciation des contes, tant au point de vue de la forme qu' au point de vue du contenu. Ces auteurs ont effectué surtout un travail de pionniers. Dans son Trésor des Contes et Légendes Vietnamiens , Nguyễn Đổng Chi s' est efforcé de combler les insuffisances de ses prédécesseurs en présentant pour la première fois une introduction assez développée aux problemes ralatifs à l' origine et à l' évolution de ce genre littéraire populaire. La partie concernant l' appréciation de la signification et des valeurs des contes est à paraître, mais avec la publication des deux premiers volumes de ce long ouvrage, l' étude des contes vietnamiens a déjà marqué un net progrès.

LÊ VĂN HẢO

(BEFEO, No 1-1964; p. 275-278)

583

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM CỦA NGUYỄN ĐỔNG

CHI1

Tác phẩm gồm nhiều tập này (trong số ñó 2 tập ñã ñược công bố vào năm 1957 và ñược tái bản vào năm 1961) có tham vọng tập hợp lại phần chính yếu của cổ tích và truyền thuyết Việt-nam cổ truyền; có thể nói công trình này cũng tương ñương với những gì Hăng-ri Pua-ra (Henri Pourra) ñã hoàn thành về văn hóa dân gian của nước Pháp xưa ( Kho tàng cổ tích (Trésor des contes), Nhà xuất bản Ga-li-ma (Gallimard)).

Nhiều tác giả ñương ñại, cả Pháp và Việt-nam, ñã tự ñặt cho mình nhiệm vụ

thu thập và phổ biến truyện cổ Việt-nam, nhưng hình như Nguyễn Đổng Chi là người ñầu tiên theo ñuổi công việc ấy một cách khoa học và hoàn chỉnh hơn cả.

Tác phẩm của ông gồm ba phần, mà phần thứ nhất và phần thứ ba là hai công trình nghiên cứu rất bổ ích ñể hiểu và ñánh giá lĩnh vực truyện cổ tích trong văn chương truyền miệng Việt-nam. Hiện nay, chúng tôi chưa phân tích ñược phần thứ ba trong tác phẩm của Nguyễn Đổng Chi, phần ñề cập ñến ý nghĩa, giá trị và những ñặc ñiểm của truyện cổ tích Việt-nam, xét từ quan niệm nghệ thuật văn chương và tư tưởng triết học: phần thứ ba ấy thuộc tập cuối, tập sẽ ñược công bố

sau. Như vậy, ta hãy phân tích những gì ñã ñược công bố - phần thứ nhất và một phần của phần thứ hai.

Phần thứ hai của tác phẩm gồm khối lượng những truyện cổ do tác giả chọn ra, theo những tiêu chuẩn qua ñó có thể phân biệt một cách khá rõ cổ tích với các thể loại khác trong văn chương truyền miệng. Các tập I và II chứa 80 truyện cổ, không phải ñược phân loại, mà ñược tập hợp lại dưới một số tiêu ñề, ñể tạo ñiều kiện dễ dàng cho trình tự trước - sau trong khi ñọc: những truyện giải thích

"nguồn gốc sự vật"; những truyện giải thích gốc gác các thắng cảnh danh tiếng trong nước (truyền thuyết về ñịa thế và ñịa danh); những truyện ñược rút ra từ

các câu chuyện có thực (và ñã trở nên mẫu mực ñể phân biệt chính với tà, ñồng thời ñã ñẻ ra một số thành ngữ mang chất ngạn ngữ và tính ẩn dụ); truyền thuyết tán dương sức mạnh, ñạo ñức hay trí thông minh của các nhân vật lịch sử hoặc á-lịch sử.

Phần thứ hai này của tác phẩm, tuy mới ñược công bố có một phần, lại rất ñáng lưu ý vì mang nhiều ưu ñiểm, mà thoạt tiên, khi tác giả kể chuyện, là văn phong giản dị, linh lợi, vọt lên một mạch, khi thì hài hước, khi lại hiện thực, hoàn toàn phù hợp với tích truyện ñược kể. Về mặt này, phải công nhận ưu thế

của Nguyễn Đổng Chi so với các tác giả ñương ñại khác cũng viết sưu tập 1 Do Viện Sử học xuất bản thành nhiều tập, Hà-nội, 1961, lần xuất bản thứ hai, hai tập ñã ra mắt, 221 tr. và 196tr. theo khổ 12.

584

https://thuviensach.vn

truyện cổ. Ông có năng khiếu của một nhà văn biết cách diễn dịch lại một cách trung thành lòng nhiệt hứng, tính chân chất và nỗi rung cảm của những người kể

chuyện và nhà thơ dân gian. Dưới ngòi bút của ông, một số truyện cổ ñã hoàn toàn trở thành những kiệt tác nho nhỏ, trong ñó thi cảm và hiện thực cuộc sống hòa hợp vào nhau thành một thể thống nhất về ý vị (xem: truyền thuyết về ñá Bà-rầu, I, tr. 205 - 207; truyền thuyết về ñứa cháu vô ñạo bị biến thành chim, I, tr. 80 - 82). Một số truyện cổ khác lại tuyệt vời, vì tính buồn cười và phẩm chất hài hước nảy sinh từ các hoàn cảnh nguy cấp của một hiện thực ñầy rẫy những sự biến cấp tập, hoặc mang tính bi kịch, hoặc vừa bi vừa hài (xem truyền thuyết giải thích vết sẹo dưới cổ loài trâu, I, tr. 136 - 138; truyền thuyết giải thích gốc gác của loại ruộng "thác ñao" mà nghĩa ñen là ruộng ném dao; truyền thuyết về

người anh hùng dân gian và nông dân mang tên Chàng Lía, II, tr.125 - 132).

Cũng ñáng lưu ý là tính phong phú ña dạng của hệ tư liệu tham khảo ñã cung cấp cho Nguyễn Đổng Chi chất liệu của các cổ tích. Hệ tư liệu ấy thoạt tiên dựa trên các nguồn truyền miệng mà tác giả trực tiếp thu thập tại nhiều vùng từ Bắc chí Nam của ñất nước, và cả tại một vài dân tộc thiểu số, chẳng hạn người Tiền Đông-dương1 trên các cao nguyên miền Trung Việt-nam. Tiếp ñó, hệ tư liệu ấy còn dựa trên các văn bản viết bằng chữ Nho ( Bội văn vận phủ, Thiếu vị thông giám, Dân gian văn nghệ tuyển tập), cũng như bằng tiếng Việt (các công trình của Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Văn Ngọc) và tiếng Pháp (các công trình của Cô-xcanh (Cosquin), Lăng-ñờ (Landes), Xét-xbrông (Cesbron), Jê-ni-bren (Génibrel; Duy-mu-chi-ê (Dumoutier)...

Một trong những ưu ñiểm lớn của tác giả Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam: ông là người ñầu tiên ñã sắp xếp, sau văn bản của từng truyện, một loạt "dị bản", cũng như các mặt ñối chiếu và ñiểm bổ sung, trích ra không chỉ từ lĩnh vực truyện cổ Việt-nam, mà cả từ lĩnh vực ấy của nhiều tộc ở Cựu Thế giới: Trung-hoa, Ấn-ñộ, Áp-ga-ni-xtăng (Afghanistan), châu Phi, Ma-ña-gát-xca (Madagascar), Xi-xin (Cicile), Nga, Ả-rập (Arabie). Công việc này nối dài những nghiên cứu của Cô-xcanh (Cosquin), của Prơ-di-luyt-xki (Przyluski), v.v... về mối quan hệ bà con giữa các truyện ấy, về con ñường truyền bá các truyện ấy từ lục ñịa này qua lục ñịa kia, hay từ tiểu lục ñịa này qua tiểu lục ñịa kia, lần ñầu tiên ñược ñem ra áp dụng vào truyện cổ tích Việt-nam, và như thế là ñã vượt qua giai ñoạn phân tích chỉ liên quan ñến chủ ñề, có thể nói là giai ñoạn hình thái học. Công việc nghiên cứu ñó, về ngọn nguồn và gốc gác của truyện cổ

sẽ rất có ích và có lẽ là cần thiết nữa, ñể hiểu biết sự hình thành và phát triển của nền văn minh Việt-nam, một nền văn minh có nhiều nguồn gốc bác tạp.

1 Các tác giả Pháp, hay viết bằng tiếng Pháp, thường dùng từ "Tiền Đông-dương" (proto -

Indochinois) ñể chỉ những tộc hiện nay ta quen gọi là Thượng (người dịch).

585

https://thuviensach.vn

Trước phần thứ hai của tác phẩm, phần chứa văn bản các truyện xưa mà ta vừa phân tích một cách tóm tắt, cả văn phong, việc sưu khảo tư liệu và cách giới thiệu, còn có một phần mở ñầu quan trọng mang tên Nghiên cứu truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích Việt-nam, trong ñó số trang dành cho các nhận xét lý thuyết và tổng quát là rất kiềm chế, nếu ta so chúng với những nhận xét ñặc thù về bản chất, nguồn gốc và quá trình phát triển của truyện cổ tích Việt-nam (1, tr.7 - 64).

Chương I luận về bản chất truyện cổ tích. Ở ñây tác giả lần lượt ñề cập ñến các vấn ñề sau: phê phán các hệ phân loại ñã ñược ñề xuất về truyện cổ Việt-nam trước khi công trình của ông ra ñời; phân biệt truyện cổ tích với các thể loại văn chương Việt-nam khác, cả truyền miệng và viết; trình bày một hệ phân loại mới và nêu bật lên những ñặc tính của thể loại văn chương này. Trước khi nêu rõ sự

khác biệt có lúc vô cùng phức tạp giữa cổ tích và truyền thuyết (trong ñó có truyền thuyết lịch sử), ngụ ngôn, truyện khôi hài, truyện tiếu lâm, truyện thời sự, tiểu thuyết và lịch sử, tác giả ñã gạt ra một bên những hệ phân loại từng ñược ñề

xuất trước ñấy, chừng nào các hệ ñó không hề tính ñến những tiêu chuẩn logic, những tiêu chuẩn ta phải tìm ngay trong bản chất của truyện cổ. Theo ông, sau ñây là những ñặc ñiểm quan trọng nhất: 1. Tính chất cổ của các sự việc ñược kể

ra, những nét cổ kính gán cho các nhân vật, cho môi trường trong ñó họ hoạt ñộng, nói tóm lại, một hình ảnh càng lùi xa về quá khứ càng tốt, hình ảnh quen thuộc với dân chúng vì cõi vô thức của họ ñã thấm nhuần nó rồi; 2. Tính chất dân gian của các sự kiện ñược kể ra, mà phù hợp với thiên tài của tộc người Việt-nam; các sự kiện ấy không ñược bao gồm những yếu tố ngoại lai so với tâm lý dân gian, những gì thoát ra khỏi cách nhìn thế giới mà dân chúng ñã chấp nhận qua truyền thống. Vả chăng, truyện cổ là một tác phẩm tập thể phản ánh vùng ñất bản ñịa, những tập quán và phong tục của dân chúng: Nguyễn Đổng Chi ñã nhấn mạnh "dân tộc tính" của các truyện cổ; 3. Tính chất nghệ thuật và ý nghĩa "triết lý" của truyện cổ: chỉ có thể xem là truyện cổ những tích bao hàm một hiềm hứng thú ñối với người nghe hay người ñọc, một ý nghĩa có liên quan ñến cuộc sống con người, một lời kết, một ý niệm, dù là tư tưởng tiềm tàng hay ñược biểu hiện rõ rệt, nhưng bao giờ cũng có ý nghĩa. Ngoài nội dung tư tưởng ra, truyện cổ còn phải ñáp ứng một ñòi hỏi về thẩm mỹ văn học, phải là các tích chứa ñựng những tình tiết hợp thành một chuỗi diễn biến có mở ñầu, có phát triển, có mở nút ñể ñi ñến một kết luận mà người ta ñã ñoán trước (hoặc bất ngờ, nhưng cũng hợp với sự thực, và làm mãn nguyện ñược trí tưởng tượng của người nghe), ñã thế lại mang một tâm lý khiến cho các nhân vật hoạt ñộng trong những ranh giới phải chăng của lòng trắc ẩn, của nỗi kinh hoàng, của thái ñộ

không tán thành hay của lòng khâm phục. Như vậy, một truyện cổ phải là một văn phẩm tương ñối ñược tinh luyện với một tài năng nào ñó.

586

https://thuviensach.vn

Sau khi ñã lọc ra ñược các ñặc ñiểm trên của truyện cổ, tác giả ñề xuất một hệ

phân loại gồm ba loại: truyện cổ tích hoang ñường; truyện cổ tích lịch sử; và truyện cổ tích thế sự.

Chương II của phần thứ nhất ñề cập ñến nguồn gốc truyện cổ tích, qua ñó tác giả xem xét ñặc biệt vấn ñề sau ñây: con ñường dẫn từ thần thoại ñến truyền thuyết và cổ tích; sự hình thành của một truyện cổ từ một sự kiện lịch sử hay một sự kiện thế sự thông thường; cách nhìn thế giới làm nền cho vũ trụ của truyện cổ, mà cũng là vũ trụ ñược dân chúng Việt-nam truyền thống chấp nhận từ buổi ñầu của quá trình phát triển cho ñến hôm nay. Cách nhìn thế giới ấy có thể ñược tóm tắt thành mấy nét như sau: linh hồn nhờ luân hồi mà bất tử, và ở

trong thân thể con người, hoặc trong các loài vật và các loài thực vật; ngoài trần thế này ra, còn có ba thế giới khác nữa, thế giới trên Trời, thế giới dưới Nước và Âm phủ; trần thế không chỉ là nơi cư trú của con người mà còn là nơi qua lại của thần linh và quỷ quái bất tử; những thực thể siêu nhiên ấy tự phân thành hai loại, tốt và xấu, mà ta cũng có thể phân biệt thành những vị thần dễ thương và ñáng yêu và những kẻ ñáng ngờ hoặc ñáng ghét, thực thể siêu nhiên nói trên cũng biết ñam mê, cũng có tính tốt và tính xấu, y hệt về mọi mặt với các biểu hiện của tính tình con người.

Chương III xét ñến quá trình tiến hóa của truyện cổ Việt-nam qua các thời ñại.

Thời ñầu tiên ñược ñịnh vị sau thời thần thoại. Buổi ra ñời của truyện cổ hẳn khớp với thời kỳ Bắc thuộc tiếp sau thời kỳ chế ñộ bộ lạc của người Tiền Việt-nam: các anh hùng và lực sĩ ñược lý tưởng hóa, thần linh hóa, từ ñó mà ra ñời những huyền tích có tác dụng an ủi dân chúng bị cầm trong vòng nô lệ, nuôi dưỡng ý muốn thoát ly và chiến thắng của họ. Thời thứ hai khớp với thời kỳ chế

ñộ phong kiến ñộc lập: trong thời kỳ này, cổ tích và truyền thuyết sinh sôi nảy nở, một mặt thì phản ánh ñời sống của người nông dân, các quan niệm của họ về

số kiếp, cuộc sống và thế giới, mặt khác lại nói lên ñạo lý, sức mạnh và trí thông minh của một số nhân vật dân gian ñại diện cho thiên tài của dân tộc. Truyện cổ

chịu ảnh hưởng của những tôn giáo chính thức ñược du nhập từ bên ngoài (Phật giáo, Đạo giáo): những nhân vật ñược dàn dựng không còn giữ ñược tính cách bột phát, tự sinh, vô tâm hay xấc xược của các nhân vật thần thoại nữa. Nhưng nghệ thuật văn chương in dấu lên các cổ tích và truyền thuyết ấy lại cao hơn nghệ thuật của thần thoại. Diễn biến và các tình tiết của tích truyện ñược nối liền lại một cách logic hơn, tâm lý của các nhân vật trở nên phức tạp hơn, ñược ñiều hòa một cách tinh tế hơn, cho phù hợp hơn với các truyền thống nhân bản của con người văn minh. Dưới các triều Lê và Nguyễn, truyện cổ tích chịu ảnh hưởng của Nho giáo, nhất là trên bình diện luân lý. Sau khi ñã phát triển ñến ñỉnh cao qua các giai ñoạn quân chủ, truyện cổ tích ñi dần ñến tình trạng sa sút: qua các thế kỷ cuối cùng ñó, nó bị cạnh tranh do bước phát triển của một nền văn chương dân gian và bác học, với vô vàn truyện dài, truyện ngắn và kịch bản, 587

https://thuviensach.vn

rồi sau ñó lại chịu sự cạnh tranh của các phương tiện thông tin ñại chúng, như

chiếu bóng, báo chí. Thời suy thoái của các truyện cổ tích cũng là thời mà chúng bắt ñầu ñược các nhà nghiên cứu sưu tầm và cố ñịnh lại, trong một cố gắng nhằm cứu vớt phần ñang nói ñây của kho quý văn chương dân gian.

Thực ra mà nói, việc sưu tầm truyện cổ ñã mở ra từ dưới triều Trần, với tác giả

của Việt ñiện u linh tập. Nhưng các tác giả thời xưa quan tâm ñến công việc này không phải vì bản thân truyện cổ là chính mà chủ yếu vì tư liệu lịch sử và tôn giáo. Nguyễn Đổng Chi ñưa ra một danh sách có vẻ ñã cùng kiệt về mọi bộ sưu tập mà ta thừa hưởng từ truyền thống lâu dài của những nhà sưu tầm tuân phục ñạo Nho, từ Lý Tế Xuyên ñến Phạm Đình Dục (1, tr. 54 - 58). Cuối cùng, ông nhắc ñến vài tác giả ñương ñại ñã ra sức bảo vệ gia tài văn hóa dân gian Việt-nam bằng cách thu thập và công bố cổ tích và truyền thuyết (I, tr. 63). Việc làm của các tác giả ñầy thiện chí ấy, tuy nhiên, vẫn ñể lộ ra những nhược ñiểm xuất phát từ phương pháp nghiên cứu của họ, và từ những tiêu chuẩn họ ñề xuất trong việc ñánh giá truyện cổ, cả về hình thức lẫn nội dung. Các tác giả ấy là những người ñi tiên phong. Trong Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam của mình, Nguyễn Đổng Chi ñã cố gắng bổ khuyết các thiếu sót của những người ñi trước, bằng cách ñề xuất lần ñầu tiên một phần dẫn luận khá phát triển về những vấn ñề có liên quan ñến nguồn gốc và cuộc tiến hóa của thể loại văn chương bình dân này.

Phần dành cho việc ñánh giá ý nghĩa và các giá trị của truyện cổ rồi ñây sẽ ra mắt. Nhưng với việc công bố hai tập ñầu của tác phẩm dài hơi này, khoa học nghiên cứu truyện cổ tích Việt-nam ñã ghi lại một bước tiến rõ rệt.

LÊ VĂN HẢO

Tập san Trường Viễn Đông bác cổ

/B.E.F.E.O/, Số 1 - 1964, Tr. 275-278.

NGUYỄN TỪ CHI dịch

588

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM TẬP III

PHẦN THỨ HAI

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT- NAM

(Tiếp theo)

589

https://thuviensach.vn

V. SỰ TÍCH ANH HÙNG NÔNG DÂN

94. CỐ GHÉP

Ngày xưa, ở dưới chân núi Hồng-lĩnh về phía Đông nam, có một xóm nhỏ

gồm mấy gia ñình ñánh cá. Họ luôn sống giữa những tiếng gầm thét của sóng biển. Nhưng không may, một ngày kia, một trận bão lớn ñã cuốn ñi khá nhiều nhân mạng cùng thuyền mảng và lưới chài xuống thủy phủ. Những người sống sót hết ñường sinh nhai, ñành rủ nhau ngày ngày lên núi kiếm củi ñem về bán ở

chợ. Đó là nghề ít vốn nhất nhưng lại là nghề mệt nhọc nhất ñối với họ, vì sườn núi phía họ ở mọc dựng ñứng như bức tường, muốn leo núi với gánh củi trên vai không thể không ñi ñường vòng ngoắt ngoéo qua bao nhiêu thôn xóm khác.

Thành ra, rừng thì gần nhưng ñường thì lại quá xa. Cho nên mọi người ước làm sao có một con ñường từ xóm thẳng lên núi ñể ñi ñược nhanh chóng.

Bấy giờ trong xóm có một ông lão nhà nghèo sống với vợ con trong một túp lều. Người ta gọi ông là cố Đương, là vì hễ gặp việc gì khó khăn, bất kì việc của ai, ông ñều ra ñương lấy và quyết làm kì ñược. Thấy việc trèo núi phải ñi ñường vòng rất xa, cố Đương cho là việc vô lý hết sức. Thường những lúc rảnh rỗi, ông vẫn một mình lần mò bám ñá leo cây ñể tìm con ñường ñi kiếm củi gần nhất.

Nhưng mỗi khi ñứng trước sườn núi cheo leo ông vẫn bực mình, nghĩ bụng: -

"Nếu không ghép ñá thành bậc thang thì ñừng có hòng vượt lên khỏi mấy cái dốc này!". Ông ñem ý ấy hỏi vợ. Vợ ông cho là việc rồ dại. Ông hỏi thử một vài người làng, họ ñều lắc ñầu bảo:

- Không ñược ñâu cố Đương ạ! Chúng ta còn phải lo miếng ăn hàng ngày ñã chứ!

Cố Đương trầm ngâm bảo họ:

- Cứ mỗi lần phải ñi "năm xóm cây ña, ba xóm cây thị" ñể vào nơi lấy củi, tôi lại muốn lộn tiết lên ñược!

Năm tuần trăng trôi qua. Nghề kiếm củi ñã trở nên nghề chính của mấy gia ñình ñánh cá thất bại kia. Họ ñã yên tâm với nghề nghiệp mới. Chỉ trừ có cố

Đương là chưa thật yên tâm. Một hôm cố bảo vợ:

- Từ ngày mai trở ñi, bà gắng ñi kiếm củi một mình. Còn tôi, tôi sẽ tìm cách trổ một con ñường mới lên núi. Ngày nào tôi làm xong, hai vợ chồng mình tha hồ ñi củi.

Người vợ vốn biết tính chồng hễ nói là làm, nhưng lần này thì bà hết sức can ngăn:

590

https://thuviensach.vn

- Ông ñừng có ñịch với vua, ñừng có ñua với trời. Già kề miệng lỗ rồi chứ còn trẻ trai gì nữa ñâu!

Nhưng cố Đương an ủi:

- Bà ñừng lo! Biển kia rất rộng người ta cũng vượt ñược. Dãy Giăng-màn rất cao người ta cũng trèo qua. Bạt núi này thành ñường thực ra không khó. Một mình tôi cũng làm ñược. Bà hãy chịu khó ít lâu. Mai kia ta sẽ ñi ñốn củi gấp ñôi gấp ba hôm nay, lúc ấy cả xóm chúng ta sẽ sung sướng.

- Ông ñịnh ghép bao lâu thì xong?

- Không nói trước ñược. Một năm chưa xong thì hai, hai năm chưa xong thì bốn. Nếu tôi chết ñi mà vẫn chưa làm xong thì sẽ có người khác tiếp tục...

Thế là từ hôm ñó, cố Đương ngày ngày mang một mo cơm lên núi. Ông bạt ñất. Ông nhổ cây. Ông khiêng ñá. Và ông ghép ñá thành con ñường tam cấp hướng thẳng lên núi. Công việc biết bao nặng nề! Nhưng quả không có gì cản ñược cái chí con chim hồng chim hộc. Ông càng làm càng khỏe, càng nhọc càng hăng. Cứ thế trong năm sáu tuần trăng, ông vẫn sớm ñi tối về như không biết mỏi là gì. Người vợ không nhịn ñược nữa, một hôm kêu lên:

- Tội gì ñể cho mình ông ñầu tắt mặt tối, cả nhà ông nheo nhóc rách rưới như

thế. Ốc mang mình ốc chưa nổi lại còn mang cả cọc! Đường làm thành thì ai cũng ñi, ñâu có riêng mình ông. Thôi! Từ nay ông ñi ñâu thì ñi, ñừng có về nhà này làm gì nữa.

Nghe nói thế, cố Đương lựa lời dỗ dành vợ. Nhưng người ñàn bà cố tình làm cho chồng nản chí. Bà ta nhất ñịnh không nuôi báo cô ông nữa.

*

* *

Từ ñấy ông thôi không về nhà, dựng một túp lều ngay bên chỗ mình làm việc.

Hễ ghép ñược ñến ñâu ông lại dời lều ñến ñó. Thấy ông ñói, những con vượn mang hoa quả ñến cho ông. Thấy ông ñuối sức, những con bò rừng, những con nai ghé sừng nạy những tảng ñá giúp ông. Rồi những con chim thay nhau ca hát suốt ngày ñể cho ông quên mệt. Về sau có mấy người trong xóm cũng tình nguyện ñến làm với ông. Thấy thế, cố Đương như tăng thêm sức mạnh, càng miệt mài với công việc.

Cứ như thế, sau năm lần sim có quả, cố Đương ñã mở ñược một con ñường truông ngắn nhất từ xóm mình thông lên những ñỉnh cao trên dãy Hồng-lĩnh.

Ông ñã ghép ñá thành tam cấp của ba dốc núi khó ñi nhất. Dân xóm lên núi xuống núi rất tiện và từ ñó họ có thể trong một ngày kiếm ñược mấy lần củi.

591

https://thuviensach.vn

Ngày nay, ở phía Nam Hồng-lĩnh, chỗ giáp giới hai huyện Nghi-xuân và Can-lộc có một cái truông gọi là truông Vắn1 hoặc gọi là truông Ghép. Cái tên cố

Đương người ta quen gọi là cố Ghép2.

KHẢO DỊ

Tương tự với truyện của ta, trong cổ tích Trung-quốc có truyện Ngu Công dời núi: Xưa ở Bắc-sơn có một ông già 90 tuổi tên là Ngu Công. Ông rất bực bội vì trước nhà mình có hai hòn núi Thái-hàng và Vương-ốc ngăn trở tầm mắt không cho nhìn ñến chân trời bát ngát. Ông quyết ñịnh hạ núi cho bằng. Ngày ngày ông ñào núi ñổ ñi nơi khác. Có người cười, ngăn ông. Ông ñáp: - "Tôi chết ñã có con, con tôi lại có cháu, cháu tôi còn sinh nở nữa. Còn như núi thì có thêm gì ñâu. Vậy thì tôi sợ gì mà không dời nó ñi chỗ khác".

Bấy giờ có thần Táo Xà thấy vậy mới tâu lên Ngọc Hoàng thượng ñế, Thượng ñế phục chí Ngu Công, sai hai con của Nga thị xuống giúp. Sau khi xuống, một người ñội một hòn ñặt ở Sóc-ñông, một người ñội hòn kia ñặt ở Ung-nam3.

1 Vắn: ngắn, tiếng Nghệ-tĩnh

2 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

3 Theo Liệt tử, thiên "Lục mệnh".

592

https://thuviensach.vn

95. ÔNG NAM CƯỜNG

Vào thời ấy chẳng rõ là thời nào, ở làng Quần-anh có một người phù thủy có nhiều phép thuật lạ lùng. Thường mỗi lần nằm ngủ, ông ngủ liền ba ngày ba ñêm, tiếng ngáy như sấm. Tỉnh dậy một cái, người nhà ñã thấy ông lật ñật ra ñi, không ai rõ là ñi ñâu.

Cũng thời kì này, nhiều nơi trong nước nổi lên ñánh phủ phá thành làm cho quân ñội của triều ñình phải ñi dẹp luôn năm không nghỉ. Hành tung của ông phù thủy rất bí mật. Tuy nhiên, cũng có lúc vào khoảng nửa ñêm, người ta nhìn ra ngoài ñồng thấy âm binh của ông thao diễn rất ñông mà ông là tướng cưỡi ngựa chỉ huy. Bên cạnh ñó có ngọn cờ to tướng ñề hai chữ "Nam cường" nghĩa là nước Nam mạnh. Bởi vậy, người ta quen gọi ông là Nam Cường.

Nam Cường hay ñánh bạc, mà ñánh ñâu ñược ñấy. Mỗi lần ñánh, ông thường vét cả bàn. Số tiền ñược, không mấy khi ông ñưa về nhà mà phân phát ngay cho những người nghèo ở chợ. Bởi vậy ông ñi ñến ñâu người vây lấy ông ñến ñấy.

Một hôm ông ñi ñến chợ huyện. Ngày ấy ñói kém, người ăn xin kéo nhau ñi từng ñoàn. Ông ghé vào một quán rượu ñã thấy ñộng ñặc những người vây lấy mình. Trong ñãy của Nam Cường bấy giờ không còn một ñồng một chữ. Ông chợt thấy trong nhà trong, bên mâm rượu có lão lý trưởng ñang ăn uống nhồm nhoàm. Hắn mới ñi thu thuế về. Bên người hắn có một ñãy ñầy căng những tiền.

Bỗng chốc Nam Cường ñứng dậy bảo chủ quán:

- Phiền chủ quán cho xin một ít trấu.

Chủ quán chỉ vào bếp. Nam Cường ñi vào xúc ñầy ñãy của mình rồi trở ra nhà ngoài dằn mạnh ñãy lên chõng. Ông dằn sấp dằn ngửa năm lần bảy lượt, lần cuối cùng ñã thấy tiếng kêu loẻng xoẻng. Ông cười khà khà vẫy tay bảo những người ăn xin ñến gần mình, rồi thò tay vào bốc ra từng nắm tiền phân phát cho họ.

Đồng tiền cuối cùng vừa cho xong, Nam Cường cũng ung dung ñi ra khỏi quán. Khi lão lý trưởng ăn xong và cất ñãy lên vai, hắn hết sức ngạc nhiên thấy ñãy vẫn căng phồng nhưng không nặng một tý nào cả. Mở ra, hắn thấy ñầy một ñãy trấu. Mặt như chàm ñổ, hắn hốt hoảng chạy ñi tìm thì Nam Cường ñã biến mất ñằng nào rồi.

Tiếng ñồn về Nam Cường ngày một lan rộng. Những vụ phát tiền bất ngờ cho những người dân nghèo rất mong ngóng ông, coi ông như một vị cứu tinh.

Nhưng ngược lại, bọn quan lại to nhỏ cũng rình ông như cáo rình gà mong lập công với triều ñình.

Một hôm, ñang lúc ông vơ tiền trên chiếu bạc thì tự nhiên thấy bốn mặt gươm giáo chĩa vào người. Bọn ñầu trâu mặt ngựa xông ñến rất ñột ngột khiến ông 593

https://thuviensach.vn

không tài nào xoay trở, ñành ñể cho chúng bắt. Sợ ông có phép xuất quỷ nhập thần, chúng mang ñến một cái áo quan, bỏ ông vào, ñóng nắp lại, chỉ dùi cho một lỗ ñể thở. Nhưng lúc khiêng về phủ, lính mở nắp áo quan ra thì không ngờ

ñó là một cái áo quan rỗng, chỉ còn mấy bãi nước trầu, dấu vết của phạm nhân ñể lại.

Quan phủ bị tẽn, giận sôi cả người. Hắn cho mời một ñạo sĩ nhờ luyện cho mình một thứ bùa phép ñể quyết bắt cho ñược Nam Cường. Mấy tháng sau, ñược tin báo, hắn lại mật sai lính ñến vây bắt. Nhưng khi chúng vào, ñã thấy nhà ông vắng teo, cửa ngõ mở toang. Lính sục sạo mãi không thấy gì cả. Sau cùng chúng nghe ở ruộng lúa sau nhà có tiếng thở phì phào, chú ý nhìn xem thì chả

thấy bóng người, chỉ thấy có một cây ñòng ñòng to gấp ba các cây ñòng ñòng khác. Biết ñó là nơi Nam Cường ẩn, chúng bèn dùng chỉ ngũ sắc trói cả cụm lúa lại rồi nhổ lên ñưa về phủ. Dọc ñường chúng vẫn nghe tiếng thở phát ra từ bụi lúa nên rất yên tâm, chắc chuyến này sẽ ñược hậu thưởng. Bọn quan lại nghe nói bắt ñược Nam Cường hí hửng ñến xem mặt. Nhưng khi sợi chỉ ngũ sắc vừa tháo, ông ñã từ trong bụi lúa hiện nguyên hình nhảy vọt ra, chửi cho bọn chúng một thôi một hồi rồi biến mất.

Hai lần bị tưng hửng, bọn chúng nghĩ ra ñược một kế thâm ñộc là bắt vợ ñể

truy chồng. Lần thứ ba, sau khi mật báo có Nam Cường mới trốn về nhà, bọn chúng cho rất nhiều quân lính và cả một lão ñạo sĩ cao tay kéo về, quyết bắt kì ñược. Chúng ập ñến nhà ông lúc mờ sáng. Nam Cường biết ñược mưu mô của chúng nên khi chúng sắp ñến, ông ñã kịp biến vợ thành một người bé bằng ngón tay, ñem ñút lên một ống tre sau mái nhà. Còn mình thì chạy vội ra sông.

Cũng như mọi lần, bọn lính sục sạo khắp xó vườn góc bếp. Nhờ có lão ñạo sĩ

nên một lúc sau chúng khám phá ra ñược trên ống tre sau mái nhà có thò ra một tí dải yếm. Chúng cầm lôi ra, người vợ Nam Cường lại trở nguyên hình. Chúng tra hỏi: - "Chồng mày ñâu?". Hỏi ñến mấy lần, người ñàn bà vẫn lắc ñầu nói rằng không biết. Sau cùng chúng phải giở lối "kìm nóng, kìm nguội", người ñàn bà yếu ñuối không thể chịu nổi mới thú thực: - "Chồng tôi hiện ở ngã ba sông trước nhà, trong một con ốc!". Nghe nói thế, bọn quan bèn sai lính ñắp chặn ba phía sông lại rồi mới ra sức tát cạn. Nhờ có lão ñạo sĩ, chúng bắt ñược một con ốc rất to, ñập vỏ ốc ra quả bắt ñược Nam Cường.1

1 Theo lời kể của người Hà-nội, Nam-ñịnh

594

https://thuviensach.vn

96. CỐ BU

Ngày xưa ở làng Phan-xá thuộc Hà-tĩnh - một làng ngay sát nách con sông mà nước thủy triều vẫn lên xuống ñều ñều - có một người nghèo tên là Bu. Bu mới lọt lòng mẹ, người ta thấy dưới gan bàn chân có ba cái lông trắng, dấu hiệu của tài bơi lặn. Lớn lên quả nhiên ông lặn lội rất tài, có thể ở ñược lâu dưới nước.

Không những có tài bơi lặn, Bu còn có một sức khỏe tuyệt trần. Bu ñi học võ với một ông thầy. Thấy là người có tài lạ, thầy truyền cho mười tám ban võ nghệ và các môn nhâm cầm ñộn toán. Bu không có chí làm quan với triều ñình, chỉ ñi lang thang hết xứ Đông ñến xứ Đoài, ở ñâu ông cũng có rất nhiều bè bạn.

Cho ñến năm năm mươi tuổi, Bu ñã ñi hầu khắp sông hồ, nghe ñược nhiều, thấy ñược rộng. Sau một thời kì lang bạt, Bu lại trở về quê hương. Lúc này ông ñã ñể râu, một bộ râu rất ñẹp. Người ta bảo nhau: "Râu như râu cố Bu". Ông bí mật chiêu mộ tráng sĩ, luyện tập võ nghệ, chia lương thực, có ý muốn lập nên một giang sơn riêng, lấy núi Hồng-lĩnh làm ñồn trại. Nhờ có phép thuật và võ nghệ, ông hoạt ñộng rất kín nhẹm. Lại nhờ có bè bạn ở các nơi làm tai mắt tay chân nên tuy ở trong núi sâu, Bu vẫn nắm ñược tình hình mọi nơi. Trong những năm mất mùa ñói khát, mỗi lần có tin báo, Bu ñem các tráng sĩ ñến lấy thóc tiền của bọn trọc phú. Lấy xong, Bu ñem chia cho tất cả những người nghèo khổ

trong vùng. Bu làm rất kín ñáo và chóng vánh, không giết chóc, không ñốt phá, chỉ bắt buộc bọn chúng phải bỏ thóc bỏ tiền ra giúp mọi người. Cứ như thế, Bu ñã cứu nguy cho không biết bao nhiêu thôn xóm ñói khổ. Bọn nhà giàu sợ Bu mất mật, nhưng tất cả những người nghèo khổ coi Bu là vị cứu tinh. Quan quân tuy lùng bắt ráo riết nhưng chẳng kết quả gì. Đã hai lần chúng sắp tóm ñược Bu, nhưng một lần Bu nhảy xuống sông trốn thoát, một lần khác nhờ phép thuật của ông nên chúng mù tịt, chả còn tìm ra manh mối.

Một hôm, Bu bí mật về làng cũ thăm bà con họ mạc. Bọn hào lý ñã ñánh hơn thấy ông nên chúng cấp tốc ñi báo huyện. Huyện sợ bắt không nổi nên vội vàng ñi báo tỉnh. Biết Bu không phải là người tầm thường nên bọn quan tỉnh ñiểm ngay hai nghìn quân sĩ với hai con voi và hai lưới sắt ñi suốt ñêm về làng. Bấy giờ, vào khoảng canh năm, quân gia chia nhau vây bọc bốn phía trùng trùng ñiệp ñiệp. Bu ñang ngủ. Mọi người sợ nguy ñến ông nên vội ñánh thức ông dạy bàn cách chạy trốn. Nhưng Bu khoát tay bảo họ: - "Cứ bình tâm! Ta sẽ có cách".

Đoạn ông hỏi thăm tình hình ở mọi nơi. Người ta cho biết là ở xóm phía Nam có một ñám ma ñang chuẩn bị kèn trống ra ñồng. Bu bèn hướng về phía Nam trèo lên một cây cao, ñứng im trên ñó ñể nghe ngóng. Vừa khi ñám ma ñi qua, Bu liền tụt xuống xen vào ñám ñông, lấy vạt áo che mặt, kỳ thực là che bộ râu, giả

bộ khóc lu loa. Thấy có ñám ma, bọn lính rẽ ra cho ñi. Nhưng khi ra khỏi vòng 595

https://thuviensach.vn

vây, Bu ñã chìa bộ râu, cười lớn, bảo chúng: - "Tao là Bu ñây! Chúng mày hãy nói với chủ tướng ñừng có vây bọc mất công nữa".

Nghe nói thế, quan quân xô nhau ñuổi theo, nhưng Bu ñã nhảy ngay xuống sông. Bọn quan tỉnh sai lấy lưới sắt giăng chặn hai ñầu xông lại và cho hai con voi xuống giẫm. Nhưng chúng chỉ làm việc mệt nhọc vô ích vì Bu vốn là tay giỏi lặn, lặn luôn một mạch hàng trăm dặm, nên ñã biến mất từ lâu.

Một lần khác, Bu ñi một mình. Nhân trời tối, ông vào nghỉ ở một làng nọ. Một người dân trong làng có giỗ khẩn khoản mời Bu ñến ăn. Chưa xong bữa rượu thì quan quân ñã kéo về rầm rộ vây kín tất cả các nẻo. Người ta ñưa ông ñến một cái hầm kín. Trước khi xuống hầm, Bu còn làm phép ñể ñánh lừa quan quân. Bu sai múc một bát nước, ñặt lên một chiếc ñũa rồi niệm chú bước qua. Lần này bọn quan quân có ñưa theo một thầy ñộn. Khi sục sạo các nhà không tìm thấy Bu, bọn tướng bảo thầy ñộn bấm xem thử thế nào. Thầy ñộn giở phép của mình ra nhưng hắn bị mắc lừa vì bát nước, chiếc ñũa của Bu, nên sau khi bấm xong, hắn ngơ ngác trả lời rằng: - "Thằng giặc ấy ñã ñi qua một chiếc cầu tre bắc qua ñầm trốn thoát mất rồi!". Bọn chúng tin lời, cho quân ñi lùng sục các chỗ khác. Thế là một phen nữa, Bu lại thoát vòng nguy hiểm.

Một lần khác, Bu ñang phát thóc cho dân một xóm gần bãi. Chia vừa xong thì quan quân ñã bổ vây bốn mặt. Bu lại ñược mọi người dẫn ñi trốn ở một nơi kín.

Nhưg trước khi trốn, Bu cũng xin một mảnh chiếc trùm lên người làm phù phép, khiến cho thầy ñộn của quan quân một lần nữa lại bị lừa, bảo rằng ông ñang trốn ở một bụi lác ngoài bãi. Quân quân nghe lời tất cả ñổ xô ra bờ sông. Bu thừa dịp lại trốn ñi vô sự.

Quan quân cứ mấy lần tưng hửng như thế, chả làm gì ñược Bu. Còn Bu thì hết ñi vùng này sang vùng khác, ñến ñâu cũng bí mật giúp ñỡ dân nghèo và ñược họ

che chở. Về sau không rõ Bu ñi ñâu.

Ngày nay ở ñộng Dang trên núi Hồng-lĩnh còn có dấu vết cột cờ, thành lũy và nền nhà, nền kho, tương truyền là ñồn trại cũ của cố Bu1.

KHẢO DỊ

Phần ñầu truyện này theo như một số người ñịa phương Hà-tĩnh kể lại, thì lúc trẻ nhà nghèo Bu phải làm nghề chăn vịt, thường ñưa vịt ñi ăn ở cánh ñồng gần bờ sông. Cũng như truyện Yết Kiêu (số 72, tập II), một hôm vào khoảng nửa ñêm, Bu thấy hai con trâu từ dưới nước lên bờ húc nhau. Thấy sự lạ, Bu vác gậy 1 Theo Jê-ni-bren (Génibrel). Chuyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết và lời kể của người Hà-tĩnh.

596

https://thuviensach.vn

ñánh ñuổi. Khi trâu biến mất, Bu thấy có mấy cái lông dính ở ñầu gậy. Biết ñó là lông trâu thần, ông bỏ vào miệng nuốt, nên từ ñó bơi lặn rất tài.

Về tình tiết này, trong Thiên-lộc huyện phong thổ chí 1 có một truyện tương tự, nhưng lại khác hẳn về kết cục:

Xưa có người tên là Trần Hồ làm nghề ñánh cá, thường ñậu thuyền ở ngã ba sông Hoàng. Một ñêm nọ bỗng thấy một cặp trâu từ dưới nước lên bờ và húc nhau ở gần mũi thuyền. Ông bèn cầm gậy ñánh ñuổi, hai con trâu lặn xuống nước. Ông nhìn lại thấy có lông dính ở ñầu gậy, liền nhặt lấy nhưng không nuốt như Cố Bu mà ñeo vào nách. Từ ñấy lặn xuống nước như ñi trên ñất liền, nhờ

thế bắt ñược cá không biết bao nhiêu mà kể. Tiếng ñồn ngày một rộng. Khi vua Lê Thánh Tông ñi qua ñấy, nghe tiếng ông, bèn gọi ñến thử tài. Ông lặn ngược dòng vài dặm, bắt ñược một con cá lớn, bề ngang chín tấc, ñem lên dâng vua.

Sau ñó, ông cho là còn bé, lại thả cá xuống sông, lặn xuôi dòng ba bốn dặm bắt ñược con cá thước tư. Vua khen ngợi. Lúc vua hỏi nguyện vọng, ông chỉ muốn ñược một khu ñất riêng ñể phơi lưới. Vua bèn ban cho ông một nơi gần ñó gọi là hồ Thám.

Về chỗ Bu che râu ñi theo ñám ma vượt khỏi vòng vây, có người kể: Bu bảo người ta bó chiếu lại như bó người chết, cất hai thủ hạ khiêng, một thủ hạ khác cầm ñuốc ñi trước, còn mình thì vác cuốc thuổng theo sau, làm thành một ñám ma giả, rồi cứ thế tiến ñến chỗ quân lính vây bọc, xin phép ra ñồng chôn. Lính thấy có người chết, không cần căn vặn mà còn cho ñi ngay, thế là mắc lừa Bu.

Về câu chuyện "qua cầu tre, nằm bãi lác", trong sự tích Cố Nghinh cũng có tình tiết tương tự. Cố Nghinh (tức Nguyễn Hữu Nghinh) quê ở Vạn-phúc-ñông (Đức-thọ, Hà-tĩnh), là người cuối ñời Lê, khi nhà Nguyễn lên không chịu ñi thi.

Gia Long nghe tin cố học giỏi cho sứ triệu ra làm quan, song cố nhất ñịnh không chịu. Về sau Minh Mạng sai Nguyễn Công Trứ ñem quân ñi bắt. Ai cũng lo thay cho cố, song cố vẫn ñiềm nhiên. Một lần quân ñến vây bọc, cố lấy một chiếc chiếu lác bước qua chậu nước, rồi vào nằm trong nhà, ñắp chiếu ấy lên. Nguyễn Công Trứ ñến, bấm một quẻ ñộn, nói rằng: - "Nghinh ñã chạy qua một con sông, hiện giờ còn trốn trong một bãi lác". Bèn cho quân vượt sông ñi tìm. Ở bên này, Nghinh trốn thoát.2

1 Của Lưu Công Đạo.

2 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

597

https://thuviensach.vn

97. QUẬN HE

Vào thời nhà Lê, có hai vợ chồng một nhà nghèo ở làng Đồng-lùi, sinh ñược một người con trai ñặt tên là Nguyễn Hữu Cầu. Thuở trẻ, Cầu mồ côi bố, người mẹ túng bấn phải cho chàng ñi ở, nhưng sau cũng cố gắng cho ñi học. Trong lớp, chàng là người ngỗ nghịch không chịu kém ai. Bấy giờ có một bạn học kình ñịch với Cầu là Phạm Đình Trọng. Hắn là người thường ñược thầy khen nết na chăm chỉ, nhưng Cầu thì nhất ñịnh không phục.

Một hôm thầy ñi ñám, có cho Cầu và Trọng cùng theo. Lúc về, nhà ñám biếu thầy một cái thủ lợn. Hai người ganh tị nhau không chịu xách. Thầy liền ra một câu ñối: Huề trư thủ nghĩa là "xách ñầu lợn", bảo ai ñối hay thì ñược miễn.

Trọng ñối lại là Phan long lân nghĩa là "vin vẩy rồng". Còn Cầu thì ñối là Phá Tần diệt Sở. Thầy gõ một giáo quạt vào ñầu Cầu, chê Cầu ñối gì mà lại thừa chữ.

Nhưng Cầu cố cãi:

- Tôi dẫu ñối sai, nhưng tôi không muốn vin vẩy rồng mà lóc vẩy rồng kia!

Thầy mắng:

- Thế thì tội to ñấy, không phải chơi ñâu, con ạ! Cuối cùng, chàng bị thầy bắt xách thủ lợn về nhà.

Hôm khác, thầy lại ra một câu ñối: Mười rằm trăng náu, mười sáu trăng treo.

Trọng ñối: Tháng Giêng rét dài, tháng Hai rét lộc. Câu của Cầu là: Tháng mười sấm rạp, tháng Chạp sấm ñộng. Thầy bảo cả hai người:

- Thằng Trọng có khẩu khí làm quan to, còn thằng Cầu thì chỉ làm giặc!

Lúc ra chơi, Trọng bảo Cầu:

- Tao sẽ cầm quân tiêu diệt mày.

Cầu ñáp:

- Nếu tao làm giặc thì tao sẽ ñánh tan xác những ñứa vào luồn ra cúi.

Được ít năm, Cầu lại ñi học với một thầy ñồ khác. Một hôm nhà thầy có việc phải mổ trâu thết khách, nhân ra cho học trò câu ñối: Tể hoàng ngưu, Cầu ñối: Trảm bạch xà. Thầy cho biết như thế là sai luật. Cầu ñáp:

- Tôi chỉ nhìn vào ý mà không nhìn vào chữ. "Giết trâu vàng" chính là ñối với

"chém rắn trắng" ñó ạ!

Thầy tấm tắc khen:

- Thằng bé này ngày sau có chí lớn. Hãy cố lên con ạ!

598

https://thuviensach.vn

Nhưng rồi sau ñó ít lâu Cầu bỏ văn học võ. Năm mười tám tuổi, người chàng khỏe như voi, tiếng to như sấm, có thể hai tay cầm hai cối ñá ném xa vài trăm thước. Chàng lại giỏi nghề bơi lặn, lặn suốt một hơi, từ tả ngạn sông Bạch-ñằng ñến bãi huyện Yên-phong mới lên.

Bấy giờ chúa Trịnh chuyên quyền làm nhiều ñiều bạo ngược, trăm tình nghìn tội ñều ñổ vào ñầu dân. Dân tỉnh Đông rủ nhau làm giặc. Cầu cũng gia nhập vào ñám giang hồ. Dần dần, chàng là bộ hạ ñắc lực của Nguyễn Cừ. Bấy giờ Cừ

xưng hùng một dải Hải-ñông. Cừ rất yêu tài chàng, gả con gái cho và phong làm quận công.

Có lần Cầu bị quan quân bắt ñược. Chúng ñưa chàng ra xử trảm. Sắp bị chém, chàng nói với quản ngục:

- Chém thì chém nhưng hãy lập ñàn chay, dựng cột phướn cho ta lễ Phật, rồi sẽ chịu hành hình. Như thế ta sẽ thỏa cái linh hồn mà không quấy nhiễu ai nữa.

Bọn quan quân nghe nói cũng sợ, bèn cho lập ñàn bên sông. Cầu ñược cởi trói, thong thả vào lễ Phật rồi trèo lên ñài, quan quân vây bọc kín ở dưới. Chúng thấy Cầu chắp tay niệm "nam mô" hai tiếng rồi vụt một cái, ñã thấy ñâm ñầu xuống sông. Chúng hốt hoảng rải quân vây ñón hai ñầu, nhưng tìm mãi không ñược.

Trong khi ñó thì Cầu ñã lặn suốt theo dọc sông hơn ba mươi dặm mới bỏ lên bộ.

Khi quan quân biết, thì chàng ñã cướp ñược một con ngựa chạy như bay, không còn ai ñuổi kịp.

Cừ thất bại, Cầu tự lập thành một ñảng riêng, tiếp tục công việc của bố vợ.

Chàng ñem ñồ ñảng chiếm Đồ-sơn làm căn cứ. Khi tế cờ, chàng bắt kỳ dịch trong làm ấy phải dọn ñền thờ Thành hoàng, vứt hết bài vị của thần ñi, rồi dựng bài vị mới ñề danh hiệu của mình vào mà thờ. Chàng bảo họ: - "Trên có trời, dưới có ñất, giữa chỉ có mình ta là hơn cả, thứ thần linh này không ñáng thờ

bằng ta!".

Hôm khởi nghĩa có con cá he lớn vào sông nên người ta gọi Cầu là "quận He".

Thấy chàng lặn giỏi và có tài ñánh thủy, người ta cũng tôn làm "thần cá biển".

Tuy vậy, chàng ñánh bộ cũng rất cừ. Hồi ấy có một con ngựa thần thỉnh thoảng cứ vào buổi trưa lại từ dưới sông hiện lên rồi lững thững tiến vào một cái miếu ở

ngoài ñồng. Biết là ngựa quý, Cầu ñến miếu nấp ñịnh bắt nhưng ngựa lạ hơi vừa ñộng vào ñã bị nó ñá. Cầu bèn lấy thóc mang ñặt ở miếu rồi ngồi rình. Ngựa lúc ñầu không chịu ăn. Về sau mon men tới ăn. Mấy lần như thế. Cầu bắt ñầu làm quen và dần dần ngựa chịu ñể cho Cầu cưỡi. Ngựa thần ngày ñi ngàn dặm, hang sâu khe lớn vượt qua như bay. Ngựa lại rất mến chủ. Có khi người và ngựa bị

bại trận lìa nhau mấy ngày trời, nhưng chỉ một thời gian sau, ngựa lại tìm về với chủ.

599

https://thuviensach.vn

Triều ñình cho Cầu là giặc nguy hiểm, cố lo diệt trừ. Chúng sai một quan thủy ñạo ñốc lĩnh rất thiện thủy chiến ñem binh thuyền ñến ñánh. Cầu cho mười chiếc thuyền giả cách thua chạy. Bao nhiêu quan thuyền ñược lệnh ra sức ñuổi theo.

Thuyền của Cầu lui vào bến Cát-bạc. Ở chỗ ñó gió to sóng dữ, quan thuyền cao to lại nặng không tài nào lái ñược, bị dạt sang bờ bên Đông. Cầu chỉ chờ có lúc ấy liền ñem thuyền nhẹ ñến vây ñánh. Quan quân tan vỡ, thủy ñạo ñốc lĩnh giơ

tay chịu trói.

Nhà vua rất lo, phái mười ñạo quân, cầm ñầu là một viên ñại tướng nổi tiếng tới ñánh. Cầu tìm chỗ hiểm ñặt quân phòng giữ, nhưng bề ngoài thì cho dành những quân già yếu ñể lừa ñịch. Đại tướng khinh thường, dẫn mười ñạo quân tiến vào. Tiến ñến ñâu, quân Cầu giả thua quăng khí giới bỏ chạy ñến ñấy. Cầu chờ cho chúng tiến ñến chỗ phải nối ñuôi nhau mà ñi, nổ một phát súng hiệu, quân mai phục bốn bề xông ra diện một lúc hết cả mười ñạo quân. Đại tướng chỉ

còn chạy thoát lấy thân.

Mãi về sau, Phạm Đình Trọng bấy giờ ñã là tướng tâm phúc của chúa Trịnh, tình nguyện xin ñi ñánh Cầu. Trọng trước lúc xuất quân, gửi cho Cầu một vế câu ñối: Thổ triệt bán hoành: thuận giả thưởng, nghịch giả hạ (nghĩa là chữ "thổ"

[土] cắt ñi một nửa ngang, nếu ñể xuôi là chữ "thượng" [上], ñể ngược là chữ

"hạ" [下]). Ý bảo Cầu nếu thuận sẽ ñể yên, nếu nghịch thì tiêu diệt. Cầu nghĩ

ngay vế ñối gửi lại cho Trọng: Ngọc tàng nhất ñiểm: xuất vi chúa, nhập vi vương (nghĩa là chữ "ngọc" [玉] giấu trong mình một chấm, ñưa ra là chữ

"chúa" [主], cất ñi là chữ "vương" [王]). Ý bảo ta một là làm chúa, hai là làm vua, chứ không thèm ñầu hàng.

Hai bên dàn quân giao chiến luôn mấy trận, quân của Trọng bị ñánh tơi bời.

Nhưng Trọng cố xin chúa cho mình tập hợp quân xứ Bắc như rươi, quân xứ

Đoài như trấu ñể vây bọc Cầu. Quân của Cầu ít, lại ñóng rải rác ở cuối ghềnh ñầu bãi, sau dó bị quân ñịch dần dần dồn lại trong vòng vây. Những kẻ xông xáo ñịnh tìm cách vượt ra ñều bị chết dần chết mòn. Tình thế rất nguy ngập. Một hôm, Cầu lặn ñến thuyền Trọng. Mặc dầu lính canh gác vòng trong vòng ngoài, chàng cũng bám ñược vào bánh lái trèo ñược lên quan thuyền trong ñêm tối. Bấy giờ Trọng ñang ngủ say. Cầu quẳng vào một bức thư ñại ý nói: "Ta có thể lấy ñầu nhà ngươi như thò tay vào túi lấy một vật gì. Nhưng nghĩ tình bạn ñồng học nên ta tha cho. Đổi lại, nhà ngươi hãy mở cho quân ta một lối thoát". Sáng dậy, Trọng ñọc thư thấy sợ quá. Hắn một mặt trưng thu tất cả các chiếu trong vùng kết liền với nhau làm một, rồi trải ra trên mặt sông ñể ñề phòng Cầu lén ñến.

Mặt khác, "tương kế tựu kế" hắn mở một lối cho quân Cầu rút lui, nhưng lại phục binh ñợi khi quân Cầu rút ñược nửa chừng thì hai mặt xông vào ập ñánh.

Trận ấy quân của Cầu thứ bị giết, thứ bị ñắm ñuối, thứ chạy trốn, tan tác khắp 600

https://thuviensach.vn

nơi1. Một bộ phận thoát ñược theo chủ tướng chạy vào Nghệ-an. Đến ñây không may cho Cầu, thuyền bị bão lớn ñắm gần hết phải bỏ lên bộ. Đi qua vùng Hoàng-mai, chàng bị thuộc tướng của Trọng bắt ñược. Chàng than lên: - "Nếu trời không hại ta thì lũ chó chết ñừng có hòng mó ñến người ta!".

Lúc Cầu bị tử hình, vợ yêu của chàng là Nguyễn Thị Quỳnh ñến gặp mặt và rút dao ñâm cổ, quyết theo chồng về cõi âm cho có bạn. Con ngựa của chàng cũng bỏ ăn ba ngày, rồi ñi ñâu mất biệt.

Ngày nay dân Đồ-sơn còn thờ Nguyễn Hữu Cầu. Người ta bày ra tục chọi trâu ñể nhớ lại sức mạnh vô ñịch của Quận He ñã từng một thời làm cho quân triều run sợ. Người ta thường nói "gan Quận He" ñể chỉ những người nào gan góc dũng cảm.2

1

2 Theo Phan Kế Bính. Nam hải dị nhân liệt truyện và Thực nghiệp dân báo (1924), tạp chí Nam phong (1919).

601

https://thuviensach.vn

98. HẦU TẠO

Ở làng Tuần-lễ thuộc xứ Nghệ có một anh chàng tên là Tạo. Tạo sinh ra có một nốt ñỏ trong vành tai, người ta cho là có tướng lạ. Chàng chẳng những có sức khỏe như voi mà còn có mưu lược hơn người. Thuở nhỏ, Tạo ñi học thường ñược thầy khen văn hay và viết nhanh. Nhưng anh học trò ấy chẳng thích chuyện thi cử ñỗ ñạt mà chỉ muốn ñua sức mạnh, nên sau ñó bỏ văn sang học võ. Sau mấy năm luyện tập ñủ nghề khiên mộc giáo roi và binh thư ñồ trận, chàng ñể mẹ

và vợ ở nhà, ñi lang thang khắp mọi miền. Chàng kết giao với nhiều bạn ở các vùng sông La, sông Lam, ñi lại khoảng ngàn Trươi, ngàn Hống. Và chàng ñã tai nghe mắt thấy rất nhiều những việc bất bình trong thiên hạ.

Thấy con nay ñây mai ñó, mẹ Tạo gọi con về, bắt phải chăm lo việc nhà.

Chàng xưa nay rất thương mẹ và không muốn làm trái ý mẹ, ñành trở về cày ruộng làm ăn. Nhưng tuy cầm lấy cái cày, bụng chàng còn nghĩ ñến những hảo hán, bạn chàng ở bốn phương. Một hôm, trong một canh xóc ñĩa, chàng thua rền: có bao nhiêu tiền ñể dành của mẹ, chàng trộm ra nướng sạch. Đêm ấy, vì không muốn ñể mẹ than phiền, Tạo tính chuyện vào nhà một tên trọc phú bên cạnh làng làm một mẻ. Nhà này ñường ngang ngõ tắt, chàng ñã biết hết. Cũng tưởng lọt vào êm như ru, nhưng không may cho chàng, vừa khoét vách lọt vào ñã bị chúng phục sẵn chẹn bắt ngay, không kịp chống ñỡ gì hết. Sa cơ, chàng bị

chúng trói lại và giải lên quan.

Nhưng Tạo không ñể mình bị giam lâu. Ở trong ngục, chàng tìm cách bẻ ñược xiềng sắt rồi trèo tường vượt ra ngoài. Thấy người ta truy nã mình ráo riết, chàng không dám về nhà nữa. Chàng rủ bạn bè ñi làm giặc. Từ ñó, chàng làm cho bọn nhà giàu và bọn quan lại sợ mất mật. Mọi người theo chàng rất ñông. Chàng tự

xưng tước hầu và lập ñồn trại ở truông Mây.

Nhà vua nghe tin quân truông Mây nổi loạn, sai Lê Văn Duyệt ra trấn Nghệ-an tìm cách tiễu trừ. Bao nhiêu lần quan quân tiến vào truông Mây là bấy nhiêu lần bị quân của Tạo ñánh cho tan tác. Lê Văn Duyệt kinh sợ bèn yết bảng treo giải một trăm nén vàng và chức tước lên cho kẻ nào bắt sống hoặc giết chết Tạo, người có nốt ñỏ ở tai.

Tạo nghe tin, bèn cho quân sắm ñủ cờ quạt võng lọng, rồi chọn lấy năm mươi người cải trang làm một ñoàn quân ñặc mệnh của nhà vua phái ñi thanh tra các trấn. Tạo mặc áo gấm rất oai vệ, nằm trên cáng có diềm xanh diềm ñỏ, có kẻ hầu trap, hầu ñiếu, v,v... rồi cả ñoàn tiến vào thành Nghệ-an, Quân sĩ của Duyệt thấy một ñội quân gươm tuốt trần, giáo mác súng ống tề chỉnh, ñi trước có một lá cờ

ñề hai chữ "khâm sai" thì không nghi ngờ gì nữa, vội vã rước vào rồi chạy ñi báo 602

https://thuviensach.vn

cho quan trấn thủ biết. Lê Văn Duyệt tưởng thật ra khúm núm lạy chào, ñưa Tạo cùng vào quan sảnh. Duyệt chưa nói câu nào thì Tạo ñã bảo ngay:

- Nhà ngươi mấy lần ra trấn xứ Nghệ ñã biết mặt Tạo ra thế nào chưa?

Duyệt cung kính ñáp:

- Dạ, chưa biết mặt.

- Tao ñây chính thị là Hầu Tạo. Đây, nốt ñỏ trong vành tai tao ñây này.

Duyệt lấm lét nhìn, kinh sợ, chưa biết nên làm thế nào, thì Tạo ñã nói:

- Hãy ngồi im, hễ rục rịch tao giết. Nghe tao hỏi ñây. Tao có tội gì mà treo giải bắt?

Duyệt trấn tĩnh ñáp:

- Ta thay mặt triều ñình làm trấn thủ một phương, ai ai cũng thán phục, chỉ có mình ngươi là không quy thuận, nên ta phải vâng lệnh nhà vua tầm nã. Bây giờ

xin tặng ngươi một trăm nén vàng và ba trăm nén bạc, ngươi hãy làm bạn với ta, ta sẽ tâu nhà vua tha tội, và cho làm một chức quan.

Tạo cười, bảo:

- Nên nhớ là bọn chúng tao cũng giúp triều ñình một việc rất lớn là trừ khử lũ

tham quan ô lại và lũ trọc phú cướp của hại dân ñây! Tao ñến ñây không phải vì chức quan mà cốt nói cho chúng mày biết, ñừng có tầm nã nhọc công vô ích.

Không những thế, chúng tao còn có thể lấy ñầu chúng mày như thò tay vào túi ñó thôi!

Đoạn, Tạo lại nói:

- Các ngươi cho tiền, ta xin nhận. Nào, hãy ñưa mau ra ñây!

Lê Văn Duyệt thấy hắn cầm lăm lăm thanh gươm thì sợ nguy ñến tính mạng, ñành phải sai lấy vàng bạc ra cho Tạo. Tạo sai thủ hạ nhận ñủ, rồi bắt Duyệt phải ñi cùng mình ra khỏi nơi nguy hiểm mới thả cho về, và nói:

- Ta không muốn giết mày mang tiếng thất tín. Hãy coi chừng cái ñầu tao gửi trên cổ ñó!

Được thả về dinh, Lê Văn Duyệt vừa xấu hổ vừa giận sôi gan. Hắn bắt chém ngay tên lính gác vì ñã phạm tội lơ ñễnh. Rồi từ ñó, hắn dồn toàn lực vào việc trừ diệt Tạo. Thấy dùng binh mã ñánh nhau với Tạo không nổi. Duyệt dùng ñến mưu ñộc. Hắn sai thám tử ñi dò tìm quê quán của Tạo và ra lệnh bắt gia quyến Tạo ñem về dinh trấn ñể trả thù.

Khi bắt ñược mẹ và vợ Tạo, Duyệt mừng lắm. Hắn sai dựng một cái chòi rất cao, nhốt hai người lên ñó ñể cho mọi người thấy mặt. Đoạn hắn bắn tin cho Tạo 603

https://thuviensach.vn

biết, nếu quy hàng sẽ ñể cho mẹ và vợ ñược yên ổn trở về, bằng không sẽ cho ñầu lìa khỏi cổ. Nghe tin này, Tạo rất buồn. Chàng bảo chúng bạn:

- Đạo trời chỉ có cha với mẹ là lớn nhất. Ta một ñời chưa lúc nào làm cho mẹ

ta vui sướng. Nay ta ngựa cưỡi dù che mà ñể mẹ chết một cách oan khốc thì sống cũng bằng thừa.

Nói rồi trói tay chịu hàng Lê Văn Duyệt.

Bắt ñược Tạo một cách khỏe khoắn, Lê Văn Duyệt trở mặt, sai giam chàng lại chờ ngày ra pháp trường. Trong ngục tối, chàng viết những vần phú lời lẽ hùng tráng nói ñến cái chí ngang trời dọc ñất của mình, chỉ vì thương mẹ mà chịu chết chứ không sợ ai cả. Duyệt ñọc bài phú lại càng lộn ruột, hắn sai lính hành hình ngay. Ngày chàng rơi ñầu dưới lưỡi gươm của ñao phủ là một ngày hết sức buồn ñối với dân Nghệ: không ai là không rủa thầm Lê Văn Duyệt. Có những người bỏ cơm ba ngày vì cảm thương chàng. Nhà vua nghe lời tâu của Duyệt, không bằng lòng, lấy cớ là hắn ñã tự tiện giết mất một người con hiếu, ñáng lý phải chờ

xin mệnh lệnh của mình. Vua bèn phạt Duyệt một năm lương!1

1 Theo Jê-ni-bren (Génibrel), sách ñã dẫn, và lời kể của người Hà-tĩnh.

604

https://thuviensach.vn

99. LÊ LỢI

Hồi ấy, giặc Minh sang xâm chiếm nước ta, ñối ñãi với dân ta vô cùng tàn ác.

Không một ai là không nghiến răng chau mày. Bấy giờ có Lê Lợi nổi quân ñánh bại lại chúng; nhưng trong lúc mới khởi nghĩa, quân ít lương thiếu, mấy lần bị

giặc ñánh ñuổi, mỗi người chạy một nơi. Nhưng ông không ngã lòng nản chí. Ít lâu sau, ñược mọi nơi giúp của giúp người nên thanh thế lại dần nổi lên.

Một hôm, ñội quân của Lê Lợi bị thua nặng. Một mình ông thoát ñược vòng vây chạy về một xóm kia. Nhưng một toán quân Minh ñã phát hiện ra, ñuổi theo rất gấp. Khi ñi qua một lùm cây, ông bỗng thấy hai vợ chồng một ông lão ñang be bờ bắt cá ở ruộng. Ông liền chạy xuống nói với ông lão:

- Cụ làm ơn cho tôi bắt cá ở ñây với, lũ chó Ngô sắp tới bây giờ!

Ông lão cởi ngay chiếc áo ñang mặc ném cho ông, và ra hiệu bảo ông cứ

xuống mà bắt.

Lê Lợi vừa thò tay xuống bùn thì cả toán quân giặc ñã sồng sộc chạy tới. Một ñứa trong bọn nhìn quanh nhìn quất rồi dừng lại bên cạnh ñám ruộng:

- Này lão kia có thấy Lê Lợi chạy qua ñây không?

Ông lão lắc ñầu:

- Từ khi chúng tôi tát cá ở ñây chả có người nào chạy qua cả.

Trong lúc những tên giặc khác ñang lục soát bờ bụi, thì Lê Lợi cũng ngẩng ñầu lên nhìn theo. Ông lão quát:

- Thằng bé kia, mày không bắt ñi ñể còn về ăn cơm, nhìn ngó cái gì?

Lê Lợi biết ý, lại cúi xuống bắt cá như cũ. Quân giặc ñứng trên bờ tưởng người nhà ông lão nên không hỏi thêm gì nữa. Một chốc sau, chúng rút ñi nơi khác.

Tối hôm ấy, ông lão ñưa Lê Lợi về nhà mình. Một ñám quân bị lạc chủ tướng lúc này cũng tìm ñược ñến ñây với Lê Lợi. Đây là một thôn ở gần núi, dân cư rất nghèo, thường ngày ăn uống rất kham khổ. Trong nhà ông lão có nuôi một con khỉ. Thấy không có gì ñãi quân khởi nghĩa, mà ñi mua bán thì sợ không giữ

ñược kín tiếng, hai ông bà bàn nhau giết thịt con khỉ kho lên cho mọi người làm thức ăn, riêng Lê Lợi thì có thêm một ñĩa cá chép vừa bắt ñược lúc chiều. Cơm dọn ra. Cả tướng lẫn quân vừa mệt vừa ñói nên ăn rất ngon lành. Mờ sáng hôm sau trước khi từ giã, Lê Lợi nắm lấy tay ông lão, nói:

- Chúng tôi không bao giờ quên ơn lão. Sau này lúc nước nhà hưng phục, sẽ

mong có dịp báo ñền.

605

https://thuviensach.vn

*

* *

Lần thứ hai, Lê Lợi lại bị thua to, quân sĩ không chống nổi với lực lượng hùng hậu của giặc nên xiêu bạt mỗi người một nẻo. Lê Lợi một mình trốn về rừng già, có ba tên giặc ñuổi theo sát nút. Qua một ñoạn ñường rẽ ông bỗng bắt gặp thây một cô gái bị giặc hãm hiếp và giết chết. Ông vẫn còn ñủ thì giờ dừng lại khấn: -

"Xin vong hồn nàng hãy cứu ta lúc này, ta sẽ vì nàng ra sức báo thù lúc khác".

Khấn ñoạn lại chạy, nhưng bấy giờ nguy cấp quá, ông ñành chui liều vào một bụi cây. Quân Minh ñuổi theo ñến khoảng ñó thì dừng lại nhìn ngó quanh quất, chưa biết nên tìm ngả nào, chúng xuỵt chó ñi sục sạo. Thấy con chó cắn vang ở

phía bụi có Lê Lợi nấp, chúng liền lấy giáo thọc vào bụi, ñâm phải ñùi ông. Lê Lợi cắn răng ñể khỏi phải kêu lên, và trước khi ngọn giáo rút ra, ông vẫn không quên dùng vạt áo lau máu dính ở giáo.

Nhưng chó vẫn cứ nhằm bụi cây cắn inh ỏi. Lũ giặc tin chắc có người nấp trong ñây; chung toan lao giáo vào một lần nữa, thì bỗng trong bụi nhảy vụt ra một con chồn. Chó thấy chồn lập tức ñuổi theo cắn râm ran. Lũ giặc thấy vậy ñánh chó và mắng: - "Chúng tao nuôi mày ñể săn người An-nam chứ có phải săn chồn ñâu?". Và rồi chúng kéo nhau bỏ ñi nơi khác. Nhờ thế Lê Lợi lại ñược thoát nạn.

*

* *

Sau những ngày chiến ñấu gian khổ, quân ñội khởi nghĩa bắt ñầu thu hết thắng lợi này ñến thắng lợi khác, quân Minh cũng tiếp tục mất hết thành nọ ñến thành kia. Cuối cùng bọn giặc phải bỏ giáp quy hàng. Lê Lợi lên ngôi vua ở Thăng-long. Nhưng ông chẳng bao giờ quên những người ñã cứu giúp mình và nghĩa quân ngày trước. Ông mới sai ñại thần mang một mâm vàng bạc về tận nhà hai ông bà già ñể tặng. Song bấy giờ cả hai vợ chồng ñều ñã chết cả. Ông bèn sai dựng một ngôi ñền ở ngay trên nền nhà cũ. Hàng năm ông bắt các quan phải tới ñây làm lễ quốc tế. Cỗ cúng rất ñơn giản, chỉ có một ñĩa xôi, một bát thịt khỉ và một ñĩa cá chép nướng, ñúng như lúc hai vợ chồng lão dọn cỗ cho nghĩa quân ăn.

Còn chỗ có thây cô gái chết, ông cũng sai lập một miếu thờ vì nghĩ rằng chỉ có hồn thiêng của nàng ñã hóa làm chồn ñánh lạc hướng bầy chó của giặc thì ngày ấy mình mới qua cơn hiểm nghèo. Không biết tên của nàng, ông sai gọi nàng là 606

https://thuviensach.vn

Hộ quốc phu nhân, nghĩa là bà phu nhân giúp nước. Người ta cũng gọi là Hồ Ly phu nhân.1

KHẢO DỊ

Người Nghệ-an có truyền thuyết Núi Phù Lê:

Ở một hòn núi thuộc huyện Hương-sơn (Hà-tĩnh) ngày ấy có một cây ña sống lâu ñến tám, chín trăm năm, ruột rỗng thành lỗ. Bị giặc Minh ñánh ñuổi, Lê Lợi chui vào cái lỗ ấy ẩn nấp. Giặc xuỵt chó ñi tìm. Đến cây ña, chó ñánh hơi và sủa mạnh. Từ trong lỗ bỗng vụt nhảy ra một con chồn. Chó ñuổi theo và giặc cũng theo chân chó, nhờ vậy Lê Lợi thoát nạn. Khi bước ra khỏi lỗ một quãng thì thấy có thây một ñàn bà chết. Lê Lợi nghĩ rằng chính người ñàn bà ấy ñã hóa thành chồn ñể cứu mình, bèn bảo quân chôn cất. Và khi dẹp xong giặc nước, vua phong cây ña ấy là cây Phù Lê, núi cũng mang tên ấy. Người ñàn bà ñược phong thần, sau dân lập ñền thờ.2

Người Nghệ-an còn có một truyện khác cắt nghĩa nguồn gốc cái tên làng Cẩm-bào (nay thuộc xã Diễn-trường, Diễn-châu, Nghệ-an):

Khi ñánh quân Minh, Lê Lợi có lần bị giặc ñuổi, chạy qua ñây. Lúc này có một người ñang làm ngoài ñồng. Người ấy bảo: - "Hãy cởi áo bào tôi cứu cho".

Nói xong người ấy ñổi áo cho Lê Lợi. Giặc ñến thấy người mặc áo bào tưởng là người mà mình ñang tìm bèn giết chết. Còn Lê Lợi thì lẩn vào trong xóm thoát ñược. Khi lên ngôi vua, ông sai ñặt tên làng ấy là Cẩm-bào ñể nhớ ơn. Nay còn cái cầu gần ga Yên-lý mang tên ấy.3

1 Theo Phạm Đình Hổ. Vũ trung tùy bút, ñã dẫn.

2 Theo Bản khai xã Thanh-tân. Cũng có người cho núi này sở dĩ mang tên Phù Lê là do công lao mẹ con bà Bạch Ngọc, hoàng hậu nhà Trần khai thác ñiền trang ở vùng Hương-sơn, giúp vua Lê nên có tên ấy.

33 Theo lời kể của người Nghệ-an.

607

https://thuviensach.vn

100. LÊ VĂN KHÔI

Ngày xưa vào triều Minh Mạng, có một chàng trai nhà nghèo nhưng có sức khỏe tuyệt trần. Anh chàng thường chống ñò ngang ở bến ñò Thiên-tả kiếm ăn.

Lúc mới sinh, anh có ba cái nốt ñỏ ở bụng, ai nấy ñều bảo là tướng rất quý.

Tiếng ñồn thổi mỗi ngày một rộng. Quan trên nghe tin, cho là tướng nghịch, toan bắt nộp triều ñình ñể lấy thưởng. Biết ñược tin ấy, anh bỏ lên miền núi rừng tỉnh Cao-bằng. Từ ñây, anh kêu gọi các hài kiệt nhóm họp lại, làm giặc chống lại triều ñình. Trong số ñồ ñảng của anh có Nguyễn Hựu Khôi, một chàng trẻ tuổi, nhưng sức khỏe và gan dạ thì ñược mọi người trầm trồ khen ngợi.

Dần dần thế lực của họ rất mạnh. Họ chiếm ñược tỉnh Cao-bằng, rồi ñánh lan ra các nơi. Quân ñi ñến ñâu các tỉnh hàng phục ñến ñấy. Nhà vua lo sợ, sai Lê Văn Duyệt cầm quân ñi ñánh, nhưng quân của họ chiến ñấu rất dũng cảm, mấy lần ñánh lui những ñạo binh ñông ñảo của triều ñình. Chẳng mấy chốc họ tiến sát Bắc thành. Quân triều ñình rút vào cố thủ. Bấy giờ vào tiết tháng Bảy, nước sông lên to. Thấy thế nguy khốn, Lê Văn Duyệt vô cùng lo lắng. Hắn bèn biện lễ

vật cầu thần giúp ñỡ. Thần báo mộng cho biết: tối hôm sau hễ thấy nơi nào có ngọn lửa xanh thì dồn toàn lực ñánh ập vào chỗ ñó, thần sẽ "âm phò" cho ñược thắng lợi. Được lời thần, Lê Văn Duyệt ra lệnh cho các ñạo quân sẵn sàng. Vào lúc nửa ñêm, bỗng nhiên có một tiếng sét vang, một ngọn lửa xanh xuất hiện ở

chỗ quân giặc ñang ñóng. Quân sĩ triều ñình biết là có thần giúp, lăn xả vào chỗ

có ngọn lửa. Quả nhiên, họ phá tan ñược giặc, bắt sống ñược hàng trăm người trong ñó có anh lái ñò Thiên-tả và Nguyễn Hựu Khôi.

Khi ñưa hàng trăm tội nhân ra pháp trường xử trảm, Lê Văn Duyệt liếc thấy một tù binh dáng người vạm vỡ khỏe mạnh, tướng mạo khôi ngô, thì ñem lòng thương hại, mới gọi ñến hỏi: - " Ngươi tên là gì?" - "Nguyễn Hựu Khôi" - người ấy ñáp. - " Ngươi có tài nghệ gì không?" - " Lên rừng trói hổ, xuống sông bắt sấu, làm gì cũng ñược!".

Lê Văn Duyệt bèn bảo lãnh cho chàng ñể ñược "ñái tội lập công" rồi ñưa vào Nam kỳ.

*

* *

Chẳng mấy chốc Nguyễn Hựu Khôi ñã chiếm ñược lòng tin của Lê Văn Duyệt. Bất cứ công việc gì khó khăn nặng nhọc chàng ñều làm cho chủ vui lòng.

Sức khỏe và lòng gan dạ của chàng ñã làm mọi người khiếp phục. Những tay ñô 608

https://thuviensach.vn

vật cũng như những nhà côn quyền ñều coi chàng là bậc ñàn anh. Bao nhiêu công việc hàng voi phục hổ, chàng chẳng coi ra mùi mẽ gì.

Một hôm có sứ thần nước Xiêm ñến Gia-ñịnh. Để sứ thần biết oai thượng quốc, Lê Văn Duyệt sai Khôi cải trang làm lính, trà trộn trong ñám quân sĩ ñợi lệnh ra trổ tài cho sứ thần xem. Ở Gia-ñịnh hồi ấy, người ta có nuôi hổ trong những cái chuồng ñặt trong các "khai" rào kín xung quanh. Lê Văn Duyệt truyền mở hội ñấu hổ cho mọi người tới xem rồi mời sứ thần Xiêm và các quan chức cùng mình lên ngồi trên vọng ñài.

Dứt tiếng trống, Duyệt truyền lệnh bắt ñầu cuộc ñấu. Khôi mình trần trùng trục, một tay cầm côn sắt, một tay cầm ñùi lợn sống tiến lại chuồng hổ mở cửa cho nó ra. Không ngờ gặp phải con hổ quá dữ, vừa ra khỏi chuồng là chồm ngay lên mình Khôi. Chàng sợ nguy ñến tính mạng, ñành cho nó một côn, hổ ngã lăn ra tắt thở.

Trong khi sứ thần và mọi người ñều vừa run vừa phục tài Khôi, thì Duyệt làm bộ nổi giận lấy cớ tại sao lại tự tiện giết mất hổ quý, liền rút lệnh tiễn truyền quân ñao phủ dẫn Khôi ra chém. Khôi sụp lạy xin tha tội ñể cho mình ñi bắt trói con khác. Thế rồi chàng lại cầm ñùi lợn vào "khai" mở cửa một chuồng hổ khác.

Giữa những tiếng trống, tiếng reo dậy ñất, chàng cùng hổ quần nhau hồi lâu.

Cuối cùng một miếng ñá của chàng làm cho hổ lăn ra ngã ngửa. Sẵn dây ở khố, chàng lấy ra trói lại, vác ñưa ñến trước ñài phục mệnh. Trên vọng ñài Lê Văn Duyệt hài lòng, sứ thần Xiêm vô cùng thán phục.1

*

* *

Lê Văn Duyệt từ chỗ trọng tài ñến chỗ tin yêu, nhận chàng làm con nuôi. Về

phần Lê Văn Khôi - tên họ mới của người tù - cũng cảm ơn tri ngộ của chủ. Từ

ngày trở thành người thân của quan Tổng trấn, chàng muốn gì có nấy. Cởi áo tù binh khoác áo võ quan, dần dần từ Phó vệ lên Chánh vệ, bước ñường công danh tiến nhanh vun vút. Nhưng không bao giờ Khôi quên những bạn nằm gai nếm mật ñã rơi ñầu dưới lưỡi ñao của ñao phủ. Được Lê Văn Duyệt che chở, vây cánh của Khôi mỗi ngày một ñông. Nhưng giữa lúc ñang thuận buồm xuôi gió thì không may Lê Văn Duyệt chết.

Lại nói chuyện, trước kia vua Minh Mạng vốn có tỵ hiềm với Lê Văn Duyệt.

Gia Long trước khi nhắm mắt có ý ñịnh bỏ trưởng lập thứ, nên cho ñòi các quan ñại thần về kinh ñể hỏi ý kiến. Riêng Lê Văn Duyệt tỏ ý bênh cho dòng ñích.

Nghe ñược tin này, Minh Mạng xiết bao căm tức. Từ khi lên làm vua, ông muốn 11 Đoạn này theo Nguyễn Bính. Truyện cổ tích Việt-nam.

609

https://thuviensach.vn

ăn gan uống máu Lê Văn Duyệt cho hả giận. Nhưng hồi ñó trong tay Lê Văn Duyệt còn nắm binh quyền, nên Minh Mạng ñành nuốt giận làm lành. Cho ñến ngày Duyệt chết, Minh Mạng mới bãi bỏ chức tổng trấn, giải tán Nam thành; thành Phiên-an bây giờ chỉ là thủ phủ của Gia-ñịnh, còn sáu tỉnh Nam kỳ trực thuộc với triều ñình. Minh Mạng lại cử bố vợ của mình là Bạch Xuân Nguyên làm bố chính Gia-ñịnh, dặn cố kiếm lỗi của Duyệt lúc sống ñể trị tội cho thỏa lòng căm tức bấy lâu.

Lại nói chuyện quốc trượng Bạch Xuân Nguyên vốn là một tên hung ác. Bước chân tới Gia-ñịnh, hắn ra sức bới lông tìm vết ñể khép Lê Văn Duyệt vào tội lộng hành. Hắn ñã giết mấy mấy người thân tín của Duyệt. Những người còn lại, hắn sai giam giữ ñể tra khảo. Về phần Lê Văn Khôi thì chàng hết sức ñau xót cho chủ, hơn nữa lại nhìn thấy vây cánh của mình ñang bị tỉa dần tỉa mòn, mưu ñồ báo phục có cơ vỡ lở nay mai. Vì vậy ngọn lửa hận càng bừng bừng bốc lên.

Đã ñến lúc chàng và phó vệ Hùng, bạn chàng, ñược Bạch Xuân Nguyên gọi vào dinh. Biết hai người này vốn ñược Lê Văn Duyệt tin cậy, Bạch Xuân Nguyên hỏi ngay:

- Vậy chớ hai thầy ở với Lê Văn Duyệt lâu năm, hai thầy có biết và làm chuyện chi "bất pháp" hãy nói cho ta hay thử?

Không nhịn ñược nữa, Lê Văn Khôi lập tức mắng ngay:

- Anh là kẻ hậu sinh mà dám khinh mạn một bậc lão tướng công thần. Nếu như thượng công còn sống thì anh làm một tên lính hầu trà của ngài cũng không ñáng. Nay ngài mới thất lộc mà anh dám kêu tên ngài ra nói xách mé như vậy.

Coi chừng kẻo chúng tôi lấy ñầu ñi ñó!

Nghe mấy lời nhục mạ mình như sét ñánh bên tai, Bạch Xuân Nguyên giận tràn hông, vội thét lính bắt giam Khôi lại ñể trị tội. Nhưng Khôi không ñể bị

giam lâu. Đêm hôm ấy, chàng ñã tìm ñược cách vượt ngục. Lập tức, chàng kêu gọi quân sĩ của mình ñột nhập vào các dinh thất bắt bọn quan tỉnh giam lại.

Riêng Bạch Xuân Nguyên bị họ tẩm dầu làm bó ñuốc sống ñốt trước mồ Lê Văn Duyệt.

Tuy mọi việc chưa sẵn sàng, nhưng ñã lỡ cưỡi lên lưng hổ, Lê Văn Khôi ñành liều cùng các bạn kêu gọi mọi người kéo cờ khởi nghĩa. Chỉ trong một tháng họ

lấy ñược cả Nam kỳ. Minh Mạng cả sợ, sai tướng ñem ñại quân vào ñánh. Quân của Khôi ít, lại bị dàn mỏng nên sau mấy trận quyết chiến giữ không nổi, cuối cùng phải rút vào thành Phiên-an cố thủ. Minh Mạng hăm hở ra lệnh vây thành.

Nhưng tuy bị vây, thành vẫn trơ gan ñứng vững. Minh Mạng càng nóng lòng nóng ruột muốn hạ mau mau, song dù quân ñông tướng giỏi súng nhiều, thành vẫn không làm sao hạ nổi. Việc ñó làm cho nhà vua hết sức bực bội.

610

https://thuviensach.vn

Một hôm, Minh Mạng giả làm dân thường ñi dạo chơi ở cánh ñồng phía Tây kinh thành.Vua thấy có một bầy trẻ chăn trâu ñang chơi trò xây thành bày trận.Tò mò, ông dừng lại xem. Toán trẻ trong thành hết sức cố thủ, toán trẻ

ngoài thành ñánh mãi không ñược bèn nghĩ ra kế chất rơm lên xe ñốt lửa ñẩy vào, nhờ ñó cuối cùng thành bị hạ. Lập tức, Minh Mạng sai các tướng học theo kế hỏa công của bọn trẻ mà làm, và nhờ ñó ông hạ ñược thành Phiên-an.1

KHẢO DỊ

Đồng bào Tày kể chuyện Lê Văn Khôi như sau:

Ngày xưa có ông Hai Khôi là người rất khỏe ở xóm Na-giam (Cao-bằng).

Khôi bị bọn quan bắt ñi tải lương. Một hôm ñi ñến chợ Xum - lau, ông gặp hai người trẻ tuổi ñón hỏi làm quen. Hai người tự xưng là Bảo Ngược, là thần thuồng luồng. Họ nhờ Khôi ñưa giùm một bức thư cho hai nàng Sào Ngược ở

Na-giam và nhờ giữ thật kín, sẽ xin hậu tạ. Khôi nói: - " Đây là một cái miếu cổ, làm gì có người?" - Họ trả lời: - "Đến ñấy cứ gọi lên: "Nàng Đang nàng Đạt ở

ñâu ra mà nhận thư!", khắc có người ra tiếp". Khôi nhận lời, nhưng ñi ñến Kẹo-vụt, chàng bóc trộm ra xem. Chàng chẳng thấy trong thư có chữ nghĩa gì cả, trừ

vết máu ñỏ lòe.

Khi ñến, quả có hai người con gái ñẹp tiếp Khôi. Sau khi ñọc thư, họ hứa hậu tạ và dặn khi nào lội qua khe, hễ nhìn thấy vật gì cũng cứ nhặt lên. Đến lúc qua khe, Khôi chẳng nhìn thấy gì cả trừ một ñống bọt trôi quanh quẩn ở chân. Chàng vốc không ñược, nhưng khi há miệng thì bao nhiêu bọt lọt vào miệng chàng tất cả. Từ ñó Khôi khỏe mạnh gấp mười ngày trước, có thể tay không ñánh chết hổ.

Một hôm ñi qua dinh thấy có một bọn lính ñông ñúc, ñang hè hụi khiêng cột gỗ ngâm dưới ao lên dinh, mà khiêng không nổi. Khôi cười nhạt, bảo họ cho cơm ăn, mình sẽ làm hết cả công việc. Bọn lính nhường tất phần cơm của họ cho chàng. Một mình Khôi ngốn hết, rồi xuống bắt tay chuyển gỗ. Mỗi chuyến chàng vác ñược bốn cột: hai cột hai vai, hai cột cặp nách, ñưa lên quẳng rầm rầm bên dinh trấn làm cho quan ngủ không ñược. Khi thấy sức khỏe kỳ lạ của Khôi, quan rất khen ngợi. Nhân lúc ấy Thượng công Lê Văn Duyệt có một con ngựa bất kham, rao khắp nơi rằng ai trị ñược sẽ cho làm quan. Quan trấn cử Khôi về.

Chàng quả trị ñược con ngựa.Từ ñó mới làm con nuôi Lê Văn Duyệt.

11 Theo Jê-ni-bren (Génibrel). Sách ñã dẫn và Trương Vĩnh Tống. Mỹ Ấm tùy bút.

611

https://thuviensach.vn

Về sau Khôi nổi binh ñánh triều ñình. Khôi ước hẹn với người anh là Vân cùng khởi sự. Anh nổi lên ở phía Bắc, em nổi lên ở phía Nam, làm cho triều ñình ñối phó hết sức vất vả.1

11 Theo lời kể của ñồng bào Tày (do Thân Văn Lư sưu tầm).

612

https://thuviensach.vn

101. BA VÀNH

Ngày xưa, ở làng Minh-giám có một chàng trai nổi tiếng khỏe mạnh. Lúc mới sinh có nhiều tướng lạ: tay dài quá gối, răng liền một hàng, trên trán có ba ñường chỉ ngang. Vì thế lớn lên, người ta quen gọi chàng là Ba Vành. Còn một ñiều ñặc biệt nữa là ở mỗi bên chân có một chòm lông xoăn. Hai chòm lông này có phép rất mầu nhiệm. Hễ lúc nào nắm lấy chòm lông mà vuốt thì thân thể tự nhiên nhẹ

nhõm, có thể nhảy một phóc vọt qua nóc nhà, hay từ trên cây cao buông người rơi xuống ñất mà không việc gì. Tuy có tướng lạ, Ba Vành vẫn giấu không cho ai biết.

Nhà nghèo, Ba Vành phải ñi ở chăn trâu ñộ thân. Chàng thường chơi với bọn trẻ chăn trâu trong làng. Một hôm, cả bọn rủ nhau bày trò chia phe ñánh trận.

Phe Ba Vành sau một lúc chiến ñấu, bị thua phải bỏ chạy; những ñứa trẻ thuộc phe bên kia ñuổi theo. Khi sắp tới một khe sâu, bị ñuổi kíp quá, Ba Vành liền dừng lại vuốt hai chòm lông rồi làm một nhảy vượt sang tận bờ bên kia. Cả ñám trẻ thấy vậy trố mắt ñứng nhìn và kêu lên: - "Kìa, trông thằng Vành có phép phi thân!". Từ ñó, chúng thần phục Ba Vành, tôn chàng làm vua, gọi là vua Ba Vành.

Một hôm, Ba Vành ñể trâu ăn lúa của một mụ nhà giàu trong vùng. Mụ này nổi tiếng ngoa ngoắt, ñã từng ñược người ta gọi là Chua Lừng. Nghe tin báo, mụ

chạy ra réo tên Ba Vành mà chửi ầm ĩ. Không nhịn ñược chàng liền ra lệnh cho bọn trẻ bắt lấy mụ ñưa vào bãi lau gần ñấy ñể trị tội. Ba Vành lấy dao rạch mồm, và bảo: - "Muốn chửi, ta mở rộng mồm mà chửi cho sướng!". Đoạn anh giết con trâu mình ñang chăn cho bọn trẻ ăn khao.1 Việc làm của Ba Vành bị bọn nhà giàu và bọn hào cường thù ghét. Chúng cho người truy lùng anh. Ba Vành trốn trên một lùm cây. Bọn chúng rình mò vây bọc trong mấy ngày trời. Nhưng khi chúng xông vào thì Ba Vành ñã kịp thời vuốt lông xoăn làm một phóc vọt qua ngọn tre. Cả bọn kinh hãi bỏ dở cuộc vây bắt.

Từ ñó, Ba Vành làm giặc chống lại triều ñình. Nghe tin Ba Vành có võ nghệ

phi thường, người ta theo về rất ñông. Họ vẫn gọi tên chàng là vua Ba Vành.

Quân của chàng ñánh ñâu thắng ñấy. Nhờ hai chòm lông, Ba Vành xuất quỷ

nhập thần. Có những lúc chàng nhẹ nhàng nhảy vào doanh trại ñịch diệt sạch những tên chỉ huy. Rồi lại nhẹ nhàng nhảy ra, sau ñó ñưa quân tiến ñánh. Bọn lính ñịch mất tướng như rắn mất ñầu, chỉ còn biết vắt chân lên cổ mà chạy.

Về sau, nhà vua sai Nguyễn Công Trứ làm tướng cầm mấy ñạo quân triều ñình ñi ñánh Ba Vành. Nhưng quan quân tuy ñông, cũng không làm sao thu ñược 1 Đoạn này theo lời kể của người Thái Bình.

613

https://thuviensach.vn

thắng lợi. Dù bị vây bọc như thế nào, Ba Vành cũng phi thân nhảy ra ñược; việc ñó làm cho quân triều ñình hết sức ngơ ngác và khiếp ñảm, tiếng ñồn làm họ

ngày một ngã lòng. Thấy kẻ ñịch có phép xuất quỷ nhập thần, Nguyễn Công Trứ

cũng e ngại. Ông cho tra hỏi dân chúng các làng xem phép thuật của Vành ra làm sao, nhưng chẳng một ai biết mà trả lời. Nguyễn Công Trứ lại càng lo lắng.

Dò la mãi không ñược, Nguyễn Công Trứ bèn lập một mẹo mới. Ông ra lệnh cho quân sĩ làm bộ rút lui, và cho phép các cơ ñội ñón phường chèo về mở cuộc vui trong mười ñêm ngày. Quả nhiên, mẹo của ông có kết quả tốt.

Quân lính của Ba Vành có nhiều người say mê hát chèo ñến nỗi phải cải trang làm dân thường lẻn ñến doanh trại triều ñình, trà trộn trong ñám dân làng xem hát. Nguyễn Công Trứ rình bắt ñược một số ñem về tra hỏi, thì trong ñó có hai người thân tín của Ba Vành. Ông chỉ cật vấn họ về những ñiều bí mật xung quanh phép lạ của Ba Vành. Hai người lúc ñầu nhất ñịnh không chịu nói. Nhưng vị tướng của triều ñình rất khôn ngoan, không hề dùng ñến kìm kẹp mà vẫn cho tiếp ñãi hai người rất hậu. Họ muốn gì có nấy. Quả nhiên, về sau hai người ñành chịu khai ra hai chòm lông xoắn rất mầu nhiệm của chủ tướng. Nghe ñoạn, Nguyễn Công Trứ liền lấn thêm một bước, dỗ dành hai người trở về tìm cách cắt cho ñược hai chòm lông của Ba Vành, ñể không những "ñái tội lập công" mà còn mong ban thưởng quan cao lộc hậu.

Hai người vâng lời trở về. Gặp lại chủ tướng, họ nói dối là mình bị bắt nhưng nhờ mưu trí nên trốn thoát ñược. Ba Vành không ngờ họ ñã trở thành những tên phản bội, vẫn ñối ñãi thân cận như xưa. Một hôm ñến phiên hai người túc trực cho chủ tướng nằm ngủ, họ lén dùng kéo cắt phăng hai chòm lông ở chân Ba Vành, rồi mật báo cho Nguyễn Công Trứ biết. Được tin, Nguyễn Công Trứ vội thúc quân tiến ñánh, vòng vây mỗi ngày một xiết chặt. Ở trong ñồn lũy, bộ hạ

của Ba Vành khuyên chàng sớm trốn ra. Nhưng tin vào hai chòm lông mầu nhiệm của mình, Ba Vành vẫn cười ha hả bảo rằng:

- Cho các ngươi lọt ra trước ñi, còn ta, ta chờ chúng ñến sẽ nhảy ra cũng chưa muộn.

Không ngờ ñến lúc quân triều ñình ñã lọt vào tận cửa buồng, Ba Vành mới mó ñến hai chòm lông thì ôi thôi, chúng ñã bị cắt gọn từ lúc nào rồi. Không còn có cách gì trốn tránh ñược nữa, ông ñành giơ tay chịu trói.1

KHẢO DỊ

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh (do Mạnh Sào Quan sưu tầm).

614

https://thuviensach.vn

Về loại truyện có tình tiết dùng mẹo bày cuộc hát chèo ñể ñánh phá khởi nghĩa, ở Nghệ-an còn có truyện như sau:

Vào thời hậu Lê, ở Sơn-nam có một nhóm khởi nghĩa nổi lên. Vì quân ñóng ở

làng Hóp nên người ta gọi là "giặc Hóp". Giặc Hóp rất mạnh. Nhà vua sai bao nhiêu danh tướng ñi ñánh ñều thất bại. Có một trận, ñại quân triều ñình bị ñối phương tập kích ngã xuống ao sâu chết không biết bao nhiêu mà kể. Những xác rơi xuống ao bị thối rữa có giòi, nên người ta gọi là ao Giòi.

Sau cùng, nhà vua sai Trương Đắc Phú, một viên quan về hưu, quê ở làng Phú-nghĩa ñi ñánh dẹp. Trương Đắc Phú ra Sơn-nam không tiến công mà lại cho người ñến giảng hòa với giặc Hóp. Rồi ñánh tiếng là ñi làm lễ cầu siêu cho quân sĩ triều ñình tử trận, ông ñến ao Giòi cho quân ñóng lại, một mặt rước thầy cúng bầy ñàn trăng làm lễ; mặt khác rước một ñoàn hát chèo gồm nhiều cô gái ñẹp, hát hay múa dẻo ñến hát. Ông soạn một vở chèo gọi là "Sĩ nông công thương, ngư tiều canh mục" rất vui nhộn. Cuộc vui mở trong mười ñêm. "Giặc Hóp"

nghe tin, có nhiều người cải trang ñến xem chèo. Đêm vui nhất cũng là ñêm quân khởi nghĩa bỏ trại ñi xem hầu hết. Thừa dịp ñó, quân của Trương Đắc Phủ

bí mật kéo ñến vây trại, trong khi ñó thì những tên làm nội ứng ñã bí mật lấy trộm vũ khí của trại cất ñi. Vì vậy, quân khởi nghĩa bị bắt gọn.1

Về truyện Ba Vành, người miền Bắc kể sự tích và những trận chiến ñấu của quân khởi nghĩa có khác với người Nghệ Tĩnh. Đại khái là:

Ba Vành là người võ nghệ tinh thông, nổi bật là môn nhảy qua nóc nhà, ném cối ñá qua tường, phóng và bắt mũi giáo mũi tên, trăm lần không sai,v,v...Thủ hạ

của Vành có người sử dụng ñại dao, có người phóng giáo tài tình, có người tướng lạ như tai to bằng lá bàng, mũi lớn lấp mặt, râu dài quá rốn, mặt to vuông tượng, bụng phệ tày bồ, v,v... Câu thành ngữ truyền tụng là: "Tai Tổng, mũi Ước, râu Nơi, mặt Tuần Nhưng, bụng huyện Xứng".

Sau khi phá tan thủy ñội của thống chế Cúc, uy danh Ba Vành lừng lẫy khắp Sơn-nam. Chiếm ñóng phủ Kiến-xương. Vành cũng ñồng thời chiếm ñược hai cô gái ñẹp - hai chị em con Phủ Trúc - làm vợ.

Tiếp theo là những trận Vành giao chiến với thống chế Đặng. Hai bên tỷ thí với nhau suốt ba ngày. Đến ngày thứ ba, Đặng vút thiết côn, Vành làm bộ bị

thương ngã ngựa, nhưng kỳ thực ra hiệu cho thủ hạ ném giáo tới cho mình bắt.

Bắt ñược mũi giáo nào, lập tức Vành phóng vào ñối phương. Đến mũi thứ năm, thống chế Đặng không tránh kịp, thủng bụng mà chết.

1 Theo Thần tích xã Phú Nghĩa.

615

https://thuviensach.vn

Mất hai tướng, triều ñình tức giận dồn quân vây bọc căn cứ. Vành không ñường tiến lui tưởng nguy ñến nơi. Nhưng chàng ñã kịp thời ra lệnh cho quân mình ngậm tăm khai một con sông từ căn cứ thông ra biển, chỉ trong một ñêm là xong. Trời vừa sáng thì quân của Vành cùng quân nhu khí giới ñều rút ra ñược ngoài biển làm cho tướng lĩnh nhà vua hết sức ngơ ngác.

Cuối cùng, bọn tướng lĩnh dùng mưu cố sức tiêu diệt Ba Vành. Chúng kết án Phủ Trúc vào tội " thông phỉ", bắt phải dụ bắt chàng rể cho kỳ ñược ñể "ñái tội lập công". Hôm ấy, nhà Phủ Trúc có giỗ, Vành ñưa cả hai vợ về dự. Được tin báo, quân triều kéo về vây bọc trùng trùng ñiệp ñiệp. Vành khinh suất không nghe lời can của thủ hạ, ñòi ngủ lại sau khi rượu say. Sắp ñi nằm bỗng nghe tiếng ñộng, Vành chạy ra. Mười thủ hạ liều chết mở một ñường máu cho chủ

tướng thoát. Nhưng sực nhớ tới hai người vợ yêu, Vành lại trở vào. Quân triều ñổ dồn tới ñông vô kể, Vành chạy ra ñến bờ sông ñã bị thương nặng. Tuy vậy, chàng còn phóng lao làm chết hàng ñống mới chịu ñể chúng bắt. Đêm ấy Vành cắn lưỡi tự tử. Khi người ta ñem ñầu Vành bêu ở trấn, hai người vợ Vành ñến cúng một tuần rồi cũng ñâm cổ chết theo.1

Về hình tượng Ba Vành với hai chòm lông xoăn ñặc biệt, làm cho chàng có phép nhảy cao, xem lại nhân vật Cố Bu trong truyện Cố Bu (số 96) cũng nhờ có lông dưới lòng bàn chân nên có phép lặn giỏi. Trong một số truyện của các dân tộc cũng có loại hình tượng nhân vật nhờ một dị dạng nào ñó (như có một sợi lông mọc ở chỗ ñặc biệt) mà trở nên có phép lạ, nhưng có khác là những nhân vật ñó không ñược xây dựng thành nhân vật chính diện trung tâm của câu chuyện. Ví dụ, ở truyện Quỷ háng trắng của dân tộc Mèo, có một anh hùng ñánh nhau với mụ quỷ trắng, anh dùng vải phép trói ñược mụ, rồi cầm dao chém, nhưng lưỡi dao bật ra như chém vào ñá, cầm giáo ñâm thì mũi giáo quằn lại.

Bỗng có người mách rằng: nếu không nhổ cái lông dưới lòng bàn chân mụ thì không giết ñược. Anh bèn lấy dao khoét lòng bàn chân mụ quỷ, nhổ ra ñược một cái lông như lông nhím. Bị nhổ mất lông, mụ bỗng rùng mình, tự nhiên lông lá mọc ñầy người, biến thành lợn lòi chạy vào rừng.2

1 Theo Thực nghiệp dân báo(1923) và theo lời kể của người Thái Bình, Nam Định 2 Theo Truyện cổ dân tộc Mèo, sách ñã dẫn.

616

https://thuviensach.vn

102. HAI NÀNG CÔNG CHÚA NHÀ TRẦN

Vào thời nhà Trần có một ông vua sinh ñược năm nàng công chúa, trong ñó có hai nàng xinh ñẹp: một người tên là Bảo Nương, một người tên là Ngọc Nương.

Năm hai nàng ñến tuổi lấy chồng, vua cha toan hạ chiếu kén rể nhưng cả hai ñều từ chối. Họ chỉ thích ñi xem núi sông cảnh vật trong nước. Họ tâu với vua cha trong một buổi vấn an: - "Thưa phụ hoàng! Phong cảnh nước nhà thật muôn phần cẩm tú. Chúng con chưa muốn lấy chồng. Chúng con chỉ xin phép phụ

hoàng ñi chơi một chuyến ñể xem cho thỏa thích".

Vua Trần không biết làm sao can ngăn ñược, ñành phải chiều ý hai con. Họ cải trang thành hai gã con trai, mang theo một số người hầu hạ, và từ ñấy, ñoàn du hành không quản gió sương, ñi khắp mọi nơi trong nước, ñặt dấu chân ở nhiều danh lam thắng cảnh.

Vào hồi ñó, có giặc Nguyên sang cướp nước ta. Quân của chúng rất hung ác, ñi ñến ñâu thì cướp bóc tàn phá ñến ñấy. Dưới tay chúng, những ñình ñài miếu mạo cũng như nhà cửa dân cư ñều lâm kiếp tro bụi. Nhà vua phái bao nhiêu quân ñội ñến biên thùy nhưng không sao ngăn ñược bước tiến của chúng. Chẳng bao lâu, chúng ñã chia nhau chiếm khắp ñầu gò cuối bãi một vùng hữu ngạn sông Thương, ñóng ñồn la liệt, ñể rồi hãm hiếp, chém giết, ñốt phá không còn kiêng nể gì.

Bấy giờ, hai nàng công chúa ñang ở bên tả ngạn sông Thương. Vì vùng Đa-mỗi có nhiều phong cảnh ñẹp, nên hai chị em sai làm nhà trên bờ sông ñể tiện trú chân ngắm cảnh. Thấy ñất nước và dân cư bị tàn phá vì lũ giặc hung hãn, hai nàng xiết bao căm tức. Họ bèn bàn với nhau cho người về xin phép vua cha một phen liều mình diệt giặc.

Cầm ñầu lũ giặc lúc ñó ở vùng Bắc-giang có hai tên tướng tiên phong. Chúng lăm le vượt sông tiến nhanh về phía Kẻ-chợ. Hai nàng bí mật bàn với các phụ

lão làng Đa-mỗi giúp cho mình thực hiện ñược mưu kế.

Thấy họ quả quyết, các phụ lão ñành vâng lời. Hai nàng bèn trang ñiểm rất ñẹp, giả làm hai cô gái bán hàng ở chợ bên sông, cố làm cho giặc ở bên kia trông thấy. Quả nhiên, hai tên tướng giặc vừa nhác thấy bóng hồng thì tâm thần mê mẩn, chúng liền rút lệnh tiễn cho quân hầu sang sông, truyền lệnh cho làng Đa-mỗi phải ñưa sang dâng nạp hai người con gái ñó, nếu kháng cự thì dân làng sẽ

không thoát ñược cái vạ "làm cỏ" một khi quân "thiên triều" sang sông. Hai nàng bảo chúng:

- Chị em chúng tôi vẫn có lòng chờ hai tướng quân. Nhưng chúng tôi vốn là con vua cháu chúa cũng biết chút lễ nghĩa. Nếu hai tướng quân có lòng thương 617

https://thuviensach.vn

thì cho sang ñây hai chiếc thuyền hoa, chọn ngày lành tháng tốt, ñón về tử tế.

Nếu tính chuyện "cẩu hợp" thì chị em chúng tôi thà nhảy xuống sông phó cho dòng nước, chứ không chịu ñể nhơ nhuốc tấm thân.

Quân hầu trở về tin lại. Hai tên tướng giặc bèn sai lấy hai chiếc thuyền, trang sức ñẹp ñẽ, cho mười quân hầu và thị nữ mang vàng bạc chèo sang ñón về. Thấy chúng ñến, hai nàng ñón tiếp rất tử tế, sai dọn cỗ bàn mời chúng ăn. Trong khi ñó, có mấy người thợ mộc ñã cắt ñặt sẵn, kín ñáo lôi thuyền lên bãi dùng khoan ñục mỗi thuyền chừng vài chục lỗ nhưng chú ý ñút nút kín lại, rồi ñưa xuống nước như cũ. Sau khi phái mấy người thân tín phi ngựa về Kẻ-chợ báo tin cho quân triều, hẹn ngày tiến quân, ñồng thời gửi lời vĩnh biệt của mình tới hoàng hậu, vua cha và anh chị em hoàng thân quốc thích, hai nàng quay ra bảo mấy tên quân hầu của giặc:

- Các người về bẩm với hai tướng rằng chị em chúng tôi ñã chọn ñược ngày lành tháng tốt, ñúng giờ thân sẽ xin xuống thuyền sang sông. Nhưng hai chị em chúng tôi phải lên chỗ muôn tên nghìn giáo thì rất sợ hãi, chỉ mong hai tướng quân cùng ñi thuyền ñến làm lễ hợp cẩn ngay trên thuyền hoa này.

Đúng ngày hẹn, hai nàng công chúa xuống thuyền. Sắp sang bên kia sông, hai nàng nhất ñịnh bắt quân hầu cắm lại ñể ñợi. Quả nhiên, hai tướng giặc chờ

không ñược phải thân hành ñi thuyền ñến. Trông thấy hai nàng xinh ñẹp, bọn chúng hết sức thèm muốn. Cho nên sau chén rượu hợp cẩn, chúng ñã ra lệnh cho bao nhiêu thuyền khác lui ra xa.

Giữa lúc hai tên tướng giặc ñang say sưa vì rượu nồng gái ñẹp thì những chàng trai làng Đa-mỗi ñã ước hẹn sẵn, lặn ra giữa sông, lần ñến dưới ñáy hai chiếc thuyền hoa, tháo tất cả những cái nút to nhỏ ra. Nước chảy mạnh vào thuyền và không mấy chốc ñưa tất cả xuống thủy phủ.

Bấy giờ quân triều ñình ñã bí mật kéo tới rất ñông. Khi ñược người Đa-mỗi kể

lại tin ñó, họ vượt sông ba mặt tiến ñến ñánh úp. Bọn giặc không tướng như rắn mất ñầu nên tan vỡ rất chóng. Cuối cùng, quân ta ñã tiêu diệt ñược cả một cánh tiên phong ñịch, chặn ñược bước tiến của chúng, nhờ ñó ñủ thì giờ cho vua quan và tướng sĩ rút lui khỏi kinh thành.

Về sau, ñến ngày ñại quân của nhà vua ñuổi giặc ra ngoài bờ cõi, người ra nhớ

ñến công lao hai nàng công chúa Bảo Nương và Ngọc Nương nên dựng ñền tại nhà của họ ở Đa-mỗi ñể thờ.1

1 Theo Thần tích làng Đa-mỗi, và Trịnh Như Tấu. Bắc-giang ñịa chí.

618

https://thuviensach.vn

103. VỢ BA CAI VÀNG

Ngày xưa ở tổng Hoàng-vân có một viên cai tổng, người ta thường gọi là Cai Vàng. Thuở trẻ ông ta bắt ñược một viên ngọc kỵ ñạn, ñeo vào người có phép làm cho những mũi tên hòn ñạn sắp ñụng vào da thịt phải rẽ ñi lối khác. Ông rất mừng rỡ, từ ñó ñeo vào người không bao giờ rời.

Trong thời kỳ làm cai tổng, có lần Cai Vàng tiêu mất tiền thuế, bị quan tỉnh bắt giam ở ngục, tra tấn rất khổ sở. Lúc quân canh giải qua một khu rừng, Cai Vàng nhân lúc mọi người sơ hở, bẻ gông bỏ chạy. Bọn lính áp giải vừa ñuổi vừa bắn, nhưng nhờ có phép mầu của viên ngọc, ông trốn thoát vô sự. Từ ñấy Cai Vàng chiêu tập ñồ ñảng, sắm sửa khí giới chống lại triều ñình, tự xưng là Thượng công.

Cai Vàng có ba người vợ, ñáng chú ý là người vợ thứ ba, mới hai mươi tuổi mà võ nghệ tuyệt trần. Trước ngày mưu ñồ việc lớn, ông cho gọi cả ba vợ ñến họp với mình ñể dò tình ý. Ông hỏi:

- Tôi nay không khác gì cưỡi trên lưng hổ, sớm muộn bọn chúng cũng chẳng ñể yên cho nào. Vậy tôi muốn một phen chọc trời khuấy nước, diệt cho hết lũ

tham tàn ñể vẫy vùng riêng một cõi. Ba nàng nghĩ sao?

Người vợ cả thưa rằng:

- Châu chấu chống xe làm sao ñược? Chàng ñừng nghĩ dại dột! Cái vạ diệt tộc hãy còn rình sau lưng ñấy. Mong chàng nghĩ lại thôi. Nếu chàng dấy quân, thiếp ñành xin trở về nuôi mẹ. Một mai nhỡ có việc gì, thiếp xin phụng dưỡng mẹ già thay chàng.

Người vợ thứ hai cũng tiếp luôn:

Chàng ơi! Nghe thiếp ñừng ñi,

Cửa nhà cơ nghiệp thiếu gì ăn chơi!

Nhưng nghe hai người ñàn bà ấy một mực "bàn ra", người vợ thứ ba không nhịn ñược, tức giận hầm hầm quát to lên rằng:

- Hai chị không biết lúc này là lúc nào ư? Chim không bay ñược, cây không mọc lên chỉ vì bọn chúng. Hiện nay bốn phương nhao nhác còn chờ Thượng công. Những lời yếu ñuối của hai chị nên mang về xó bếp. Thiếp tôi nhất thua nhì ñược, quyết xin theo chàng ñến cùng, diệt phường Kiệt Trụ, gây dựng cơ ñồ.

Người nào thương mẹ nhớ cha cứ cho về!

Nói rồi cưỡi ngựa thét loa ra bãi tập với các quân sĩ. Thấy ý vợ ba cương quyết nên Cai Vàng không trù trừ nữa, nhất ñịnh tế cờ khởi nghĩa. Chẳng bao lâu mọi 619

https://thuviensach.vn

nơi hưởng ứng, người ngựa chật ñất. Bộ hạ của ông sức khỏe như hùm sói, võ nghệ rất cao cường. Có những người như Lý Hạnh tự xưng là nguyên soái, Lý Chuột tự xưng là quận công, Tuần Cận làm tiền quân,v.v... Vợ ba Cai Vàng trỗi lên giữa ñám tướng sĩ ñó. Trong trận ñánh chiếm phủ thành Lạng-giang, nàng hai tay cầm hai thanh gươm ngồi trên mình ngựa xông ra giữa hàng trận, quan quân chỉ còn biết rẽ ra mà chạy. Lấy ñược phủ Lạng, nàng giao thành lại cho chồng, rồi tự cầm quận tiên phong tiến ñánh huyện Văn-giang.

Nghe tin Cai Vàng nổi loạn, bọn quan tỉnh dồn tất cả quân sĩ ñến vây phủ

Lạng, hòng cướp lại. Bấy giờ vợ ba Cai Vàng ñang vây huyện lỵ Văn-giang, nghe quân cấp báo, liền nói: - "Thằng nào dám cả gan như vậy! Ta chỉ vén váy diệt cho một trận thì e chúng mày chạy bằng bay cũng không thoát!". Lập tức, nàng kéo quân trở về kịch chiến với quan quân. Bọn quan tỉnh ñịch không nổi, bị

ñánh tơi bời. Thấy khó ñương với giặc, bọn chúng liền làm biểu tâu vua. Vua sai mấy viên ñại tướng ñiều quân sĩ mấy tỉnh khác về, bắt họ diệt cho ñược Cai Vàng.

Hai bên cầm cự luôn mấy tháng. Mỗi lần giáp chiến, Cai Vàng xông lên trước, tên ñạn bên quân triều ñình trút vào người ông như mưa, nhưng chả ăn thua gì.

Thấy thế, bọn chúng khiếp ñảm, cho là ông có trời giúp, ai nấy ngã lòng, quân ñảo ngũ ngày một nhiều.

Về sau, có một người thủ hạ thân tín của Cai Vàng phạm tội, hắn sợ chủ giết, nhân ñêm tối lẻn sang ñầu hàng quân triều ñình. Hắn mách:

- Thầy tôi có ngọc ñeo vào người, những thứ ñạn gang bắn vào thì chẳng khác gì chạm vào vách sắt. Chỉ còn cách lấy vàng ñúc ñạn mà bắn, họa có trúng chăng.

Bọn chúng nghe nói, lập tức ñúc một số ñạn bằng vàng giao cho những tên bắn giỏi, dặn chỉ gặp Cai Vàng mới nhất loạt nổ súng. Ngày hôm sau chúng ñem quân khiêu chiến. Nguyên soái Lý Hạnh ñem quân chống cự, nhưng chúng nhất thiết chỉ réo tên Cai Vàng từ sáng ñến trưa không nghỉ. Thấy thế, Cai Vàng nổi giận ruổi ngựa tiến ra. Quả nhiên ñạn vàng ñã làm cho viên ngọc kỵ ñạn mất hết mầu nhiệm. Đạn xuyên vào ñầu ông và làm ñứt mất một tai bên phải. Ông chỉ

còn ôm ñầu phi ngựa trở về phủ thành. Người vợ ba và bọn thủ hạ xúm lại chữa chạy, nhưng vết thương nặng quá, không thể cứu nổi.

Trước khi trút hơi thở cuối cùng, Cai Vàng chỉ còn trối lại với vợ ñược mấy câu: - "Nàng ôi! Trời hại ta nửa ñường ñứt gánh... Ta giao phó tất cả quân sĩ cho nàng... Nàng gắng sức trả thù cho ta!".

Thấy chồng chết, vợ ba Cai Vàng căm uất vô hạn. Một mặt, nàng bắt mọi người giữ kín tin chồng chết và cho quân bí mật ñem xác chồng vượt vòng vây ñưa về chôn ở quê hương. Còn mình thì tự ñiều khiển thủ hạ chống cự quân 620

https://thuviensach.vn

triều. Nàng chọn ba trăm người quyết tử theo mình ra trận. Hôm ấy viên thống lĩnh, người ñã chỉ huy quân ñội bắn ñạn vàng, ra ứng chiến. Nàng chống ñỡ

mấy hiệp rồi giả cách thua chạy. Thống lĩnh ta ñang quáng quàng về thắng lợi, mừng quýnh vội thúc ngựa ñuổi theo rất gấp. Không ngờ thấp cơ thua trí ñàn bà, hắn bị nàng dùng chước ñà ñao, thình lình quay lại bắt sống ñược. Lập tức nàng cắp nách ñưa về thành, sai bỏ cũi giải về quê hương, ñốt làm nến tế ma cho chồng.

Từ ñó, tướng sĩ lại càng hồ hởi. Trong một trận giao phong khác, vợ ba Cai Vàng lại bắt sống ñược một viên Hồng lô. Thấy tướng ñịch là một người trẻ tuổi ñẹp trai, nàng không nỡ giết, sai giam hắn lại, cho ăn uống tử tế. Quân lính của nàng còn thắng mấy trận nữa, nhưng lúc bấy giờ quân triều ñình biết tin Cai Vàng ñã chết, nên lại cố sức vây ñánh. Cuối cùng quân của nàng phải bỏ phủ

thành tản về các nẻo. Biết cơ khó duy trì ñược lâu dài, một hôm vợ Cai Vàng hội các tướng sĩ lại, bảo họ:

- Nay Thượng công ñã mất, chúng ta chưa gặp thời. Vậy cho mọi người ai nấy về nhà làm ăn, ñợi dịp tốt khác sẽ hay.

Các tướng sĩ ñành gạt nước mắt chia tay. Nàng cho người giải viên Hồng lô trả

cho triều ñình với ñiều kiện ñể cho quân mình ñược tự giải tán, không truy nã.

Đoạn nàng sai ñem tất cả của cải phân phát cho mọi người rồi bỏ ñi, không biết là ñi ñâu.1

KHẢO DỊ

Người miền Nam kể chuyện Doãn Uẩn làm vua nước Xiêm tuy nội dung không giống truyện trên nhưng cũng có hình ảnh viên ngọc kỵ ñạn.

Doãn Uẩn quê làng Mùi, huyện Thượng Phúc (Hà Đông). Ngày ấy có quân Xiêm kéo vào bờ cõi, vua sai ông làm tướng ñem quân chống cự. Trong mình ông vốn có viên ngọc kỵ ñạn. Bèn lên ngồi trên cửa thành, ñầu che tán lọng, dõng dạc bảo quân ñịch: - "Cho chúng bay bắn trong nửa ngày, nếu ta chết quân ta sẽ mở cửa thành cho vào, bằng không chết thì phải rước ta về làm vua nước chúng bay. Một lời ñã hứa ta quyết không sai. Có bằng lòng không?". Quân Xiêm nhận lời. Chúng bèn rót ñạn vào ông như mưa, tán lọng ñều ñổ và bọn lính hầu ñều chết sạch. Duy có ông vẫn ngôi yên, ñịch bắn tới nửa ngày không một viên nào trúng. Chúng kinh hoàng toan lui quân thi bỗng ông ñứng dậy hô quân nhất tề tiến lên. Địch bấy giờ hết cả ñạn thua chạy và quy hàng. Cuối cùng 1 Theo Vợ ba Cai Vàng.

621

https://thuviensach.vn

chúng tôn ông làm vua nước Xiêm cho ñến 42 năm mới chết. Xác ông ñược mang về trả cho vua ta.

Về sau có lần vua Xiêm, dòng dõi của Doãn Uẩn, sang ta thăm có ñem các quan tùy tùng về làng Mùi ñể thăm mộ tổ.1

Người miền Bắc khi kể về Quận Vùng (tức Nguyễn Cồ) chống Pháp ở Sơn Tây cũng có nói ông có viên "ngọc trận" ñeo vào mình thì tên ñạn không bắn trúng ñược. Giặc Pháp không biết làm cách nào ñể ñàn áp bèn cho một tên Việt gian bắn giỏi giả cách theo Quận Vùng. Quận Vùng không ngờ mưu gian, lại thấy hắn tài bắn bèn nhận làm thủ hạ, cuối cùng bị hắn giết chết bằng dao.2

1 Theo lời kể của ñồng bào Cần Thơ.

2 Theo lời kể của ñồng bào Sơn Tây

622

https://thuviensach.vn

104. VUA HEO

Ngày xưa có một ñứa bé không cha không mẹ, ñược người ta nhặt về nuôi ñể

sai vặt. Vì nó bẩn như lợn nên người ta gọi là thằng Heo.1 Mặc cho ai muốn chế

nhạo khinh bỉ mình thế nào, Heo vẫn coi thường mọi người. Trải qua những năm ñói kém, Heo vẫn sống và ngày một lớn. Năm mười lăm tuổi, Heo ñến ở với một ông quan lớn.

Một hôm, ông quan bắt Heo múc một thau nước ñể rửa chân cho mình. Khi Heo mó ñến chân quan, quan trỏ vào mấy cái nốt ruồi và dặn:

- Tao có ba cái nốt ruồi ñỏ ở chân ñây. Mày hãy coi chừng! Nếu cào xước lên thì cả họ nhà mày cũng khó mà ñền cho ta cái tướng quý ñó, con ạ!

Heo ta nghe nói nghĩ bụng: - "Cái thứ người mới chỉ mới có ba nốt ruồi vặt ñã làm gì mà nhặng lên như thế!". Nghĩ ñoạn, Heo vạch áo cho quan xem những nốt ruồi của mình và nói:

- Quan lớn chỉ có ba cái nốt ruồi thôi mà ñã quý ñến thế, còn tôi có ñến chín nốt ñây này.

Ông quan thấy thằng bé có những chín nốt ruồi ñỏ ở sau lưng thì lấy làm lạ

lắm, bụng nghĩ thầm: - "Trời ơi! Làm sao mà nó có tướng quý thế kia! Về sau nó không làm vua thì cũng làm chúa mà thôi. Nếu ñể cho nó làm vua làm chúa thì còn thể thống gì nữa. Phải tìm cách giết ñi mới ñược".

Thế rồi mấy hôm sau, ông quan trao cho ñứa hầu gái một gói thuốc ñộc và bảo nhỏ rằng: - "Mày nhớ rắc thuốc này vào cơm cho thằng Heo ăn. Nhưng phải giữ

thật kín miệng, nếu ñể ai biết tao sẽ giết mày trước".

Người hầu gái cầm lấy gói thuốc ñộc, bụng thương Heo vô hạn. Nhưng nàng không thể trái lời chủ ñược ñành phải rắc vào bát cơm ñể dành phần cho Heo.

Hôm ấy, Heo phải ñi chợ mua giấy bút cho chủ. Trở về thì vừa lúc người hầu gái ñang cho lợn ăn. Thấy Heo bưng bát cơm sắp và vào miệng, nàng vội vàng lấy thanh củi, vừa gõ vào cái máng lợn ăn vừa vờ mắng lợn:

- Heo òn! Heo òn! Heo ăn Heo chết, mà Heo không ăn heo cũng chết!

Nàng vừa gõ vừa nói như thế ñến ba lần. Heo nghe lấy làm chột dạ, nhưng vẫn chưa hiểu ý tứ thế nào liền chạy lại hỏi nhỏ:

- Thế nào? Có việc gì nói cho tôi biết ñi!

Cô gái ñáp:

1 Heo: lợn, tiếng từ Quảng-bình trở vào.

623

https://thuviensach.vn

- Heo ñừng có quên tôi, tôi sẽ cho Heo biết.

Heo gật ñầu. Nàng vội dắt Heo ra một chỗ vắng, kể hết sự tình cho nghe, và bảo:

- Nếu Heo không trốn mau, tai vạ sẽ ñến nữa. Không sao tránh khỏi.

Heo cảm ơn cô gái vô cùng, ôm lấy ñầu nàng hôn hít và nói:

- Sau này nếu tôi làm nên thì nàng cứ tìm ñến, nhưng phải ñến với mớ tóc lòa xòa như thế này thì tôi mới nhận ra ñược.

Heo bỏ ñến ở với một lão trọc phú. Trọc phú thấy Heo ñến xin việc, chưa biết nên dùng vào việc gì. Nhân có mấy ñứa con ñang chơi bời lêu lổng, hắn bắt Heo trông nom chúng cho mình. Công việc kể ra cũng nhàn và Heo làm tròn phận sự.

Nhưng phải mấy ñứa bé nghịch ngợm hết sức; chúng nó làm cho Heo phải theo dõi rất vất vả, lại thường bị mắng oan. Heo cắn răng không nói gì cả.

Một hôm, trọc phú thấy mấy ñứa con có vẻ buồn bèn bảo Heo:

- Mày hãy bò xuống làm ngựa cho các anh ấy cưỡi. Có thế các anh ấy mới vui mà tao thuê mày mới ñáng ñồng tiền.

Heo cực chẳng ñã phải phủ phục xuống cho hết ñứa lớn ñến ñứa bé leo lên lưng. Chúng nó thích lắm. Cho nên, ngày hôm sau trò ấy lại diễn ra. Thằng con lớn của trọc phú cưỡi lên lưng Heo, nó beo tai Heo, Heo không nói gì. Một chốc, nó vớ cái roi ñánh vào ñít Heo, miệng kêu "nhoong nhoong" như kiểu bố nó cưỡi ngựa. Heo không nhịn ñược nữa, ngoái tay ra sau lưng gạt ñứa bé một cái.

Đứa bé văng mạnh ra ñằng trước, ñầu va phải tường vỡ óc mà chết.

Thấy ñứa bé chết, Heo sợ, vội vàng bỏ trốn. Heo ñi rất xa, tìm ñến một ngôi chùa ở trên núi, xin với hòa thượng cho mình ñược ở lại hầu hạ rồi sẽ cắt tóc quy y. Hòa thượng ñang cần một em bé hàng ngày trèo lên bệ lau chùi các pho tượng, nên nhận cho Heo ở chùa. Công việc không có gì ñáng phàn nàn. Một hôm, hòa thượng nhìn thấy những chỗ kẽ chân tay của các pho tượng còn ñầy bụi bặm bèn mắng Heo làm ăn dối trá. Qua hôm sau, Heo cố sức lau kỹ vào kẽ

tay kẽ chân các tượng nhưng khó mà lau cho sạch. Tức mình, Heo trợn mắt nhìn một pho tượng và nạt lớn: - "Nhấc tay lên cho ta lau!". Tự nhiên pho tượng gỗ

giơ tay lên trời. Lau xong, Heo lại phán: - "Duỗi chân ra nhanh, không ta cho ăn một gậy!". Pho tượng Phật ñang ngồi xếp bằng vội nhổm dậy duỗi chân cho Heo lau. Nhờ làm theo cách ấy, Heo lau ñược sạch tất cả các pho tượng. Lau xong ñâu ñấy. Heo lại hô lên cho các tượng trở về nguyên vị.

Từ ñấy trở ñi, Heo vẫn làm theo lối ñó. Nhưng một hôm, sau khi lau xong Heo quên truyền cho các tượng bỏ tay xuống, và co chân lại, cứ ñể thế mà về trai phòng. Buổi tối, các hòa thượng lên chùa tụng kinh thấy tất cả tượng Phật ñều ñứng duỗi chân thì vô cùng kinh ngạc, mới cho gọi hết thảy sư vãi trong chùa tới 624

https://thuviensach.vn

ñể chứng kiến một cảnh tượng chưa từng có bao giờ. Khi hỏi ñến Heo, chàng thú nhận là do hôm nay mình ñãng trí quên bảo các pho tượng ngồi xuống như cũ.

Hòa thượng nghĩ bụng: - "Chỉ có thiên tử mới sai khiến ñược Phật. Đứa bé này ñã sai khiến ñược Phật hẳn có ngày làm vua. Nếu ta không báo quan trên, một mai họ truy nã, tất ta sẽ mang lỗi".

Nghĩ ñoạn, hòa thượng liền cho người mật báo lên quan. Nhưng có một chú tiểu khác ñã mách cho Heo biết, nên Heo bỏ trốn trước khi quan tới.

Lần này Heo ñến ở với một phú thương. Trước nhà phú thương có một hàng cau mọc ñều ngăn ngắt. Hắn giao cho Heo hàng ngày phải múc nước tưới cau.

Một hôm, Heo mệt quá ngồi nghỉ dưới bóng cây, Heo chỉ vào ba cây cau, buột miệng nói ñùa:

- Cây này là cha, cây này là mẹ, cây này là con!

Tự nhiên, ba cây cau ấy trở nên lớn bé cao thấp khác nhau: cây cau cha vụt lớn cao hơn tất cả, trái lại cây cau con lùn tịt xuống, buồng của nó cọ gần sát ñất.

Qua hôm sau, phú thương bước ra vườn thấy mấy cây cau thay hình ñổi dạng thì lấy làm kỳ dị, bèn gọi Heo ñến hỏi cho ra duyên cớ. Heo ñáp:

- Chính do tôi bảo mà nó thay ñổi như thế!

Phú thương rất ñỗi lạ lùng nhưng cũng bảo Heo:

- Nếu phải thế thì mày hãy làm cho nó trở lại như cũ, bằng không tao sẽ cho mày một trận nhừ ñòn.

Heo trợn mắt, bảo hắn:

- Người ta "ăn một ñọi, nói một lời" chứ có ñâu lại thế. Tôi nhất ñịnh không làm khác với lời của tôi ñâu!

Phú thương nổi giận tìm gậy toan ñánh Heo, Heo bỏ chạy thục mạng. Mặc dầu bụng ñói, chàng không dám dừng lại. Mãi ñến nửa ñêm, vừa mệt vừa buồn ngủ

ríu mắt, Heo chui ñại vào một nhà kia ñể kiếm chỗ ngả lưng..Trong lúc ấy các giường chõng ñều chật ních những người mà lại ngủ say như chết. Heo trông thấy ở gian bên có ban thờ Long thần vừa ñủ một chỗ nằm, lại có cả chiếu dùng ñể ñắp rất tốt, bèn vứt tượng Long thần vào một xó nhà rồi trèo lên bàn làm một giấc rất ngon lành. Tờ mờ sáng hôm sau Heo ñã dậy, lại tiếp tục ñi nữa.

Khi chủ nhà dậy, thây Long thần nằm dưới ñất mà trên bàn thờ có vết tích người nằm chưa dọn thì lấy làm lạ, vội trải chiếu và ñưa tượng lên. Nhưng khi họ mó tay vào tượng Long thần thì lạ thay, cả bao nhiêu người xúm lại cũng không cất nổi. Đang khi ngơ ngác nhìn nhau thì bỗng có một người thượng ñồng lên, thay lời Long thần bảo mọi người rằng:

- Ta vốn ở ñất của nhà vua, vua ñặt ta ở chỗ nào thì ta ở yên chỗ ñó.

625

https://thuviensach.vn

Thấy thế mọi người tin là thiên tử ñã ñến nhà mình tối hôm qua. Tin ấy truyền ra ngày một rộng, giữa khi dân chúng ñang ngong ngóng ñón chờ một vị minh chúa ra ñời, cứu vớt thiên hạ khỏi cảnh lầm than ñiêu ñứng. Hôm ấy, Heo chạy lên núi gia nhập vào một ñám giặc. Chàng theo họ ñi ñánh, dần dần lập ñược nhiều công trạng. Thế rồi, nhờ sức khỏe và mưu cơ, cuối cùng chàng ñược cả

sơn trại bầu làm trại chủ. Từ ñó người ta theo về mỗi ngày một nhiều, nhất là lúc họ biết Heo là người sai khiến ñược Thần, Phật. Heo cầm quân chống với quân triều, ñánh cho chúng nhiều trận thất ñiên bát ñảo. Đất của Heo mở rộng ra mãi.

Chàng tự xưng vua, ñặt triều ñình và quan chức. Kẻ thù của chàng thường gọi chàng là vua Heo.

Cho ñến khi xa giá vua Heo có dịp ñi qua tỉnh cũ của mình ngày trước, thì bỗng có máy người trong ñội tiền vệ dẫn một cô gái tóc xõa ngang vai ñến trước ngự doanh. Thoạt ñầu, chàng không nhớ ra là người nào cả. Nhưng khi nhìn ñến mớ tóc, chàng nhận ra ngay người hầu gái, bạn chàng và ân nhân của chàng ngày trước. Lập tức, chàng ñưa nàng về kinh, lập làm hoàng hậu.1

KHẢO DỊ

Dân tộc Dáy ở Lào Cai có truyện Chu Hùng Ú nói về nguồn gốc dân tộc mình, nhưng nội dung lại rất gần với truyện Vua Heo. Đại thể là:

Chu Hùng Ú là con ñẻ của một cô gái bị lợn thần bắt làm vợ, anh có sức khỏe hơn người. Lớn lên, anh ñi chăn trâu cho một lão nhà giàu. Vùng ấy có một cái hồ, dưới ñáy có một con trâu thần thường lên mặt ñất ăn cỏ. Nước bọt của trâu thần dây vào bãi cỏ nào, những con trâu làng tranh nhau gặm kỳ hết. Có lần trâu thần ăn lúa, Ú ñuổi và nhặt ñược một cái lông, anh cầm lấy lội xuống hồ, tự

nhiên nước rẽ ra cho ñi. Ú xuống ñến chỗ trâu thần nhặt ñược nhiều bọt, ñưa về

rải lên cỏ cho trâu làng gặm, nhờ vậy trâu không pha hoại hoa màu của dân.

Bọn trẻ chăn trâu ñặt lệ hễ ai trèo lên ñỉnh núi cao chót vót thì ñược tôn làm vua. Chẳng ñứa nào trèo ñược trừ có Ú chỉ nhoai mấy cái là tới ñỉnh. Từ ñây Ú

ñược chúng hầu hạ suy tôn như vua thật.

Một hôm Ú múc nước rửa chân cho chủ làng, gãi phải ba nốt ruồi ở gan bàn chân. Chủ làng bảo: - "Ba viên ngọc ấy chỉ huy một vạn binh ñấy". Ú trả lời: -

"Quý gì thứ ấy. Tôi có sáu nốt bên chân trái và chín nốt bên chân phải ñây".

Thấy vậy, chủ làng liền bắt Ú nhốt vào ngục rồi bắt Ú phải ñi gánh nước với ñôi 1 Theo Lăng-ñờ (Landes) và Jê-ni-bren (Génibrel) sách, ñã dẫn. Về ñoạn bắt tượng giơ

tay,xem thêm truyện Nợ như chúa chổm (số 44), truyện Trạng Hiền (số 81) và truyện Đồng tiền Vạn lịch (số 41) ñều ở tập II.

626

https://thuviensach.vn

thùng không ñáy, nhưng anh vẫn tìm cách gánh ñược ñầy nước ñưa về. Con gái chủ làng yêu anh, ñưa thức ăn và vật nài mãi anh mới ăn. Sau ñó, cô giúp Ú trốn khỏi nhà giam. Chủ làng cho quân ñuổi theo, Ú gãi các nốt ruồi ở gan bàn chân, lập tức cây cỏ biến thành lính, ñánh cho quân chủ làng thua liểng xiểng.

Sau ñó chủ làng lại ñưa tiếp quân tới vây. Ú dốc ống ñậu ñen ra, ñậu ñen biến thành lính, giữ quân chủ làng cho Ú chạy thoát. Đến một con sông chắn ngang, anh nhờ lông trâu thần nên sang ñược bờ bên kia.

Ú xin vào làm tiểu cho một ngôi chùa. Một hôm quét dọn, Ú ra lệnh cho các tượng Phật chạy khắp nhà. Sư ở chùa tin là Ú sẽ làm vua.

Vài năm sau, vùng ấy mở hội chọn người tài lên làm vua. Điều kiện là phải trèo lên ñược một ngọn cột rất cao cắm trên nóc cung và lấy ñược một vật làm dấu hiệu xuống trình với mọi người. Không ai trèo nổi, chỉ có Ú trèo lên như

một con sóc, lấy ñược ngay.

Làm vua rồi, Ú ñem dân ñi ñánh các nơi. Đi ñến ñâu họ phạt chuối ñến ñấy ñể

biết dấu mà về. Có một lần, Ú ñưa dân ñến một vùng cứ như bây giờ là Lào Cai, khi tìm ñường về thì không thể nào tìm ñược nữa, vì các cây chuối ñã phạt lại mọc lên tốt như cũ, quân của Chu Hùng Ú ñành phải ở lại ñây sinh cơ lập nghiệp, tức là tổ tiên của dân tộc Dáy ngày nay.1

1 Theo Truyện cổ Việt Bắc ñã dẫn.

627

https://thuviensach.vn

105. NGƯỜI THỢ MỘC NAM-HOA

Làng Nam-hoa có một người thợ mộc khéo tay tên là Chuẩn. Thuở trẻ ông lưu lạc khắp nơi vừa làm thuê vừa học nghề. Nghe ở ñâu có thợ khéo là ông cố nằn nì xin học cho ñược, dù có phải phục dịch thế nào cũng rất vui lòng. Tuy nhiên, sau khi ñi lang thang mấy chục năm trời, ông vẫn chưa gặp ñược thầy nào vừa ý.

Một hôm, ông ñược dự vào việc xây dựng một ngôi ñình ở làng nọ. Giữa bữa ăn trưa, bỗng có một ông già ñến xin ăn. Các thợ khác ñều lảng tránh hoặc xua ñuổi, chỉ có ông Chuẩn sớt nửa phần cơm của mình cho cụ già.

Đến lúc ông tiếp tục công việc thì cụ già mon men ñến gần, mượn rìu và ñục, thử tạc mấy nét. Ông Chuẩn bỗng hết sức kinh ngạc vì cụ già kia có một tài nghệ

phi thường ñến nỗi trông những con giống chạm trên gỗ cứ tưởng là con vật sống. Ông bèn sụp lạy, xin cụ già truyền cho mình cái bí quyết của nghề nghiệp.

Từ ñó ông Chuẩn trở nên khéo tay không ai bì kịp. Không những ông chạm trổ

rất tài mà ông còn làm rất nhanh chóng. Bất kỳ công việc xây dựng nào khó khăn, ông ñều cáng ñáng ñược tất cả.

Sau bao năm cách biệt, ông trở về quê hương. Cũng dịp ấy, làng Hoành Sơn ở

gần làng ông có bỏ ra một số tiền lớn thuê thợ mua gỗ dựng một ngôi ñình ñồ sộ.

Một toán thợ chọn trong những người giỏi nhất vùng ñược mời khởi công. Công việc tấp nập ñã kéo dài hơn ba tháng nhưng vẫn chưa xong một góc ñình. Ông Chuẩn nghe tin bèn làm ra vẻ ñói khổ, tìm ñến xin ăn và ngủ ñêm tại ñó. Sáng hôm sau, toán thợ thấy người ăn mày ấy ñốt cháy mất của mình một cái kẻ

chạm, liền ñưa trình làng ñể phạt vạ. Trước mặt các chức dịch, ông Chuẩn nói:

- Tôi làm hỏng thì tôi sẽ ñền. Vậy xin làng cho tôi một miếng gỗ ñể tôi chạm lại cái kẻ ñó. Nếu quả là xấu không dùng ñược thì tôi xin ở ñây làm phu ñể ñền nợ.

Thế rồi, chỉ một thoáng, ông Chuẩn ñã hoàn thành những nét chạm trổ cực kỳ

tinh xảo trên cái kẻ mới. Mọi người ñều tấm tắc khen ngợi. Làng biết ông là thợ

khéo, có ý mời ông trông nom việc xây dựng. Nhưng tốp thợ cũ không bằng lòng, họ chưa bao giờ nghĩ rằng có những cây bé con lại vượt lên trên những cây ñại thụ ñược. Họ nói:

- Thà là chúng tôi chỉ làm một nửa ñình còn hơn là ñể cho người khác cầm ñầu chúng tôi. Vậy xin chia một nửa số gỗ ñể làng giao cho người khác. Và chúng tôi mong ñược ñua tài, bên nào xong trước và khéo hơn sẽ có quyền ñược lĩnh tất cả số tiền công của bên kia.

Mặc dầu tốp thợ kia ñã khởi hành trước ñây ba tháng, ông Chuẩn cũng nhận lời. Ông chỉ một mình mà làm rất nhanh, khiến cho cả tốp thợ bên kia ñuổi 628

https://thuviensach.vn

không kịp. Ông chạm rất khéo, ñến nỗi ñối phương ban ñầu còn giấu tài, nhưng sau phải ñến bắt chước kiểu mẫu của ông. Sau cùng, thấy không thể thắng nổi, tốp thợ vừa thẹn vừa tức, bỏ dở ra về. Nhờ có ông Chuẩn nên chẳng bao lâu làng ñã dựng xong ngôi ñình có quy mô rất hùng vĩ, ñiều ñặc biệt là mỗi nửa ñình có một kiểu chạm trổ khác nhau.

Từ ñấy, tiếng ñồn về ông thợ Chuẩn ngày một lan rộng. Người ta ñua nhau rước ông về dựng nhà cửa ñền ñài. Tất cả những nét chạm của ông ñều làm ñẹp lòng bọn quyền quý.

*

* *

Một hôm, ông ñang dựng một ngôi chùa lớn ở gần cửa biển. Công việc sắp xong. Bỗng ñêm nọ ông ñang ngủ, có hai người lạ mặt bước vào ñánh thức dậy, bảo ông:

- Đức Long vương nghe tin ông tinh thông nghề mộc nên ra lệnh cho chúng tôi lên mời xuống sửa lại hoàng cung.

Nghe nói, ông rụng rời cả người, ñịnh tìm cách thoái thác, nhưng chúng ñã nghiêm nét mặt lại:

- Không thể từ chối ñược lệnh vua ñâu. Hãy thu xếp ñi ngay, không ñược chậm trễ!

Ông Chuẩn ñành mang cưa ñục lên vai, ñi theo hai người lính của Long vương. Họ bảo ông nhắm mắt lại rồi rẽ nước cho ông ñi xuống. Long vương trông thấy ông thì mừng rỡ vô cùng. Vua bảo:

- Trẫm nghe tiếng ñồn về nhà ngươi ñã lâu, nay mới có dịp triệu ñến. Từ lâu, trẫm ñã không thích quy mô nhỏ hẹp của cái cung ñiện tiên ñế dựng lên ngày trước. Bây giờ trẫm ñã chọn ñược một chỗ ñất tốt. Nhà ngươi hãy xây cho trẫm một cái ñiện thị triều sao cho thật tráng lệ. Còn trên gò Bích Lăng ngươi hãy xây một cái Cửu trùng ñài thật nguy nga ñể bốn biển có thể chiêm ngưỡng. Xung quanh ñó thì ngươi dựng lên ba cung sáu viện cho thật huy hoàng rực rỡ. Phải làm thế nào cho mỗi một nét chạm ở bất cứ chỗ nào cũng khiến cho mọi người trầm trồ khen ngợi mới ñược! Ngươi hãy hết sức vì trẫm, trẫm sẽ hậu tạ. Cần bao nhiêu gỗ, bao nhiêu phu, bao nhiêu vật hạng ñều có ñầy ñủ.

Nghe nói, ông thợ Chuẩn vừa mừng vừa sợ. Cho ñây là một dịp ñể trổ tài nghệ

của mình nên ông dốc tâm sức ra làm việc. Ông ñã xẻ biết bao nhiêu là gỗ "chò"

trên dương thế chở xuống. Ông vẽ kiểu, ông ñẽo gọt, ông ñục chạm liên miên không nghỉ. Cứ như thế sau ba năm hì hục quên ăn, quên ngủ, quên cả vợ con trên trần, ông thợ Chuẩn ñã hoàn thành ñại công trình cho Long vương. Tự tay ông ñã dựng lên không biết bao nhiêu cung ñiện, lầu gác, hành lang, cầu, cửa, 629

https://thuviensach.vn

thủy tạ, v.v... làm cho một chốn hoang vu trở thành mái san sát, cột giăng hàng, rực rỡ cả một vùng biển cả.

Sau khi ñi xem khắp mọi nơi, Long vương và các triều thần vô cùng ưng ý, khen ngợi người thợ mộc hết lời. Ngày lễ lạc thành, vua sai mang ra một cái hòm rồi bảo ông thợ Chuẩn:

- Trẫm rất cảm ơn nhà ngươi ñã giúp trẫm trong việc xây dựng lớn này. Trẫm cho nhà ngươi hòm ngọc này ñể thưởng công. Thế nhưng, tất cả những ñiều tai nghe mắt thấy ở dưới này, ngươi không ñược nói cho bất kỳ một ai biết.

Ông Chuẩn một hai xin thề, nhưng Long vương nói:

- Có thêm cái này thì nhà ngươi mới giữ kín miệng.

Đoạn vua bảo ông thợ Chuẩn há miệng ra, bỏ một cái lá rêu vào, bắt nuốt lấy, rồi vua nói tiếp:

- Nếu nhà ngươi tiết lộ những chuyện bí mật trong giang sơn của trẫm thì lưỡi dao vừa nuốt ñó sẽ không tha thứ cái cổ của ngươi ñâu!

Ông thợ Chuẩn chỉ còn biết vâng vâng dạ dạ. Hai tên lính ngày nọ lại ñược Long vương gọi ñến, bảo ñưa ông lên cõi trần. Nước lại rẽ ra cho người thợ mộc ñi thẳng về bến sông Nam-hoa với hòm tặng vật. Khi trông thấy làng mạc quê hương, ông thợ Chuẩn tưởng như mình ñược sống lại. Thấy vợ con còn chít khăn tang cho mình, ông mừng mừng tủi tủi. Nhớ lại lời dặn của Long vương, ông không dám rỉ răng kể lại sự thật, ñành phải bịa chuyện cho mọi người yên tâm. Lúc mở hòm, quả có ba mươi viên ngọc lấp lánh. Hai vợ chồng lần lượt bán ngọc ñể ăn ñói. Người ta trả giá không ñược bao lăm. Mãi về sau gặp một thuyền buôn nước ngoài; người phú thương chủ thuyền khi cầm lấy viên ngọc thứ hai mươi của ông Chuẩn mang ra bán thì không giấu ñược vẻ kinh ngạc. Hắn nói:

- Đây là ngọc "minh châu" quý giá không thể nói hết!

Đoạn hắn vét tất cả tiền của mình còn lại gần một ngàn quan trao cho ông ñể

ñược làm chủ viên ngọc. Từ ñó, ông thợ Chuẩn trở nên giàu có. Ông bán tất cả, chỉ chừa lại hai viên làm kỷ vật. Rồi ông tậu ruộng, làm nhà cửa, cuộc ñời trở

nên sung túc hơn trước.

Khi ông thợ Chuẩn làm lễ mừng thọ tám mươi tuổi, biết mình ñã ñến ngày gần ñất xa trời, mới cho gọi tất cả con cháu họ hàng làng mạc lại. Ông bắt ñầu kể

cho mọi người nghe cái ngày bị Long vương bắt ñi xây cung ñiện như thế nào.

Ông kể rất nhanh và rất tỷ mỷ những ñiều tai nghe mắt thấy ở dưới ñó. Kể xong, bỗng nhiên ông lịm ñi trên giường. Người ta thấy có một lưỡi dao nhỏ bằng lá 630

https://thuviensach.vn

rêu ñã xuyên qua cổ ông, lòi ra ngoài. Sau khi làm ñám ma ông, hai viên ngọc trong hòm cũng không cánh mà tự biến mất.1

KHẢO DỊ

Về ñoạn ñầu truyện này, người Bắc-giang có một truyện kể tương tự. Khi xây dựng ñình Nội (thuộc huyện Tân-yên, Bắc-giang), thợ mộc phải làm ñến mười lăm năm mới xong. Lúc ñầu làng thuê phải một tốp thợ tầm thường. Một người thợ giỏi ñi qua ghé chơi thấy thế, bèn giả làm ăn mày, rồi nhóm lửa hút thuốc ñể

lửa bén cháy mất một cái kẻ chạm. Cả tốp thợ ñổ ra bắt ñem trình làng. Làng toan trói lại ñể bắt vạ. Người ấy xin chạm cái khác ñể thay vào. Tốp thợ không nghe, cho rằng làm thế sẽ hỏng mất giá trị của toàn bộ công trình. Sau làng cho làm thử, nếu không xong sẽ phạt vạ sau. Nhưng khi người ấy chạm xong, mọi người ñều kinh ngạc vì những ñường nét chạm trổ chứng tỏ là bậc thợ có tài.

Cuối cùng, làng thuê người ấy thi công thay cho tốp thợ trước.2

Về ñoạn kết thì tương tự với truyện Người ñi câu nơi ao Trời. Sơ lược là: Ở Quảng-bình có cái ao Trời rất rộng, ñi một ngày không hết. Xung quanh ao vắng vẻ ít ai dám ñến. Một hôm, có một người làng ñến ñây câu cá. Đang câu, tự

nhiên thấy từ dưới nước hiện lên một ñoàn quân và thuyền ñi thám thính khắp nơi rồi lại biến mất. Sau ñó một chốc, thấy xuất hiện nào thuyền bè, nào tướng sĩ

không biết bao nhiêu mà kể, lên thao diễn trên mặt hồ làm rực rỡ ồn ào cả một vùng vắng vẻ. Người ñi câu sợ quá nấp trong bụi, nhưng sau có hai viên tướng trông thấy. Họ bắt ông ra hỏi chuyện, tặng ông một cái niêu, hễ bắc lên bếp là tự

khắc có cơm. Cũng như tình tiết Long vương bắt ông thợ Chuẩn nuốt lá rêu ở

truyện trên, hai viên tướng ở ñây cũng bắt người ñi câu nuốt một cái lá, và dọa ông hễ tiết lộ là chết. Vì thế, ông chài cũng chờ ñến khi bị bệnh nặng mới kể cho con cháu mình nghe câu chuyện xảy ra ở ao Trời, kể xong, lưỡi dao cũng nhảy ra cắt ñứt cổ.3

1 Theo Nam Hoa mộc tượng ký và lời kể của người Nghệ-an.

2 Theo lời kể của người Bắc-giang.

3 Theo Jê-ni-bren (Génibrel), sách ñã dẫn. Người Nghệ-an có kể một truyện gần giống truyện trên: Một người ñi câu ở một cái hồ thanh vắng. Bên hồ có một cây dừa. Bấy giờ là giữa trưa, ñang câu tự nhiên thấy có một con ễnh ương ba ñầu chín ñuôi nổi lên mặt nước dạo ba vòng thuận, ba vòng nghịch rồi lặn xuống. Một hồi lâu,lại thấy một chiếc thuyền rồng nổi lên, trên mui kết lá dừa, cờ cũng bằng lá dừa, trống bằng quả dừa; quan quân ngồi trên những chiếc thuyền khác cũng lần lượt nổi lên rất rộn rịp. Người ñi câu ngồi xem không chán mắt và không dám lên tiếng. Đến khi ngồi lâu mỏi mệt lại khát nước, mới ho lên một tiếng thì thuyền bè, quan quân, v.v ... ñều biến mất cả. Một chốc, thấy con ễnh ương bị chặt làm ba khúc nổi lên mặt nước.Những lá dừa, quả dừa ñều nổi lên cả. Nhìn lại cây dừa thì lá và quả ñều trụi hết.

631

https://thuviensach.vn

Người Hà-tĩnh có truyện Đóng giường nằm cho vua Thủy tề cũng là một dị

bản của truyện Người thợ mộc Nam-hoa. Ở ñây cũng có một bác phó mộc lành nghề. Vua Thủy tề lúc ấy ñang cần một chiếc long sàng, nghe tiếng ñồn về bác phó, bèn sai sứ lên triệu xuống ñóng. Bác phó cố rình xem thân hình nhà vua như thế nào ñể ñóng cho vừa. Dịp may ñược lọt vào ngự tẩm, bác thấy ñang nằm trên giường là một con rắn rất lớn khoanh tròn ñầu ngóc cao. Bác bèn ước lượng kích tấc ñóng ngay: giường vuông vức, giữa có trụ cao cho vua kê ñầu. Giường ñóng xong, ñược vua ca ngợi hết lời.

Cũng như các truyện trên, ñể bắt bác phó giữ tuyệt mật câu chuyện, Thủy tề

cũng buộc bác nuốt không phải lá rêu mà là một lưỡi gươm thu nhỏ bằng cái kim. Kết quả, bác cũng ñợi ñến ngày sắp xuống lỗ mới kể cho con cháu nghe mọi việc ở thủy phủ, ñể cuối cùng lưỡi gươm trong bụng hiện nguyên hình, ñâm ra ngoài cắt ñứt cổ.1

Truyện Thánh Tản Viên của ta cũng nói ñến tình tiết nuốt lá thành dao như

sau:

Sau mỗi trận kịch chiến với Thủy Tinh, ngôi nhà của Thánh Tản Viên (tức Sơn Tinh) trên ñỉnh Ba-vì thường bị hư hại, buộc Thánh phải gọi thợ mộc thợ hồ

quanh vùng lên sửa chữa. Những người này ñược ñệ tử của Thánh ñón ở chân núi rồi ñưa lên ñỉnh bằng phép thần. Khi việc sửa chữa ñã xong, Thánh cho mỗi người nuốt một lá trúc ñào hình giống con dao hai lưỡi dặn họ khi về nhà không ñược tiết lộ những ñiều tai nghe mắt thấy, nếu ai không tuân lời sẽ bị phạt chết ngay tức khắc. Đã từng có một người thợ mộc vì rượu say phun ra mọi chuyện, bị lá trúc ñào hóa thành dao cắt ñứt cổ xuyên ra ngoài.2

Ở truyện Thánh Đản (Tản Viên) của ñồng bào Mường cũng có tình tiết nuốt dao tương tự nhưng ñây là con dao ước mà bố Thánh Đản lấy của vua Thủy không chịu trả lại. Nhờ vậy mà nó lọt ñến tay Thánh Đản:

Ngày xưa, bố ñẻ ra Thánh Đản là bố Trượng làm nghề thầy mo. Một hôm bố

Trượng ñang cày ruộng và chăn vịt bỗng có người ở Thủy phủ (Mường-khú) mời xuống làm vía cho con vua Thủy bị bệnh nặng. Đến nơi ông thấy một con rắn bị lưới quấn chặt cổ bèn giả phù phép rồi lần mò gỡ lưới ra. Khi lành, con rắn mách nước cho ông xin vua Thủy một con dao ước. Vua cho nhưng buộc hết ñời phải trả. Bèn lấy dao ước cắm phập vào quả chuối bảo ông nuốt. Khi trở về

ông thấy trâu cày và vịt còn ở ñồng ruộng ñủ số và béo tốt. Từ ñấy ông trở nên giàu có. Truyện ñến ñây kết cục khác với của ta. Cho ñến ngày chết, bố Trượng Sợ quá, người ấy chạy về nhà và bị bệnh nặng (Bản khai của các sách Hữu Lập, sách Vĩnh Lại, sách Nhiêu Hợp).

1 Do Thanh Minh sưu tầm.

2 Theo Lê Hương. Truyện tích Việt-nam.

632

https://thuviensach.vn

vẫn không trối gì với con cả, nên hôm ñưa ñám, những người của Thủy phủ theo hẹn lên ñòi dao ước. Thánh Đản không biết thế nào mà trả. Thấy thế vua Thủy dâng nước lên cao ñể lấy dao. Để tránh nước ngập, Thánh vác xác bố nhằm núi Ba-vì chạy mãi, chạy mãi cho ñến ñỉnh. Chỉ còn một khoảng ñất bằng cái nong, nước của vua Thủy không thể dâng ñược nữa. Từ ñó Thánh có con dao ước và trở thành Thánh Đản.1

1 Theo lời kể của người Mường Hòa Bình, và Trấn Tử Bạch Đình. Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người Mường, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 141 (1971).

633

https://thuviensach.vn

VI. TRUYỆN PHÂN XỬ

106. NGƯỜI ĐẦY TỚ VÀ NGƯỜI ĂN TRỘM

Ngày xưa có hai anh chàng cùng yêu một cô gái và cùng một lúc ñến dạm nàng làm vợ. Trong khi cô gái ñang phân vân chưa biết nên lấy người nào thì hai người ñàn ông ñã rủ nhau ra một quán rượu làm quen và tỏ ý thương lượng với nhau về việc dạm vợ.

Người thứ nhất vui vẻ cho biết tên mình là Trần Lực, làm ñầy tớ cày cho một ông bá hộ ở một làng nọ. Thấy hắn có vẻ cởi mở, anh chàng thứ hai tên là Lê Đô cũng không giấu giếm nghề nghiệp ñào tường khoét vách của mình. Nhưng khi nói ñến chuyện dạm vợ, cả hai người không ai chịu nhường ai. Cuối cùng, Lê Đô bàn với Trần Lực hãy cùng mình thi tài, nếu người này nhận rằng người kia giỏi hơn, thì sẽ tự nguyện rút lui, nhường cô gái cho người kia lấy làm vợ. Trần Lực nghĩ ngợi một lát rồi cũng gật ñầu nhận lời.

Lê Đô ñưa Trần Lực về nhà mình, tiếp ñãi rất tử tế. Tối hôm ấy, hắn bảo anh chàng ñi theo mình. Sau khi dắt bạn ñi quanh quẩn bao nhiêu xóm làng, ruộng ñồng, ñến một nơi kia, hắn bảo:

- Nhà này cũng không giàu lắm, nhưng hắn mới ñưa dâu về. Đêm nay tôi muốn mượn tạm chiếc áo cô dâu ñang mặc. Và tôi sẽ lấy ñược cho bác xem.

Nói ñoạn, hắn cắt rào chui vào, rồi mở cổng cho Trần Lực vào theo. Hai người trèo lên nóc nhà. Trần Lực rất lo ngại, nhưng Lê Đô ngắm nhìn bốn phía nhà hồi lâu rồi bảo nhỏ bạn:

- Nhà này chỉ có hai cửa. Cửa phía Đông thì có một con chó ñang nằm canh giữ. Còn phía Nam có một người ñang ngồi vót mây. Thế là khó vào rồi ñấy.

Nhưng tôi ñã có cách.

Hắn bèn tụt xuống ñi ñến cửa phía Nam rình trong xó tối. Nhìn thấy mây của người kia ñang vót là một sợi rất dài, vắt từ trong thềm nhà ra ñến cuối sân, hắn bèn lén nắm lấy ñầu sợi dây mây giật nhẹ một cái. Người vót mây bị hụt tay, dao cứa sâu vào ngón. Nhưng hắn vẫn tưởng mình lỡ tay chứ không biết có người gây nên. Đau quá, hắn nắm lấy ngón tay bị thương, bật lên mấy tiếng "chắt, chắt..." ở ñầu lưỡi. Con chó tưởng chủ gọi cho ăn bèn từ cửa phía Đông ngoắt ñuôi chạy ñến. Thừa dịp tốt ñó, Lê Đô ñưa bạn vào nhà. Họ tìm ñến buồng cô dâu chú rể. Hai người lúc ấy ñang ngủ say. Lê Đô tìm một quả trứng ñập giập, nhân lúc cô dâu nằm ngoảnh mặt vào vách, bèn cho vương vãi lòng trắng trứng xuống chiếu, rồi trở lại nấp vào một xó ngồi chờ. Được một chốc, cô dâu quay mặt trở ra nằm lên vũng nước trứng, nước trứng thấm vào áo, từ áo thấm vào da, 634

https://thuviensach.vn

làm cho nàng sực tỉnh. Khi thấy áo ướt, nàng lồm cồm dậy thay, ñoạn trở lại nằm xuống như cũ. Lê Đô lập tức trộm lấy chiếc áo rồi nói với Trần Lực:

- Chỉ lấy có chiếc áo thôi, chưa hẳn cô dâu ñã dám kêu, mất trộm. Vậy chúng ta phải lấy thêm một cái gì cho chúng nó biết là ñêm nay có kẻ vào thăm nhà.

Nói ñoạn, hắn lần ñến hòm, mở ra, lấy món nữ trang ñưa cho Trần Lực xem, rồi hai người tháo lui.

Trần Lực tấm tắc khen hắn tài giỏi. Nhưng anh cũng cố nèo mời Lê Đô về nhà mình chơi. Lê Đô hỏi:

- Anh ñang kỳ hạn ở cày với chủ. Vậy ñến nhà anh có bất tiện không?

Trần Lực cười và trả lời:

- Không. Đến nhà tôi tức là ñến nhà lão chủ của tôi ñấy. Lão chủ của tôi kể ra cũng khó tính. Nhưng không việc gì ñâu, tôi ñã có cách làm cho hắn tiếp ñãi bác tử tế. Bác cứ ñi với tôi, ñừng lo gì cả.

Hai người ra ñi. Lúc sắp tới nhà, Trần Lực bảo bạn:

- Lão chủ nhà tôi nóng nảy lắm. Về ñây tôi sẽ bảo nó leo lên leo xuống trên mái nhà ít nhất là hai lần ñể cho nó dịu cái tính nóng ñi trước khi tiếp bạn. Và tất nhiên, hôm nay tôi bảo nó ñể tôi ở nhà ít nhất là một ngày ñể tôi tiếp bạn tôi.

Trước tiên bác hãy khoan vào vội, chỉ ñứng ngoài cửa chỗ kho lúa này mà nhìn vào, ñể thấy chút tài mọn của tôi. Bao giờ tôi ra ñón bác hãy vào.

Trần Lực bước vào nhà, Lê Đô ñứng ngoài nhìn theo thấy hắn ñến kho lúa, bắc thang lên tường, lại dùng chân in những vết chân ñất lên tường, lên nóc và lên thang, v.v... rồi mới vào nhà. Một lúc, thấy cả chủ nhà lẫn ñầy tớ chạy ra kho lúa nhìn lên những cái dấu chân. Lão chủ bộ dạng hớt hơ hớt hải, bảo Trần Lực:

- Thôi, mày hãy nghỉ cày một bữa rồi trèo lên xem xét tất cả cho tao một lượt!

Trần Lực vâng lời, làm như chủ dặn. Nhưng lão chủ không tin ở ñầy tớ. Hắn tự mình cởi áo, chật vật lắm mới ñưa ñược tấm thân phục phịch lên chạn lúa, rồi leo lên nóc nhà quan sát rất kỹ lưỡng. Thế mà lúc bước chân xuống ñất, tính ña nghi bắt hắn ta lại hì hục trèo lên một lần nữa.

Một lúc sau, giữa khi Lê Đô ñang ngồi ñợi ở một gốc cây, ñã thấy Trần Lực bước ra tươi cười:

- Bác có thể vào ñược rồi. Hôm nay tôi ñược nghỉ ñể chẻ lạt tu bổ hàng rào.

Tôi ñã báo cho chủ biết bác là bạn thân của tôi. Bác chả phải lo gì sất. Chỉ khi chủ nó hỏi, bác cứ nói là mình làm lính lệ ở phủ về chơi. Thế là ñủ.

Lê Đô bước vào nhà. Thấy lão bá hộ chủ của Trần Lực, hắn ta có vẻ sợ sệt, chỉ

sợ vỡ chuyện nó ñi trình làng thì lôi thôi. Ban ñầu lão bá hộ khinh Lê Đô ra mặt, 635

https://thuviensach.vn

chỉ ậm ừ chứ không thèm chào. Nhưng khi nghe Trần Lực nói người quen của mình làm lính lệ ở một phủ gần phủ nhà thì hắn tỏ vẻ cung kính ngay. Mặc dầu là người quen của ñầy tớ, hắn cũng hối hả bảo người nhà làm cơm dọn rượu tiếp ñãi rất tử tế.

Xong cuộc ñó, Lê Đô vẫn tự cho là mình giỏi hơn Trần Lực. Nhưng Trần Lực nhất ñịnh không chịu. Cuối cùng, hai người dắt nhau ñến nhà một ông ñồ ñể nhờ

ông ta phân xử.

Gặp ông ñồ, hai người kể tất cả câu chuyện cho ông nghe. Đoạn cùng nói:

- Cụ vì lẽ công bằng phân xử hộ cho ai là người ñáng ñược làm chồng cô gái ñó.

Cụ ñồ trả lời:

- Hai người hãy nghe câu chuyện này: có hai con mèo, một con chuyên ăn vụng của nhà, còn một con chuyên ăn vụng của xóm giềng. Cả hai ñều ăn vụng ñược luôn và lần nào cũng trót lọt. Vậy hai người thử nghĩ cho kỹ xem con nào tài hơn?

Hai người ngẫm nghĩ hồi lâu rồi ñồng thanh cho con mèo ăn vụng của nhà là hơn.

Cụ ñồ tiếp luôn:

- Vậy thì trong hai người ñây, có tài hơn phải là người ñã dùng mưu thường xuyên bắt chủ theo ý mình. Chứ còn thỉnh thoảng ñi ăn trộm ñược một vài nhà sơ ý thì ñâu phải là chuyện khó. Vả lại cũng chả hay hớm gì khi ñem tài trí ra ñể

chiếm ñoạt của cải của người khác. Cho nên tôi cho rằng anh Đô nên nhường bước trước cho anh Lực mới phải.

Ở nhà cụ ñồ ra Lê Đô vui lòng nhường cô gái cho Trần Lực. Hai người sau ñó kết bạn với nhau thân thiết.1

KHẢO DỊ

Một truyện của Ba-tư (Iran) có những nét giống với truyện trên:

Một người ñàn bà ñồng thời lấy hai người chồng. Hai người ñàn ông ở chung một nhà, có chung một vợ mà không biết nhau vì một người làm nghề ăn cắp, chỉ ở nhà vào ban ñêm, và một người làm nghề ăn trộm chỉ ở nhà vào ban ngày.

Nhờ một cuộc du lịch mà hai người cùng ñi với nhau và làm quen nhau. Họ giở

cơm gói ra mời nhau ăn và khi so hai miếng thịt cừu ăn khớp, mới biết là cùng bị

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Quảng-bình.

636

https://thuviensach.vn

người ñàn bà ñánh lừa. Sau một cuộc bàn bạc, họ quyết ñịnh mỗi người trổ tài xem ai hơn thì người ấy ở lại với vợ, còn người kia ñi chỗ khác.

Người ăn cắp ñưa người ăn trộm ñến chợ. Thấy một lão lái buôn ñi trước mặt, hắn lấy ñược túi bạc trong người lão mà lão chả biết gì. Hắn bảo bạn: - "Tôi sẽ

làm cho mọi người ñều chứng nhận cái túi này là của tôi". Hắn ñem tiền ra ñếm, bớt ñi một số, lại lấy giấy tờ của lão lái ra, bỏ giấy tờ của mình vào rồi lén ñến bỏ túi bạc vào người lão mà lão vẫn không biết. Thế rồi hắn ñi trình quan, kiện lão lấy túi của mình. Và cuối cùng túi bạc chính thức về hắn.

Đến lượt người ăn trộm ñưa bạn ñi chứng kiến "tài nghệ". Họ vào hoàng cung, trèo lên bao nhiêu nóc ñiện, ñến chỗ vua ngủ. Thấy một người hầu ngủ gật hắn trói lại, nhét giẻ vào miệng và trèo lên xà nhà. Rồi hắn ngồi vào chỗ người hầu nhưng ñáng lý quạt thì lại cấu mạnh vào chân vua làm vua tỉnh dậy hỏi. Hắn ñáp vì mộng thấy sự lạ nên lỡ tay. Rồi hắn kể cho vua nghe chuyện một cuộc ñọ tài giữa hai người ăn cắp và người ăn trộm y như những chuyện xảy ra giữa hắn với bạn, rồi cuối cùng hỏi vua ai tài hơn. Vua nghĩ một lát cho người ăn trộm tài hơn. Sau ñó hắn lại quạt cho vua nối lại giấc ngủ.

Hai người trốn ra khỏi hoàng cung. Người ăn cắp nhường cho ñối phương ñược cuộc.1

1 Theo bản dịch của Vũ Ngọc Phan, trong Pháp-Việt tạp chí.

637

https://thuviensach.vn

107. BA CHÀNG THIỆN NGHỆ

Ngày xưa, có nhà họ Lê có một cô gái nhan sắc xinh ñẹp. Không những thế, nàng còn văn hay chữ tốt, lại thạo ñủ các nghề. Những cô gái ñẹp trong vùng khó có cô nào ăn ñứt. Khi nàng ñã ñến tuổi lấy chồng, có nhiều chàng trai hoặc con quan, hoặc con nhà giàu, hoặc tú cử ñến cầu hôn, nhưng ông già họ Lê ñều từ chối. Ông nói với mọi người: - "Con gái tôi không muốn làm bà quan, cũng không thích làm bà phú hộ. Nó chỉ muốn lấy một người chồng có nghề cầm tay mà nghề ñó phải tinh thuần không ai hơn mới ñược. Nếu không thế thì chả nên ñến làm gì cho mất công!".

Tin kén rể bay ra, những tài năng bốn phương tấp nập ñến xin ra mắt, nhưng chả một ai làm cho ông già họ Lê vừa ý. Người ta chỉ thấy ông than vãn sau mỗi lần thử sức: - "Tài năng trong thiên hạ thực hiếm lắm thay!".

Một hôm, trong buổi sáng ông tiếp luôn một lúc ba chàng trẻ tuổi, khỏe mạnh, ñẹp trai. Sau khi nghe họ trình bày tên tuổi, nghề nghiệp, ông già mới biết ñó là ba nhân tài quê ở ba nơi, tình cờ gặp nhau tại ñây. Một người tự xưng bắn giỏi có thể bắn bất cứ một vật gì dù khó ñến ñâu, và dù xa bao nhiêu. Một người tự

xưng lặn giỏi có thể sống dưới nước hàng tuần mà không sợ nguy hiểm, có thể

tìm thấy những vật nhỏ bé ở dưới ñại dương. Còn người thứ ba thì tự xưng là một thầy thuốc lành nghề, có thể cải tử hoàn sinh bất kỳ một con bệnh nào, kể cả

những con bệnh vừa tắt thở.

Ông già Lê rất vui mừng, vội dắt người thứ nhất ra sân, trỏ một cây thông cao chót vót ở bờ giậu mà bảo:

- Tôi sẽ cho người nhà trèo lên ngọn cây ñánh dấu vôi vào một cái lá, ngài cố

gắng bắn thế nào cho lá ñó rụng xuống trước mặt chúng ta, lúc ñó tôi mới tin là thực tài.

Nghe nói thế, anh chàng không hề từ chối, vội chuẩn bị cung nỏ. Quả nhiên, chỉ một mũi tên văng ra, ngọn lá thông có dấu vôi rơi xuống trước con mắt kinh ngạc của mọi người.

Khi thử tài người thứ hai, ông già họ Lê dẫn chàng ra bờ biển trước nhà. Đoạn, ông ñưa cho xem một chiếc nhẫn và nói:

- Bây giờ tôi cho một người chèo thuyền ra khơi, thả chiếc nhẫn này xuống nước, ngài cứ theo hướng ñó tìm hộ ñưa về ñây cho mọi người trông thấy.

Anh chàng chẳng nói chẳng rằng cởi áo nhảy ngay xuống biển và chỉ giập bã trầu là chàng ñã nổi lên khỏi mặt nước với một vẻ ñắc thắng, giơ chiếc nhẫn cho mọi người xem.

638

https://thuviensach.vn

Để thử người thứ ba, họ lại ñem nhau ra chợ. Chỉ vào một người ăn mày ñang sắp sửa nhắm mắt tắt hơi, ông già bảo chàng hãy cố chữa cho người ñó sống lại.

Người ta thấy anh chàng cúi xuống bắt mạch rồi bỏ ñi. Đến một bụi cây, anh rẽ vào kiếm các thứ lá ñem về sắc lên, ñổ vào miệng người ăn mày. Không mấy chốc, người ăn mày ñã ngồi dậy ñòi ăn, y như sau một giấc ngủ dài mê mệt vừa tỉnh.

Thấy cả ba người ñều thiện nghệ, ông già họ Lê bối rối không biết nên gả con gái cho ai. Ông mới bảo họ:

- Cả ba vị quả có chân tài, con gái tôi mà ñược sánh duyên thật là một ñiều may mắn. Nhưng ngặt vì "thuyền quyên có một mà anh hùng lại ba", biết làm thế nào bây giờ? Thôi thì chúng ta ra miếu thành hoàng làm lễ, gieo quẻ ñể hỏi ý. Nếu quẻ chỉ nhằm người nào thì xin ñể cho "tiện nữ" về với người ñó.

Ba người bằng lòng, cùng ra miếu thành hoàng. Nhưng trong lúc làm lễ, bỗng có người nhà hốt hoảng chạy tới báo tin cô gái ñang cuốc cỏ ở ruộng bỗng bị

chim ñại bàng cắp tha ñi mất. Nghe nói thế, tất cả mọi người ñều bỏ cuộc lễ chạy ù ra ñồng thì ñã thấy ñại bàng ñang bay thẳng ra biển. Anh chàng bắn giỏi vội lắp tên vào cung, bắn luôn một phát. Không ñợi ñến phát thứ hai, ñại bàng ñã bị

trúng tên gãy cánh lặn xuống nước, mang theo cả cô gái xuống luôn. Thấy thế, chàng giỏi lặn lập tức nhảy ngay xuống cứu. Chàng lặn một mạch ñến chỗ chim rơi và cuối cùng ñưa ñược cô gái lên bờ. Nhưng bây giờ cô gái chỉ là một cái xác không hồn, bụng trương phềnh những nước. Đến lượt nhà danh y giở tài của mình, tìm thuốc chữa cho cô gái. Chỉ một chốc, nàng ñã nôn ra bao nhiêu là nước và hồi tỉnh lại.

Bấy giờ ba chàng cầu hôn tranh nhau kể công lao của họ vơi cha con ông già họ Lê. Người thứ nhất nói:

- Nếu không có tôi bắn con quái vật thì chưa chắc ñã tìm thấy dấu vết của nàng. Vậy nên gả nàng cho tôi.

Người thứ hai cãi lại:

- Hãy khoan ñã, nếu không có tôi vớt nàng lên thì dù có bắn giỏi thế nào ñi nữa cũng thật là vô ích.

Người thứ ba cũng tiếp luôn:

- Nhưng nếu không có công tôi cải tử hoàn sinh thì dù các anh có cứu ñược cũng chỉ cứu một cái xác thôi. Vậy tôi xứng ñáng ñược kết duyên với nàng mới phải.

Cả ba người không ai chịu ai. Ông già họ Lê và những người ñược chứng kiến ñều lấy làm bối rối, không biết nên trả lời thế nào. Cuối cùng họ dắt nhau lên quan ñể nhờ phân xử.

639

https://thuviensach.vn

Sau bao nhiêu ngày suy nghĩ, quan cho ñòi ba chàng cùng với hai cha con ông già tới công ñường. Trước mặt họ, quan phán bảo:

- Trong việc cứu cô gái này, cả ba người ñều có công lao ngang nhau, nếu thiếu một người cũng khó mà thành. Nhưng anh thầy thuốc, anh không thể kể

công như thế ñược. Không phải cứ cứu chữa lành cho người ra là ñòi lấy người ta làm vợ. Đối với anh, người ñược cứu sống phải coi như ân nhân chứ không bắt buộc phải coi như chồng. Còn anh thợ bắn, nếu anh biết rằng không có một người nào sẽ lặn ra cứu cô gái thì việc làm của anh chỉ có tính chất báo thù chứ

không thể gọi là cứu vớt. Tất nhiên, anh bắn trúng chim chứ không bắn trúng người là có dụng ý tốt. Nhưng giết chết chim mà không nghĩ rằng người cũng rơi xuống nước thì dụng ý ñó của anh hãy còn thiếu sót. Vậy ñối với anh, cô gái này cũng chỉ coi như một vị ân nhân. Còn anh giỏi lặn, anh là một trong những người cứu cô gái, mà công việc cứu vớt lại bắt buộc anh phải ôm cô gái trong tay suốt buổi. Sách xưa có nói rằng trừ vợ chồng ra, thì "nam nữ thụ thụ bất thân". Bây giờ anh ñã lỡ gần gũi cô gái ñó thì hai người phải ñược kết duyên với nhau mới là hợp lẽ. Tuy nhiên, ñối với các ân nhân, hai vợ chồng phải nhận họ

làm anh em kết nghĩa.

Nghe quan phân xử có tình có lý, mọi người ñều vui vẻ tuân lời. Ba chàng trai kết nghĩa trở thành anh em thân mật hơn ruột thịt. Còn chàng lặn giỏi kết duyên cùng cô gái nọ. Lễ cưới cử hành rất linh ñình, có cả hai chàng kia cùng dự.1

KHẢO DỊ

Một truyện ở Hà-tĩnh nhan ñề Tứ hải giai huynh ñệ cũng cùng một nội dung với truyện trên, nhưng ñáng lý có ba chàng tới cầu hôn thì ở dị bản này lại có thêm một chàng thứ tư có tài nhìn xa muôn dặm. Trong truyện không có cuộc thử thách và việc ñến lễ miếu thành hoàng, nhưng cũng có tình tiết chim ñại bàng tha cô gái quý, và phú ông - cha cô gái - nói với cả bốn chàng: hễ ai cứu ñược con thì sẽ gả cho làm vợ. Anh chàng nhìn xa là người ñầu tiên nhìn thấy ñại bàng mang cô gái bay giữa biển cả, bèn chỉ cho chàng giỏi bắn ñuổi theo bắn, và sự việc lần lượt xảy ra như truyện vừa kể. Rốt cuộc, bốn anh chàng ở

bốn phương trời trở thành anh em chí thân.2

Các truyện trên khá phổ biến ở thế giới. Nhà cổ tích học Pháp nổi tiếng Cô-xcanh (Cosquin) trước khi chết có viết dở dang một bài nghiên cứu về các loại dị

bản của một cốt truyện - mà ông gọi tên là Cô gái bị bắt ñược cứu thoát và 1 Theo Tân thanh tạp chí

2 Do Thanh Minh sưu tầm

640

https://thuviensach.vn

những nhân vật có tài lạ1 - trong quá trình di chuyển giữa các dân tộc khác nhau.

Nói chung, so sánh các truyện lưu hành ở các dân tộc thì ñều có những nét tương ñồng, nhưng mỗi nhóm dị bản thường có một kết cục riêng, có nghĩa là cách xử

lý cũng như cách ñánh giá công lao của các nhân vật có tài trong truyện, ở mỗi dân tộc cũng có những sắc thái riêng biệt. Chúng tôi chỉ kể ra ñây một số truyện: Truyện của người Khơ-me (Khmer), của người Lào giống với truyện của ta hơn cả, nhất là về kết cục:

Có bốn anh chàng hăm hở ñến thành phố Tắc-xi-la ñể học nghề. Một người học về thiên văn bói toán, một người học cách dùng vũ khí, một người học bơi lặn, một người học nghề cứu chữa thiên hạ. Thành tài, họ trở về quê, dọc ñường nghỉ ở bãi biển. Sáng hôm sau, chàng học thiên văn cho biết có công chúa con vua Pê-a-rê-an-xây bị chim ñại bàng tha ñi, sắp bay qua ñây. Cũng như truyện của ta, ba chàng kia lần lượt góp phần cứu công chúa, và sau ñó cả bốn ñều tranh lấy nàng làm vợ. Quan không xử ñược, ñưa lên Bồ-tát, Bồ-tát xử cho người biết thiên văn là thầy của công chúa vì anh dạy cho ba người kia hướng tìm người bị

nạn; người bắn nỏ là cha vì anh có công bảo vệ công chúa; người chữa sống lại là mẹ vì anh giành lại cho công chúa cuộc sống; người nhảy xuống biển ôm công chúa vào lòng mới là chồng. Nhưng lấy nhau rồi, hai vợ chồng phải ghi nhớ công ơn của những người kia.2

Truyện của người Thái Lan là một câu ñố do một hoàng tử ñưa ra, trong ñó kể

câu chuyện bốn người là bà-la-môn cứu một cô gái (ñại thể cũng hơi giống truyện trên). Sau ñó hoàng tử ñố: "Ai ñáng lấy cô gái hơn cả?".

Một người bạn của công chúa ứng vào ống nhổ trả lời: - "Lấy người chữa cho cô gái sống lại". Công chúa ñá cái ống nhổ một ñá và cãi lại rằng: - "Lấy người lặn vì nó ôm cô gái vào tay".

Một truyện của người Bê-lút-sít-xtăng (Baloutchistan) (dân tộc ở phía Đông I-răng (Iran)) cũng có kết thúc tương tự với các truyện trên, tức là giống ở quan niệm ñạo ñức của người phân xử:

Có ba chàng trai trẻ (không phải hoàng tử) mồ côi cha ở với cậu, người cậu ñặt ñiều kiện cho họ nếu ai ñi chơi xa tìm ñược vật quý và lạ thì sẽ gả con gái cho.

Ba vật quý mà ba người mua ñược là: một vật hình quả cầu có thể tiết ra nước, nước ấy có thể làm cho người chết sống lại, một cái giường biết bay và một cái gương có thể nhìn xa hàng vạn dặm. Trên ñường về, chàng trai làm chủ cái gương chợt nhìn thấy con gái của cậu ñã chết, lúc ấy người ta ñang khâm liệm 1 Trong Tạp chí dân tộc học và truyền thống dân gian, các tập I, II (1920 -21).

Một số truyện kể dưới ñây ñều trích nhặt từ tạp chí này.

2 Theo Tập san của hội nghiên cứu Đông Dương (BSEI, 1886); Hoàng Lâm, Xu-van-thon.

Truyện dân gian Lào; Lê Trọng Khánh ... Truyện dân gian Cam-pu-chia.

641

https://thuviensach.vn

ñể chôn. Anh vội báo tin cho hai người kia biết và nhờ có hai vật quý còn lại, họ

trở về kịp thời, cứu cô gái sống lại.

Người cậu bối rối không biết gả con cho ai, bèn ñưa việc lên vua ñể vua phân xử. Vua phán: - "Chiếu theo luật, ta xử cho người nào thấy cô gái khi người ta ñang khâm liệm nàng, ñược lấy nàng làm vợ, vì hắn ñã thấy nàng trong khi người ta rửa ráy thi hài. Nếu không lấy hắn làm chồng, nàng sẽ rất xấu hổ mỗi lúc gặp hắn".

Các truyện dưới ñây thì cô gái hoặc không kết hôn, hoặc kết hôn với một trong những người cứu mình, nhưng không xuất phát từ quan niệm ñạo ñức như trên.

Truyện của người Đức do anh em Grim (Grimm) sưu tập:

Có bốn anh em một nhà nghèo kia từ giã cha, mỗi người ñi một phương học nghề. Người con ñầu gặp một người ăn trộm thiện nghệ và nghe lời hắn, theo học nghề ấy. Sau ba năm hắn trở nên trộm giỏi, ñến nỗi muốn lấy của ai chỉ

trong nháy mắt là lấy ñược ngay, mà kẻ bị mất vẫn không biết gì. Người em thứ

hai học nhìn xa với một thầy khác và sau ba năm thành tài, ñược thầy cho một cái ống nhòm, có thể nhìn thấy mọi vật ở ngoài vạn dặm. Người thứ ba học bắn và sau ñó với khẩu súng của thầy cho, hắn có thể bắn trúng theo ý muốn dù khó mấy cũng chẳng sai. Còn người em út học nghề may, sau ba năm thầy cũng cho một cái kim có thể khâu vá tất cả mọi vật mà không thấy vết.

Đúng ngày hẹn, anh em trở về quê cũ. Họ trổ tài cho bố xem, người thứ hai ñứng dưới ñất mà biết ñược số trứng chim năm quả trong một cái tổ trên cây cao có con chim mẹ ñang ấp; người anh cả trèo lên trộm lấy trứng xuống mà chim mẹ không hay biết gì cả; người thứ ba bày trứng lên mấy góc bàn bắn một phát trúng cả năm mà trứng không vỡ; người thứ tư khâu lại lành lặn như cũ. Đoạn người anh cả lại ñưa ñặt trứng lên tổ cũ. Sau ñó mấy hôm trứng nở mỗi con chim non co một vành ñỏ ở cổ, dấu vết ñường chỉ khâu của người em út.

Không bao lâu, có tin công chúa bị rồng bắt ñi mất. Bốn anh em nghe nói vua sẽ gả công chúa cho kẻ nào cứu ñược, bèn ñến kinh xin một chiếc tàu ñể ñi tìm.

Trước tiên, người em thứ hai nhờ cái ống nhòm, nhìn thấy công chúa ở trên một núi ñá, còn con rồng thì ñang ngủ, ñầu gối lên ñùi công chúa. Người anh cả một mình lên núi trộm ñược công chúa xuống tàu, dong buồm mà chạy. Khi rồng thức dậy thấy mất công chúa, vội ñuổi theo tàu. Chàng thiện xạ bắn luôn ba phát, rồng rơi xuống, tàu vỡ tan từng mảnh. Trong khi nguy cấp, chàng giỏi khâu vá ñã làm cho tàu liền lại như cũ, cuối cùng về ñược ñến nhà. Thấy họ kể

công lao của mình với mục ñích giành công chúa, vua cắt nửa ñất nước giao cho họ trị vì, ñể khỏi phải gả công chúa cho người nào cả.

Truyện của người Xla-vơ (Slave) ở Mô-ra-vi (Moravie) giống với truyện của Đức, nhưng người thợ may ñược thay bằng thợ vá. Người con ñầu ñi học nghề

642

https://thuviensach.vn

trở về nói với bố: - "Con làm thợ vá nhưng không phải vá như người ta; hễ thấy cái gì cũ, con chỉ nói hai tiếng "chữa lại" là xong ngay". Và anh nói thử mấy tiếng, cái áo của người bố bị rách cùi tay liền lành lặn như cũ. Người thứ hai nói:

- "Con ăn trộm cũng vậy, chỉ nghĩ ñến một vật gì ñó, dù xa bao nhiêu, là có thể

có trong tay rồi". Người thứ ba nói: - "Con nhìn lên trời, có thể thấy ñược mọi nơi trên trái ñất". Người con út nói: - "Con là thợ săn, nhưng chỉ cần nói ñến con vật nào ñó là lập tức nó bị bắn chết".

Rồi ñó, nhà thiên văn cũng phát hiện ra công chúa bị rồng bắt giam ở một hòn ñảo trên Hồng-hải. Bốn anh em ñi tàu ñến ñảo. Người ăn trộm chỉ nói: - "Công chúa ñến ñây", thế là công chúa có mặt trên tàu. Khi bị rồng ñuổi, người thợ săn nói: - "Bắn chết" thì rồng liền rơi xuống, nhưng xác nó lại làm thủng tàu. Thấy thế, người thợ vá chỉ nói một tiếng "vá" là vá xong tàu.

Khi họ tranh giành công chúa, vua bảo:- "Nếu các anh còn tranh nhau, ta sẽ cắt con ta làm bốn cho mỗi người một phần, vì vua không bao giờ nói hai lời, nhưng như thế chả có lợi gì". Bốn người bằng lòng ñể cho cô gái chọn lấy một anh làm chồng, còn ba người kia làm quan to trong triều.

Người Nùng cũng có một truyện gần giống với hai truyện trên, nhưng lại thêm một người ñộn thổ ñể có một ñoạn kết với diễn biến hơi khác. Ở ñây có năm anh em thiện nghệ: một người ăn trộm, một người bắn tên; một người nhìn ống nhòm (làm bằng hai trăm loại gỗ khác nhau), một người may vá, và một người do cứu con gái Long vương mà học ñược nghề bơi lội và ñộn thổ.

Đúng hẹn, họ trở về và cũng có một công chúa bị rồng bắt ñể cho họ trổ tài, hy vọng ñược lấy công chúa như lời hứa của nhà vua. Anh thợ vá ghép ba trăm tấm ván thành tàu ra biển. Anh có ống nhòm chỉ ñúng chỗ ở của rồng. Anh ăn trộm ñưa công chúa lên tàu.Anh bắn giỏi giết con rồng khi nó ñuổi. Anh thợ vá chữa lại tàu vì bị rồng làm cho vỡ tan. Trong khi ñó một con yêu tinh (giá chan) tới bắt công chúa mang ñi mất. Anh có ống nhòm lại tìm thấy công chúa ở trong hang sâu dưới núi. Anh ñộn thổ chui xuống ñất cõng về. Anh bắn tên giết yêu tinh khi mụ ñuổi theo. Yêu tinh chồng lại tới bắt ñưa ñi nhưng cũng bị bắn chết.

Khi công chúa ñược cứu về, vì không biết gả cho ai, nhà vua bảo họ làm anh em kết nghĩa với công chúa rồi phong cho làm quan to trong triều.1

Truyện của Hy Lạp (Grèce):

Bảy anh em cứu ñược một nàng công chúa khỏi tay quái vật, ñưa về một lâu ñài kín, dặn công chúa ñừng nhìn qua cửa sổ. Nhưng ñêm lại công chúa nhìn ra ngoài vì có tiếng nhạc hấp dẫn, nên bị con quái vật ẩn trong ñám mây ñen bắt ñi.

Người giỏi bắn vội bắn thủng ñám mây, quái vật chết. Một trong số những người em có tài tung hứng bèn giơ cánh tay ra ñón công chúa rơi xuống kịp thời. Đứa 1 Theo Hoàng Quyết, ñã dẫn.

643

https://thuviensach.vn

công chúa về ñến nơi họ tranh công, vua bảo cắt công chúa làm bảy phần chia cho họ vì xét thấy ai cũng có công ngang nhau. Bảy anh em ñều xin thôi, ñược vua thưởng rất hậu.

Truyện của người Can-ñê ở I-răng (Iran) thì kết cục lại ñể cô gái kết hôn với nhà thiên văn:

Có ba anh em cùng yêu một cô em họ. Người bố không biết xử trí ra sao, bèn bảo họ ñi học mỗi người một nghề, ai tài giỏi hơn sẽ gả. Một người học nghề

thiên văn, một người học nghề kỹ sư, và một người học nghề thầy thuốc. Cả ba cùng gặp nhau ở một ñịa ñiểm. Nhà thiên văn cho biết cô gái ñang bệnh nặng, nhà kỹ sư tính toán ngay ñường sá, chế một cái xe ñể ñi, và cuối cùng ñưa ñược người thầy thuốc về kịp thời, nhờ ñó chữa cho cô gái bình phục.

Khi họ ra sức tranh công, bố mẹ và bạn bè quyết ñịnh: người thầy thuốc chữa bệnh thì sẽ trả tiền, nhà kỹ sư thì trả lương, nhưng nếu không có nhà thiên văn bói ra sự việc ñể về chữa chạy thì cô gái chết. Bèn cho nhà thiên văn ñược lấy cô gái làm vợ.

Một trong mấy truyện của Ấn-ñộ kể trong sách Hai mươi lăm truyện quỷ

(Vêtala pantachavincati) (những truyện này ñều là những trường hợp khó xử do một con quỷ nêu ra ñể hỏi ý kiến vua Vi-krâ-ma) thì công lao lại không thuộc về

nhà thiên văn hay nhà kỹ sư:

Có ba nhân vật trẻ ñẹp, có tài nghệ, cùng một lúc ñến hỏi một cô gái làm cho cô và bố mẹ cô bối rối không biết nên như thế nào. Giữa lúc ñó thì bỗng quỷ bắt mất cô gái. Người thứ nhất giỏi thiên văn biết quỷ ñã ñưa lên núi Vin-ñi-a.

Người thứ ba chế ra chiếc xe mang tới núi. Người thứ hai giết con quỷ và cứu cô gái. Vua phân xử: người thứ hai ñáng làm chồng cô gái.1

Truyện của người Mô-rơ (Maures) (châu Phi) cũng có kết cục như trên: Một cô gái bị yêu tinh bắt. Một bà mẹ có bảy ñứa con trai, láng giềng nhà cô gái, nhận sẽ bảo mấy ñứa con mình ñi cứu. Khi các con bà về, ñã thấy bày sẵn giữa sân một cỗ yên cương nạm vàng, ở giữa nhà bày một bộ áo quần ñẹp có cả

mũ và giày. Họ hỏi mẹ những thứ ấy ñể làm gì? Mẹ ñáp: - "Để thưởng cho ñứa nào cứu ñược cô gái hàng xóm mất tích". Bảy con cùng hăm hở nhận lời.

Trong bảy ngày, một người có tài "nghe ñược tiếng sương rơi", liền phát hiện ra lâu ñài của yêu tinh, báo cho những người kia biết yêu tinh hiện ñang ngủ, răng quỷ cắn lấy tóc cô gái. Người thứ hai có tài "tay ñặt vào cửa là khóa mở

ra", mở liên tiếp bảy cái cửa. Người thứ ba có tài "gỡ rối những sợi tơ vướng vào bụi gai", ñã giật ñược tóc cô gái ra khỏi miệng yêu tinh mà nó không biết.

1 Theo bản dịch của Đơ-ve-dơ (Devèze). Tạp chí Muy-dê-ông (Le Muséum) 644

https://thuviensach.vn

Người thứ tư có tài "tung hứng và ñuổi nhanh như gió" ñã lần lượt ném cô gái lên trời qua bảy lớp cửa, rồi lần lượt chạy vụt ra hứng cô trong cánh tay. Khi họ

lên ngựa phi về, thì người thứ nhất báo tin yêu tinh ñã biến thành diều hâu ñang ñuổi theo. Các anh em xúm nhau bắn chết. Sau ñó, cô gái lấy người ñã gỡ tóc mình ra khỏi miệng yêu tinh.

Một truyện xứ Nga cũng xử cho cô gái lấy người ăn trộm:

Một nông dân có bảy ñứa con ñều cùng một tên là Xi-mê-ông. Họ trẻ khỏe nhưng lười và ñủ tật xấu. Người cha ñưa các con ñến làm ñầy tớ cho vua. Vua hỏi mỗi người: - "Biết làm gì?". Một ñứa trả lời: - "Tôi biết ăn trộm". Một ñứa khác: - "Tôi biết rèn những vật quý". Người thứ ba "có thể bắn trúng chim bay".

Người thứ tư "nếu chim rơi xuống nước, có thể lội ra lấy về". Người thứ năm

"trèo lên một chỗ cao nào ñó có thể thấy hết cả nước". Người thứ sáu "có thể

ñóng một chiếc tàu chạy rất nhanh". Người thứ bảy "có thể chữa lành mọi bệnh".

Một hôm, vua muốn lấy một công chúa nước khác nhưng không có cách gì bắt về, bèn giao việc ñó cho bảy người. Bọn họ lên tàu do một người ñóng tàu, ñóng xong trong một thời gian rất ngắn. Đến nơi, một người trèo lên cột cao nhìn và báo tin rằng lúc này công chúa ñang ngồi một mình, có thể bắt trộm ñược.

Người thợ rèn rèn ngay hai món ñồ ñẹp cùng ñi với người ăn trộm vào cung ñể

bán. Cuối cùng, người sau tìm ñược công chúa ñem về ñến tàu rồi nhổ neo.

Công chúa ở ñây không bị bắt trở lại mà hóa thành chim thiên nga bay ñi. Người ñi săn bắn ngay một phát vào ñầu cánh trái, chim rơi xuống nước. Người lặn giỏi vớt lên lại hóa nguyên hình cô gái ñẹp, nhưng tay cô bị thương. Đến lượt người thầy thuốc chữa lành ngay.

Sau khi ñưa công chúa về, vua tự thấy mình quá già. Vua hỏi: - "Nàng muốn lấy ai trong bảy anh em?". Công chúa chọn người ăn trộm. Bèn gả cho và nhường luôn ngai vàng, lại cho các em của người ăn trộm làm chức quan to (bôi-a).

Truyện của người Ý (Italia) ở Vơ-ni-dơ (Venise) thì cái may mắn thuộc về

người vá tàu.

Một người có bốn con trai và nuôi ñỡ ñầu một cô gái. Anh nào cũng muốn lấy cô làm vợ. Người cha bảo chúng hãy ñi học mỗi ñứa một nghề, lúc trở về ai tài giỏi vào bậc thầy sẽ gả cho. Khi họ trở về, cha báo cho biết là cô gái ñã bị mất tích. Anh chàng học nghề thầy pháp cho biết cô gái hiện ở trong vườn của hoàng tử. Anh chàng học nghề ăn trộm lẻn vào vườn bắt ngay cô gái rồi nhảy ra rất lẹ, ñưa về thuyền.

Người làm vườn sai một con rồng gác vườn ñuổi theo. Rồng toan chụp bắt cô gái, nhưng anh chàng bắn giỏi ñã cho một phát súng. Rồng ngã xuống ñè lên thuyền, thuyền muốn vỡ tan, nhưng anh chàng học nghề thợ mộc ñã nhảy ngay 645

https://thuviensach.vn

xuống nước, trong nháy mắt chữa ñược thuyền lành lặn như cũ, và ñưa ñược cô gái về yên lành. Kết quả, người cha gả cô cho anh chàng thợ mộc.

Những truyện dưới ñây, nhân vật trung tâm là cô gái, không lấy một trong những người cứu mình, mà lại lấy người cha của họ.

Truyện trong sách Pen-ta-mơ-ron của Ba-di-lơ (Basile).

Một người có năm ñứa con. Thấy con không làm nghề ngỗng gì mà chỉ ăn hại, bèn bảo ñi tìm học mỗi ñứa một nghề, và dặn vào một ngày nhất ñịnh thì cả năm phải về nhà.

Đúng hẹn, năm anh em cùng về. Người anh cả là bợm trộm không ai ăn ñứt, người thứ hai biết ñóng tàu, người thứ ba có thuốc cải tử hoàn sinh, người thứ tư

có tài bắn nỏ và người thứ năm biết tiếng chim. Anh chàng út tỏ tài bằng cách báo tin: anh vừa nghe một con chim ñậu ở gần ñó cho biết, có một con yêu cướp một công chúa ñưa ñến núi ñá, và vua cho rao ai cứu ñược sẽ phong làm phò mã.

Người thứ hai làm ngay một chiếc tàu, trên ñó năm người cùng ñi với người cha ñến núi ñá. Cũng như truyện của Đức, yêu tinh cũng ñang ngủ say, ñầu kê lên ñùi công chúa. Người anh cả khiêng một hòn ñá cho con yêu kê ñầu, rồi trộm công chúa về tàu. Yêu cũng hóa thành mây ñuổi theo, và cũng bị một phát tên rơi xuống tàu; công chúa chết ngay cùng với yêu, nhưng ñược người thứ tư làm cho sống lại. Lúc về, ai nấy ñều tranh công. Vua giao cho người cha phân xử.

Cuối cùng, vua gả công chúa cho người cha của họ là người quan trọng trong việc cứu công chúa.

Cũng như truyện của người Bê-lút-sít-xtăng ñã kể trên kia, một truyện khác của người Hy-lạp (Grèce), của người Xu-a-hi-li ở ñảo Dăng-di-bar (Zanzibar) ñều có ba anh em và ba vật quý: ống thiên lý kính, tấm thảm bay và thuốc cải tử

hoàn sinh (Hy-lạp); gương thần, chiếu biết bay và lọ dầu hồi sinh (Xu-a-hi-li).

Những vật này ñều có vị trí quan trọng trong việc cứu cô gái. Kết cục của truyện Hi-lạp: ñể chấm dứt tranh chấp giữa ba hoàng tử, vua cha lấy cô làm vợ. Còn kết cục của truyện người Xu-a-hi-li: khi ba anh bảo cô gái chọn một trong ba người làm chồng, thì cô ta chọn người cha của họ "ñể cho cả ba gọi mình là mẹ".

So với các truyện vừa kể, truyện của người Tây-ban-nha (Espana) lại có kết cục lạ hơn: lấy cả ba.

Lần ñầu tiên, khi người cha cô gái báo chọn một trong ba người con trai ñến hỏi, cô trả lời: "Lấy cả ba". Người cha chuyển câu trả lời ấy cho ba người và thêm vào: - "Vì ñó là việc không thể ñược, nên sẽ gả cho người nào mang về

một vật quý và hiếm". Cuối cùng, cô gái cũng ñược cứu sống nhờ có ba vật của ba người: tấm gương thần, cái thùng bay và dầu hồi sinh, và câu ñầu tiên cô nói là: - "Cha thấy không, phải lấy cả ba", rồi truyện dừng lại ở ñây.

646

https://thuviensach.vn

Hai truyện sau ñây có kết cục giống nhau và khá lý thú: cả mấy anh em và cô gái ñều hóa ra các vì sao.

Một truyện của Đan-mạch (Danemark):

Có sáu anh em ñược cha cho ñi ra nước ngoài, mỗi người một phương, học mỗi người một nghề. Người anh cả biết ñóng tàu tự ñộng chạy ñược. Người thứ

hai có thể lái tàu chạy trên bộ cũng như dưới nước. Người thứ ba ngồi ở nước này nhưng có thể nghe chuyện người ta nói ở nước khác. Người thứ tư bắn giỏi, không phải ñợi ñến phát thứ hai. Người thứ năm trèo ñược thành cao. Người thứ

sáu, bậc thầy trong nghề ăn trộm.

Truyện cũng có nàng công chúa bị bắt do một mụ phù thủy hung ác. Vua cũng hẹn gả cho người nào cứu ñược. Người anh cả liền ñóng một chiếc tàu, tàu ấy do người em thứ hai lái. Người tài nghe phát hiện ra chỗ giấu công chúa trong một hòn núi thủy tinh. Người tài trèo trèo lên ñỉnh núi, thấy tên phù thủy ñang ngủ, ñầu cũng gối lên ñầu gối công chúa. Anh ta trèo xuống, cõng anh giỏi trộm lên và chỉ trong một chốc, anh này trộm ñược công chúa, rồi cả hai ñược anh tài trèo cõng về tàu. Cũng như các truyện trên, tàu chạy chưa ñược bao lâu thì người tài nghe báo tin tên phù thủy ñang bay trên không, ñuổi theo tàu. Người tài bắn bắn một phát vào chỗ hiểm nhất trong người tên phù thủy, như công chúa mách.

Cứu ñược về nhà, cả sáu người ñều muốn lấy công chúa làm vợ. Vua và công chúa rất bối rối. Nhưng lúc bấy giờ, Trời không muốn ñể cho mấy anh em xung ñột nên làm cho họ và cả công chúa hóa thành sao, tức là chòm sao Thất tinh.

Người dân Đan-mạch nói ngôi sao sáng nhất trong ñó là công chúa, còn ngôi mờ

nhất là anh chàng giỏi trộm. Đó cũng là mọt hình thức ñánh giá.

Truyện ở vùng sông Đa-nuýp (Danuble):

Công chúa bị một con rồng hung ác bảy ñầu bắt ñi. Vua sai viên quan ñầu triều ñi tìm. Viên quan tướng thất vọng ñến nơi thì gặp một bà già, bà này cho biết cứ ñi tìm mẹ Rồng thì có thể tìm ñược công chúa. Gặp mẹ Rồng, mẹ Rồng bảo chờ năm con trai mẹ về sẽ hỏi ý kiến. Năm người con rồng này có phép màu nhiệm: người thứ nhất có thể lấy trộm bất cứ vật gì theo ý muốn. Người thứ hai tìm ñược vật bị mất. Người thứ ba bắn tên giỏi. Người thứ tư xây lâu ñài trong nháy mắt. Người thứ năm ñuổi theo một vật nhanh như chớp.

Khi năm chàng rồng trở về, họ bằng lòng giúp vua. Chỗ công chúa bị giam liền ñược một người trong số họ phát hiện. Người thứ hai tìm vào, chiếm ñược công chúa, thì con rồng hung ác lại chiếm lại, và ñem lên không trung. Nhưng chỉ một mũi tên của người bắn giỏi, rồng rơi xuống, ñánh rơi cả công chúa, nhờ

có người thư năm nhanh chân nhanh tay ñỡ lấy kịp thời. Bị họ hàng nhà rồng hung ác ñuổi theo, cả năm người cùng sứ giả nhà vua ẩn trong lâu ñài kín do người thứ tư xây dựng trong chốc lát.

647

https://thuviensach.vn

Đến lúc tranh công, bà mẹ Rồng ñưa việc ñó ñi hỏi mẹ Gió, mẹ Gió bảo ñi tìm mẹ Trăng. Mẹ Trăng lại chuyển cho mẹ Trời. Mẹ Trời bảo chính mẹ Rồng là người trọng tài tốt nhất. Lúc ñó mẹ Rồng phán: - "Các con là con trai ta, còn cô gái này là con gái của ta, là em gái của các con". Từ ñó họ bay lên trời và hóa thành bảy ngôi sao gọi là Vi-la-chít-chi. Mỗi năm, bảy ngôi sao này phải ñi thăm mẹ Gió, mẹ Trăng và mẹ Trời một lần, nên hôm ñó người ta thấy chúng xuất hiện trên bầu trời.

Người Mông-cổ có một truyện có những tình tiết và kết thúc khác hẳn nhưng xét kỹ, vẫn cùng một loại hình với truyện trên:

Có sáu chàng thanh niên bỏ nước ra ñi, khi ñến chỗ có sáu con sông giao nhau, họ bắt ñầu chia tay mỗi người ñi theo một ngả sông, sau khi ñã trồng mỗi người một loại cây ứng vào sinh mệnh của từng người. Họ hẹn sẽ gặp nhau vào một ngày nhất ñịnh, hễ thấy cây của ai héo thì biết người ñó ñang gặp nạn, và phải theo hướng ngả sông người ñó mà ñi cứu.

Một chàng con nhà giàu ngược dòng ñến một nơi ở với vợ chồng một ông lão và ñược họ gả con gái ñẹp cho làm vợ. Một hôm lính hầu của vua nhặt ñược chiếc nhẫn có ñá quý nổi trên sông gần ñó, bèn ñưa về cho vua. Vua bảo phải ñi tìm cho ñược người ñàn bà chủ nhân của cái nhẫn. Khi bắt vợ chàng kia về, vua thấy sắc ñẹp vượt xa các người vợ của hắn thì muốn nạp vào cung, nhưng người ñàn bà ñòi giữ thủy chung với chồng. Vua lại ra lệnh cho lính hầu ñi giết chồng.

Xác người chồng bị chúng chôn ở bờ sông, dằn lên mộ một hòn ñá lớn.

Khi năm người kia về ñến chỗ hẹn, thấy cây sinh mệnh của bạn ñã héo.Một người học phép ñộn tìm ra chỗ chôn xác. Một người học nghề rèn dùng búa ñập vỡ hòn ñá, và người học thuốc cứu bạn sống lại. Một người học nghề chạm tạc một con chim ga-ru-ña bằng gỗ có thể cho người ngồi vào trong ñó và chim bay ñược. Một người học nghề sơn vẽ tô ñẹp cho con chim. Người con nhà giàu cưỡi chim bay ñến cung vua, lượn mấy vòng trên không trung. Vua nhìn chim không chán mắt, lại gọi người ñàn bà ñẹp lên lầu cao ñể xem và cho chim ăn. Nhân ñó, người chồng cũ cho chim sà xuống cắp lấy vợ ñi luôn. Nhưng khi về ñến nơi, ai cũng muốn lấy nàng, tranh nhau không ai chịu ai. "Vậy thì chúng ta ñều lấy". Họ

nói thế và cắt người ñàn bà ra từng mảnh.1

Truyện của người Ấn-ñộ và người Ả-rập còn có kết cục lạ hơn. Sau ñây là truyện của Ả-rập trong Nghìn lẻ một ñêm:

Có ba hoàng tử muốn lấy công chúa Nu-ru-ni-har con ñỡ ñầu của vua cha. Vua cha quyết ñịnh sẽ gả cho người nào ñi du lịch về mang một vật lạ và quý nhất.

Trong lúc họ chưa về thì công chúa bị ñau nặng sắp chết. Hoàng tử thứ nhất có 1 Theo sách Xít-ñi Kur (Cái chết mầu nhiệm). Một dị bản khác nói rằng: sau khi tranh công, những người ấy rút dao ñâm nhau chết.

648

https://thuviensach.vn

cặp kính thần phát hiện ra công chúa chết. Hoàng tử thứ hai có tấm thảm bay mang cả ba về ñến tận buồng công chúa. Đến lượt hoàng tử thứ ba cho nàng ngửi quả táo thần nên sống lại. Vua bối rối không biết giải quyết thế nào, mới bảo ba người bắn cung, ai bắn xa hơn thì ñược lấy công chúa. Mũi tên của hoàng tử thứ ba xa hơn nhưng lại không tìm ra dấu, nên công chúa về tay hoàng tử thứ

hai.

Phần sau của truyện chuyển sang một hướng khác.Hoàng tử thứ ba Át-mét do ñi tìm mũi tên của mình mà gặp nàng tiên Pa-ri Ba-nu. Hai người ñưa nhau về

cung và kết làm vợ chồng, nhưng hoàng tử thỉnh thoảng ñược vợ cho về thăm vua cha. Nghe mồm bọn nịnh thần, vua cha bắt chàng phải ñi tìm: lần ñầu, một cái màn có thể che ñược khắp ñại ñội quân mã của nhà vua nhưng lại có thể cầm gọn trong bàn tay; lần thứ hai, một thứ nước thần ở suối sư tử có thể chữa mọi bệnh; lần thứ ba, một con người lùn dị dạng cầm một cây gậy sắt nặng năm trăm cân. Nhưng lần cuối cùng, khi ñưa người lùn dị dạng về triều, với cây gậy sắt, người lùn ñã giết chết bọn nịnh thần và ñưa Át-mét lên làm vua nước Ấn-ñộ.1

Phần nào giống với truyện của Ả-rập là truyện Triều-tiên: Có ba chàng yêu một cô gái. Cô gái hỏi ý kiến một ñạo sĩ ở Hắc-long-sơn, cụ trao cho ba ñồng tiền bảo cho mỗi anh một ñồng, ai mua ñược vật gì quý hơn thì lấy. Anh chàng thứ nhất mua ñược chiếc gương thần phát hiện ra cô gái ốm sắp chết. Anh thứ

hai mua ñược con lạc ñà kỳ diệu, nhờ nó mà cả ba cùng về tới nơi trong nháy mắt. Với quả táo thần của người thứ ba, cô gái khỏi bệnh ngay lập tức. Cô bèn bảo ba anh chàng tranh công tự suy nghĩ xem ai hơn, nhưng ba ngày ba ñêm vẫn chưa xong. Trước khi phân xử, cô gái dặn một cái chuông cổ là hễ cô phân xử

ñúng thì nó sẽ ngân lên. Cô phán như sau: - "Tôi sẽ lấy chàng thứ ba vì chàng mua táo không vì mình, mà vì người khác. Vả chăng, quả táo ñã bị ăn mất, còn hai vật kia của hai người vẫn còn nguyên vẹn". Phán xong, chuông cổ ngân lên.

Thế là cô lấy anh chàng thứ ba làm chồng.2

Thuộc loại truyện phân xử này còn có một loạt truyện khác, cũng hơi gần gũi về kết cấu và chủ ñề. Xin kể dưới ñây một số.

Ba truyện của người Khơ-me (Khmer):

1 Truyện Nghìn lẻ một ñêm (Bản dịch của Ga-lăng (Antoine Galland)): Truyện hoàng tử Át-mét và nàng tiên Pa-ri Ba-nu.

2 Theo Quả nho rừng (tập truyện cổ tích các nước bạn). Người Pháp (vùng Hạ Brơ-ta-nhơ

(Basse Bretagne)) cũng có một truyện giống truyện trên: có ba anh em ruột muốn lấy một em gái con nuôi của bố. Họ cùng ñược bố cho mỗi người một ngàn ñồng bảo mua vật gì quý nhất thì sẽ lấy. Một người mua ñược cặp kính thần. Khi ñeo vào hắn kinh ngạc phát hiện ra không chỉ em gái mà cả bố mẹ ñang hấp hối. Một người mua ñược chiếc xe thần ñưa cả ba về nhà chỉ trong một phút. Người thứ ba mua ñược ba quả táo thần ñưa cho mỗi bệnh nhân một quả, lập tức sống lại. Kết quả cô gái về người mua táo vì " táo thì bị mất còn hai vật kia vẫn còn".(Theo Đơ-la-ruy (Delarue) và Tê-ne-dơ (Ténèze), ñã dẫn).

649

https://thuviensach.vn

1. Nhà sư hoàn tục và ba cô gái: một nhà sư vừa hoàn tục ñể kiếm vợ. Một hôm tắm ở sông bỗng bờ sông sụt lở ñẩy anh ra xa. Không biết bơi, anh chới với kêu cứu. Có ba cô ñi lấy nước gần ñấy. Cô thứ nhất ñẩy ra một khúc gỗ cho anh ôm. Nhưng anh vẫn chới với không vào ñược. Thấy vậy cô thứ hai ñưa ra một sào tre cho anh nắm ñể kéo vào. Thấy anh trần truồng, cô thứ ba cởi ngay tấm chăn ở người cho anh khoác. Thấy anh ñẹp trai, cả ba cô tranh công ñể ñược lấy làm chồng. Không ai chịu ai nên ñưa lên quan. Hai cô ñầu ñều nói: - "Nếu không có tôi thì chắc tính mạng anh ñâu còn". Cô thứ ba nghe quan hỏi, ñáp: - "Tôi không cứu tính mạng anh ấy, vì thấy anh ấy lõa lồ nên tôi quẳng chăn cho ñể

che". Sau một hồi suy nghĩ, quan phán: - "Hai cô ñầu làm bổn phận một cách tự

hào, hành ñộng ấy rất ñẹp, ñáng ñược coi như mẹ chàng trai. Còn cô thứ ba thấy người không quần áo nên cởi chăn cho. Đó là sự e lệ, là tình cảm nam nữ. Hành ñộng của cô nảy sinh mối quan hệ giữa hai người. Vậy cô ñáng ñược coi là người yêu của chàng trai".1

2. Người ăn trộm và bốn cô gái: một người ăn trộm ñang hành nghề thì bị bắt treo cổ lên tường, theo lệ phải có một ngàn ñồng vàng thì mới ñược chuộc mạng.

Có bốn cô gái vốn yêu hắn từ trước: một cô gái giàu có bỏ tiền chuộc về, nhưng hắn bị thương tích và nằm mê man bất tỉnh, cô thứ hai kiếm thầy chạy chữa cho khỏi chết. Cô thứ ba bán hết tư trang ñể phụng dưỡng cho hắn. Cô thứ tư hàng ngày rửa vết thương nâng giấc hầu hạ. Chẳng bao lâu hắn bình phục, bốn cô cùng tranh công ñể ñược lấy làm chồng. Việc ñưa ñến vua, vua phán: - "Người bỏ tiền chuộc ñược coi như cha người ăn trộm; người thuốc thang ñược coi như

mẹ; người bán tư trang ñược coi như chị; còn người lau rửa vết thương săn sóc hàng ngày ñược coi như vợ".

3. Cô gái ñẹp và ba chàng trai: có ba chàng trai yêu một cô gái nhưng không ñược bố mẹ thuận gả. Cô gái tự nhiên chết. Ba chàng rất thương xót. Một người làm lễ hỏa táng thu nhặt hài cốt chôn cất tử tế; người thứ hai ôm lấy mộ khóc lóc thảm thiết; còn người thứ ba bỏ quê ñi học phép cải tử hoàn sinh, cuối cùng phép thuật của hắn làm cho cô gái sống lại. Cả ba ñều tranh lấy cô làm vợ. Việc ñưa ñến tai vua. Vua xử cho chàng trai thứ nhất là con cô gái vì việc thu cất hài cốt là phận sự của con với cha mẹ; người thứ ba là cha cô gái vì việc cứu vớt chạy chữa là phận sự của cha mẹ ñối với con. Còn người thứ hai mới là chồng của cô gái: có là chồng thì mới ôm ấp săn sóc vợ lúc chết cũng như lúc sống.2

Trong sách Hai mươi lăm truyện quỷ của Ấn-ñộ (ñã dẫn) có một truyện tương tự truyện vừa kể ở trên, ñoạn cuối như sau:

Một cô gái bị rắn ñộc cắn chết. Cha cô gái làm lễ ñốt xác. Người thứ nhất nhặt xương bó lại mang ñi hết rừng này sang rừng khác. Người thứ hai nhặt tro rồi 1 Theo Pa-vi (Pavie). Phái bộ Pa-vi ở Đông Dưong (1879-1895)

2 Hai truyện này ñều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn.

650

https://thuviensach.vn

làm nhà ở lại mộ. Người thứ ba ñi hết nơi này sang nơi khác. Một hôm vào nhà một người bà-la-môn xin ăn. Chủ nhà mời anh ăn uống tử tế. Giữa lúc ấy, vì ñứa con quấy mẹ, người chủ nhà ném thằng bé vào lò sưởi cháy thành than. Thấy vậy, anh nghẹn ngào không ăn ñược nữa. Chủ nhà lấy một quyển sách, ñọc một câu chú thì ñứa bé lại sống lại. Anh bèn ăn trộm quyển sách ấy về làm sống cô gái. Sống lại, cô gái là ñối tượng tranh giành của cả ba người. Vua Vi-krâ-ma xử

rằng: người giữ xương là con, người cứu sống là cha, người dựng nhà bên ñống tro mới là chồng.

Cũng quyển sách trên, còn có một truyện:

Có bốn chàng trai ñẹp, trẻ, khỏe cùng một lúc ñến hỏi một công chúa làm vợ.

Người thứ nhất xưng có tài làm áo bán ñược nhiều tiền. Người thứ hai xưng hiểu tiếng loài vật trên cạn cũng như dưới nước. Người thứ ba xưng ñọc ñược nhiều sách. Người thứ tư xưng bắn giỏi. Cô không biết lấy ai vì họ tài ngang nhau.

Quỷ ñem chuyện ấy hỏi vua Vi-krâ-ma. Vua ñáp: người làm áo và bán áo thuộc ñẳng cấp bình dân (xu-ñơ-ra); người biết tiếng loài vật trên cạn cũng như dưới nước thuộc ñẳng cấp nô lệ (vai-xia); người ñọc sách thuộc ñẳng cấp bà-la-môn; người bắn giỏi xứng ñáng với công chúa vì thuộc ñẳng cấp võ sĩ. 1

Người Miến-ñiện (Myanmar) cũng có hai truyện:

1. Tình yêu chân chính: giống với truyện Khơ-me vừa kể: ở xứ Kham-ban-sa có bốn người nhà giàu kết bạn thân, ba người ñều có con trai, người thứ tư có cô con gái ñẹp; cả ba chàng trai ñều tha thiết muốn lấy. Trước khi nhận lời, bố mẹ

cô gái hỏi mỗi người xem giả dụ con gái mình chết trước khi cưới thì thái ñộ của họ như thế nào? Một người hứa thân hành ñốt xác trông nom ñám ma chu tất.

Người thứ hai hứa sẽ chôn cất xương tro làm lăng mộ tốt ñẹp. Người thứ ba hứa chăm sóc ñêm ngày ở mộ cho ñến khi hắn chết. Cô gái quả chết trước mười lăm tuổi. Cả ba chàng trai ñều làm như lời hứa. Sau ñó, trong khi người thứ ba trông nom ở mộ thì có một ñạo sĩ (y-ô-ghi) thương hại hắn, hóa phép làm cho cô gái sống lại. Cả ba tranh công. Cuối cùng phải ñưa ñến công chúa Thu-ñam-ma Sa-ri. Công chúa phán: chỉ có người thứ ba là có tình yêu chân chính, vì hắn tự

nguyện làm việc gác mộ là việc mà xã hội khinh thị, loại khỏi ñẳng cấp ñến bảy ñời. Do ñó hắn có quyền lấy cô gái.

2. Ba người vợ tranh nhau một chồng: cũng ở xứ Kham-ban-sa có một chàng trai con một nhà giàu lấy vợ sớm. Khi chiêm bao thấy số phận mình sẽ chết vì rắn cắn, hắn bèn dặn người nhà ñừng hỏa táng mà cho lên bè thả sông. Sau hắn quả bị rắn cắn mà chết, vợ hắn làm theo lời dặn. Bè trôi ñến một nơi có ba cô gái ñang gội, nhờ người bố của ba cô có phép mầu trị rắn nên cứu ñược hắn sống lại.

Thấy anh chàng rất ñẹp trai, ba cô gái lúc ñầu giành nhau làm chồng, nhưng sau 1 Đều theo tạp chí Muy-ñê-ông (Le Muséum), sách ñã dẫn.

651

https://thuviensach.vn

thỏa thuận thả cho về. Một cô cột cho hắn một dây bùa làm hắn hóa thành con vẹt. Chim bay vào vườn nhà vua cắn phá cây quả. Người ta bắt ñược, ñem nộp công chúa. Công chúa yêu chim, nuôi ở trong buồng. Một hôm vô tình cất sợi dây bùa, chim bỗng biến thành người. Hai người từ ñấy lén lút yêu nhau; ñêm là người, ngày là vẹt. Vua thấy công chúa mỗi ngày một khác, ra lệnh truy tìm rất gắt thủ phạm. Hắn nghe tin sợ quá, bay qua cửa sổ ñi trốn. Vừa ra khỏi cung, sợi dây bùa rơi, hóa thành người. Bị lính lùng ñuổi, hắn lọt vào một nhà nọ, có hai vợ chồng và một người con gái ñang ăn cơm. Hắn nói thật với họ và cầu cứu.

Nhà ấy cho hắn ngồi vào mâm ăn luôn, và khi lính vào thì nhận hắn là rể. Sau ñó, hắn ñược nhà ấy gả con gái cho làm vợ.

Công chúa mất người yêu, dần dần ñâm ra sầu muộn ñến ñau nặng. Các lang y bó tay. Vua cha hỏi và khi biết sự thật, vua sai mở hội trong cung, buộc tất cả

mọi người phải ñến dự ñể con gái nhận người yêu. Khi công chúa nhận ra, thì người vợ cũ của anh chàng cũng nhận ra chồng cũ. Thế là cả ba người ñàn bà tranh nhau chồng. Việc ñưa ñến Thu-ñam-ma Sa-ri, người này phán: - "Người vợ cũ khi thả chồng lên bè thế là hết duyên nghĩa, không có quyền gì nữa. Công chúa khi ñể cho người yêu ñi trốn mà không có phản ứng ngay, cũng là hết tình nghĩa từ ñó. Còn cô gái lấy sau cùng, tình nghĩa chưa tỏ ra có gì phai nhạt, nên có quyền ñược giữ chàng làm chồng. 1

Truyện cuối cùng Ba anh em của Pháp, do Grim (Grimm) kể: Một người cha, tài sản chỉ có mỗi một ngôi nhà, không biết ñể lại cho ai trong ba ñứa con. Bèn bảo các con ñi học nghề, hẹn một ngày nào ñó phải trở về thi tài, ai hơn sẽ ñược hưởng ngôi nhà. Người anh cả học nghề bịt móng ngựa. Người thứ hai học nghề

phó cạo và người thứ ba học múa gươm.

Khi họ về ñông ñủ, giữa lúc ñang chuyện trò, bỗng có bóng một con thỏ rừng sắp chạy qua, phó cạo ta lập tức lấy dao, xà phòng chờ cho con thỏ chạy ngang nhà, ñuổi theo xát xà phòng và cạo nhẵn bộ lông mép mà không làm xây xát. Lát sau, một chiếc xe bốn ngựa phi qua, anh bịt móng ngựa ñuổi theo cỗ xe, tháo bốn móng sắt của một con trong ñoàn và thay bốn móng mới trong lúc nó vẫn phi nước ñại. Để trổ tài, người con út nhân lúc trời mưa như cầm vò mà trút, lấy gươm ra múa tít trên ñầu, mưa không lọt ñược xuống ñường gươm, quần áo vẫn khô. Người cha tặng ngôi nhà cho con út.2

1 Theo Truyện cổ tích Miến-ñiện, sách ñã dẫn.

2 Truyện trên có người kể hơi khác, như sau: ba anh em ñi học: người ñầu nghề mùa gươm, người thứ hai nghề bịt móng ngựa, người thứ ba không phải nghề phó cạo, mà là nghề nấu ăn.

Lúc trở về, người múa gươm nhân một trận mưa ñá, rút gươm múa ñể che cho vườn nho. Mưa tạnh, không có một là nào bị ướt. Người thứ hai cũng ñuổi theo bịt móng cho một con ngựa ñang kéo cỗ xe. Còn người thứ ba thấy bố mình thích món trứng tráng có nấm, anh bảo bố

cầm ñĩa ra ñứng chực ở cổng. Tráng trứng xong, anh ñánh vào cán lập- là một cái, trứng văng lên chui qua ống khói, trong khi ñó anh chạy ra cổng cầm lấy ñĩa hứng, trứng rơi ñúng vào 652

https://thuviensach.vn

Xem thêm truyện Tranh nhau pho tượng và một truyện khác của Thái-lan trong khảo dị truyện số 39 tập I.

ñĩa, mà trứng lúc ấy ñã lật rồi, ñưa mời bố ăn. (Theo H.Pua-ra (Pourra): Kho tàng truyện cổ

tích, tập I, Truyện ba chàng thiện nghệ).

653

https://thuviensach.vn

108. CHÀNG NGỐC ĐƯỢC KIỆN

Ngày xưa có anh chàng nghèo khổ không nhà không cửa, không cha không mẹ, tính ngốc nghếch, nên người ta gọi là chàng Ngốc. Anh ñi ở với một nhà trọc phú, làm quần quật suốt ngày này sang ngày khác không biết mệt. Trọc phú thấy anh khỏe mạnh dễ sai, nên sau năm năm, lúc anh ngửa tay ñòi tiền công, hắn bèn dỗ dành anh làm thêm năm năm nữa. Nghe những lời ngon ngọt của hắn, anh lại vui lòng ở thêm một thời hạn mới. Lại năm năm nữa trôi qua. Thấy anh ñòi tiền ông ñể về, trọc phú lại dỗ:

- Thầy trò mình biết nhau ñã lâu, chia tay không nỡ. Thôi! Mày cứ ở với tao năm năm nữa ñi! Sau năm năm tao sẽ trả cho mày luôn cả mười lăm năm là ba nén vàng. Lúc ñó thì mày sẽ trở nên giàu có.

Nghe bùi tai, anh lại ñổ sức ñổ lực ra làm việc cho hắn thêm năm năm. Lần này hết hạn, anh nhất ñịnh ñòi chủ trả công ñể về. Trọc phú dỗ mấy cũng không nghe, bèn mang ba nén vàng ra trả, chàng Ngốc ñược vàng hý hửng cầm ñi, không biết rằng ñó là ba nén vàng giả mà trọc phú cố ý thửa, ñể lật lừa tiền công.

Còn anh khi có tiền trong tay liền ñịnh bụng trẩy kinh, ngao du một phen cho thỏa lòng ao ước. Đi ñược mấy trạm, anh gặp một người thợ bạc, hai người làm quen trên một ñoạn ñường. Người thợ bạc hỏi anh làm gì và ñi ñâu, anh không giấu giếm một tý nào cả, nhân ñưa ba nén vàng ra khoe. Người thợ bạc cầm lấy vàng biết ngay là vàng giả, nhưng thấy anh ngu ngốc, hắn ta mới nghĩ ñến việc lợi dụng. Hắn bảo anh:

- Ở chốn kinh thành, trừ các nhà quyền quý không kể, còn những bọn như

chúng ta cầm vàng rất khó mua bán. Sao anh không ñổi ra bạc, ñi ñến ñâu cũng tiêu ñược. Sẵn tôi có bạc ñây, anh có muốn tôi ñổi hộ cho, cứ một nén vàng ăn hai nén bạc. Muốn không?

Chàng Ngốc thấy hắn bàn có lý, liền khẩn khoản nhờ ñổi hộ. Không ngờ, ñây chỉ là sáu miếng chì ñược ñúc thành sáu thỏi rất khéo, nhưng cả ñời anh nào biết mặt mũi vàng bạc là cái gì ñâu, nên vui vẻ cầm lấy mà tiếp tục lên ñường.

Đi ñến một nơi khác, anh gặp một người hàng giấy bèn cũng lân la làm quen, và nhân vui miệng anh kể rõ lai lịch số bạc cùng ý ñịnh trẩy kinh của mình cho người bạn ñường biết. Người hàng giấy nhìn thấy mấy nén bạc biết là của giả, nhưng ñang lúc cần chì, hắn bèn gạ ñổi một nghìn tờ giấy lấy sáu nén "bạc" của anh. Hắn chỉ vào thứ giấy lụa gió nói:

- Đây là thứ lụa ñẹp nhất gọi là "lụa ñinh kiến", quý lắm, tôi mang ñến ñâu người ta cũng tranh nhau mà mua. Anh cứ mang ñến kinh mà bán, mỗi một vuông lấy một quan thì tha hồ là tiền.

654

https://thuviensach.vn

Nghe bùi tai, chàng Ngốc lấy sáu nén bạc ra ñổi và mang nghìn tờ giấy ñi. Đến một trường học, anh thấy có mấy người học trò ñang chơi một cái chong chóng làm bằng những mẩu giấy xanh ñỏ rất ñẹp mà anh chưa trông thấy bao giờ. Anh chen vào ñám ñông ñể xem và hỏi:

- Cái gì thế này?

Một người học trò nói ñùa:

- Đây là cái "thiên ñịa vận", dùng nó có thể thông thiên ñạt ñịa, mọi việc trên thế gian việc gì cũng hay biết trước, quý không nói hết.

Thấy anh có vẻ thèm thuồng món ñồ chơi ñặc biệt, bọn chúng lại tán:

- Anh có thích cái "thiên ñịa vận" này không? Nếu anh muốn mua chúng tôi cũng bán, nhưng phải nhiều tiền mới ñược!

Chàng Ngốc rất say mê về sự mầu nhiệm của cái "thiên ñịa vận" nên cố vật nài:

- Tôi không có tiền, chỉ có một ngàn "lụa ñinh kiến" ñây, mong các anh ñổi cho tôi.

Bọn học trò nhìn thấy ñệp giấy thì không còn gì mừng hơn, nên cuộc trao ñổi giải quyết rất chóng vánh.

Chàng Ngốc cầm cái "thiên ñịa vận" ra ñi, trong lòng khấp khởi mừng thầm, vì nghĩ rằng mình sẽ có lúc thông thiên ñạt ñịa và ñược mọi người kính phục. Anh lại tiếp tục cuộc hành trình. Qua một cánh ñồng rộng, thấy một ñám trẻ chăn trâu ñang ngồi chơi ở vệ ñường, chúng nó bắt ñược một con niềng niễng lớn, có ñôi cánh xanh ñỏ trong rất ñẹp và kỳ lạ. Tò mò, anh dừng lại rồi sán vào xem. Bọn chăn trâu không cho xem, chúng bịa ra cho anh hốt:

- Đây là "ngọc lưu ly", ñeo nó vào người về mùa hè thì mát, về mùa ñông thì ấm, vô cùng quý giá, chưa chắc ñức hoàng ñế ñã có ñược.

Chàng Ngốc không ngờ lại có thứ của quý ñến nỗi vua cũng không làm gì có, mới ñưa cái "thiên ñịa vận" của mình ra xin ñổi. Bọn trẻ thấy có món ñồ chơi ñẹp liền bằng lòng ngay. Chúng nó bỏ con niềng niễng vào trong một cái túi vải con, thắt miệng túi lại và dặn anh:

- Lúc nào về ñến nhà hãy mở ra xem, nếu không, ngọc nó bay lên trời là mất toi ñó.

Được ngọc lưu ly, chàng Ngốc bụng bảo dạ: - "Ta may mắn ñược hòn ngọc quý mà vua cũng chẳng có. Âu là khi ñến kinh, ta ñem dâng lên vua, chắc là vua phải thích". Anh nghĩ sao làm vậy, cho nên qua ngày hôm sau, ñến kinh ñô, anh lập tức tìm vào hoàng cung quyết gặp mặt vua ñể dâng ngọc. Bọn lính gác cửa 655

https://thuviensach.vn

Ngọ môn thấy có một người ăn mặc rách rưới ñòi yết kiến thiên tử thì nhất ñịnh không cho vào. Chàng Ngốc kể lể:

- Tôi ñi ở mười lăm năm ñược ba nén vàng, rồi sáu nén bạc, rồi một ngàn lụa ñinh kiến, rồi cái thiên ñịa vận, mới ñổi ñược hòn ngọc lưu ly này ñem dâng hoàng ñế.

Vừa khi có một ông quan ñại thần sắp sửa vào chầu vua, nghe anh nói thế thì vội chạy lại bảo anh ñưa ngọc cho mình xem trước rồi sẽ ñưa vào gặp vua. Anh lấy túi vải ñưa ra. Không ngờ, khi ông quan vừa mở cái túi thì con niềng niễng ñã bay vụt lên trời, không làm sao bắt ñược. Thấy thế, chàng Ngốc vội nắm lấy áo ông quan kêu khóc ầm ĩ, nhất ñịnh bắt ñền cho ñược. Bọn lính xúm lại lôi anh ra, anh kêu to lên và quyết nằm vạ. Việc ñến tai vua, vua cho dẫn chàng Ngốc vào hỏi ñầu ñuôi câu chuyện, Ngốc tâu:

- Tôi ñi ở mười lăm năm ñược ba nén vàng, rồi sáu nén bạc, rồi một ngàn lụa ñinh kiến, rồi cái thiên ñịa vận, mới ñổi ñược hòn ngọc lưu ly này ñịnh ñem dâng, thì vì ông này nên nó ñã ñi mất rồi.

Hỏi mấy lần, anh cũng chỉ ñáp có mỗi câu như thế và chỉ vào viên ñại thần mà khóc.

Cuối cùng vua phán:

- Tên dân này ñưa hòn ngọc lạ với ý ñịnh tốt dâng ta. Để mua ñược viên ngọc, hắn ñã tốn bao nhiêu công sức và tiền tài. Vậy kẻ làm mất ngọc không những có tội với ta mà còn phải bồi thường cho hắn ñủ số vàng bạc, v.v... Về phần ta, ta sẽ

ban cho hắn một chức quan nhỏ ñể nêu lòng trung.

Thế là viên ñại thần phải bồi thường tất cả cho chàng Ngốc. Từ ñây anh sung sướng, giàu có và khôn ngoan lên1.

KHẢO DỊ

Một chuyện Chàng Ngốc ñi buôn sưu tầm có phần thiếu sót, nhưng ñúng là một dị bản của truyện trên:

Một chàng Ngốc nghe lời vợ khuyên, cầm tiền ñi buôn. Đầu tiên, anh dốc cả

vốn liếng ñể lấy một con bò vì theo lời người bán bò, "ñể khỏi vác tiền mãi nặng vai". Đến một bến ñò, Ngốc nghe lời một người khác gạ ñổi bò lấy một con ngỗng vì "bò nặng vượt sông sẽ chết ñuối". Lại gặp một người khác, Ngốc ñổi con ngỗng lấy cái gầu, một vật "có thể phun nước hay lửa rất mầu nhiệm". Đến 1. Theo lời kể của người Hà-tĩnh

656

https://thuviensach.vn

ñây, cũng như truyện trên, Ngốc lại ñổi gầu lấy một cái chong chóng, hy vọng ñược "thông thiên ñạt ñịa", lại ñổi chong chóng lấy viên ngọc lưu ly ñựng trong hộp của một em bé, kỳ thực ñó là một con cào cào.

Ngốc mang hộp vào dâng vua và nói với vua theo lời em bé dặn là "chỉ ñược mở vào lúc trời tối, nếu không ngọc sẽ bay mất". Vua còn bận, bảo Ngốc hãy ra ở nhà tể tướng, tối mai lại ñến. Ở ñây, tể tường cũng vì tò mò, cố ñòi xem cho ñược. Nhưng hộp vừa mở ra thì cào cào ñã bay mất biệt. Tể tướng ñành phải ñền một viên ngọc khác thay vào, lại cho Ngốc vàng bạc ñể nhờ anh giấu kín việc ấy cho, ñừng ñể lọt ñến tai vua.

Đưa ngọc vào, Ngốc ñược vua ban thưởng hậu hỹ nên trở về với nhiều của cải và ñược mọi người kính phục1.

Người Tây có truyện Người có mười con trâu:

Một chàng Ngốc ñi buôn mua ñược mười con trâu ñưa về. Dọc ñường, thấy một người dắt mười con bò. Vì người kia nói khéo quá, nên Ngốc ta ñổi trâu lấy bò. Đi một chặng nữa, lại gặp một người dắt mười con dê, và qua trò chuyện, Ngốc lại bùi tai ñổi bò cho hắn ñể lấy dê. Đến một làng nọ, thấy có ñứa trẻ chơi những quả ké-néc (một lại quả có vỏ cứng như cái hộp). Ngốc chưa thấy quả này bao giờ, hỏi thì ñứa bé ñáp là kim cương than khinh rất quý. Ngốc lại ñổi dê lấy mười "viên kim cương". Về ñến làng, gặp một ñứa trẻ khác chơi con cánh cam rất ñẹp. Hỏi là vật gì, ñáp là ngọc mu-nị. Lại ñổi. Về nhà, Ngốc cày cục làm một cái hộp ñẹp, bỏ "ngọc" vào ñịnh dâng vua.

Ngốc lên ñường trẩy kinh. Đi tới bên bờ một vực sâu, một người bạn ñường nghe Ngốc nói mang ngọc dâng vua bèn xin ñược xem. Hắn vừa mở hộp thì con cánh cam bay xuống vực mất tích. Ngốc ta níu áo hắn kêu khóc dữ dội. Vừa có lính nhà vua ñi qua hỏi chuyện. Lính ra lệnh cho dân lặn xuống vực tìm ngọc.

Không ngờ, những người ấy lại tìm ñược một viên ngọc mu-nị thật ở ñáy vực.

Lính dẫn Ngốc về triều. Vua khen Ngốc, ban cho vàng bạc áo quần. Ngốc trở

nên giàu có2.

Truyện Một người dại nhất của dân tộc Mèo tuy diễn biến có khác nhưng cũng là dị bản của truyện Chàng Ngốc ñược kiện:

Một gia ñình có hai người con trai: người anh thích làm ruộng, còn em thì ngốc nhưng lại muốn ñi buôn. Bố mẹ cho người em năm con ngựa làm vốn và dặn rằng ñã ñi buôn bán thì phải chú ý mỗi một cuộc trao ñổi phải có lãi mới làm.

1. Theo Truyện cổ tích trẻ em.

1. Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge). Truyền thuyết của người Tày ở An-nam, trong tạp chí Nhân loại (1921-22)

657

https://thuviensach.vn

Dắt năm con ngựa ñi, dọc ñường gặp một người dắt sáu con dê, anh nài nỉ

người ấy ñổi lấy ngựa vì những sáu con, vậy là lãi một con. Đi một ñoạn khác lại gặp một người mang bảy con gà, anh lại nài ñổi, vì thấy lại ñược thêm một con nữa. Lại gặp một người gánh tám quả bí, anh lại nài ñổi. Khi gánh bí về nhà gia ñình ngã ngửa người, mắng anh hết lời. Anh biết là dại, buồn quá. Một hôm ngồi buồn tay, cầm dao bổ bí ra thì không ngờ trong ñó có một quả có nhiều vàng.

Anh trở nên giàu có1.

1. Theo Truyện cổ dân tộc Mèo, sách ñã dẫn

658

https://thuviensach.vn

109. NGƯỜI ĐÀN BÀ BỊ VU OAN

Ngày xưa, có hai người lái buôn tơ lụa, một người tên là Lý, một người tên là Tình. Tuy quê ở hai nơi nhưng họ thường ñến bán hàng và thường gặp nhau ở

một thị trấn nọ. Trong cuộc buôn bán kinh doanh, họ dần dần quen nhau, thỉnh thoảng mời nhau chè chén có vẻ thân mật.

Một hôm, Lý mời Tình ñến nhà hàng dự tiệc cùng mấy người bạn buôn khác.

Khi rượu ñã ngà say, họ xoay sang nói chuyện ñàn bà. Một người cho rằng theo hắn, thì hai tiếng tiết trinh dường như thật vô nghĩa giữa cõi ñời này. Một người ñàn bà giữ chính chuyên suốt ñời với một người ñàn ông, ñó là chuyện kỳ quái khó ai tin ñược. Lý ñắc chí nói thêm vào:

- Đối với tôi, chỉ mất một ít tiền và một vài lời nói ngọt thì dù là người ñàn bà sắt ñá ñến ñâu cũng phải mềm ra ngay.

Tình nghe nói thế, cố cãi cho bằng ñược. Hắn nói vợ hắn ở nhà là một người ñàn bà ñã ñẹp người, lại tốt nết, một tấm gương sáng về sự ñoan chính. Thấy mọi người cười mỉa, hắn ñoan:

- Nếu bác nào quyến rũ ñược vợ tôi có bằng cớ hẳn hoi, tôi sẽ biếu bác ñó tất cả gia tài!

Lý cười ha hả rồi nửa ñùa nửa thật:

- Bác có dám ñánh ñố với tôi không?

Tình khẳng khái viết ngay một giấy giao ước, trong ñó hắn tình nguyện nộp tất cả gia tư ñiền sản cho Lý nếu trong một tháng Lý quyến rũ ñược vợ mình.

Ngược lại, nếu cũng trong một tháng ấy mà Lý không làm nổi việc ñó thì sẽ mất hết gia tài cho mình. Giấy viết xong, Tình mời Lý ký vào và mời tất cả các bạn buôn cùng ký làm chứng, và hứa rằng mình sẽ ở lại ñây cho ñến tháng thứ hai mới trở về nhà.

Tìm ñến ñược quê hương của Tình, Lý bắt ñầu giở thủ ñoạn.

Gặp vợ Tình ở chợ, hắn theo sát nút, liếc mắt ñưa tình giở giọng ve vãn. Hắn chỉ nghe ñược những tiếng chửi ñáp lại. Nhưng hắn vẫn kiên nhẫn ñuổi theo tán tỉnh không ngớt. Cuối cùng nguời ñàn bà ấy phải nhờ tuần phiên can thiệp, hắn mới ôm ñầu tháo chạy.

Lần thứ hai, hắn mang những ñồ trang sức rất ñẹp ñóng bộ một tay buôn giàu có và phong tình ñến bán cho vợ Tình. Sau khi giới thiệu những món nữ trang quý giá và xinh xắn, hắn dùng lời ñường mật ñể gạ nguời ñàn bà ñó. Hắn nói: 659

https://thuviensach.vn

- Tôi rất sung sướng ñược bán hàng cho một vị tuyệt thế giai nhân. Trước hết, tôi xin tặng nàng chiếc nhẫn này. Nếu nàng bằng lòng - chỉ một lần thôi - tất cả

những vật nhỏ mọn này ñều là của nàng cả.

Nhưng vợ Tình nghiêm sắc mặt cự tuyệt. Không những nàng quăng lại chiếc nhẫn mà còn mời hắn ra ngay khỏi cửa. Lần thứ ba hắn lại ñến nhà Tình, nhưng ñến một cách lén lút. Trong ñêm hôm tối tăm. Hắn lẻn ñược vào buồng nguời ñàn bà với những thỏi vàng cầm tay. Khi liệu chừng mọi nguời ñã ngủ yên, hắn mới tiến ñến bên giường lấy giọng ngọt ngào gọi khẽ và ấn những thỏi vàng vào tay nàng. Hắn nói:

- Xin nàng chớ sợ! Tôi ñến ñây với rất nhiều vàng ñể giúp nàng khuây khỏa nỗi phòng không bóng chiếc.

Hắn sà xuống ôm lấy vợ Tình, nhưng nguời ñàn bà ñã tỉnh liền vùng dậy. Một cuộc vật lộn xẩy ra trên giường. Chỉ trong một chốc, nguời ñàn bà ñã cho hắn một ñạp ngã lăn ra. Hắn lóp ngóp bò dậy và chạy trốn mất. Thấy công việc của mình không một mảy may kết quả mà kỳ hạn thì ñã sắp hết. Lý sực nhớ ñến tờ

giấy giao ước ñã trót ký với Tình, ñâm ra lo lắng hết sức. Hắn bèn nghĩ một mưu rất thâm ñộc. Hắn ñi dò hỏi và tìm ñến một bà mụ ñã từng ñỡ cho vợ Tình ñẻ.

Hắn cho nguời này rất nhiều tiền, dỗ dành mụ cho mình biết một vài nét ñặc biệt trong người vợ Tình. Bà mụ là người thấy của thì híp mắt lại, nên khi ñược tiền của Lý, mụ ta ghé vào tai hắn: - "Ở quá phía dưới rốn của nàng có một nốt ruồi nhỏ".

Thế rồi Lý trở về gặp lại Tình, hớn hở nói cho Tình biết rằng mình ñã quyến rũ ñược vợ hắn. Tình hỏi bằng chứng và khi nghe Lý dẫn ra cái nốt ruồi kín ñáo thì hắn không còn hồn vía nào nữa. Hắn ñành giao gia sản cho Lý rồi vì ghen tức ñầy ứ, hắn trở về quê ñánh cho vợ một trận rất tàn nhẫn và ñuổi nàng ñi.

Bị vu oan và bị ñánh oan, người vợ Tình vô cùng tức giận. Nàng nghĩ ñến việc báo thù và tìm cách tự minh oan cho mình. Một hôm, nàng gặp Lý ở giữa ñường, bèn xông tới xỉ vả và nắm lấy tóc giằng xé rất dữ dội. Người ta ñưa hai người lên quan.

Khi quan hỏi nàng tại sao vô cớ làm nhục một người ñàn ông giữa ñường thì nàng trả lời:

- Bẩm quan, nó vay của con một số tiền là hai mươi quan, con tin ở nó quen biết không bắt làm giấy tờ gì cả, nào ngờ ñến bây giờ nó trở mặt, ñòi mấy cũng không chịu trả.

Thấy vợ Tình vu vạ, Lý chỉ cười nhạt. Hắn bẩm quan:

- Tôi xin ñoan với quan lớn và mọi người ở ñây rằng tôi chả hề quen thuộc gì với người ñàn bà này cả chứ ñừng nói tới vay hay mượn làm chi!

660

https://thuviensach.vn

Nghe nói thế vợ Tình mới kể cho quan biết sự tình: việc chồng mình thách hắn, âm mưu gian giảo của hắn ñối với mình, cùng là nông nỗi mất gia tài sản nghiệp như thế nào. Cuối cùng nàng nói:

- Nếu nó không hề quen tôi, thì làm sao nó lại ăn nằm với tôi ñược chứ.

Tên lái buôn gian giảo ñiếng người vì câu nói hớ. Sau một cuộc khảo ñả, âm mưu của hắn bị bại lộ. Quan xử cho Tình không những không mất tài sản mà còn ñược thêm tài sản của ñối phương, ñúng như lời giao ước. Hai vợ chồng nhờ

ñó lại ñoàn tụ. Còn người ñàn bà làm nghề bà mụ thì không những có tội làm cho gia ñình người khác bị tan nát, mà còn làm trái với lương tâm của nghề

nghiệp. Quan xử mụ tù chung thân là tội rất nặng ñối với ñàn bà ñể răn những kẻ

khác1.

KHẢO DỊ

Truyện trên giống với truyện Người vợ chung thủy của Nga: Nhi-cô-lai, con trai một người lái buôn giàu có, yêu cô con gái một người thợ

rèn ñã từng dắt nhau ñi ăn mày, tên là Ma-sa. Để thực hiện việc kết hôn, Nhi-cô-lai bí mật làm cho cha con người yêu trở nên giàu sang: sắm cho một ngôi nhà lộng lẫy, với danh nghĩa bá tước, và học mọi cách sống quý tộc.

Sau lễ cưới, bố Nhi-cô-lai chết. Người bạn của bố chàng là I-va-nốp rủ chàng ñi buôn. Cũng như truyện của ta, trong thời gian xa nhà, I-va-nốp tìm mọi cách ñể ñánh cuộc với Nhi-cô-lai: hẹn trong một tháng nếu hắn quyến rũ ñược Ma-sa thì Nhi-cô-lai sẽ mất hết tài sản cho hắn; nếu trái lại, hắn sẽ nộp gia tài cho Nhi-cô-lai. Vật làm chứng phải là chiếc nhẫn cưới của Ma-sa.

I-va-nốp quay về hết sức tán tỉnh Ma-sa nhưng không ăn thua. Mãi ñến khi gần hết hạn, nhờ mưu một bà già ăn mày, hắn lọt ñược vào buồng Ma-sa ban ñêm, lấy trộm chiếc nhẫn, và nhờ ñó, hắn chiếm tất cả gia tài của Nhi-cô-lai. Tin là người yêu phụ bạc, anh chàng thất vọng bỏ ñi làm thợ ñắp lò cho các trại lính.

Còn Ma-sa sau ñó cải trang làm ñàn ông ñăng lính, và nhờ dũng cảm tài trí nên cuối cùng thăng võ quan, ñứng ñầu ñạo quân ngự lâm, ñược nhà vua tin cậy. Khi biết tin chồng mình ñang làm thợ ñắp lò, Ma-sa ra lệnh cho Nhi-cô-lai ñược ñổi về kinh, chuyển thành người lính hầu của mình, nhưng không hề hở cho chồng biết mình là Ma-sa.

Một hôm võ quan ngự lâm, tức Ma-sa ñãi tiệc, mời các thân hào tới dự, trong ñó có cả vua và I-va-nốp. Trong bữa tiệc, câu chuyện của Ma-sa dẫn tới chỗ

1 Theo Lăng-ñờ (Landes) sách ñã dẫn và truyện kể của người miền Nam.

661

https://thuviensach.vn

buộc I-va-nốp phải kể lý do vì sao hắn chiếm ñược gia tài của Nhi-cô-lai. Khi hắn nói ñến việc mình dụ dỗ ñược Ma-sa có chiếc nhẫn làm chứng, thì Ma-sa xin phép ra ngoài một lát. Nàng lén bỏ những ñồ cải trang rồi ăn mặc trở lại phụ

nữ, ñoạn trở vào, dẫn cả Nhi-cô-lai ñến trước nhà vua, vạch âm mưu gian xảo của I-va-nốp. Hắn cứng lưỡi, phải nộp toàn bộ tài sản của mình cho Nhi-cô-lai.

Kết quả, Nhi-cô-lai ñược vua ban cho chức tước của vợ, còn I-va-nốp và mụ già hiểm ñộc thì ñều bị trừng trị1.

Một truyện khác Hoắc sinh do tác giả Liêu trai chí dị kể, cũng có tình tiết phần nào giống truyện của ta:

Hoắc sinh và Nghiêm sinh lúc trẻ thân nhau, lớn lên dần dần ghét nhau. Một mụ láng giềng của Hoắc từng ñỡ ñẻ cho vợ Nghiêm vô tình nới riêng với vợ

Hoắc rằng chỗ kín của vợ Nghiêm có hai cái bướu. Nghe tin ấy, Hoắc lập mưu, rình khi Nghiêm sắp ñi qua, giả tảng nói với người quen: "Vợ Nghiêm có tình ý với ta". Người quen làm bộ không tin, Hoắc kể một câu chuyện bịa ñặt và nói ñến hai cái bướu bí mật. Nghiêm ñứng ngoài của nghe lỏm ñược câu chuyện, liền bỏ về nhà khảo vợ. Vợ không nhận, hắn ñánh lại càng dữ dội. Vợ không chịu ñược, tự tử.

Nghe tin, Hoắc lấy làm hối nhưng cũng không dám nói thật với Nghiêm. Vợ

Nghiêm hóa thành ma kêu khóc suốt ñêm làm cho cả nhà không yên. Bỗng dưng Nghiêm chết, ma không khóc nữa. Vợ Hoắc mộng thấy một người ñàn bà xõa tóc kêu gào ñòi báo thù. Tỉnh dậy bị bệnh, ñược vài hôm thì chết. Hoắc cũng mộng thấy một người ñàn bà chửi mắng mình và dùng ngón tay dí vào môi.

Tỉnh dậy, hắn thấy môi ñau và sưng lên. Được ba ngày chỗ sưng nổi thành bướu. Hoắc không dám nói cười vì ñộng mở mồm là ñau.

Đồng bào Cham-pa có truyện Trạng (xem Khảo dị các truyện số 47 và số 80, tập II) ở phần cuối có tình tiết giống truyện Người ñàn bà bị vu oan.

Khôn-ai, con một quan ñại thần, tìm cách làm cho Trạng bị tội. Muốn thế, hắn phải cố tạo chứng cớ ñể vu cho vợ Trạng là gái mất nết. Hắn bèn về làng Trạng mở hội nhiều ngày rồi cho tiền bà mụ ñỡ ñẻ hồi vợ Trạng mới lọt lòng ñể bà mụ

cho biết một vài dấu vết trong người vợ Trạng. Đoạn hắn về triều phao tin là ñã ăn nằm với vợ Trạng trong mấy ngày hội, ñể cho vua xử tử Trạng (vì vua ñã hạ

lệnh nếu Trạng lấy vợ ñức hạnh kém thua công chúa, thì Trạng phải tội chết).

Ngày Trạng sắp bị Khôn-ai vâng lệnh vua ñi chém, vợ Trạng mở một ngôi hàng nước ở con ñường dẫn ñến pháp trường. Khi Khôn-ai ñi qua quán, vợ

Trạng níu áo ñòi nợ: "Quan ăn chịu ở hàng tôi mấy lần chưa trả". Mọi người ñến xem rất ñông, Khôn-ai phân bua: - "Con này ñiên. Tao biết mày là ai mà mày 1. Truyện dân gian Nga (bản dịch của Nguyễn Hải Sa)

662

https://thuviensach.vn

ñòi nợ. Tao chưa gặp mày lần nào cả". Vợ trạng ñủ chứng cớ ñể chứng minh là mình bị hắn vu oan. Vua bèn lại cho phép Trạng chém ñầu Khôn-ai, nhưng Trạng tha bổng cho hắn.1

1. Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I, ñã dẫn

663

https://thuviensach.vn

110. TRA TẤN HÒN ĐÁ

Ngày xưa có hai vợ chồng một người nghèo, suốt năm ñầu tắt mặt tối, ăn bữa sớm không biết có bữa chiều. Kỳ ấy năm hết Tết ñến mà trong nhà không có lấy một bát gạo. Mãi về sau người chồng chạy hết các cửa nhà giàu, nói sùi bọt mép mới vay ñược ba công non. Mừng quá, chồng vội vã mang về ñể ñến sáng mai là ngày ba mươi cho vợ kịp ñi sắm Tết.

Sau khi mua hết số tiền, người vợ ñội mủng lên ñầu trở vào cổng chợ. Trên ñường về phải lội qua một cái mương nước. Chẳng may cho bà ta, khi bước chân lên một hòn ñá thì bị trượt chân ngã vật xuống nước. Bao nhiêu gạo, thịt, vàng, hương, v.v... trong mủng ñều ngập vào bùn. Thấy số phận ñen ñủi, người ñàn bà nọ không buồn nhặt nữa, ngồi xoài xuống bên vệ ñường, khóc lóc rất thảm thiết.

Đang khóc, bỗng có một ông quan huyện ñi hành hạt ngang qua ñó. Thấy chuyện lạ, quan sai lính dừng võng, ñòi người ñàn bà tới hỏi vì sao mà khóc?

Người ñàn bà mếu máo kể lại tình cảnh của mình cùng việc xảy ra vừa rồi cho quan nghe và nói thêm:

- Thiếp không sợ chồng ñánh mà chỉ thương thân thôi! Chẳng biết ñến bao giờ

thì vận ñen mới thôi không ám ảnh nữa.

Quan huyện vốn có lòng thương người. Khi nghe những lời than thở, ông rất ñộng lòng, bèn nghĩ ra một kế ñể giúp ñỡ người ñàn bà nọ ăn một cái Tết ngon lành. Ngồi trên võng, ông truyền lệnh:

- Cứ như lời mụ khai thì hòn ñá kia là kẻ phạm tội. Dù nó là ñá cũng không thể

vượt ñược phép nước. Ta sẽ vì nhà mụ mà bắt nó bồi thường. Lính ñâu! Đưa bị

cáo về công ñường ñối chất.

Thấy bọn lính hầu ngơ ngác, ông thét làm ngay.

Khi thấy ñá ỳ không dậy, ông bảo trói lại và khiêng về huyện tra tấn cho ñược mới nghe.

Lại nói về chuyện hôm ấy có nhiều người nghe tin quan huyện tra tấn hòn ñã ñể ñòi bồi thường gạo thịt, vàng, hương cho người ñàn bà thì ai nấy không ngăn ñược tò mò, vội ñổ xô tới huyện ñường ñể xem một tý. Họ xúm ñen ñặc ở cổng huyện. Quan truyền cho lính ñặt hai cái thúng ở cổng, dặn rằng ai bỏ vào ñấy ba mươi ñồng kẽm sẽ cho vào xem. Trong khi ñó, ở phía công ñường có mấy người ñã ñược cắt sẵn việc tra tấn. Tiếng hỏi cung, tiếng quát nạt, tiếng roi vụt văng vẳng phát ra. Mọi người tranh nhau ném tiền ñể ñược vào cửa. Khi hai cái thúng ñã ñầy ắp tiền, quan bèn bảo bọn lính lệ nghỉ roi vọt, rồi ông ñứng trước mọi người trỏ nguyên cáo bị cáo phân xử:

664

https://thuviensach.vn

- Bản chức ñứng trước một vụ án khá rắc rối. Theo như lời nguyên cáo cùng tất cả chứng tá khai thì tội trạng bị cáo ñã rành rành, không thể chối cãi vào ñâu ñược, mặc dầu ñến giờ nó vẫn chưa chịu cung xưng. Bản chức quyết bắt bị cáo bồi thường ñầy ñủ số thiệt hại. Thế nhưng, xét nó không có gì ñể thi hành bản án này. Tất cả mọi người ñến ñây vì thương hại bị cáo giúp mỗi người một ít. Vậy bản chức quyết ñịnh: số tiền trong thúng bất kể bao nhiều ñều giao cho nguyên cáo có quyền sử dụng. Còn bị cáo ñược phóng thích trở về chỗ cũ hay ñi ñâu mặc ý.

Tất cả mọi người biết là mắc mưu quan nhưng không một người nào tỏ vẻ tiếc của cả. Còn người ñàn bà nọ sung sướng ñưa tiền về nhà1.

KHẢO DỊ

Truyện trên giống với truyện Xử phiến ñá trong Bao Công kỳ án của Trung-quốc, nhưng ở ñoạn kết, tình tiết của hai bên có khác nhau. Ở truyện Trung-quốc, nạn nhân là một em bé bán bánh rán, em ñứng trên một hòn ñá mải xem diễn trò mất cả tiền. Cũng như truyện của ta, Bao Công cũng truyền cho lính ñưa hòn ñá về công ñường tra tấn. Dân chúng ñổ xô tới xem thấy quan ñánh ñập hòn ñá, bật cười lên. Bao Công làm mặt giận, sai lính ñóng cổng lại, bảo người nào muốn ra phải nộp một ñồng tiền vào một vại nước ñặt sẵn ở cổng. Khi nhìn thấy có một ñồng tiền nổi váng dầu, Bao Công thét lính bắt người có tiền lại, soát trong bọc có ñủ số tiền mà em bé mất. Xem thêm ở truyện Nguyễn Khoa Đăng (số 111 dưới ñây) cũng có tình tiết tra tấn hòn ñá và việc tìm ra kẻ ăn trộm tiền của người hàng dầu.

1. Theo Thực nghiệm dân báo (1924)

665

https://thuviensach.vn

111. NGUYỄN KHOA ĐĂNG

Ngày xưa, có nội tán Nguyễn Khoa Đăng là người có tài xử ñoán. Khi còn làm một chức quan nhỏ, ông ñến trị nhậm hạt nào thường ñược mọi người mến phục, không chỉ vì tài xét xử mà còn vì lòng tốt của ông lúc nào cũng lo trừ hại cho dân.

Có lần, ông ñến nhậm chức ở một huyện, một hôm có người dân làng kia bị kẻ

thù oán, ñêm ñến lẻn ra ñồng phá hết cả một ruộng dưa. Đau xót cho công lao vun trồng, dưa sắp ñược ăn chỉ trong một ñêm bị héo rụng hết cả, người ấy bèn ñến kêu khóc với ông, xin ông minh xét. Ông Đăng theo ngay người ấy về tận ruộng dưa khám nghiệm. Tất cả dấu vết ñều chứng tỏ kẻ gian ñã dùng một cái thuổng xắn ñứt ngọn dưa và dùng cán giẫm nát hầu hết các gốc dưa. Nhưng hắn rất khôn ngoan, bao nhiêu dấu chân, hắn ñều cố ý xóa sạch. Ông hỏi người trồng dưa:

- Anh có ngờ ai thù oán mình không?

Người ấy kể cho quan nghe tên mấy người ở xóm, lập tức ông sai chức dịch ñi thu hồi tất cả các thuổng trong xóm lại, thuổng của nhà nào ñều có ghi tên nhà ấy vào cán. Đoạn, ông khám từng cán thuổng một, nhặt riêng mấy cái khả nghi ra một nơi. Rồi ông sai người thè lưỡi liếm trên mấy cái cán thuổng ñó. Quả

nhiên có một cái, người ta nhận thấy có vị ñắng. Ông sai lấy một gốc dưa ñập giập vắt nước ra nếm thử thì chất ñắng của dưa cùng với chất ñắng trên cán thuổng là một. Ông nhìn lại tên ghi ở thuổng thì ñúng là thuổng của một trong số

mấy người mà nguyên cáo ngờ là có thù oán với mình.

Lập tức ông sai lính bắt người kia giải ñến. trước tang chứng và lý lẽ ñanh thép của quan, hắn không còn chối vào ñâu ñược, ñành cúi ñầu nhận tội. Ông bắt hắn phải ñền hoa lợi ruộng dưa cho người kia và phạt thêm gấp hai lần ñể hắn chừa cái thói hại ngầm kẻ khác.

Một hôm khác, có một anh hàng dầu, gánh một gánh ra chợ bán. Trong khi ñang bận ñong dầu, có kẻ ñã thừa dịp thò tay vào bị lấy trộm tiền. Đến khi anh hàng dầu biết thì tên ăn cắp ñã chạy ñi nơi khác. Anh ta nhớ tới một người mù hồi nãy quanh quẩn bên gánh của mình, ñuổi mấy cũng không ñi, ñoán chắc là kẻ cắp, bèn gửi gánh hàng cho người quen rồi ñi tìm người mù lúc nãy. Nhưng khi gặp, người mù hết sức chối cãi, rằng mình mù thì còn biết tiền của ñể ở ñâu mà lấy. Hai bên xô xát, tuần bắt giải quan.

Khi họ dắt nhau ñến công ñường, ông Đăng bắt hai bên khai rõ sự tình. Người mù khăng khăng từ chối không nhận. Ông Đăng hỏi:

- Anh có tiền giắt ñi theo ñấy không?

666

https://thuviensach.vn

Trả lời:

- Có, nhưng ñây là tiền tôi mang ñi chợ, không phải của nó.

- Được cứ ñưa ra ñây, của ai rồi sẽ biết.

Khi người mù móc tiền ra, ông Đăng sai người múc ñến một chậu nước, rồi bỏ

tất cả số tiền vào chậu. Một chốc tự nhiên thấy trên mặt nước có váng dầu nổi lên. Nghe quan sai bưng chậu nước cho mọi người chứng kiến, người mù hết ñường chối, ñành chịu tội ngay.

Nhưng quan còn nói thêm:

- Khoan ñã, chưa hết ñâu. Tội ăn cắp mới là một. Nếu mày mù tịt thì làm sao biết ñược tiền người hàng dầu bỏ trong bị, cất trong thúng khảo mà lấy ñược!

Đúng là mày giả mù. Lính ñâu. Bắt nó nọc ra ñánh cho rõ ñau, kỳ bao giờ nó mở

hai mắt ra hãy thôi.

Người mù trước còn chối lấy chối ñể, nhưng chỉ qua ba roi là hắn mở ngay hai mắt nhận tội, ñúng như lời quan truyền bảo1.

Một hôm khác, có một người lái buôn giấy ñến trình quan rằng mình nghỉ trọ

ở làng Hồ-xá bị trộm lấy mất cả một gánh giấy. Ông Đăng hỏi rõ nguồn cơn, sai người do thám mấy ngày liền không có kết quả, bèn thân hành ñến làng Hồ-xá nghĩ cách cứu xét. Đến nơi, ông cho triệu dân chúng sở tại và mấy làng xung quanh lại và bảo:

- Trên tỉnh vừa sức về bắt các xã thôn mỗi một người không kể nam phụ lão ấu phải làm ngay một tờ khai tên tuổi quê quán cho minh bạch.

Lệnh ban ra, mọi người ñua nhau ñi mua giấy. Vì thế giấy ở chợ lên giá vùn vụt.

Lại nói chuyện tên trộm trộm ñược gánh giấy nhưng chưa có nơi tiêu thụ còn giấu ở nhà. Nay nghe nói giá giấy lên cao bèn mang lẻn một số ra chợ bán. Hắn không ngờ người nhà của ông Đăng cũng ñi rải ở các chợ ñể chờ hắn. Thế là bị

bại lộ, tên trộm không những bị tội phải ñền gánh giấy cho người lái buôn mà còn phải ñền cho dân các làng mất tiền mua giấy kê khai tên tuổi.

Một lần khác, ông ñược ñổi ñi một hạt miền núi. Khi ông mới ñến, người ta cho ông biết là hạt ấy nổi tiếng có nhiều trộm cướp nhà nghề. Các quan trước bó tay không thể nào trị nổi. Ông chỉ cười nhạt không nói gì, nhưng sau ñó ngầm sai người thân tín ñi dò la hành tung và quê quán từng tên một. Thế rồi, ông vẫn cứ tảng lờ như là không hay biết gì hết.

1. Đoạn này theo lời kể của người Huế.

667

https://thuviensach.vn

Một hôm nhân ñi hành hạt qua một làng nọ, ông thấy có một hòn ñá lớn ở bên vệ ñường. Hỏi dân sở tại, họ ñáp:

- Đây là ông Mốc, ngài thiêng lắm, ai cầu khẩn việc gì cũng ñều ñược linh ứng.

Ông nghe nói liền họa theo:

- Phải thế thì ta tới cầu ngài giúp ta trừ yên cướp trộm ñể bớt hại cho dân chúng mới ñược!

Nói rồi một mình bước tới khấn vái, hồi lại trở ra bảo mọi người rằng:

- Ngài bảo vài hôm nữa rước ngài về, ngài sẽ vạch mặt tất cả bọ gian phi trong toàn huyện.

Ít hôm sau, ông sai mấy người ban ñêm bí mật ñào hầm ở giữa sân công ñường rồi cho người thân tín xuống nấp dưới ñó. Tờ mờ sáng hôm sau, ông sai lính ñi khiêng hòn ñá về ñặt lên trên hầm. Trước mặt mọi người ñông ñủ, ông dõng dạc hỏi ñá:

- Ta nghe ñồn thần rất thiêng, "hữu cầu tất ứng". Nay ta vâng mệnh hoàng ñế

ñến ñây trấn nhậm, nhưng hiện nay trong huyện hạt có nhiều trộm cướp nhiễu hại dân cư. Vậy ta mời thần về ñây ñể mách hộ ta truy tầm kẻ phạm pháp. Nếu có công, ta sẽ tâu triều ñình phong tặng.

Đá không trả lời. Hỏi mãi, ñá vẫn một mực làm thinh, ông nổi giận quát lớn:

- Hay là ñá ñồng lõa với kẻ phạm pháp. Lính ñâu, hãy tra tấn nó cho ñến lúc nó phải khai thực!

Bấy giờ, mọi người nghe tin ñến xem ñông như hội. Lệnh truyền xa, lính dùng roi ñánh vào ñá túi bụi, tự nhiên ñá bật ra tiếng khóc, xin dừng tay lại ñể khai.

Thế rồi, ñá lần lượt khai và vạch tội từng tên một. Mỗi lần ñá khai một tên nào, ông sai lại mục viết ngay trát, giao cho lính ñã chực sẵn ñi nã bắt lập tức. Cho ñến suốt ngày hôm ñó bắt ñược ba mươi tên cừ khôi. Khi giải cả một xốc về tra tấn, bọn trộm cướp nhìn nhau kinh ngạc, không ngờ lại có việc xảy ra như thế và bắt ñúng tên như thế. Chúng cho là chỉ có thần ñá linh thiêng mới biết một cách rành mạch tội trạng của mình, bèn không ñợi khảo ñả, thú nhận tất cả.

Trong thời kỳ làm nội tán, ông ñã làm cho suốt một dọc truông nhà Hồ ở

Quảng Trị không còn lấy một bóng gian phi. Trước ñó, truông này là nơi rừng rậm, con ñường Nam Bắc phải ñi qua ñây. Bọn gian phi ñã dùng làm sào huyệt ñón ñường cướp của.

Nguyễn Khoa Đăng trước hết tìm cách lùng bắt trộm cướp. Ông sai chế ra một loại hòm gỗ kín có những lỗ thông khí, vừa một người ngồi lọt, có khóa trong, ñể người ngồi trong có thể mở tung ra ñược dễ dàng. Thế rồi, ông kén một số

668

https://thuviensach.vn

người giỏi võ, cho ngồi vào hòm có ñể sẵn vũ khí. Đoạn, ông sai quân sĩ của mình giả trang làm dân phu khiêng những hòm ấy qua truông nhà Hồ ra vẻ

khiêng những hòm "của cải" nặng nề. Lại cho người ñánh tiếng có một ông quan trấn ở ngoài Bắc sắp sửa trẩy về quê với những hòm tư trang quý giá sẽ ñi qua truông. Bọn cướp ñánh hơi thấy ñây là một cơ hội kiếm ăn hiếm có, bèn rình lúc ñoàn "dân phu" ñi qua của truông, xông ra ñánh ñuổi, rồi hý hửng khiêng những cái hòm nặng ấy về tận sào huyệt.

Nhưng khi về ñến nơi thì vừa ñặt xuống thì những cái hòm tự nhiên mở toang, các võ sĩ ngồi trong ñó cầm vũ khí xông ra ñánh giết bọn cướp một cách bất ngờ. Đang lúc hoảng hốt chưa kịp ñối phó thì bọn chúng nghe tin phục binh của triều ñình ở phía ngoài ùn ùn kéo vào ñông như kiến cỏ. Chúng ñành chắp tay xin tha tội. Nhờ mẹo ñó, Nguyễn Khoa Đăng ñã tóm ñược cả lũ1.

Ông cho phiên chế thành ñội ngũ ñi khai khẩn ñất hoang ở nơi biên giới, lập thành những ñồn ñiền lớn rộng. Sau ñó, ông còn cho chiêu dân lập ấp ở dọc hai bên truông, làm cho một vùng trước kia là nơi vắng vẻ, trở nên những làng xóm dân cư ñông ñúc: tiếng xay lúa giã gạo, tiếng gà gáy chó sủa lấn dần tiếng vượn hú chim kêu. Từ ñó, một vùng núi rừng thành ra yên ổn. Bọn trộm cướp còn lại ñành phải giải nghệ.

Bởi vậy, người ta có câu: "Truông nhà Hồ nội tán cấm nghiêm" là thế2.

KHẢO DỊ

Người miền Bắc có truyện Đồng Đắc:

Đồng Đắc là người huyện Chí-linh, ñậu tiến sĩ làm ñến quận công. Thời kỳ

làm tri huyện huyện Thanh-trì, có người ñến cáo với ông là mình có con trâu bị

người ta lén chặt ñứt mất ñuôi. Ông hỏi: "Có nghi cho ai không?". "Chỉ ngờ cho một người hàng xóm vì trước ñây có chuyện hiệp hiềm", người ấy ñáp. Ông dặn nhỏ: "Thế thì hãy về lẳng lặng làm thịt trâu mà ăn, ñừng trình làng, cũng ñừng nói là quan bảo."

Được ba hôm, bỗng có người dân ñến cáo giác với ông là làng ấy có người lén lút giết trâu ăn thịt. Quan sai giam giữ hắn lại tra tấn, thì ñúng là thủ phạm chặt ñuôi trâu.

Có hai người, Giáp và Ất cùng tranh nhau một tấm lụa, ñến kiện với ông. Ông khám thấy tấm lụa có dấu, hỏi, thì hai người ñều khai dấu tích của tấm lụa giống 1. Đoạn này theo Hi Long di thặng, trong tạp chí Nam Phong (1929) 2. Theo Đại-nam liệt truyện tiền biên, quyển 5.

669

https://thuviensach.vn

nhau, khó mà biết ñược ai gian ai ngay. Sau ñó, ông phân rọc ñôi ra, chia cho mỗi người một nửa. Ất nhận lấy phần của mình ra về, còn Giáp thì ngần ngại chưa chịu nhận. Ông có cớ ñể sai người ñuổi bắt Ất lại trả lụa cho Giáp.

Lại có một người mất một buồng chuối ñến trình với ông, nói rằng tuy của không ñáng bao nhưng vì nhà nghèo nhờ vào hoa quả ñể bán ñong gạo. Ông lập tức về tận làng người ấy ra lệnh cho dân xóm ai nấy phải ñến ñắp ngay một ñoạn ñường. Đắp ñược nửa buổi ông cho tạm nghỉ, sai người mang trầu ñi mời mỗi người một miếng. Thấy trong số ñó có một người có bàn tay ñen, ông sai ñưa ra tra khảo. Người ấy thú nhận vì chứng cớ sờ sờ: ñúng là mủ chuối còn dính chặt vào tay lúc ñêm chưa cọ sạch1.

Về tình tiết cho người chui vào hòm rồi bất ngờ tung nắp hòm nhảy ra diệt kẻ

ñịch, trong một truyền thuyết của người Mã-lai (Malaysia) cũng có hình ảnh tương tự:

Một ông vua Sa-he-en Na-u-i một hôm hỏi các tướng có ai dám ñi ñánh vua xứ Sa-mu-dra (hay Pa-sey) - một nước lân cận giàu mạnh không. Một viên tướng là A-u-i Dit-chu xin ñi với bốn, năm ngàn quân và một trăm tàu. Viên tướng ñánh tiếng nói với vua Sa-mu-dra rằng mình là sứ giả của vua Na-u-i tới yết kiến. Được mời ñến cung, viên tướng sai làm bốn cái hòm, trong có bốn võ sĩ mở khóa từ phía trong. Lúc vào yết, cùng khiêng hòm vào, nói là lễ vật ra mắt.

Kỳ thực vừa ñến nơi, bốn võ sĩ trong hòm nhảy xổ ra bắt lấy vua ñịch ñưa về2.

Về tình tiết chặt ñuôi trâu, trong Bao Công kỳ án cũng có một truyện Cắt trộm lưỡi trâu giống truyện của ta, chỉ khác ở chỗ một bên là ñuôi, một bên là lưỡi.

1. Theo Đông thanh tạp chí (1933)

2. Theo Truyền thuyết và truyện kể lịch sử ở bán ñảo Ấn-ñộ (Mã-lai) và sách Xát-ja-ra ma-lay-du, truyện VIII.

670

https://thuviensach.vn

112. SỢI BẤC TÌM RA THỦ PHẠM

Ngày xưa có một tay phú thương tên là Phong. Hắn ta có mười chiếc mành lớn chở hàng hóa bán khắp trong Nam ngoài Bắc. Mỗi một chiếc mành ñều có một người lái do một thủ hạ tin cẩn cai quản. Trong số các lái có một người tên là Ninh, vốn tính nhanh nhảu ñược việc, nên ñược chủ rất tin cậy. Nhưng từ lâu, Ninh ñã tằng tịu với vợ Phong mà Phong không hay. Hai người say mê nhau và ñiều ước muốn của họ là cuối cùng ñược công khai lấy nhau mới thỏa dạ.

Một hôm, vào ngày ñầu năm, mười chiếc mành sắp sửa xuất phát. Theo lệ

thường khi ñến cửa sông, các mành buôn có ghé lại trước miếu Ông ñể làm lễ

rồi mới ra khơi. Lần này, Phong theo các mành của mình ñến miếu làm lễ, ñãi các lái và thủy thủ ăn một bữa linh ñình, rồi mới trở về nhà bằng ñường bộ. Thấy chủ về một mình, lại về vào lúc khuya khoắt, Ninh lẻn theo ñường tắt ñón ở một bụi rậm xông ra ñánh chết. Đoạn, hắn nhanh chân chạy về mành, vừa kịp lúc sắp sửa nhổ neo. Thế là mười chiếc mành dong buồm ra khơi, trừ tên sát nhân, không một ai biết rằng chủ mình bị giết, và cũng không một ai ngờ cho lái Ninh là thủ phạm.

*

* *

Án mạng ñưa lên, quan ñịa phương phải chờ ñến khi tất cả mọi người trên mười chiếc mành trở về, mới bắt ñầu tra xét. Nhưng không có một chứng cớ gì ñể ngờ cho một người nào. Sau bao nhiêu ngày hỏi cung không tìm ra manh mối, quan ñịa phương ñành phải ñệ vụ án lên quan trên xét xử. Bọn quan tỉnh khi nhận ñược hồ sơ rất lấy làm bối rối. Những cuộc hỏi cung lại tiếp tục nhưng không có kết quả gì. Sau cùng, có một người trong ñám ty thuộc, một hôm ñến gặp quan tổng ñốc xin hiến một mẹo nhỏ có thể tìm ra thủ phạm. Hắn ghé và tai quan nói thầm mấy câu.

Lập tức quan sai bắt bọn lái và các thủy thủ ñến miếu Ông. Quan bảo mọi người phải làm lễ và chầu chực ở miếu suốt ñêm. Đến canh hai, quan cho gọi tất cả mọi người dậy và bắt mỗi người phải ngậm một ñoạn bấc vào miệng, ñồng thời mắt nhìn thẳng vào ngọn nến trên pho tượng thần. Quan nói:

- Thần ở miếu này rất thiêng. Thần ñã chứng kiến cái ngày ông Phong bị giết và ñã biết ai là thủ phạm. Ta ñã khấn xin thần: bấc này ngậm vào, nếu người ngay thì không việc gì cả, nếu là người gian thì nở dài hơn của những người khác.

Theo lệnh quan, mọi người ngồi im lặng như thế cho ñến sáng rõ mặt người.

Trước án thư, mỗi người lần lượt ñưa bấc tới ño. Quả nhiên, trong ñó có một sợi 671

https://thuviensach.vn

khác với các sợi khác, nhưng không nở dài ra mà chỉ ngắn ñi. Sợi bấc ấy chính là của lái Ninh. Khi nghe quan bắt ngậm bấc, Ninh sinh ra bàng hoàng lo lắng.

Ngậm ñược một chốc, hắn cảm thấy sợ bấc trong miệng dài ra thật. Cho nên lúc gần sáng, hắn ñã cắn bớt ñi một tý. Khi ño bấc, hắn có ngờ ñâu, chính vì thế mà bấc của hắn khác với của mọi người. Biết là sa vào mẹo của quan, và cũng nghĩ

rằng oan hồn ñến ngày báo phục nên lái Ninh ñành thú nhận tất cả. Người ta bắt hắn cùng với người ñàn bà bất chính kia ñền tội1.

KHẢO DỊ

Người Ấn-ñộ có một truyện kể, có kết cấu gần giống truyện trên:

Một ñội quân ñến ñóng tại một làng nọ. Bỗng trong quân xảy ra một vụ mất trộm ví và giấy tờ. Có bảy người bị tình nghi là thủ phạm. Viên sĩ quan bèn nhờ

cụ già chuyên xử án trong làng tên là Đam-xát tìm hộ. Ông này gọi bảy người ñến nhà lấy khẩu cung rồi cho về. Chập tối, ông cho mỗi người một chiếc ñũa bảo ñó là ñũa thần ñem gối ở ñầu giường, dặn hễ sáng mai ñũa của ai dài thêm ba phân thì biết ñó là kẻ gian. Sáng hôm sau, Đam-xát ñến từng nhà thu lại ñũa và cuối cùng ông trỏ vào một người bảo là thủ phạm lấy trộm ví. Hắn thú nhận ngay. Thì ra ñêm qua, hắn ñã bẻ bớt ñi ba phân, tin rằng ñũa ñã dài ra2.

1. Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

2. Theo báo Cải tạo (1948)

672

https://thuviensach.vn

113. PHÂN XỬ TÀI TÌNH

Ngày xưa, có một ông quan huyện có tài xét xử. Trong dân gian có vụ nào rắc rối gay go nhất, ông ñều có cách tìm ra manh mối và phân xử công bằng.

Một hôm, có hai người ñàn bà dắt nhau ñến công ñường với một tấm vải.

Trước mặt quan một người mếu máo thưa:

- Bẩm quan, sáng nay con mang một tấm vải ñi chợ bán, bà này hỏi mua, con ñưa ra cho bà ấy xem. Thế rồi tự dưng nó cướp không tấm vải bảo là của nó, nhất ñịnh không chịu trả lại cho con nữa. Thật là chuyện ngược ñời! Xin quan ñèn trời soi xét.

Quan nhìn người ñàn bà thứ hai thì thấy bà này cũng rưng rưng nước mắt kể:

- Bẩm quan, chính nó mới là ñồ ăn cắp. Tấm vải này là của con vừa dệt xong mang ñi chợ. Con ñể nó trong cái thúng khảo thế mà vừa ngoảnh ñi một lát nó dám thò tay vào lấy, chính con bắt ñược quả tang. Thế mà nó còn dám ñặt ñiều ñể vu oan giá họa...

Quan ngắt lời hai người, mỗi bên phải cử ra một người ít nhất cũng ñã chứng kiến vải của mình bị lấy mất. Nhưng cả hai ñều không tìm ra ñược người làm chứng chỉ vì sự việc xảy ra ở một nơi vắng vẻ, lúc ñó chưa có người qua lại.

Quan lại gọi hai người lính lệ, bảo chúng ñi về tận nhà mỗi bên thử xem có phải ñúng vải của họ dệt ra như lời khai hay không. Nhưng khi hai người lính trở về

thuật lại thì quan rất lấy làm ngạc nhiên, vì cả hai ñều có khung cửi như nhau, khổ vải bằng nhau và chính sáng sớm ngày xảy ra câu chuyện bên nào cũng mang một tấm vải ñi chợ bán. Thật rắc rối làm sao! Quan cố nhìn vào thần sắc từng người ñể dò ý tứ. Nhưng quan chỉ thấy vẻ ñau ñớn vì mất của hiện trên nét mặt của cả hai người, không có gì khác hơn. Suy nghĩ một chốc, quan ôn tồn bảo họ:

- Cả hai mụ ñều có lý do cả. Biết làm sao bây giờ. Thôi ta phân xử cho thế

này: giờ ñem cắt tấm vải ra làm ñôi, chia cho mỗi người một nửa. Thế là ổn. Hãy ñi về nhà mà làm ăn!

Nói xong, quan sai lính ño vải xé ngay giao cho mỗi người một nửa. Thấy thế, một người ñàn bà bỗng ôm mặt khóc thút thít. Lập tức quan sai trả cả tấm cho người ñàn bà ấy rồi thét lính trói người kia lại vì chỉ có chủ nhân thực sự của tấm vải mới ñau xót bật ra tiếng khóc kia. Quả nhiên, sau một hồi tra khảo, người ñàn bà kia ñành cúi ñầu nhận tội.

Một hôm khác, quan ñi hành hạt qua một cái chợ. Bỗng nghe tiếng chửi rủa huyên náo, vội tiến lại xem có việc gì. Đến nơi, thấy một người ñàn bà ñang gân cổ lớn tiếng chửi kẻ bắt trộm con gà của mình. Hỏi người xung quanh thì họ cho 673

https://thuviensach.vn

biết là mụ ta chửi như thế ñã ñược hai ngày, ai cũng lấy làm khó chịu. Quan vội sai người hầu bước tới dùng lời khuyên can:

- Này mụ kia, sao lắm lời thế?

- Của tôi, tôi xót - người ñàn bà ñáp - can gì ñến chú.

Nói xong lại tiếp tục chửi. Quan bèn cho chức dịch ñòi người ñàn bà lại hỏi:

- Sao mụ ác khẩu thế! Một con gà phỏng có bao nhiêu mà mụ chửi rủa nặng lời?

Người ñàn bà nói:

- Bẩm quan, con chăm chút bấy lâu mới ñược một ổ gà. Nay nó lấy mất cả gà lẫn trứng, không căm tức sao ñược!

Quan hất hàm bảo bọn chức dịch:

- Ta ghét con mụ này ngoa ngoắt, ñộc mồm ñộc miệng làm cho xóm giềng ñiếc tai nhức óc ñã hai ngày, không thể không trị tội ñược. Vậy cho ñi rao trong xóm ñòi tất cả mọi người lại ñây. Cho mỗi người tát cho mụ một cái vào má, cho rõ ñau ñể trả nợ việc mụ xúc phạm ñến sự yên tĩnh của hàng xóm.

Lệnh quan ban ra, mọi người không thể không tuân theo. Mặc dầu ai cũng ghét mụ ngoa ngoắt, người ta vẫn thấy thương con người ñã mất gà lại bị ñánh, cho nên ai cũng sẽ tay vả nhẹ mỗi người một cái vào má cho xong. Chỉ có tên trộm căm mụ ñã gào ñến tam ñại nhà mình nên hắn cứ theo ñúng lệnh quan, vả

mụ một cái thật ñau cho bõ tức.

Nhưng khi hắn vừa bước ra khỏi ñám ñông thì quan ñã gọi giật lại, vạch ñúng tội trạng và tâm lý của hắn. Hắn không thể chối cãi ñược, ñành thú nhận.

Một hôm khác, quan ñi qua một ngôi chùa lớn, ghé vào vãn cảnh. Sư cụ trong chùa thấy quan, liền ra ñón tiếp kính cẩn, mời vào phương trượng ngồi uống trà.

Sư than thở với quan rằng mình có giữ cho chùa một số tiền lớn không may bị

kẻ trộm trộm mất cả. Nhưng sư không biết ngờ cho một ai. Lại cũng không muốn trình quan, sợ làm khổ lây ñồ ñệ. Nay sư có ý nhờ quan kín ñáo xét hộ

mình một tý.

Quan hỏi rõ sự tình vụ trộm trước sau rồi chỉ lên tượng phật bảo với sư cụ:

- Đức Phật ngài thiêng lắm, sao hòa thượng không cầu người tìm giúp, chả

hơn nhờ tôi ư? Đức Phật có phép làm cho kẻ gian cầm hạt thóc nảy mầm. Nếu hòa thượng muốn, tôi sẽ xin vì nhà chùa thử một phen.

Nói rồi bảo sư cụ biện lễ cúng Phật. Trong khi hòa thượng làm lễ, quan cho gọi tất cả sư vãi và những kẻ ăn người ở trong chùa ra ñể chay ñàn. Quan bảo 674

https://thuviensach.vn

mỗi người một tay cầm cành phan và tay kia cầm một nắm thóc, ñã ngấm nước, rồi nói:

- Sư cụ có cho biết chùa ta trước ñây có mất một số tiền mà không biết rõ ai là người lấy trộm. Ta chắc chỉ có người trong chùa lấy mà thôi. Ta nghe ñức Phật ngài rất thiêng. Bây giờ, mỗi người cầm một nắm thóc ñã ngâm nước rồi vừa chạy vừa niệm Phật. Nếu ñúng là kẻ gian, ñức Phật sẽ làm cho thóc trong tay nảy mầm. Như vậy gian ngay tỏ rõ, khỏi phải tra khảo phiền phức.

Cả ñoàn người mới chạy ñược vài vòng thì quan ñã thấy có một chú tiểu thỉnh thoảng lại hé tay cầm thóc ra xem. Liền ñấy, quan sai mọi người dừng lại, bắt lấy chú tiểu, vì chỉ kẻ có tật mới giật mình, nên thỉnh thoảng lại nhìn trộm như

thế.

Chú tiểu thấy vạch ñúng lý, nhận tội1.

KHẢO DỊ

Một số sử sách chép những truyện trên cho là của Nguyễn Mại thời Lê và cho ông là viên quan xử kiện tài tình.

Trong chuyện này, tình tiết hai người ñàn bà kiện giành nhau tấm vải gần giống với một số truyện cổ tích Đông Tây.

Ở phương Tây phổ biến nhất là truyện Vua Xa-lô-mông xử kiện: Có hai người ñàn bà mang hai ñứa trẻ: một sống một chết, ñến nhờ vua Xa-lô-mông phân xử; người này ñổ cho người kia là mẹ của ñứa con ñã chết, tranh ñứa con sống là con của mình. Vua cất tiếng truyền cho lính chặt ñôi ñứa trẻ còn sống chia cho mỗi người một nửa. Tức thời, một trong hai người ñàn bà bỗng bật tiếng khóc. Thấy thế, vua xử cho người ấy ñúng là mẹ của ñứa trẻ còn sống, sai trả con lại và phạt tội người kia.

Người Khơ-me (Khmer) có hai truyện:

Truyện thứ nhất tương tự truyện Vua Xa-lô-mông xử kiện, nhưng kết cục có khác. Một người ñàn bà bế con ñi tắm ở sông về. Dọc ñường, gặp một bà khác mang xác một ñứa trẻ cùng trạc tuổi với con mình. Bà kia nói: "Con bà giống con tôi quá. Bà làm ơn cho tôi ôm hôn cháu một tý". Thế rồi sau khi ñược bế, bà ta nhất ñịnh không chịu trả nữa. Việc ñưa lên vua. Vua sai ñặt ñứa bé sống nằm ngửa ở giữa, hai bà ngồi hai bên, rồi ra lệnh cho ai giật ñược thì ñứa bé về người ấy. Hai bà vội vàng giành nhau, cố cướp cho ñược ñứa bé. Nhưng trong ñó có 1. Theo Thực nghiệp dân báo (1929)

675

https://thuviensach.vn

một bà giằng xé dữ dội, không kể da thịt non nớt của nó. Trái lại, bà kia thì gượng nhẹ hơn. Vua ñủ chứng cớ ñể thấy rõ ai là mẹ thật của ñứa bé sống.

Thứ hai là truyện phân xử một chiếc ô: một người ñi ñường tay cầm một cái ô che nắng. Đi ñược một quãng, gặp một người thứ hai ñi không, hắn cho che chung ô. Được một chốc, người kia xin cầm lấy ô. Đến chỗ rẽ, chủ ô ñòi lại, thì người kia làm bộ ngạc nhiên nói ô này là của mình. Việc ñưa lên quan, quan không xử ñược. Đưa lên vua, vua sai chẻ ñôi chiếc ô cho mỗi người một nửa.

Sau ñó vua bí mật sai hai người hầu lén theo mỗi người về nhà ñể nghe ngóng.

Người hầu thứ nhất ñi về kẻ lại rằng: "Lúc ñến nhà, vợ hắn chạy ra hỏi: - Sao chỉ

còn có một nửa ô thôi? Hắn khóc lóc kể lại chuyện bị cướp ô cho vợ nghe". Còn người hầu thứ hai về, kể: "Khi về ñến nhà vợ hắn hỏi: - Kìa sao lại nhặt ñược nửa cái ô ở ñâu về thế? Hắn ñáp: - Tao chơi cho họ một vố và tao ñã thắng ñược nửa cái ô..."

Vua lập tức cho ñòi hai người kia ñến, kể tội, và bắt người thứ hai phải ñền cho người thứ nhất cái ô mới1.

Trong Bao Công kỳ án cũng có truyện Cướp ô giống với truyện Khơ-me, nhưng kết cục phân xử có những nét ñộc ñáo:

Sau khi Bao Công hỏi dấu vết chiếc ô, cả hai người tranh giành ô ñều nói, vì ô là vật nhỏ mọn nên không có dấu vết. Bao Công cũng sai chẻ ñôi chiếc ô cho mỗi người một nửa, rồi cũng cho sai nha ñi theo ñể dò la. Sai nha về báo lại: một người ra khỏi công ñường chửi quan là hồ ñồ. Bao Công sai gọi cả hai trở lại, kết cả hai vào tội chửi quan. Một người ñáp: - "Con ñâu dám, chính nó chửi ñại nhân, có dân phố chứng kiến". Bao Công cho người ñi ñiều tra, quả ñúng như lời hắn nói. Lập tức ông can vặn hắn như sau: - "Trong hai người, thế tất có một người oan nên oán trách ta, ñiều ñó ta tha thứ. Còn mày là ñứa che nhờ ô của nó rồi cướp giật, nay ñược nửa chiếc ô nên không oán thán gì". Tên kia cứng họng.

Bao Công bắt hắn ñền gấp ñôi giá trị chiếc ô, và sai ñánh bốn chục gậy vào mông.

Về tình tiết tát vào má người bị mất trộm, một truyện Mẹ chồng ñổ tội cho nàng dâu có lẽ gốc từ Trung-quốc, cũng có ñề tài tương tự, tuy kết cấu có khác.

Ở Thái-nguyên, có mẹ chồng và nàng dâu ở cùng một nhà, cả hai ñều góa chồng. Trong khi nàng dâu giữ tiết, thì mẹ chồng lại lén lút ñi lại với một người 1. Theo BSEI, ñã dẫn. Truyện này có người kể hơi khác: Một người có ô, nhân khát nước ñặt ô trên bờ, xuống hồ uống. Trong khi ñó có một người khác trộm lấy chiếc ô. Mất ô, người kia chạy ñi tìm. Tìm thấy, hai bên tranh nhau, ai cũng nhận là ô của mình. Việc ñưa ñến Bồ-tát.

Bồ-tát cũng xử như trên và sai hai người thơ lại ñi theo về tận nhà, ghi lấy những ñiều nghe thấy. Người mất ô về ñến nhà thì ñứa con hỏi: - "Bố ơi, sao chỉ còn có nửa chiếc ô?". Còn người thứ hai về ñến nhà thì ñứa con hỏi: - "Bố ơi, nửa chếc ô ở ñâu ra thế?". Bồ-tát ñủ chứng cớ ñể bắt người sau ñền ô cho người trước (Theo Truyện dân gian Căm-pu-chia, ñã dẫn).

676

https://thuviensach.vn

làng. Nàng dâu biết, tìm cách ngăn ngừa, bị mẹ chồng ghét, muốn ñuổi khỏi nhà.

Bèn lên quan vu cáo rằng nàng dâu ñón trai về nhà. Quan hỏi tên, mẹ chồng bảo phải tra tấn mới biết ñược. Hỏi nàng dâu, nàng dâu chỉ ñích danh người tình của mẹ chồng. Hỏi người này thì anh ta chối, nói vì mẹ chồng nàng dâu không ưa nhau nên kiếm ñiều nói xấu cho nhau. Đến khi bị tra tấn, anh ta lại khai rằng mình ñi lại với nàng dâu. Quan sai gông nàng dâu lại, nàng dâu kêu oan và kiện lên tỉnh. Lâu rồi vụ án còn treo lại ñó.

Hồi ấy có ông tiến sĩ họ Tôn làm tri huyện huyện Lâm Tấn. Quan tỉnh giao vụ

kiện cho quan huyện bảo phân xử. Đến lỵ sở, quan lấy khẩu cung rồi sai người ñi kiếm gạch ñá, dao phay ñể sẵn chỗ tra tấn. Hôm sau ñòi nguyên cáo bị cáo ñến ñối chất sơ qua, rồi quan phán bảo: - "Không cần tra khảo cũng biết ñược ai gian. Mẹ con nhà này vốn nhà tiết hạnh, chẳng qua mắc mưu tên này mới sinh chuyện. Nay ta cho phép mẹ con ñược trả thù ñứa gian nhân, có gạch ñá và dao ñây, mẹ con muốn ném, muốn ñâm, muốn chém như thế nào mặc ý, có ta ñây chịu, ñừng có lo gì cả!". Cả hai người ñến chỗ ñống gạch ñá. Trong khi nàng dâu vì căm thù chứa chất nên lấy những hòn ñá lớn mà ném, thì mẹ chồng lại nhặt những hòn ñá nhỏ quăng nhẹ vào chân. Quan bảo mụ cầm dao mà ñâm, tội vạ

mình chịu, thì mụ từ chối.

Quan có ñủ chứng cớ ñể kết thúc vụ án1.

Người It-xra-en (Israël) có truyện Ba anh em và thây người bố: Một người bố chết ñi, ñể lại một con ñẻ và hai con nuôi, trước khi chết trối trăng lại gia tài cho con ñẻ. Vì không một ai nhận ra người nào là con ñẻ, người nào là con nuôi, cho nên ba anh em tranh nhau ñòi kiện lên quan, ai cũng tự cho mình là con ñẻ. Quan cho treo thây người bố lên và giao cho mỗi người một mũi tên, bảo ai bắn ñúng chỗ phạm nhất thì ñược. Người thứ nhất bắn vào giữa trán, người thứ hai bắn vào giữa tim, chỉ có người thứ ba khóc, không bắn. Quan có lý do ñể nhận ra người nào là con ñẻ2.

Về tình tiết xem hạt thóc nảy mầm, cổ tích thế giới cũng có những dị bản tương tự:

1. Vua Xa-lô-mông và kẻ trộm ngỗng. Một người ñến thưa với vua Xa-lô-mông rằng y bị kẻ trộm bắt mất ngỗng, y ñoán kẻ ñó cũng chỉ là chỗ xóm giềng.

Vua cho gọi những người láng giềng của hắn ñến thánh ñường cầu nguyện.

Giữa buổi lễ, vua nói: - "Một trong bọn chúng mày có ñứa ñã bắt trộm ngỗng, vì nay vào ñây ta thấy còn có cái lông ngỗng trên ñầu". Tự dưng có một người sờ

tay lên ñầu, vua nói to: "Bắt tên kia, chính nó ăn trộm ngỗng".

1. Theo Pô-luýt Của (Paulus Của). Tiếp theo chuyện giải buồn.

2. Theo Đinh Tú. Cô gái ñẹp lấy chồng rắn.

677

https://thuviensach.vn

Tên trộm nhận tội.

2. Truyện Thổ-nhĩ-kỳ (Turquie): Một vụ trộm xảy ra ở một cửa hàng nọ, tên trộm chui qua lỗ tường còn có dấu vết. Vua Ít-ma-in hội dân làng lại bảo: - "Ta ñến cầu ở lỗ tường, tên trộm không thể thoát". Sau buổi cầu, vua nói: - "Rất ñơn giản, cái lỗ tường vừa nói với ta tên trộm có bụi ở khăn trùm ñầu". Một người ñứng trong góc bèn phủi bụi ở khăn. Vua chỉ mặt: - "Chính là nó!".

3. Truyện Ba-tư (Iran): Có một tên kẻ trộm lấy trộm bông trong một cửa hàng nọ và nó tự vạch tội bằng cách vuốt râu khi quan trấn thủ nói: - "Có bông dính ở

râu tên trộm"1.

1. Đều theo Bát-xxe (Basset). Nghìn lẻ một truyện cổ tích, truyện kể và truyền thuyết Ả-rập, quyển III.

678

https://thuviensach.vn

114. NGƯỜI ĐÀN BÀ MẤT TÍCH

Vào ñời nhà Lê, có một người ñàn bà trẻ tuổi lấy chồng họ Mai. Một hôm nghe tin người chị ruột của mình ñau nặng, nàng bèn nói với chồng ñể mình ñi lại chăm sóc thuốc men vì nhà chị rất neo người.

Nhà người chị ở một làng cách ñấy chừng ba dặm ñường. Người ñàn bà ñi về

không chừng, có hôm sáng ñi tối về, có hôm ngủ lại ñó sáng mới về. Như thế ñã ñược ba lần. Lúc này, mùa màng rỗi rãi nên người chồng ñể cho vợ ñi lại thăm nom chị tùy ý.

Bệnh tình người chị ngày một nguy kịch. Người ñàn bà lại ñi thăm, nhưng lần này người chồng thấy nàng có ñi mà không có về. Cho rằng vợ mình phải ở lại trông nom chị, nên không ngờ vực gì cả. Nhưng suốt ngày thứ hai cho ñến ngày thứ ba vẫn không thấy vợ trở về. Chồng lúc này mới sốt ruột, vội nhờ người sang nhắn vợ bảo cố về sớm ñể thu xếp một món nợ.

Nhưng người ấy về cho biết rằng bên nhà người chị không thấy em sang và họ

ñang có ý trông ñợi. Nghe nói thế, cả nhà họ Mai hoảng hốt, vội chia nhau ñi tìm khắp mọi nơi. Nhưng suốt một tháng tìm tòi khắp cả từ chợ búa, bến ñò, ñến rừng rú mà chả thấy tăm hơi ñâu cả. Người chồng ñau xót ñến cùng cực, cuối cùng ñổ vạ cho nhà chị, một hôm ñến gây sự, chửi nhau một trận, rồi phát ñơn kiện lên quan.

Quan nhận ñơn, ñòi bị cáo ñến hỏi cung. Người anh rể cứ sự thực khai rằng mình hoàn toàn không biết gì về việc mất tích của người em vợ. Tra hỏi cả ñến thân thích xóm làng hai bên cũng không thấy hé ra một tia sáng nào. Hơn một năm, phủ ñường một mặt cho thám tử ñi dò la, mặt khác sắc về các xã thôn truy tìm, vẫn không thấy một dấu vết gì có thể theo dõi ñược. Thế rồi sáu bảy lần khai ấn trôi qua, hồ sơ vụ án ñành bỏ xó trong phủ ñường. Hai viên quan mới thay nhau ñến tiếp chân quan cũ cũng không sao tìm ra manh mối.

*

* *

Về sau, một hôm có một ông quan họ Nhữ mới ñổi ñến. Quan tuy ñã ñỗ tiến sĩ

nhưng trông mặt còn non trẻ, ñến nỗi lúc ñứng giữa ñám nha lại tổng lý, chả một ai biết ñó là người có chức vị cao. Khi xem lại những tập hồ sơ còn ñọng, ông tỏ

vẻ chú ý ñến vụ án người ñàn bà mất tích này. Nha lại bảo ông:

- Các quan trước cũng ñã dùng ñến bao nhiêu người ñể ñiều tra không phải chỉ

trong một phủ, một tỉnh mà rộng sang các tỉnh lân cận, nhưng cuối cùng cũng ñành bó tay. Họa có Bao Công tái sinh, án này mới sáng tỏ ñược.

679

https://thuviensach.vn

Ông nói với họ:

- Không hiểu hồi ấy người ta có tra xét từ gần ñến xa không, hay là chỉ nhằm vào xa mà nhãng bỏ gần? Tôi, tôi quyết ñịnh xét lại vụ này một chút!

Từ ñó, viên quan trẻ tuổi suy nghĩ rất nhiều về cái án ñó. Lần lượt ông cho ñòi người anh rể, nhà chồng và một vài người làm chứng ñến hỏi từ nét mặt, cách sống, lối ăn mặc của người mất tích. Người ta cho biết nàng ñẹp và ñoan chính.

Ông lại bảo họ vẽ phác cho mình một bản ñồ về con ñường ñi từ nhà em sang nhà chị; lối ñi chính, lối tắt như thế nào, qua những nhà ai, v.v... Khi thấy con ñường tắt phải ñi qua một cánh ñồng vắng, ở ñây có một ngôi chùa; muốn ñi từ

chùa ñến xóm phải giập bã trầu mới tới, ông lẩm bẩm một mình: - "Có thể ñầu mối nằm ở ñây chăng?"

Ông liền bí mật cải trang thành một người lái buôn dạo qua ñoạn ñường ñó một chuyến. Nhìn thấy ngôi chùa lớn, xung quanh chùa lại có cây cối rậm rạp, ông không ngăn ñược mối ngờ vực. Ông sai một ả kỹ nữ giả cách mang vàng hương ñến chùa ấy lễ Phật. Bọn sư trẻ thấy có bóng dáng phụ nữ vào chùa, xông ñến như mèo thấy mỡ. Ả ca kỹ liếc mắt ñưa tình làm cho bọn chúng không thể

giữ ñược bộ mặt từ bi ñạo mạo.

Khi nắm ñã khá ñầy ñủ tình tiết, quan bèn sắp quân trẩy ñến chùa. Sư cụ ra ñón tiếp rất lễ phép. Quan nói:

- Tôi nhân tiện ñi hành hạt, nghe nói ñây là một nơi linh ứng nên vội ñến ñây lễ Phật và xin cầu mộng, phiền nhà chùa cho nghỉ tạm một ñêm.

Sáng sớm hôm sau quan dậy rất sớm. Các quân sĩ ñã ñược lệnh sẵn, gươm giáo sáng lòa ñứng vây bọc quanh chùa. Quan cho ñòi tất cả sư ni và tất cả mọi kẻ ăn người ở trong chùa ra hỏi:

- Chùa chiền là một nơi tu hành nhân ñức, thế mà tại sao ñêm qua ta nằm mộng thấy một người ñàn bà trẻ tuổi ñến kêu van thảm thiết rồi kể hết sự tình với ta. Vậy nếu có kẻ nào phạm tội hãy mau mau tự thú sẽ có khoan hồng. Bằng không ta sẽ tra khảo, những ñứa liên can nhất ñịnh sẽ làm án chém hết.

Nghe lời truyền phán dõng dạc, cả chùa ñều xanh mắt. Cuối cùng bọn gian ác tin rằng "oan hồn hồn hiện"; không thể cưỡng lại ñược nữa, cả bọn liền quỳ

xuống thú tội. Số là hôm ấy trời mới tờ mờ sáng, nhân thấy có người ñàn bà ñi qua trước cổng chùa, ba tên ác tăng xổ ra bịt miệng ñưa vào lùm cây thay nhau hãm hiếp. Rồi sợ lộ chuyện, chúng bóp chết người ñàn bà và chôn ở gần chùa, dần dần xây ñá ñè lên cho mất tích.

Quân lính ñược lệnh ñào lên, quả tìm ñược hài cốt người bạc mệnh. Quan cho gọi thân nhân ñến nhận về chôn cất. Bọn ác tăng bị ñiệu về phủ ñường xét xử.

Bọn sư trẻ "trốn việc quan ñi ở chùa" ñều bắt hoàn tục.

680

https://thuviensach.vn

Khi tin ấy truyền ra, mọi người ñều vui mừng hể hả. Nhà vua cho gọi họ Nhữ

về triều phong làm thượng thư bộ Hình1.

1. Theo lời kể của người Hưng-yên, Hà-ñông và tạp chí Nam phong (1931) 681

https://thuviensach.vn

115. TINH CON CHUỘT

Ngày xưa có một anh học trò, con một nhà phú hộ, ñược nuông chiều và chăm chút rất mực. Năm hai mươi tuổi, cha mẹ lấy vợ cho. Vợ chàng là một người có nhan sắc lại ñoan chính. Hai người rất yêu nhau. Lấy vợ ñược nửa năm, chàng ñược lệnh cha mẹ bảo lên học với cụ nghè trên tỉnh. Chàng ñưa theo một người lão bộc ñể lo cơm nước và hầu hạ. Vì ñường sá cách trở, lại vì bài vở học tập ngày một nhiều, nên ñã nửa năm, chàng chẳng có dịp nào về thăm vợ cả.

Một hôm, vào khoảng nửa ñêm, người vợ ñang ngủ bỗng tỉnh dậy, thấy chồng thình lình bước vào buồng. Nàng vừa mừng vừa ngạc nhiên, hỏi: - "Anh về lúc nào?". Đáp: - "Vừa về xong". - "Sao anh không thức thầy mẹ dậy chào hỏi trò chuyện rồi có ăn cơm ñể em ñi thổi?"

Chồng khoát tay ngăn lại mà rằng:

- Chớ! Chớ! Ta nhớ nàng quá lắm. Từ lâu, muốn về, chỉ sợ thầy mẹ mắng chết. Hôm nay lén về ñây một chút rồi ñến gà gáy lại ñi. Nàng chớ thức giấc thầy mẹ dậy làm gì. Còn cơm thì ta ñã ăn no ở chợ rồi.

Nói rồi tắt ñèn lên giường. Vợ tin là thực, không căn vặn gì cả.

Đêm hôm sau, thấy chồng lại mò về, vợ không ngăn ñược mối nghi ngờ bèn gặng hỏi:

- Nơi anh học cách nhà ñến hai ngày ñường, sao anh lại về luôn ñược như thế?

Đáp:

- Ta vì nhớ nàng nên ñã giấu thầy mẹ xin về học với cụ huấn Lê cách ñây chừng mười dặm ñể tiện vài ngày về với nàng một lần. Nàng cứ giả cách coi như

không biết gì, nhất thiết chớ hở cho ai hay.

Từ ñó, chồng cứ vài ba ngày lại về một lần. Vợ vì yêu chồng nên kín tiếng. Vì thế trong nhà ngoài ngõ chả một ai biết cả. Cứ như thế ñược nửa năm. Bố mẹ

chồng thấy con dâu ngày một xanh xao vàng vọt, cho là vì nhớ chồng mà như

thế nên một hôm viết thư bảo con trai xin phép về thăm nhà.

Thấy chồng về, vợ coi là chuyện rất thường. Trái lại chồng thì rất vồn vã, nhất là khi vào phòng riêng, chồng nói chuyện rất nhiều, kể lể nỗi niềm nhớ nhung mong mỏi ra làm sao; khi ñược phép thầy về thì vui sướng hồi hộp như thế nào, v.v... Không thấy vợ nói năng gì chồng tưởng là vợ giận nên lại cố dùng lời dịu ngọt mơn trớn vợ. Vợ vẫn cúi ñầu im lặng. Chồng quay ra làm mặt giận, nằm day vào vách. Bấy giờ vợ mới lên tiếng:

682

https://thuviensach.vn

- Anh làm như anh cả ñời mới về một lần. Đóng trò với thầy mẹ chứ có phải ñóng trò với em ñâu?

Đến lượt chồng ngạc nhiên, ngồi nhỏm dậy, hỏi dồn một hồi:

- Thế nào? Thế nào? Nói mau! Nói mau!

Vợ bắt ñầu cho chồng biết mọi việc từ nửa năm lại ñây và nói:

- Con người ở cổ có một nốt ruồi ñỏ, hai tai xâu lỗ, và một cái sẹo giữa trán nếu không phải anh thì còn ai nữa.

Nghe nói, chồng biết là có sự lộn sòng, liền ôm ñầu kêu khóc rất thảm thiết.

Bố mẹ và người nhà chạy vào hỏi chuyện. Sau khi nghe chồng kể rõ sự tình, vợ

mới biết là trong nửa năm nay ñã ăn nằm với một người lạ ñội lốt chồng mình.

Lại ñến lượt vợ ôm ñầu kêu khóc và toan sự ñập ñầu vào cột. Tất cả mọi người phải xúm lại, hết lời khuyên can dỗ dành mới làm dịu ñược cơn sóng gió.

Sau ñó mấy ngày, chồng lại cùng lão bộc lên trường, vợ ñã thôi ý ñịnh tự tử, còn bố chồng thì xin mấy ñạo bùa về dán ở nhà. Ông dặn con dâu hễ thấy có người vào, bất kể ai, cứ nắm lấy kêu lên; cả bọn con hầu ñầy tớ ñã chực sẵn hễ

nghe tiếng kêu sẽ từ bốn phía xông vào, kẻ gian dù có chạy ñường trời cũng không thoát.

Mấy ngày yên lặng chả thấy có gì. Bỗng một ñêm nọ nghe trong buồng, có tiếng hô hoán, cả nhà nhanh chân chạy ùa vào thì thấy người vợ ñang nắm lấy tóc một người, miệng kêu la không ngớt. Họ xông lại trói thủ phạm vào cột nhà và toan nện cho một trận nhưng khi ông bố nhìn kỹ vào mặt thì lạ thay, rõ ràng không phải là ai xa lạ mà từ ñỉnh ñầu ñến gót chân chính là ñứa con yêu quý của ông. Đến nỗi bà mẹ khi thấy kẻ gian thì khóc òa lên và một hai bắt phải cởi trói ngay cho con mình.

Bấy giờ cả xóm ñó tới xem rất ñông, không một ai làm sao mà phân biệt nổi.

Nhiều người nói:

- Thôi rồi, ông lại bắt lầm lấy con ông rồi!

Mấy cụ già bảo:

- Chi bằng cho người cấp tốc ñi gọi con trai trên tỉnh về ñây, lúc ấy muốn ñoán ñịnh ra sao hãy hay.

Đến ngày thứ hai, người con ở nhà trọ tiếp ñược tin, ñi suốt ñêm về ñến nhà.

Tất cả mọi người nhìn lại thì lạ lùng thay, "tuy hai mà một, tuy một mà hai". Họ

giống nhau ñến nỗi cuối cùng tất cả mọi người không biết ai là thực, ai là giả

nữa.

683

https://thuviensach.vn

Vì thế, họ ñành phải trói cả hai lại, ñưa lên trình huyện. Quan huyện chả biết làm sao mà phân xử, liền sai giải luôn lên tỉnh. Quan tỉnh sau mấy ngày tra khảo cũng không tìm ra ñược manh mối gì, mới ñệ vụ án về cho vua.

Bấy giờ nhà vua ñang trị vì là một tay xử kiện giỏi. Hoàng ñế ñã từng tìm ra ñược manh mối nhiều vụ án rất oái oăm. Khi thấy giải hai người ñến trước sân rồng, trước hết, vua sai vệ sĩ lột hết áo quần của họ ra. Sau khi khám nghiệm, vua quan ñều lấy làm kinh dị là không những nét mặt, hình dạng, ngay ñến nốt ñen, nốt ñỏ, những chỗ hiểm trong người cũng ñều giống như như rập khuôn vậy. Vua ngoảnh bảo các quan ñại thần:

- Đích là trong này có một con ma. Nếu là người thì ñâu thể giống nhau thần dị như thế.

Một viên quan tâu lên:

- Tôi nghe loài ma quỷ là vật vô hình, ánh sáng mặt trời có thể xuyên qua không ñể lại bóng. Xin bệ hạ cho ñưa chúng nó ra giữa nắng xem ñứa nào không có bóng là chính thị.

Lời tâu ấy ñược ñem thi hành ngay nhưng không có kết quả, vì khi có hai vừa bước ra ngoài trời, bóng của họ ñã in rõ trên nền gạch.

Cuộc hỏi cung bắt ñầu. Hai người ñược ñưa ra hai nơi tra hỏi cặn kẽ từ cái tên cúng cơm ñến những chuyện rất vụn vặt. Nhưng ñọc lại hồ sơ thì vua lại càng ngạc nhiên thấy rằng cả hai bên khai ñúng như nhau, không sai một ý. Nhà vua vò ñầu suy nghĩ. Cả triều ñình bó tay không tìm ra ñược một phương kế nào nữa.

Cuối cùng, vua xa giá ñến ñền Phù Đổng ñốt hương cầu thần giúp ñỡ. Thần ứng ñồng lên nói:

- Nó là một con chuột già sống lâu năm thành tinh, bây giờ lửa nước ñồng sắt không làm hại ñược, bùa chú ñối với nó cũng mất linh nghiệm. Chỉ có cách là lên thiên ñình mượn Ngọc Hoàng thượng ñế viên ngọc mắt mèo, ñưa ra, nó sẽ

hiện nguyên hình. Nhưng nay trên thiên ñình bận nhiều việc nên khó lòng mượn ñược. Tôi sẽ vì bệ hạ tử ra tay một phen. Trước hết ñem hai ñạo bùa dán vào lưng ñể nó không thể trốn ñược.

Tự nhiên giữa không trung bay xuống hai ñạo bùa rơi vào tay vua. Khi xa giá về cung, vua sai thị vệ dán ngay vào lưng hai người và bắt họ ngoảnh lưng vào nhau trước sân rồng. Tự nhiên thấy có một người cố sức giãy giụa nhưng dường như bị trói chặt không sao cựa nổi. Bỗng chốc mây kéo mù mịt rồi tiếp theo là tiếng sét nổ vang trời. Khi trời ñã quang ñãng lại, người ta thấy giữa sân chỉ còn có một người, bên cạnh ñấy là một con chuột khổng lồ, lông lá xù xì có năm sắc, râu trắng như tuyết, nằm chết ngay ñơ không ñộng cựa.

684

https://thuviensach.vn

Vụ án nhờ thế ñược tỏ. Vua sai ñốt xác con tinh thành than ñem vứt xuống sông. Còn con dâu nhà phú hộ mãi ñến hơn một năm mới trừ ñược hết ñộc1.

KHẢO DỊ

Người Nghệ-an có truyện Tại sao gọi chuột là ông cống? là một dị bản của truyện trên:

Ngày xưa có một nhà nọ nuôi con chuột ñực. Con chuột này sống ngoài một trăm năm, trở thành yêu, có nhiều phép biến hóa, có thể biến thành người ñược, nó lại thông thạo mọi việc trong nhà.

Sau ñó, chủ nhà ñỗ hương cống, ñi làm quan xa lâu ngày không về. Cũng như

truyện ở trên, ở ñây chuột hóa thành người giống ông cống như tạc, hắn nói dối với người nhà rằng mình mới ñược phép vua về nhà nghỉ ít lâu. Vợ thấy chồng về thì vui mừng, hai bên ăn ở với nhau hơn một năm, sinh ñược một ñứa con gái.

Một hôm, ông chồng thật về, cả nhà ñều ngạc nhiên, nhìn lại cả hai thì giống nhau như hai giọt nước, hỏi ñến mọi việc từ kế tự cho ñến của chìm của nổi, cả

hai ñều nói rành mạch, giống nhau không sai một tý gì.

Việc lên quan. Quan hỏi dân làng xem có ai biết ñược việc riêng của nhà ấy như thế nào thì cho khai ra. Có một người khai rằng: nhà ấy ba ñời không nuôi mèo, chỉ nuôi một con chuột ñực giữ nhà, những con chuột khác ñều không dám ñến cắn phá. Hỏi người nhà thì biết rằng gần ñây không thấy con chuột ấy nữa, không biết nó ñi ñâu.

Quan bèn ñoán rằng: trong hai ông cống này tất có một người do chuột hóa ra.

Mới mời một thầy phù thủy nổi tiếng ñến. Thầy bắt một tay quyết "linh miêu", lại dọc một ñường chú "bổ thử". Lập tức ông cống giả cùng ñứa con gái tự nhiên biến thành chuột, vỡ mật ra mà chết. Vụ rắc rối của nhà ấy nhờ thế ñược tỏ rõ.

Ngày nay, người ta gọi chuột là "ông cống"chính là vì thế2.

1. Theo Thánh Tông di thảo.

2. Theo Bản khai những truyện dân gian. Còn theo Nguyễn Văn Ngọc thì sở dĩ người ta gọi chuột là "ông cống" vì những năm có khoa thi, chuột thường hay vào lục lọi các quyển thi, gặm nát hết cả, quan trường sợ bị tội nên phải kiêng cái tên "chuột" ñể nó khỏi vào quấy phá.

Không biết gọi bằng tên gì họ bèn tặng cho nó học vị cử nhân, gọi tên là "ông Cống" ( Truyện cổ nước Nam, tập II, ñã dẫn). Theo truyện Tống Trân - Cúc Hoa thì khi Cúc Hoa bị bố là ñình trưởng ép duyên, nàng có hai con hầu mang cỗ dâng mẹ chồng và trao cho bà tám nén vàng ñể

lo ma chay khi chết. Hai ñứa bất lương không ñưa, chia nhau số vàng nhưng sau ñó bị ñàn chuột lấy trộm vàng tha về cho Trạng. Trạng bèn phong chuột học vị hương cống:

... Trạng Nguyên cầm lấy liền tay,

Vàng kia ñích thực của rày vợ tao.

685

https://thuviensach.vn

Người Nghệ-an còn có một truyện khác kể rằng:

Có một con chuột ở trên núi, sống lâu năm thành yêu, thường hiện hình làm người, ñi hiếp ñàn bà. Trong làng có người học trò ñi thi chưa về. Chuột bèn hóa thành anh học trò, mặt mũi, quần áo, lời ăn tiếng nói y hệt. Được năm ngày anh học trò thật trở về, ban ñêm gọi cổng. Vợ anh ở trong nói vọng ra: "Chồng ta ñi thi không ñỗ ñã về ñây rồi, không biết ai gọi gì ngoài ấy?". Anh học trò phá cổng vào. Anh học học trò giả cũng mắng. - "Tao ñã về ñây rồi không biết ñứa nào dám mạo nhận". Hai bên ñánh nhau. Việc ñưa lên quan. Nhờ có một pháp sư

cao tay lập ñàn cáo với Trời. Trời cho một con "kim miêu" xuống, bắt yêu chuột hiện nguyên hình1.

Cả mấy truyện ñều cùng một chủ ñề, cùng một con vật dưới dạng thần kỳ hóa làm hình tượng, và khá gần gũi với một truyện cổ tích của Trung-quốc Năm con chuột làm náo loạn Đông Kinh, Bao Công bắt yêu (Ngũ thử náo Đông Kinh, Bao Công thu yêu truyện). Xem Khảo dị truyện số 140, tập IV.

Về những truyện có ñề tài xử án trong ñó có con ma biến thành hình dạng người (chồng hoặc vợ) ñể ăn nằm với người, các dân tộc gần ta cũng có. Truyện của người Khơ-me (Khmer) Thỏ làm quan tòa lừa ma:

Một anh chàng vừa mới lấy vợ thì bị quan bắt ñi lính theo vua ñánh giặc. Anh buồn quá ra ñi ñến một cây ña ngồi khóc, khóc ñoạn bỏ về, rồi sợ lệnh quan lại phải ra ñi, cứ dùng dằng như thế ñến mấy lần. Cuối cùng anh ñành phải ñi. Trên cây ña có con ma thấy vợ anh ñẹp bèn hóa thành anh chàng ñêm lại mò vào.

Người ñàn bà hỏi: - "Sao lại về?". - "Quan bảo ta không phải ra trận". Hai bên ăn ở với nhau ít lâu thì cuộc chiến tranh kết thúc, người chồng thật trở về. Vợ kinh ngạc không biết trong hai người ai là chồng thật của mình. Hai người ñàn ông tranh cãi. Việc ñưa lên quan. Quan tòa bối rối tra hỏi người vợ, người vợ cũng không biết sao mà khai. Án ñành xếp lại. Người chồng thật buồn quá bỏ ñi lang thang gặp một con thỏ kể chuyện cho thỏ nghe. "Đừng lo, thỏ bảo, ñể tôi sẽ

giúp". Bèn ñến bảo quan tòa. "Vụ án này chưa xong. Hãy lấy một cái lọ bảo ai chui vào ñược thì người ấy là chồng". Nghe quan phán thế, người chồng giả rất vui mừng. "Ta sẽ thắng". Bèn thu mình chui vào lọ. Thỏ bảo nút chặt lọ lại vứt xuống sông và nói: "Đó là ma, còn người thật thì không thể chui vào ñược". Rồi anh chàng dắt vợ về, còn thỏ thì lại lên rừng2.

Người Lào cũng có một truyện như truyện vừa kể:

Chuột kia mày ở nơi nao?

Vàng kia tám nén ñưa tao chớ chầy.

Ơn vua tao sống về ñây

Phong chức cho mày hương cống chuột kia ...

1. Theo Bản khai của làng Vĩnh An.

2. Theo Mi-ñăng (Midan). Những truyện về quan tòa Thỏ, BSEI (1933).

686

https://thuviensach.vn

Một người kêu kiện với quan về một con ma (phi) hóa thành hình dạng giống người ấy, tranh mất vợ. Quan tòa phán rằng vợ sẽ về với người nào chui ñược vào một cái lỗ nhỏ (có người kể là cái ống tre). Trong khi chồng thật khóc lóc thì con ma vội vã hóa phép thu nhỏ lại chui vào. Quan có ñủ bằng cớ ñể trả người vợ cho người chồng thật1.

Cả hai truyện có lẽ xuất phát từ nguồn gốc một truyện của Ấn-ñộ:

Một người Bà-la-môn rất nghèo, phải bán xới kiếm ăn ñể mẹ và vợ ở nhà.

Trong khi ñó, một hung thần hóa thành hình dạng người chồng, làm bộ trở về

nhà báo hai người ñàn bà rằng mình ñã tìm ñược cách mưu sinh.

Mấy năm sau, người Bà-la-môn thật về. Việc rắc rối cũng xảy ra như các truyện trên và cuối cùng cũng ñưa lên vua phân xử. Vua xử cho hung thần ñược kiện. Người Bà-la-môn thật thất vọng trở về. Qua một cánh ñồng, thấy có bầy trẻ

chăn bò ñang ñóng trò vua quan, người Bà-la-môn khóc lóc xin xét nỗi oan khổ.

Đứa trẻ làm vua giả, sau khi ñược vua thật ñồng ý cho xử vụ này, bèn ñưa ra một cái hũ lớn bảo ai là chồng thật thì chui vào hũ. Trong khi người Bà-la-môn khóc rống lên vì không thể nào chui vào ñược thì hung thần thu hình chui vào. Lập tức ñứa bé bảo nút hũ lại, ném vào lửa2.

Việt-nam còn có một truyện xử án, có những tình tiết tương tự với các truyện trên:

Làng Hoàng-ñồng, châu Thoát-lãng (Lạng-sơn) có người ñàn ông họ Quách cưới vợ ở một làng khác cách nửa ngày ñường. Ngày cưới, cô dâu ngồi kiệu về.

Đến nơi, mở kiệu, người ta thấy không phải là một mà là hai cô dâu giống nhau như tạc. Việc ñưa lên quan. Quan sai chăng thừng cao quá ñầu người, bảo ai nhảy qua ñược là vợ họ Quách. Một người nhảy ñược ngay. Quan sai bắt chém nhưng nó biến mất. Còn người kia không nhảy ñược ñúng là cô dâu, quan cho về

ñoàn tụ với chồng3.

Một truyện xử án của Trung-quốc thuộc Bao Công kỳ án, hình tượng dẫu khác nhưng chủ ñề thì tương tự:

Ngày xưa ở Dương-châu có người học trò nghèo học giỏi là Lưu Chân. Một lần Lưu ñi thi nhưng ñến trường thì ñã quá muộn. Chàng trọ lại ở chùa Khai Nguyên, hết sạch cả tiền, ñành làm nghề viết thuê chữ thảo kiếm ăn. Vừa gặp thừa tướng họ Kim trọng tài Lưu, gọi vào phủ dạy cho con cháu. Nhân ñó, Lưu ñược trông thấy con gái thừa tướng, trong lòng mê mẩn. Hồi ấy, ở ñầm Bích-du có con cá chép sống ñược ngàn năm thành tinh, có phép biến hóa. Một hôm, cá biến thành người con gái, ñi chơi xa, ñến sáng không về kịp vội hiện nguyên 1. Theo Phi-nô (Finot). Tìm hiểu về văn học Lào, BEFEO (1917).

2. Theo Cô-xcanh (Cosquin). Nghiên cứu về cổ tích truyền thuyết.

3. Theo Sê-ông (Chéon). Sưu tập những bài mới.

687

https://thuviensach.vn

hình, nấp vào ao phủ thừa tướng. Cả ñêm ñêm phun hơi vào khóm mẫu ñơn làm cho hoa mẫu ñơn ñẹp ra khác thường, khiến con gái con thừa tướng mê mẩn về

hoa, ngày nào cũng ra ñó ngắm nghía. Cá thấy Lưu Chân ñẹp trai lại ñang mê con gái thừa tướng, liền hóa làm con gái thừa tướng, tìm ñến buồng Lưu ân ái.

Được ít lâu, cá rủ Lưu trốn về quê quán, sống như vợ chồng. Tuy thấy mất Lưu, cả nhà thừa tướng vẫn không ñể ý. Nhưng khóm mẫu ñơn từ ñó chết khô, tiểu thư sinh bệnh. Thừa tướng sai người nhà ñến Dương-châu tìm mua một cây mẫu ñơn ñẹp ñem về trồng. Người ấy tình cờ vào nhà Lưu. Thấy vợ Lưu, hắn ngạc nhiên ngỡ là tiểu thư, vội về báo cho thừa tướng biết. Thừa tướng sai thuộc hạ ñòi hai vợ chồng Lưu về kinh. Trông thấy cá, Thừa tướng rất kinh ngạc vì giống con mình như ñúc. Hỏi Lưu thì chàng thú thực là ñã cùng tiểu thư dắt nhau ñi trốn, nay xin chịu tội.

Thừa tướng nhờ Bao Công phân xử. Bao Công sai ñưa hai người (cá và tiểu thư) vào dinh, lấy kính chiếu ma soi vào. Một lát sau cá nhả ra một ñám khí ñen.

Khí ñen tan thì cả cá và tiểu thư ñều biến mất. Bao Công nhờ Thành hoàng giúp.

Thành hoàng lại nhờ Long quân ñóng các cửa biển ñể tróc nã yêu quái. Cá bị

ñuổi dữ quá chạy vào Nam-hải. Bao Công sai yết bảng rao hễ ai biết yêu tinh cá vàng ở ñâu sẽ thưởng năm nghìn quan.

Bấy giờ có ông lão họ Trịnh bình sinh hay giúp ñỡ người, lại có thờ Quan Âm.

Một ñêm, mộng thấy Quan Âm nhờ mình sáng ra bờ sông ñưa ra mắt Bao Công.

Sáng dậy ra bến, chỉ thấy có một bà cụ già tay cầm giỏ tre. Vào ñến phủ Bao Công, bà ta bắt cá trong giỏ ra tra hỏi. Cá kể sự thật và thú là giấu tiểu thư ở ñầm Bích-du. Bao Công muốn ñem cá mổ thịt nhưng bà ta nhận ñưa ñi "phát lạc", còn số tiền thưởng xin giao cho ông lão họ Trịnh1.

Tìm ñược tiểu thư thì nàng ñã gần chết. Khi chữa lành, Bao Công xin Thừa tướng gả cho Lưu Chân làm vợ.

Trung-quốc còn có hai truyện tuy không phải thuộc truyện xử án, và tuy cấu trúc và hình tượng có khác nhau nhưng ñều cùng một chủ ñề với truyện trên: 1. Dương Hùng mồ côi bố ñược cậu là phó tướng họ Chu trấn ở Hà-châu nuôi.

Chu rất yêu chàng vì thông minh. Chu có con gái cùng trạc tuổi với Dương, tuy cho ăn ở chung, nhưng gia pháp rất nghiêm nên không xảy ra việc gì. Bỗng một hôm, Dương ñang dạo mát tự nhiên thấy cô gái họ Chu ñi theo mình. Hai người từ ñấy yêu nhau, hẹn hò tình tự luôn. Mụ quản gia rình biết, bèn báo với chủ. Họ

Chu hỏi vợ, vợ nói: "Con gái ñêm nào mà chả ñi ngủ với tôi". Họ Chu lấy làm khó hiểu, nhưng cũng kiếm cớ ñuổi Dương ra khỏi cửa.

1. Do truyện này về sau, ñể hình dung Phật Quan Âm, người ta thường nói về một bà già cầm giỏ cá.

688

https://thuviensach.vn

Lang thang khắp nơi, cuối cùng chàng phải ở nhờ một ngôi chùa ở Lan-châu.

Một hôm, thấy có kiệu dừng ở cửa, nhìn ra mới biết là người yêu ñến cùng với nhiều ñồ ñạc quý giá. Cô gái họ Chu nói mình ñi với chú ruột mới ñược thăng chức thủ bị ở Lan-châu. Dương ñến chào người chú yêu, người này ñến ñáp lễ.

Khi thấy cháu ăn ở với Dương như vợ chồng thì ông chú kinh ngạc vì mình chưa nghe nói tới cưới hỏi bao giờ. Mấy ngày sau nhân có việc, ông chú về Hà-châu kể lại với người anh. Vợ chồng họ Chu nói: "Con gái chúng tôi chưa bao giờ ra khỏi nhà". Cuối cùng họ cũng bàn nhau: nay ñã có việc như thế thì con gái không khỏi mang tiếng, chi bằng gả quách cho Dương. Bèn làm theo lời bàn.

Khi ñưa dâu về thì một người hóa hai. Dương ñang hoang mang thì một trong hai cô bước ra nói: "Tôi là hồ ly, vì việc báo ân mà làm như thế, chàng ñừng kinh sợ. Xưa người ông chàng ñi săn, tôi bị một mũi tên tưởng chết, nhờ ông chàng bó cho rồi thả ra. Tôi muốn trả ơn mà chưa có dịp. Gần ñây biết chàng yêu cô Chu mà không có cách gì. Tôi làm thế này ñể thay cho việc mai mối. Nay việc ñã xong tôi ñến chào chàng"1.

2. Đời Tấn ở Ngô-hưng có một người có hai con. Một hôm, hai người con ñi làm ñồng, tự nhiên thấy người bố ở ñâu ñến ñánh ñập mình không có lý do, rồi ñi. Họ nói với mẹ. Mẹ trách bố, bố lấy làm lạ nói: "Ta chưa hề ra ñồng. Chắc ñó là quỷ lấy hình dạng ta. Nếu nó ñến nữa thì cho các con cứ giết ñi vô tội vạ".

Sáng mai, hai con lại ra ñồng, gậy gộc cầm tay. Hôm ấy họ về chậm. Không thấy con về, người bố ñi ñón, con tưởng quỷ bèn giết chết, rồi chôn ngay tại chỗ.

Quỷ thấy vậy bèn hóa thành bố về nói với mẹ. "Thế là ổn, bọn chúng ñã giết chết con quỷ". Tối lại, hai ñứa con về, cả nhà chuyện trò vui mừng như ñạt một thắng lợi.

Vài năm sau, có một pháp sư ñi qua ghé vào nói với hai người con: - "Gia ñình các anh ñang có tai họa". Con về kể lại với bố. Bố thét lên: - "Giết chết nó ñi!".

Hai người bảo pháp sư ñi ngay kẻo có sự chẳng lành xảy ra. Nhưng pháp sư

không ñi mà tốc thẳng vào nhà ñọc bài chú. Tự nhiên người bố biến thành một con chồn già nấp dưới giường. Hai người con biết lần trước mình ñã giết mất bố.

Bèn cải táng bắt ñầu làm ma2.

Người Huế cũng có truyện Tinh con chuột nhưng có nội dung khác hẳn truyện Tinh con chuột trên kia. Đại khái cái một người ñàn bà góa chồng nghèo khổ.

Một hôm, chị gặp một người ñàn ông, ăn ở với nhau như vợ chồng.

Nhờ có người chồng hàng ngày mang thức ăn về nên cuộc sống có phần dễ

chịu hơn trước. Nhưng dần dần, xóm giềng nhận thấy thức ăn của mình hay bị

1. Theo Tân tê hai, quyển 6.

2. Theo Sưu thần ký.

689

https://thuviensach.vn

mất trộm. Họ rình ñánh kẻ gian. Và khi ông lão, chồng người ñàn bà, ngã xuống, thì hiện nguyên hình là một con chuột lớn.

Xem thêm truyện Hà Ô Lôi (số 116) sau ñây, và truyện Người học trò với ba con quỷ (số 131).

Một phật thoại, Lô Chí trưởng giả, có mục ñích giáo dục tín ñồ, cũng có hình tượng một vị thần hóa thành người, giống với một vị trưởng giả như ñúc, gây rắc rối từ gia ñình cho ñến vua quan:

Ngày xưa ở nước Xá-vệ, có một trưởng giả tên là Lô Chí nổi tiếng giàu có, nhưng cũng nổi tiếng keo kiệt. Một hôm nhà vua mở hội, mọi người ñua nhau ăn uống, ñãi khách, vui chơi theo tục lệ, Lô Chí cũng bỏ ra một số tiền mua thức ăn ngon nhưng sợ phải ñãi khách, nên mang ñi một nơi thật xa ăn uống một mình; ăn rồi rượu say hát múa một mình, tự cho là sướng hơn Đế Thích. Thần Đế

Thích hôm ấy ñi qua thấy vậy, mới ñịnh tâm cho y một bài học. Bèn nhân khi Lô Chí thật còn vui say ở xa nhà, hóa thân thành một Lô Chí khác, rồi ñi về nhà Lô Chí, gọi vợ con xóm giềng Lô Chí lại phán rằng trước ñây mình bị một con ma

"keo kiệt" ám ảnh nên sinh xấu nết, bòn sẻn với mọi người. Nay mình ñã học ñược phép ñuổi quỷ, nên ñã ñuổi ñược nó ñi rồi. Đoạn sai người nhà dọn tiệc mời họ hàng thân thích ăn uống linh ñình, và mở kho lấy tiền của ra phát cho mọi người. Trong khi thiên hạ vây quanh ñông ñúc ñể nhận phân phát, thì Lô Chí thật tỉnh rượu trở về. Thấy có một người giống mình ngồi giữa mẹ và vợ

con, Lô Chí hầm hầm nổi giận, nhưng Đế Thích (Lôi Chí giả) vội chỉ cho người nhà biết ñó là con ma "keo kiệt" bảo ñóng cửa không cho vào. Cuối cùng, hai bên tranh cãi kịch liệt, mọi người không hiểu thế nào cả. Họ ñưa nhau lên vua.

Vua không xử. Sau ñưa ñến Phật, Đế Thích bấy giờ mới hiện nguyên hình và trả

lại của cho Lô Chí1.

1. Theo Đuốc tuệ (1936) và Sa-van-nơ (Chavane). Năm trăm truyện cổ và ngụ ngôn trích từ

Kinh Đại tạng Trung-quốc.

690

https://thuviensach.vn

VII. TRUYỆN THẦN TIÊN MA QUỶ VÀ PHÙ PHÉP

116. HÀ Ô LÔI

Vào thời nhà Trần, ở làng Ma-la gần thành Thăng-long có Đặng Sĩ Dinh tuổi còn trẻ mà ñã làm quan to. Ông ta có một người vợ rất ñẹp. Hai vợ chồng yêu nhau rất mực. Nhưng một hôm, nhà vua sai ông ñi sứ Trung-quốc. Không thể từ

chối, ông ñành trở về từ biệt vợ lên ñường.

Bây giờ có thần thành hoàng làng Ma-la, thừa dịp ông ñi sứ vắng bèn hóa phép biến thành Đặng Sĩ Dinh. Đêm khuya ñến gọi cửa. Vũ thị không khỏi ngạc nhiên khi nhìn thấy chồng về, bèn hỏi:

- Chàng bảo ñi sứ sao lại còn trở về như vậy?

Thần ta kiếm cách nói dối rằng:

- Vua ñã sai người khác ñi thay ta rồi. Thế nhưng vua lại bắt ta ở luôn bên cạnh ñể hầu cờ không cho về. Mà ta thì nhớ nàng quá, cho nên chờ khi vua ngủ

say, lẻn về ân ái một lúc rồi phải vội vào ngay không dám ñể vua biết.

Nghe nói, Vũ thị lòng vẫn chưa tin là thực, nhưng hình dạng, cử chỉ và cách ăn nói thì không thể ngờ vào ñâu ñược. Từ hôm ấy, cứ ñêm thần Ma-la lại ñội lốt Đặng Sĩ Dinh tới. Và nàng vẫn tự nhiên, coi hắn là chồng cùng chung chăn gối.

Được hơn một năm, Đặng Sĩ Dinh ñi sứ về. Ông rất buồn bực khi thấy người vợ yêu của mình có thai sắp ñến ngày ñẻ. Nhưng khi tra hỏi, Vũ thị cứ sự thực trả lời. Không biết nên giải quyết thế nào, ông ñành làm tờ "trạng" tâu vua. Lập tức, vua sai bắt Vũ thị hạ ngục ñể tra khảo cho ra thủ phạm. Nhưng ñêm ấy, vua nằm chiêm bao thấy một hung thần ñến yết kiến mình; hắn dọa: - "Tôi là thành hoàng làng Ma-la, tôi có ñứa con bị Đặng Sĩ Dinh bắt mất. Vậy bệ hạ bảo hắn phải trả con cho tôi. Nếu không, tôi quyết không ñể cho mọi người yên thân ñâu".

Tỉnh dậy, vua rất kinh ngạc và lo lắng, cuối cùng vua cho ñòi Dinh ñến kể cho nghe giấc mộng ñêm qua và phán:

- Thôi! Vợ vẫn là vợ ngươi, nhưng con thì của thần Ma-la.

*

* *

Ba ngày sau ñó, Vũ thị sinh ra một cái bọc, trong có một ñứa con trai, tay chân mặt mũi như mọi ñứa bé thường, chỉ có khác một ñiều là da ñen như mực. Càng lớn lên, da hắn càng ñen và nháng như mỡ. Vua bảo ñặt tên cho là Ô Lôi. Vì 691

https://thuviensach.vn

không biết họ của thần là gì nên vua ñặt là họ Hà. Năm Hà Ô Lôi mười lăm tuổi vua ñưa vào cung ñể sai bảo, coi như môn khách, ñối ñãi có phần ñặc biệt.

Một hôm, Ô Lôi ñi chơi về phía cửa Đông gặp một cụ già ngồi ở gốc cây. Hắn ñang bước lững thững thì bỗng cụ già gọi giật lại:

- Thằng bé kia, con có muốn gì không?

Ô Lôi ngạc nhiên:

- Cụ là ai?

- Ta là Lã Đồng Tân ñây - ông cụ ñáp - Nếu con muốn gì ta sẽ làm cho con ñược như ý.

Ô Lôi vội sụp lạy:

- Con xấu xí quá chả ai thèm chơi với con. Con chỉ muốn làm sao có khuôn mặt xinh ñẹp, có giọng hát hay ñể mọi người yêu mình mà thôi.

Ông tiên bảo:

- Tưởng gì chứ muốn cái ấy cũng không khó. Nhưng con nên nhớ: ước muốn ñó có hay mà cũng có dở; nó sẽ làm hại con.

Thấy hắn khăng khăng chỉ ước muốn có mỗi một việc ấy, ông tiên bèn bảo hắn há miệng ra rồi nhổ vào một bãi nước bọt bảo nuốt ñi. Đoạn ông biến mất.

Từ ñó Ô Lôi trở nên xinh trai và thông minh một cách lạ thường, tuy không biết chữ, hắn cũng làm ñược thơ vè rất hay; nói năng có duyên và bặt thiệp. Đến giọng hát thì thật là tuyệt. Ai cũng thích nghe hắn hát hoặc kể chuyện, hình như

bị một sức quyến rũ. Nhất là ñám ñàn bà con gái thì lại càng mê mẩn. họ cứ ao ước ñược xem mặt Ô Lôi mới thỏa. Nhân ñó, hắn mới giở thói cợt ghẹo, dụ dỗ

cho thỏa tình dục. Thấy hắn có tài, vua lại càng yêu chiều.

*

* *

Bấy giờ trong hàng tôn thất có nàng quận chúa tên là A Kim, có hiệu là Kim Liên. Đúng với tên gọi, nàng mơn mởn như một ñóa sen vàng; cái nhan sắc nghiêng thành nghiêng nước ấy tưởng trên trời không ai bì kịp. Chẳng may năm hai mươi ba tuổi chồng chết, nàng theo lễ thủ tiết thề trọn ñời không ñi bước nữa. Vua từ lâu vốn có bụng muốn chung tình với nàng nhưng tuy oai quyền là thế mà vẫn không thể nào gần gũi ñược, vì nàng rất ñứng ñắn.

Một hôm vua bảo nhỏ Ô Lôi: - "Mày có cách gì cho ta chung tình với nàng Kim Liên thì ta sẽ trọng thưởng và biết ơn".

Ô Lôi nghĩ quận chúa là bậc bề trên, lọt vào phủ của quận chúa không khéo có thể mất mạng, huống gì ñịnh thả lời ong bướm. Nhưng muốn ñẹp lòng vua, hắn 692

https://thuviensach.vn

nói: - "Thần xin hẹn trong một năm; nếu bệ hạ không thấy về, ấy là thần ñã chết mà mưu không thành vậy!".

Tâu xong, hắn lạy tạ ra ñi.

Rồi ñó, Ô Lôi cải trang thành một kẻ chăn ngựa bẩn thỉu, ñóng khố, quẩy một ñôi sọt tìm về phủ ñệ quận chúa A Kim. Hắn biếu người gác cổng một gói trầu ñể xin vào cắt cỏ. Đám vườn trước nhà quận chúa trồng toàn cây nhài ñể cho chủ thưởng ngoạn. Buổi ấy vào khoảng tháng Năm, hoa nhài ñang hội nở, mùi thơm ngào ngạt. Hắn dùng liềm cắt tất cả hoa bỏ vào sọt. Một người nữ tỳ thấy vậy bèn hô hoán lên cho người nhà ra bắt Ô Lôi. Ô Lôi làm bộ sợ hãi:

- Tôi là kẻ không cha không mẹ, không có chủ, thường ñi lang thang làm thuê gánh mướn kiếm ăn. Vừa rồi có ông quan buộc ngựa ở cửa Nam cho tôi năm tiền bảo cắt gánh cỏ. Tôi bụng ñói ñược tiền, mừng quá vào ñây, không biết loại cây này quý, tưởng cũng là cỏ nên cắt tất cả. Nay không có gì bồi thường tôi xin làm tôi tớ ñể ñền nợ hoa.

Nghe nói, bọn chúng cũng thương hại, nhưng ñoán hắn có chủ nên bắt giữ lại ở cổng hòng chờ ñợi chủ tới kiếm, bắt chuộc. Từ ñó Ô Lôi thường hát cho bọn chúng nghe. Thấy hắn hát hay quá, bọn chúng ñem cơm cho ăn, có khi mê mẩn quên mất cả công việc của chủ.

Một hôm, trời vừa xẩm tối, quận chúa ngồi mò trong nhà. Nàng gọi một thôi một hồi mà không có một thị tỳ nào lên thắp ñèn cả. Nàng lấy làm lạ bước xuống giường, vừa ñi rảo các buồng vừa gọi. Mãi mới thấy bọn chúng kéo nhau về. Nàng quát mắng toan nọc xuống ñánh; chúng sụp lạy kêu rằng: - "Có ñứa cắt cỏ hát hay quá, chúng tôi mải nghe, ñành cam chịu lỗi".

Cuối cùng nàng cũng tha cho bọn chúng mà nói:

- Lần sau nếu còn thế nữa thì quyết trị tội không tha.

Một ñêm nọ trời oi bức, quận chúa cùng các thị tỳ ngồi ngoài sân hóng gió trông trăng. Bỗng từ bên kia bức tường, tiếng hát của Ô Lôi văng vẳng ñưa sang.

Quả là tiếng hát tuyệt vời làm cho quận chúa phải bồi hồi ngơ ngẩn. Nàng hỏi:

- Đứa nào hát thế?

Bọn thị tỳ ñáp:

- Bẩm, ñó là ñứa cắt cỏ hôm nọ.

- Gọi nó vào ta xem.

Khi thấy mặt Ô Lôi, quận chúa bỗng có thiện cảm. Thế là từ ñó Ô Lôi ñược làm chân nô bộc, ngày ngày hầu hạ trà nước khi có khách khứa, và hát ñể mua vui cho cả chủ lẫn khách. Hắn nhanh nhẩu ñược việc nên càng ñẹp lòng chủ.

Dần dần ngày một ngày hai, quận chúa ñâm ra say mê, rồi cùng hắn gian díu.

693

https://thuviensach.vn

Nàng toan tậu ruộng làm nhà cho hắn, nhưng hắn không lấy gì cả, chỉ xin cái mũ

tiến triều làm kỷ niệm. Cái mũ ấy trên có dát vàng và ñính ngọc vốn của Tiên ñế

ban cho nàng ñể những ngày triều hạ, ngày Tết thì ñội vào chầu Thiên tử. Nhưng trong cơn say ñắm, nàng vui lòng tặng hắn không tiếc gì cả.

Khi ñược mũ, Ô Lôi trốn thẳng một mạch về cung. Nghe hắn kể chuyện, vua mừng lắm, bèn hạ lệnh ñòi quận chúa vào chầu. Khi Kim Liên ñến ñã thấy Ô

Lôi ñội mũ ngọc ñứng bên cạnh vua. Vua hỏi nàng:

- Nhà ngươi có quen người này chăng?

Quận chúa ñỏ mặt im lặng.

*

* *

Từ ñó, Ô Lôi ñược vua nuông chiều một cách lạ lùng, hắn muốn gì ñược nấy.

Vua hạ lệnh cho mọi người biết: Nếu Ô Lôi tư thông với con gái nhà ai mà bắt ñược giải ñến, vua sẽ tạ một nghìn quan tiền. Trái lại, nếu ai tự tiện giết hay làm hắn bị thương thì phải bồi thường một vạn quan. Thiên hạ vì sợ lệnh vua, không ai dám làm gì hắn, Ô Lôi ñược thể lại càng quá tay, hắn tìm thú vui với con gái các nhà vương hầu.

Một hôm, hắn gian díu với cô con gái Minh Uy vương. Hắn thường lẻn vào phủ ñể gặp nàng. Minh Uy vương là cha hoàng hậu quyền thế nghiêng trời. Một hôm, vào lúc xẩm tối, ông ta ñang ngồi trên lầu, nhác thấy bóng một người lạ lọt vào cổng vườn. Sinh nghi, ông gọi bọn gia nô lưu ý rình bắt. Quả nhiên cuối cùng họ tóm ñược hắn trong buồng cô con gái yêu. Minh Uy vương lòng giận bừng bừng, nhưng nhớ tới lệnh vua ông cũng ngại không dám giết hắn ngay.

Sáng hôm sau, ông ta vào chầu vua, tâu rằng:

- Đêm qua Ô Lôi vào nhà thần. Vì tối tăm không biết là ai nên người nhà ñã lỡ

tay trót ñánh chết. Vậy số tiền ñền bao nhiều, thần xin nộp?

Vua ngỡ là hắn ñã chết rồi, lại nể mặt Minh Uy vương, bèn ñáp:

- Thôi, ñương ñêm không biết là ai, ñã trót giết rồi thì không phải ñền nữa.

Thế là ông ta trở về nhà sai gia nô thân tín dùng gậy ñánh Ô Lôi cho kỳ chết.

Nhưng không ngờ ñánh mấy hắn vẫn trơ trơ, không bị một thương tích nào. Mãi sau, ông sai bỏ vào cối giã mới chết1.

Cũng do truyện này, ñời sau khi cô dâu mới về nhà chồng người ta có tục bắt bước qua cối giã gạo, có mục ñích xua ñuổi những con quỷ sắc dục như Ô Lôi ñi theo quấy nhiễu.

1. Theo Lĩnh-nam chích quái, ñã dẫn.

694

https://thuviensach.vn

695

https://thuviensach.vn

117. MIẾNG TRẦU KỲ DIỆU

Ngày xưa, có một anh học trò tầm thường tên là Hồ Sinh. Gia tư của hắn cũng không lấy gì làm thiếu thốn, nhưng ngày ñêm, hắn chỉ những mong muốn một chút danh phận. Vì thế, khi nghe nói ở huyện có khuyết chân thơ lại là hắn vội bán ruộng cố ñi lo lót cho ñược. Sau mấy phen chạy vạy không xong, hắn sực nhớ ñến một người bạn học cũ có người thân quen biết với cụ Thượng, bèn tìm ñến nhờ vả.

Người bạn của Hồ Sinh khi nghe hắn bày tỏ ý mình vội bảo:

- Người ra có câu "Con trong lừ rưng rưng nước mắt, con ngoài lừ ngút ngoắt muốn vô". Sao bác không giữ ruộng lại ñể cày cấy làm ăn, có hơn là phải quỵ

lụy ñể mua mấy cái lo vào người cho khổ?

Nhưng sau mấy lần khuyên dỗ, vẫn thấy nét mặt bạn quả quyết quá, mới giới thiệu hắn với một người bạn khác của mình, và nói:

- Người quen của tôi chả có thế lực gì ñâu. Sẵn có quen một nhà ñạo sĩ trên núi Ba-vì, ông ấy quen biết rất nhiều vị quyền cao chức trọng có thể hơn cả cụ

Thượng nữa. Ông ấy có cách làm cho bác nên công danh. Để tôi viết mấy chữ, ông ấy sẽ vì tôi mà giúp bác hết sức.

Hồ Sinh cầm thư của bạn tìm ñường lên núi Ba-vì. Hắn hỏi thăm mãi, quả ñến một cái hang có một phiến ñá lớn lấp kín. Theo lời dặn, hắn kêu to: - "Có phải ñây là hang ñạo sĩ không? Nếu phải xin mở cửa cho vào". Tự nhiên hòn ñã xoay ra mở một lối cho hắn vào. Phía trong rất im lặng nhưng sáng sủa. Hắn bước quá chừng chục bước ñã thấy vị ñạo sĩ ñang nằm trên một cái chõng, miệng nhai trầu, mắt lim dim nghỉ ngơi. Bên cạnh ñó có một cái chõng khác, trên có một cơi trầu chỉ còn hai miếng. Tuy có khách mà ñạo sĩ cũng không ngồi dậy, chỉ với tay cầm lấy thư ñọc, miệng vẫn nhai trầu bỏm bẻm. Một lát, nhìn trừng trừng vào mặt khách, nói:

- Ta sẽ cho anh ñược làm quan. Nào anh muốn làm quan to hay nhỏ, như thế

nào?

Đáp:

- Tôi học hành cũng ít ỏi, chỉ muốn làm một chân thơ lại cũng ñã mãn nguyện.

- Được! Anh hãy ngồi nghỉ, ăn một miếng trầu, ta sẽ liệu.

Hồ Sinh rón rén lại ngồi ở giường lấy một miếng trầu trong cơi ra ăn. Miếng trầu rất ngon. Nhưng vừa nhai giập thì hắn ñã thiu thiu ngủ.

*

696

https://thuviensach.vn

* *

Sau khi trở về nhà mấy ngày, bỗng một hôm có một người lính lệ mang trát ñến ñòi. Hắn sợ quá tưởng có việc gì xảy ra. Nhưng khi vào dinh cụ Thượng, hắn ñược ñón tiếp rất niềm nở. Người ta ñể dành cho hắn không phải là chân thơ

lại ở huyện mà là một chân thông biện ở dinh quan Bố tại tỉnh nhà. Công việc chẳng có gì là khó khăn và tốn kém vì có "tay trong" của nhà ñạo sĩ, làm cho hắn hết sức sung sướng. Thế là từ ñó, Hồ Sinh hàng ngày ra vào công ñường, dạ dạ, bẩm bẩm khúm núm trước mặt các quan. Ban ñầu hắn thấy nhục, nhưng mỗi lần ñứng trước mặt bọn tổng lý và những người dân có việc ñến cửa quan thì hắn lại cho là một sự vinh hiển. Ban ñầu hắn ngần ngại chối từ cả lễ bạt của những người có việc ñưa lên lo lót, nhưng dần dần hắn bạo dạn và khôn ngoan hơn.

Chẳng những hắn thành thạo trong nghề bóp nặn mà còn học ñược nhiều mánh khóe làm tiền kỳ lạ là tạo ra những vụ án bất ngờ mà kết quả cả nguyên cáo lẫn bị cáo tiền bạc xủng xoẻng dắt nhau ñến công ñường ñút cho hắn và quan trên của hắn.

Vì thế, trong vài ba năm, tiền của của hắn bộn bề, hắn làm nhà tậu ruộng và sống cuộc ñời xa xỉ hơn trước. Hắn lại ñược một phú trưởng giả trong hạt gả con gái cho. Mười năm sau, vợ hắn ñã sinh ñược hai trai hai gái và ñược cất nhắc làm một chức quan nhỏ. Một nhà phấn vua trang ñiểm, cuộc ñời cứ thế lên như

diều, không có ai theo kịp.

Nhưng một ngày kia, giữa lúc Hồ Sinh ñang ngồi cho vợ chải ñầu thì bỗng có lính lệ cầm trát ñến ñòi. Hắn không nghi ngờ gì cả. Nhưng khi ñến dinh cụ

Thượng hắn liền bị bỏ ngục. Một viên khâm sai ñặc phái cải trang ñi thanh tra ñã tìm ra ñược rất nhiều chứng cớ về những vụ tham tang hối lộ của bọn quan tỉnh, mà tất cả ñều có liên quan ñến hắn. Thế rồi, trong khi chờ ñợi xử án thì những người dân bị vu oan giá họa ngày trước ñều ñổ xô tới quan khâm sai kiện hắn.

Đơn kiện cao kể hàng chồng. Ngày xử án hắn là một ngày ñông hơn hội. Hắn bị

tử hình không ñợi tâu về triều vì quan khâm sai có quyền "tiền trảm hậu tấu".

Trước khi ra pháp trường chịu tội, hắn hồi tưởng lại chuyện cũ và ăn năn rằng phải chi mình ñừng có lên hang ñạo sĩ ñể nhờ lão ấy chạy chọt cho thì ñâu ñến nỗi này.

Hồ Sinh bỗng choàng dậy vì có một tiếng ñộng rất dữ dội. Hắn mở mắt thì té ra mình vẫn còn nằm trên chiếc giường thứ hai của nhà ñạo sĩ, chân ñạp phải cơi trầu lăn xuống ñá ñánh choảng một tiếng, miếng trầu còn lại lăn lóc giữa ñường.

Còn ñạo sĩ miệng vẫn còn nhai trầu, mắt lim dim, chợt ngồi dậy hỏi hắn:

- Bây giờ chúng ta sẽ bàn một chút. Anh sẽ cầm thư của tôi ñến cụ Thượng..."

697

https://thuviensach.vn

Nhưng lúc này Hồ Sinh không còn ñủ can ñảm ñể tính chuyện danh phận nữa.

Hắn vội nhả miếng trầu ñang ngậm ở miệng và cáo từ ra về. Từ ñó, hắn trở nên một tay làm ăn chí thú trên ruộng ñất của mình1.

KHẢO DỊ

Tương tự với truyện của ta, trong kho tàng ñiển cổ của Trung-quốc có truyện Giấc mộng Nam-kha (hay Giấc mộng kê vàng) cũng rất phổ biến ở Việt-nam.

Lư Sinh ñời Đường, một hôm mặc áo cừu ngắn cưỡi ngựa câu sắp ñi săn, gặp ñạo sĩ Lã Đồng Tân ở quán Hàm-ñan. Chàng kêu khổ. - "Sao mà khổ?", ñạo sĩ

hỏi. - "Tài trai lập công to làm quan lớn, ăn ngon mặc tốt, nghe hát hay, họ hàng vẻ vang. Tôi tuổi ñứng bóng vẫn còn chân lấm tay bùn". Đạo sĩ bèn rút cái gối trong ñãy ra trao cho anh chàng và bảo: - "Gối vào gối này sẽ ñược vinh hiển như nguyện". Bấy giờ chủ quán ñang quấy một nồi cháo kê. Lư Sinh kê gối nằm ngủ thấy mình lấy vợ họ Thôi ñẹp và giàu. Rồi ñỗ tiến sĩ làm quan ñến tiết ñộ

sứ, cầm quân phá ñược giặc, trải mười năm làm tướng. Cả triều ñình ghen ghét, gièm pha rằng việc thông biên giới của Lư là có ý ñịnh làm phản. Lập tức anh bị

bỏ ngục. Sợ quá, Lư Sinh khóc lóc bảo vợ: - "Ta vốn làm ruộng ở Sơn Đông, cấy dăm ba mẫu không ñến nỗi ñói rách, quan quý chi ñến nỗi này. Bây giờ dầu muốn áo ngắn ngựa câu rong chơi săn bắn sao ñược?". Toan tự tử, vợ con không cho. Dần dần vua biết oan, phục chức cũ. Về sau Lư Sinh có năm con trai, ñều ñỗ cao làm quan to. Con sinh ñẻ ñược hơn mười cháu, kết hôn với con nhà vọng tộc, Lư Sinh sống ngoài tám mười tuổi thì chết.

Bỗng nhiên chàng bừng mắt tỉnh dậy, thấy mình còn nằm mà nồi kê vẫn chưa chín. Lấy làm quái lạ, nói: - "Ô hay, ñây là chuyện chiêm bao ư?". Lã Đồng Tân cười: - "Ấy, trò ñời cũng thế cả".

Trong Liêu trai chí dị có truyện Giấc mộng kê vàng thứ hai (Tục hoàng lương):

Hiếu Liêm họ Tăng ñi chơi với các bạn dòng sang, vào chùa Tỳ-lư nhờ một nhà sư chiêm tinh bói số vận. Sư bảo chàng sẽ làm tể tướng trong hai mươi năm.

Mọi người chúc tụng. Tăng ñùa phong chức cho các bạn. Nhân mưa, nghỉ lại, mộng thấy có hai trung sứ ñến triệu vào cung, ñược vua phong làm tể tướng.

Vinh hiển rồi, Tăng ñền ơn trả oán. Dần dần ăn của ñút, hiếp gái ñẹp, không việc gì không làm. Sau có người làm sớ vạch tội, các quan cũng tố cáo. Tăng bị trích làm quan Vân-nam. Trên ñường ñi bị quỷ bắt xuống âm phủ chịu hình phạt vạc dầu núi dao, nuốt sắt nóng. Sau ñó chuyển kiếp làm con gái một người hành khất 1. Theo Sê-ông (Chéon). Sưu tầm mười một truyện An-nam (bản gốc).

698

https://thuviensach.vn

chịu ñói rét. Mười bốn tuổi gả làm thiếp cho một tiến sĩ họ Cồ, bị vợ cả hành hạ.

Một hôm có hai tên giặc giết mất chồng, bị vợ cả vu là ñưa trai về giết, việc lên quan, chịu tra tấn kêu khóc ầm ĩ. Bỗng nghe tiếng bạn gọi, Tăng tỉnh dậy. Sư

bảo: - "Quẻ bói nghiệm chăng?". Đáp: - "Xin cám ơn chỉ giáo". - "Nếu theo ñường nhân ñức thì trong lò lửa có sen tươi". Lúc về, lòng công danh nguội lạnh.

Tăng về sau bỏ ñi, không rõ ñi ñâu.

Tương tự với các truyện trên, người In-ñô-nê-xi-a (Indonesia) có truyện Chiếc chiếu ñạo sĩ:

Một gã tham lam ñộc ác, một hôm mượn bạn năm mươi nén bạc ñi buôn. Dọc ñường, hắn làm quen rồi giết chết một lái khác ñể chiếm lấy bị vàng. Với số

vàng ñó, hắn lần lượt ñút lót ñể ñược bổ quan huyện, rồi quan tỉnh, rồi tổng ñốc, v.v... Lần cuối cùng, ñược lệnh trên, hắn cưỡi ngựa cùng mười người thân tín về

kinh nhậm chức. Vào nghỉ ở một ngôi chùa, hắn bắt ñạo sĩ phải dọn chỗ nằm.

Đạo sĩ nói: "Bần ñạo có một chiếc chiếu ñan bằng tre chẻ mỏng, nó có phép ai ước gì trong mộng ñều thấy cả". Nằm lên, hắn mơ thấy mình chém chết ñạo sĩ

cướp lấy chiếc chiếu. Trên ñường về kinh có tin vua vi hành, hắn mưu với tể

tướng - là người cất nhắc hắn - giết vua. Khi tể tướng lên ngôi vua thì phong hắn làm tể tướng, nhưng hắn lại muốn làm vua, nên nhân lúc ñi săn, hắn bắn chết vua mới, nhưng bị quân ñội của thái tử ñánh cho ñại bại. Hắn chạy bán sống bán chết ñến ngôi chùa hắn ñã giết ñạo sĩ cướp chiếu. Trốn vào chùa hắn bị vấp ngã, giật mình tỉnh dậy, vừa nghe có tiếng: - "Bắt lấy nó". Có mấy người chạy vào, hắn hốt hoảng chạy vào rừng nhưng cuối cùng bị tóm lôi về chùa.

Thì ra, một người lái ñò ngày xưa vẫn còn sống, làm nhân chứng cho vụ án giết người lấy bị vàng mà hắn là thủ phạm. Nhân có thái tử ñi tuần tra, người lái ñò tố cáo, thái tử ra lệnh lùng bắt, ñúng vào lúc hắn ñang ngủ ở ngôi chùa cổ.

Nhưng hắn thì cứ tưởng thái tử ñến bắt về tội giết vua trong giấc mộng. Bị tra khảo, hắn thú tội giết người lái lấy bị vàng, ñồng thời thú cả tội giết vua.

Thái tử sai giải hắn về kinh xử tử1.

Loại truyện có ñề tài giấc mộng kê vàng cũng khá phổ biến ở một số dân tộc.

Truyện của Ấn-ñộ ñại khái như sau: Có một ông vua nghe tin một bà phù thủy có tài bèn mời ñến bảo trổ tài cho mình xem. Bà ta ñến nhìn thẳng vào mắt vua.

Bỗng vua mê man thấy mình cưỡi một con ngựa ñen, ngựa phi rất nhanh ñưa mình ñến một nơi xa xăm và hoang vụ thì dừng lại. Vua thơ thẩn ñi tìm cái ăn vì quá ñói. Sau ñó gặp một cô gái mang cơm, vua xin ăn. Cô gái nói: - "Tôi thuộc ñẳng cấp thấp hèn, bàn tay "dơ bẩn" không thể dâng cơm hầu ngài ñược".

Nhưng vì ñói quá vua vẫn phải ăn cơm của cô, và vì tình thế bắt buộc vua ñành phải lấy cô là vợ. Hai người ăn ở với nhau trong hoàn cảnh hết sức gian khổ lần 1. Theo Đinh Tú. Truyện cổ tích Nam-dương.

699

https://thuviensach.vn

lượt sinh ñược 4 con. Ngày lại ngày nối nhau qua, gia ñình trải bao lần ñói kém.

Một lần hạn hán, ñứa bé ñói lâu ngày chết, vua già lụ khụ hy sinh cho vợ con sống sót thì vừa tỉnh dậy. - "Ôi! 70 năm trời một giấc ngủ ra!". Bà phù thủy nói:

- "Vâng ngài mới nằm ñược một tẹo thôi."

Truyện của Mông-cổ cũng tương tự truyện Ấn-ñộ, một bà phù thủy cho một ông vua chung sống trong giấc mộng với một người ñàn bà nghèo hèn, trải qua nhiều lần ñói khổ chật vật sinh ñược hai ñứa con, cho ñến lúc cực kỳ nheo nhóc mới tỉnh dậy thì chén trà do vua sai người hầu rót vẫn chưa nguội.

Truyện của Tây-ban-nha (Espana): Có một mục sư nghe tiếng một bà phù thủy giỏi nên tìm ñến nhờ giúp cho mình trở thành một người có ñịa vị cao tột. Thấy bà từ chối, mục sư cố ép. "Nếu tôi làm theo yêu cầu thì phải cho tôi cái gì mà tôi muốn". "Đồng ý". Mụ bèn bảo người nhà ñầy tớ gái bắt con gà rừng vặt lông.

Mục sư bỗng thiếp ñi và trong giấc mơ quả ñạt ñược ý muốn thay chân vị Giáo hoàng ñương kim mới chết. Nhưng khi bà phù thủy ñến xin ñứa con trai thì ông không thuận. "Con trai tôi ñể làm Hồng y giáo chủ". Bỗng chợt tỉnh dậy thấy mình vẫn là mục sư mà thịt gà vẫn chưa chín.

700

https://thuviensach.vn

118. TÚ UYÊN

Vào ñời Hồng Đức, có một người học trò nghèo, cha mẹ chết sớm, trọ học ở

phường Bích-câu, phía Nam thành Thăng-long. Chàng rất hay chữ, tuy chưa ñỗ

ñạt gì, người ta cũng gọi chàng là Tú Uyên.

Một ngày, vào mùa xuân, chùa Ngọc-hồ mở hội Vô-già, thiện nam tín nữ ở

kinh ñô và bốn phương tụ họp rất ñông. Tú Uyên không bỏ lỡ cơ hội ñi tìm người ñẹp. Chàng vui chân ñi quanh quẩn mãi ñến tận chiều, bèn ngồi nghỉ ở

gốc ña gần chùa. Chợt trông thấy một cái lá bay ñến trước mặt, chàng nhặt lên xem, thì ra sau lưng lá có ñề một bài thơ ñầy những lời trêu ghẹo. Chàng tưởng có người nào ở trên lầu cao ném xuống rồi nấp vào một chỗ. Nhưng ngước nhìn mọi nơi, mãi chẳng thấy gì cả. Đương lúc ngơ ngác, Tú Uyên bỗng thấy một ñám người từ trong chùa ñi ra, trong ñó có một cô gái rất ñẹp. Thấy nàng liếc mắt ñưa tình, chàng tiến lại bắt chuyện. Hai người vừa ñi vừa trò chuyện vui vẻ.

Lòng Tú Uyên như nở hoa. Nhưng khi sắp ñến ñình Quảng-văn thì người con gái bỗng biến mất. Tú Uyên ñứng ngẩn ra rất lâu, mãi ñến tối mới trở về nhà.

Từ ñấy, Tú Uyên ñêm ngày mơ tưởng không thiết gì ăn uống học hành. Nghe tin ñền Bạch-mã rất thiêng, chàng ñến xin quẻ thẻ rồi ngủ quên tại ñền cầu mộng. Đêm ấy thần hiện ra trong giấc mộng của chàng, bảo rằng: - "Này anh chàng mê sắc kia, sáng mai hãy ñến cầu Đông, ta sẽ cho biết một tin rất tốt".

Hôm sau, chàng y hẹn ñến cầu Đông. Đợi mãi chẳng thấy ai cả, cuối cùng mới gặp một ông già bán tranh, ông ñưa tới mời chàng một bức tố nữ. Chàng mở ra xem thì không ngờ hình dạng người tố nữ trong tranh trông chẳng khác gì người mà mình mong ñợi. Chàng mua ngay, ñem về treo bên cạnh chỗ ngồi. Đến bữa ăn chàng dọn ra hai ñôi ñũa, hai cái bát mời người trong tranh ăn như mời người thật. Chàng hơi ngạc nhiên cảm thấy tố nữ trong tranh hai má ñỏ bừng dường như có ý thẹn.

Một hôm Tú Uyên ñi học về thì thấy giữa giường ñã sẵn sàng một mâm cơm có thức ăn ngon, khác với cơm rau thường ngày. Tuy chưa hiểu là của ai cho, nhưng ñói bụng, chàng cũng ngồi vào ăn. Tiếp mấy hôm sau, mâm cơm ñều dọn sẵn như thế. Chàng nửa ngờ nửa mừng, không hiểu ra làm sao.

Hôm khác chàng giả tảng ñi học, nửa ñường lộn về nấp ngoài cửa sổ dòm vào.

Chàng thấy tố nữ từ trong tranh bước ra dọn dẹp nhà cửa và xuống bếp làm cơm.

Chàng ñột ngột xô cửa bước vào nắm chặt tay nàng mà rằng:

- Để tôi bấy lâu trông ñợi mỏi mòn con mắt! Thôi bây giờ nhất ñịnh không cho nàng ra khỏi ñây ñâu.

Nói xong Tú Uyên giật bức tranh trên tường xé ñi.

701

https://thuviensach.vn

Người con gái ñỏ hai gò má, sẽ ñáp lại:

- Sao chàng ác thế! Thiếp ñã lạc vào nhà chàng rồi ñâu dám không vâng lời.

Rồi nàng cho biết tên nàng là Giáng Kiều, vốn có duyên nợ với chàng nên ñược xuống trần cùng kết làm ñôi lứa. Tú Uyên không còn gì sung sướng hơn thế nữa.

Chàng giơ tay lên trời thề bồi. Hai người chuyện trò hồi lâu. Tú Uyên giục nàng thành thân, Giáng Kiều bảo:

- Để thiếp mở tiệc mời các bạn tiên ñến chứng kiến cho lễ cưới của ñôi ta ñã.

Nói xong nàng rút trâm trên ñầu hóa phép thành một nơi màn gấm rèm ngọc, kẻ hầu người hạ rầm rập, ñồ ăn thức ñựng lộng lẫy. Chỉ một lát cỗ bàn bày ra, ñàn sáo vang lừng, các bạn tiên lần lượt ñến ăn uống trò chuyện, ca hát nhảy múa rất là vui vẻ.

Nhưng từ ngày ñược vợ ñẹp, Tú Uyên không buồn giở ñến sách nữa. Suốt ngày chàng ở bên vợ và ñặc biệt một ñiều là chàng thích uống rượu và ăn ngon.

Giáng Kiều khuyên can mãi nhưng Tú Uyên vẫn giữ tật ấy. Ba năm trôi qua, chàng không lai vãng ñến nhà học. Dần dà chàng trở nên nghiện rượu, ñã uống là uống ñến say, khi say không còn biết trời ñất gì nữa, thậm chí nhiều lần chửi mắng vợ. Giáng Kiều giận lắm. Một hôm chồng từ tửu quán khật khưỡng bước về, nàng vực vào giường rồi nhân chồng ngủ thiếp ñi, nàng liền bay về trời.

Tỉnh rượu, Tú Uyên không thấy vợ, rất lấy làm hối hận. Suốt một tháng, chàng bỏ ăn bỏ ngủ, kêu khóc thảm thiết. Bạn bè hết lời khuyên dỗ nhưng chàng không sao giảm ñược ưu sầu. Giận thân, chàng chỉ muốn tự tận cho xong ñời. Nhưng khăn vừa vắt lên xà nhà thì bỗng có trận gió thoảng ñưa mùi hương ñến: Giáng Kiều ñã hiện ra trước mặt. Chàng vừa vui vừa thẹn, thề xin chừa hẳn rượu. Hai vợ chồng lại vui vẻ như xưa.

Chẳng bao lâu, Giáng Kiều sinh ñược một trai. Đứa bé lớn lên rất thông minh, học ngày một giỏi.

Một ñêm nọ bỗng có hai con hạc ñến ñón ở sân. Hai vợ chồng dặn con ở lại, rồi cưỡi hạc lên trời 1.

KHẢO DỊ

Truyện này ñã ñược tín ñồ ñạo thần tiên uốn nắn ñể ñề cao tư tưởng thoát ly.

Truyền kỳ tân phả và Bích câu kỳ ngộ khi kể truyện này ñã chịu ảnh hưởng nhiều của tư tưởng ñó.

1 Dựa theo Đoàn Thị Điểm ( Truyền kỳ tân phả), Sử Nam chí dị, và theo lời kể của người Hà-tĩnh, Bắc-ninh, Hà-ñông.

702

https://thuviensach.vn

Ở ñây chúng tôi dựa vào lời kể của nhân dân, không có thơ từ xướng họa giữa hai nhân vật, không có việc hai thị nữ ñi theo Giáng Kiều, cũng không có việc Giáng Kiều khuyên chồng học ñạo tiên. Việc Tú Uyên xé rách tranh cũng do nhân dân kể, không có trong các sách trên.

Loại mô-típ người bí mật hiện ra từ một vật nào ñó, quét dọn nhà, làm cơm canh sẵn rồi lại thu hình chui vào, nhiều truyện cổ tích của ta và của các dân tộc ñều có, tuy rằng có biến dạng nhiều hay ít. Trong truyện Tấm Cám (số 154, tập IV), Tấm từ trong quả thị bí mật ra dọn cơm cho bà già, truyện Lấy chồng dê, truyện Sọ Dừa (số 128, tập III), Người lấy cóc (số 126, tập III) cũng gần như

vậy.

Trong Sưu thần ký có truyện Nàng tiên trong vỏ ốc: Một người nghèo khổ sống một thân một mình, thường khẩn Long Vương ñể

ñược số phận khá hơn. Một hôm, nhặt ñược một vỏ ốc rất ñẹp. Như truyện trên, cô gái trong vỏ ốc cũng bí mật chui ra nấu ăn quét dọn cho anh khi anh vắng mặt. Cho ñến một hôm, anh về ñột ngột bắt gặp, nàng nói mình là con gái Long vương vâng lệnh cha lên giúp ñỡ. Rồi nàng biến mất. Từ ñó mỗi lần anh túng thiếu thì thấy trong vỏ ốc có tiền. Khi anh chết, vỏ ốc cũng biến mất1.

Một truyện khác của Việt-nam là Sự tích cửa ô Cầu-dền, có những hình ảnh phần nào gần gũi với truyện Tú Uyên:

Đời nhà Mạc, ở làng Kim-liên có một người học trò cha mẹ chết sớm, nhà nghèo lắm, phải ñi dạy học kiếm ăn qua ngày.

Một hôm, ngày giỗ cha, anh trở về ngôi nhà nát của mình. Thấy không có gì cúng, anh chỉ ngồi mà khóc. Khóc ñoạn ngủ quên. Đêm khuya anh giật mình tỉnh dậy thì thấy trên bàn thờ ñèn hương ñầy ñủ; nhìn vào bếp thấy có một cô gái ñẹp ñang giục ñầy tớ dọn cỗ. Anh chạy vào ôm lấy cô gái hỏi duyên cớ, cô gái cho biết là thiên ñình thấy anh nghèo khổ mà hiếu hạnh nên sai xuống kết bạn.

Sau ñó, cô gái ở lại làm vợ anh. Được tám năm, cô gái hết hạn về trời. Thấy anh kêu khóc, cô bảo: số anh còn sống ñến 99 tuổi, ngày ñoan ngọ sắp tới sẽ có vợ mới, nhưng có mấy mẫu ruộng mới tậu ñược hãy trồng rau dền cho nhiều vào.

Anh làm ñúng lời cô gái dặn. Mấy năm ñói kém, nhờ có mấy mẫu ruộng rau dền nên anh ñã cứu giúp ñược nhiều người qua khỏi nạn ñói. Vì thế, người ta gọi chỗ ở của anh là Cầu-dền2.

1 Một truyện Trung-quốc khác là Nàng tiên ốc cũng kể ñại khái như trên nhưng kết cục là anh nghèo khổ sau khi giấu biến vỏ ốc ñã lấy ñược nàng tiên ốc làm vợ. Hai vợ chồng sống bằng lao ñộng của mình, ñầy hạnh phúc.

2 Theo Sê-ông (Chéon), sách ñã dẫn.

703

https://thuviensach.vn

Về những khả năng hình thành cảm hứng cho truyện Tú Uyên, xem lại tập I, phần nghiên cứu, chương II, mục 4: Quá trình hình thành một truyện cổ tích.

704

https://thuviensach.vn

119. NỢ DUYÊN TRONG MỘNG

Ngày xưa ở ñộng Sơn-la thuộc Hưng-hóa có một chàng trẻ tuổi tên là Chu sinh. Bố mẹ mất sớm, chàng ñược chú ñưa về nuôi cho ăn học. Nhưng người chú yêu dấu cháu bao nhiêu thì người thím lại ghét bỏ bấy nhiêu. Thấy phải nuôi báo cô một ñứa cháu dài lưng tốn vải ăn no lại nằm, người ñàn bà ấy rất bực mình.

Lâu dần, người thím không kiêng nể nữa, mỗi khi có chuyện không vừa ý, chửi mắng chàng hết lời.

Một hôm, chú ñi vắng, ở nhà thím la rầy, Chu sinh cãi lại mấy câu. Thấy thế, người thím không ngăn ñược cơn thịnh nộ:

- Đã thế mày ñi ñâu thì cút ngay ñi, ñừng có vác mặt về ñây mà ăn nữa!

Nghe mấy câu xúc phạm, Chu sinh bỗng tức giận ñầy người. Chàng vào thu dọn áo quần sách vở rồi tức tốc ra ñi, thề quyết sẽ không trở lại gặp thím nữa.

Chàng tìm về mấy gian nhà nát của bố mẹ bấy lâu vẫn bỏ hoang, trải manh chiếu rách lên giường rồi làm một giấc.

Người chú về biết rõ cơ sự, bèn tìm ñến nhà, rủ cháu về. Chu sinh ñã nhịn ñói hai hôm nhưng nhất quyết không chịu. Người chú ñành mang tiền gạo ñến cho chàng và cố tình khuyên dỗ. Cháu hẹn chú ba ngày. Nhưng ba ngày trôi qua vẫn không thấy cháu về, chú lại mang tiền gạo sang chu cấp. Cháu lại khất ba ngày khác, nhưng rồi vẫn không về. Người chú cuối cùng cũng bực mình, ñến nhà bảo: - "Tao bảo mày không nghe thì kệ xác mày, không hơi ñâu mà khuyên dỗ

mãi!"

Nói rồi từ ñó mặc kệ Chu sinh, nhất ñịnh không ñoái hoài nữa. Sau khi gạo tiền ñã hết, Chu sinh nằm nhịn luôn trong hai ngày. Tuy bụng ñói, chàng vẫn không chịu chạm trán với người thím ác nghiệt. Hôm ấy, sau khi ngâm mấy bài thơ, chàng tự nhiên ngủ thiếp ñi. Đang lúc mơ mơ màng màng, bỗng thấy có một viên quan phẩm phục rực rỡ, theo sau có mấy tên thị vệ ñến nhà mình. Bấy giờ

chàng ñang ngồi ñọc sách. Chàng tưởng họ vào nhầm nhà, nhưng khi xưng tên tuổi thì thấy quả họ ñang tìm mình. Viên quan mở hộp vàng lấy ra một ñạo dụ

ñọc cho chàng nghe. Lúc ñầu chàng cứ tưởng hoàng ñế ñang trị vì triệu mình, nhưng khi nghe xong thì chàng lấy làm ngạc nhiên. Những tiếng "quốc mẫu nước Hoa-thành" thật là mới lạ, chưa nghe nói bao giờ; cả ñến giọng ñọc của viên quan cũng nghe lơ lớ, không phải người ở vùng kinh kỳ tới.

Khi biết những người khách lạ ñến với thiện ý ñưa mình tiến kinh làm phò mã thì Chu sinh thấy yên tâm. Chàng nghĩ bụng: - "Hẵng cứ phó mặc cho may rủi một phen thử xem". Chàng bèn bước theo chân họ. Đường rất mờ mịt. Chỉ một thôi, họ ñã tiến vào một nơi có nhà cửa ñẹp ñẽ, người ñi lại ñông ñúc như một 705

https://thuviensach.vn

thị trấn. Vượt qua mấy lần cổng thành lớn. Có lính canh gác nghiêm ngặt, ñã thấy trước mặt một tòa lâu ñài nguy nga, trên ñề chữ "ñiện Hoàng-kim". Viên quan bảo chờ trước sân rồng rồi tiến vào một nơi có mành ngọc che. Một chốc hắn rón rén bước ra giục chàng vào làm lễ. Chu sinh chỉ mới kịp cúi ñầu lạy hai lạy thì ở trong có tiếng truyền ra cho chước miễn, và bảo dắt lên thềm. Chàng thấy ñó là một bà cụ già chừng 60 tuổi, mặt mũi phúc hậu, nhìn mình với cặp mắt có cảm tình. Tuy ñói bụng nhưng chàng cố hết sức giữ lễ. Người ta mời chàng ngồi lên sập vàng bên tả chỗ ngồi của quốc mẫu. Sau buổi trà nước, tiệc yến dọn lên, sơn hào hải vị bày ñầy cả chiếu. Một chốc, từ trong cung tiến ra một cái kiệu nhỏ, trên có một thiếu niên bước xuống vái chào Chu sinh. Quốc mẫu nói bằng một giọng thân mật:

- Con ra tiếp ñi. Chú rể mới bao giờ mà chả thẹn.

Thế rồi hai người chén thù chán tạc. Chu sinh chưa bao giờ cảm thấy sung sướng và ngon miệng hơn thế. Giữa bữa ăn, quốc mẫu cho chàng biết tiên ñế là chồng bà với cha chàng ñã từng ñính ước gả con cho mau. Bây giờ cốt mời chàng ñến ñây ñể thực hiện lời hứa ñó. Tuy chưa hiểu hai bên quen biết từ bao giờ, lại cũng chưa rõ mặt mũi công chúa Mộng Trang ra sao, nhưng chàng cũng cung kính gật ñầu.

Ăn xong, quốc mẫu ngoảnh lại bảo chàng:

- Phò mã hãy trở về ñợi ba ngày nữa sẽ lại cho người ñến rước.

Liền ñó, chàng từ tạ ra về, có cờ trống ñàn sáo tiễn ra ñến ngoài hoàng cung.

Thoáng có cơn gió lạnh phả vào mặt, Chu sinh giật mình tỉnh dậy thì thấy mình vẫn nằm trên manh chiếu rách cũ, nhưng miệng còn hơi rượu và bụng hãy còn no. Suy ñi nghĩ lại, chàng không hiểu ra thế nào cả.

Ba ngày sau, chàng lại nằm mê như trước, lần này, ñến ñiện Hoàng-kim thì ñã thấy ñèn treo, hoa kết, rực rỡ vô cùng. Chu sinh ñược dắt vào một gian buồng, thay bỏ ñồ cũ ñể mặc quần áo mới may. Được một chốc, có một bọn người cung nữ ñưa công chúa ra gặp tân lang. Chàng chỉ hồi hộp chờ có mỗi phút ñó. Và chàng sung sướng vô cùng khi nhìn trộm thấy diện mạo của vợ khó có ai sánh kịp. Hai bên cùng vào làm lễ và cùng rót rượu cho nhau uống giữa những tiếng ñàn sáo nhã nhạc và lời chúc tụng hoan hỷ của mọi người.

Sau ñó, vâng lệnh quốc mẫu, hai người ñưa nhau vào Tây phòng. Đêm ấy, Chu sinh sung sướng vô hạn và mặc dầu thoáng thấy có những vằn lạ ở bụng và lưng vợ nhưng chàng vẫn không quan tâm.

Sáng hôm sau, ăn xong hai người lại ra hầu quốc mẫu. Bà bảo chàng:

- Nước ñây là nước Hoa-thành. Năm xưa tiên ñế mất ñi ñể lại cho ta dân ñông, công việc nhiều. Thái tử còn nhỏ tuổi mà ta thì ñã già rồi, trông nom không xiết.

706

https://thuviensach.vn

May có công chúa giúp ñỡ từ bấy ñến nay. Lấy chồng thì phải theo chồng nhưng công chúa mà ñi thì không ai giúp cho ta cả. Vậy phò mã nên thể tình ta, ñể vợ ở

ñây, cứ ba ngày một sẽ cho Xuyên Hoa sứ về ñón.

Chu sinh chỉ còn biết vâng dạ.

Trò chuyện một lúc, Chu sinh ra về. Công chúa tiễn chồng ra hoàng cung vẻ

lưu luyến buồn rầu lộ ra nét mặt. Thái tử nói bỡn:

- Vợ chồng mới cưới hôm qua, hôm nay ñã thương nhớ nhau ñến thế ư?

Mọi người ñều cười rộ làm cho chàng ñỏ cả tai.

Thế rồi Chu sinh lại tỉnh dậy sau một giấc ngủ một ngày một ñêm. Mùi rượu và mùi hương của công chúa vẫn còn thấy phảng phất. Lần này, chàng không còn coi là một sự lạ nữa. Chàng lại giở sách ôn luyện. Bụng vẫn không thấy ñói.

Từ ñó cứ ba ngày một lần, Chu sinh lại chiêm bao ñến nước Hoa-thành ñể

ñược gặp gỡ công chúa và ñể ñược ăn những bữa tiệc no say. Hết chiêm bao, chàng lại sống cô ñộc và thiếu thốn trong gian nhà nát. Tuy ngoài giấc mộng chàng không hề ăn uống gì mà mặt mũi vẫn hồng hào tươi tốt.

Cuộc ñời cứ ñều ñặn như thế kéo dài ñến hơn một năm trời. Xóm làng cho là chàng có phép tịch cốc, hỏi thì chàng chỉ cười mà không trả lời. Lúc này công chúa vợ Chu sinh ñã sinh ñược một con trai. Quốc mẫu hạ lệnh cho vợ các quan phải ñến cho ñứa bé bú. Thằng bé chóng lớn. Ngày ñầy tuổi tới, chàng ñến sớm hơn mọi lần. Lúc ñến nơi ñã thấy cung ñình xúm xít những triều thần, các quan lớn bé cùng các bô lão ăn mặc rực rỡ, chào hỏi lăng xăng. Họ mang tiền nong, lễ

vật ñến mừng con chàng nhiều lắm, chất ñầy cả sập. Đổi lại, quốc mẫu sai dọn tiệc ñãi họ. Chu sinh phải thân ñi rót rượu mời mọc khá vất vả.

Một hôm, chàng theo lệ thường ñến yết kiến mẹ vợ. Chàng ngạc nhiên khi thấy mặt bà có vẻ buồn rầu hốt hoảng khác thường. Hỏi thì quốc mẫu gạt nước mắt trả lời:

- Từ lâu ta vẫn có ý giấu phò mã. Nhưng nay ñã ñến lúc không thể giấu ñược nữa. Đã hai tháng nay, ngày nào cũng có tin cáo cấp ở biên thùy. Bọn giặc dữ ñã tràn vào cõi, cướp bóc và tàn hại dân ta không biết bao nhiêu mà kể. Quân ta nghênh chiến bị tử thương vô số. Hôm nay, coi chừng giặc ñã phạm ñến gần kinh ñô. Cho nên ta ñịnh ngày mai sẽ thiên ñô ñi nơi khác.

Chu sinh toan hỏi thêm về tình hình chiến sự thì ñã thấy quan thượng thư Bộ

binh xin vào yết kiến:

- Tân bệ hạ, quân giặc mỗi ngày một thêm mạnh và ñông. Cứ như con số hạ

thần nắm ñược thì quân và dân ta ñã hy sinh mất một phần ba. Nếu bệ hạ cố ở lại thì còn dân ñâu mà lập nước nữa. Vậy xin kíp thiên ñô nội trong ñêm nay!

707

https://thuviensach.vn

Nghe nói, quốc mẫu sợ hãi, lập tức sai thảo chiếu hỏa tốc ñi mọi phương ra lệnh ñúng giờ hợi khởi hành. Rồi bà day lại bảo Chu sinh:

- Quốc gia ñại sự, không thể ñể phò mã ñi theo, cũng không dặn dò ñược nhiều. Chỉ nhắc phò mã biết rằng ta ñã sai Xuyên hoa sứ mang tiền của công chúa gửi cho phò mã dùng, phò mã cố gắng học thành tài, sẽ có ngày tái ngộ.

Chẳng những công chúa mà còn cháu nhỏ cũng không tiện ñi theo phò mã. Hãy tạm chia tay một thời gian, chừng hai mươi sáu tháng nữa, cha con sẽ lại hú hý với nhau. Thôi vào gặp vợ một tý ñể còn xuất hành!

Chu sinh bước vào buồng nước mắt ứa ra. Công chúa lúc ấy ñang sửa soạn hành trang, nàng bảo chồng:

- Ở ñời ly hợp là thường, miễn chàng cố gắng là sẽ gặp nhau không mấy chốc.

Thiếp sợ chàng buồn nên ñã cho thị nữ là Đồng Nhân làm bạn cho ñến ngày tái ngộ. Thiếp lại tặng chàng một hòn ngọc bích làm bằng chất ngọt của các thứ hoa quý, mùa nực ñeo vào thì mát, mùa rét thì ấm, chàng luôn luôn ñeo bên mình xem như là có thiếp!

Chu sinh vội bảo vợ:

- Nàng có thể theo ta ñược không? Hay nếu không thì nàng cho ta theo với.

Công chúa ñáp:

- Không ñược. Hiện nay chàng ñang còn sự nghiệp của chàng. Còn thiếp phải giúp mẹ bảo toàn cơ ñồ và tính mạng muôn dân. Hai bề chưa vẹn, chưa theo nhau ñược. Thôi ñừng buồn nữa, ngày sau hạnh phúc còn dài.

Nói rồi dứt áo bước ra. Chu sinh lại níu lại hỏi:

- Ngày sau sẽ gặp nhau ở ñâu và vào lúc nào, nàng có thể cho ta biết trước ñược chăng?

Công chúa cầm lấy hòn ngọc, bỏ vào túi áo chàng và nói:

- Trong ñó có nói rõ cả.

Khi chợt tỉnh dậy thì Chu sinh thấy cảnh tượng lo lắng ly biệt vừa rồi ñã biến ñâu mất. Chàng vừa thắp ñèn soi thì thấy giữa ñường có một gói mười lạng vàng. Chàng móc túi, quả có một viên ngọc màu trắng như ngà, có vân xanh, dài như quản bút, trên có khắc mất câu thơ:

Bao giờ mười vạn tinh binh,

Nhạc quân trống trận rập rình ngoài biên.

Phía Tây Hồ-thủy tiến thuyền,

Hoa-cương nẻo nọ thẳng liền sang Đông.

708

https://thuviensach.vn

Chờ khi báo tiệp dâng công,

Non sông ñề chữ tương phùng về sau.

Xin ñừng ñắp nhớ ñổi sầu,

Mười lăm năm lại gặp nhau ñó mà.

Chàng ñọc ñi ñọc lại hai ba lần vẫn không hiểu nghĩa thế nào. Rồi chàng cố

suy nghĩ ñể tìm hiểu sự gặp gỡ bấy lâu nhưng cũng không thể ra manh mối. Óc rối như tơ vò, chàng bụng bảo dạ: - "Rồi thời gian khắc sẽ sáng tỏ. Chả hơi ñâu mà nghĩ cho mệt".

Hôm ấy, trời chưa sáng ñã nghe có tiếng khóc. Chàng vội chạy sang nhà láng giềng hỏi tin. Họ cho biết là người thím của chàng bị cảm chết sắp sửa ñem ñi chôn. Nghe thấy thế, Chu sinh quyết ñịnh trở lại nhà chú. Người chú thấy cháu ôm sách vở trở về thì không nén ñược tức giận, bảo:

- Đã hai năm nay mày không ñoái hoài gì ñến tao, sao không ñi luôn một thể, còn về mà làm gì?

Chàng nhanh trí tìm ñược cách nói dối:

- Hôm qua cháu chiêm bao thấy cha cháu về bảo rằng chú nghèo lắm, lại sắp có gia biến. Vậy có số vàng chôn ở nền nhà ñào lên ñưa về giúp chú. Vì thế bây giờ nghe tin có tang, cháu mới về.

Nói rồi bày cả mười lạng vàng lên bàn. Thấy vậy, chú ñổi giận ra mừng. Từ

ñấy, chu sinh yên tâm ở lại nhà chú học tập. Chàng không mộng mị như trước và cũng không hề rỉ răng với ai về việc lạ xảy ra.

Khoa ấy, Chu sinh ñậu hương cống. Chú dạm vợ cho mấy nơi nhưng chàng nhất thiết từ chối.

Một hôm người chú ñi buôn có ñưa về một cô gái mười tám tuổi bị lạc ñường.

Nghe cô gái xưng tên là Đồng Nhân, Chu sinh sực nhớ ñến lời vợ dặn trước khi chia tay, bèn bằng lòng theo lời bàn của chú, lấy nàng làm thiếp. Hơn một năm, Đồng Nhân sinh cho chàng một ñứa con trai. Đứa bé càng lớn, Chu sinh càng thấy nó giống với ñứa con của chàng ở nước Hoa-thành do công chúa ñẻ với chàng. Chàng tính ñốt ngón tay thì vừa hai mươi sáu tháng, ñúng như lời quốc mẫu.

Lúc này cuộc ñời thật của Chu sinh ngày một vinh hiển và giàu thịnh hơn trước. Chàng làm quan to trong triều, ñược mọi người nể phục.

Một năm, ở Tuyên-quang có giặc, vua phong cho chàng làm ñại tướng mang hai vạn quân ñi dẹp giặc. Quan quân sắp tới trại thì gặp một con khe ngăn ñường. Hỏi dân gần ñấy thì họ cho biết ñó là khe Hồ-thủy, trước mặt là Hoa-ñiệp-cương, ñi vòng sang phía Tây hoặc phía Đông một ngày là ñến trại giặc.

709

https://thuviensach.vn

Nghe nhắc ñến những tên ấy, chàng bỗng nhớ tới những câu khắc trên hòn ngọc.

Chàng mới giở ngọc ra ñọc lại bài thơ thì rõ ràng ñó là những lời kín ñáo bày ra cho chàng mẹo phá giặc. Chàng cứ theo kế ñó hai mặt tiến công, quả nhiên giặc thua to, bị giết và bị bắt gần hết.

Sau khi thắng trận, chàng ñi thuyền quanh Hoa-cương. Người lái ñò cho chàng biết cách ñây 15 năm có một ñàn bướm ñộ vài vạn con nửa ñêm ở ñâu bay tới rợp trời cho nên gọi là Hoa-ñiệp1. Chu sinh hiểu ra, vừa lạ vừa mừng, vội sai dừng thuyền lại nghỉ ngơi. Đêm hôm ấy chàng lại chiêm bao thấy Xuyên Hoa sứ

ñến ñón. Chàng ñi ngay. Lúc ñến nơi, chàng nhận thấy cảnh vật lúc này ñẹp hơn xưa nhiều: lâu ñài quy mô, dân cư ñông ñúc. Vừa tới cửa hoàng cung ñã có quốc mẫu ra ñón niềm nở:

- Phò mã ñi dẹp giặc hẳn là khó nhọc. Chao ôi, bây giờ râu ria mọc ñã dài không ñược trẻ như trước. Ngày tháng chóng thật!

Rồi ñó chàng lại gặp công chúa ở Tây phòng, hai bên chuyện trò ái ân vô cùng nồng ñượm.

Qua ngày sau, mãi ñến chiều, Chu sinh vẫn chưa muốn về. Quốc mẫu vào buồng giục chàng cố làm cho xong việc nước, và bảo:

- Ta nay ñã già lắm rồi. Ta quyết ñịnh mười hôm nữa sẽ chia ñôi nước, một nửa cho thái tử, một nửa cho công chúa. Vậy phò mã nhớ trở lại ñây mà coi lấy nước mới. Ngày nay dân sự yên ổn nhưng phò mã cũng nên chú ý phòng ngừa quân ñịch vẫn thường ñột nhập vào quấy rối trong nước Hoa-thành này.

Chu sinh chỉ kịp dạ mấy tiếng trong mơ thì ñã có người ñánh thức dậy. Bọn tỳ

nữ vây xung quanh cho biết là chàng ñã ngủ một ñêm một ngày. Chàng vội nói tránh cho họ yên tâm:

- Lâu nay việc quân mệt nhọc nên ngủ bù, không ngờ làm phiền chư tướng.

Đoạn, chàng trù tính việc ñề phòng cho nước Hoa-thành. Chàng nghĩ, chỉ có loài chim là kẻ thù của bướm nên ngay sau ñó chàng tậu luôn ba mươi khu ruộng 1 Hình tượng này của truyện phải chăng xuất phát từ những cuộc di cư có thật của loài bướm chắc từng có xảy ra ở Việt-nam ngày xưa. Việc di cư của những ñàn bướm rất ñông không phải là việc hiếm có trên thế giới. Theo thống kê của Uy-liêm (William) (người Anh) thì năm 1930 thế giới có 214 loài bướm di cư 1237 lần. Theo ông thì năm 1935, có ñàn bướm rằn bay từ Mếch-xích (Méjico) ñến Ca-na-da (Canada) và ñến A-lát-xca (Alaska), xa 4000 cây số. Ở

Trung-quốc thì có 5 lần xảy ra vụ bướm di cư giữa hai tỉnh Vân-nam và Quảng-tây. Báo Thượng hải tân văn chép: "Trưa ngày 2-5-1953 trời âm u, có ñàn bướm trắng mấy chục triệu con từ phía Đông bay ñến Bản-kiều, một thị trấn cách phía Đông Côn-minh (Vân-nam) 20 cây số. Đàn bướm ñáp xuống nghỉ ñộ 2 tiếng ñồng hồ trên khắp rừng cây, ruộng và trên tường nhà, rồi lại bay về hướng Tây ... ( Trung-quốc hoa báo) 710

https://thuviensach.vn

xung quanh Hoa-cương, cho người cày cấy ăn không với mỗi nhiệm vụ là ñuổi bắt chim chóc cho mình.

Thế rồi chàng mang quân về. Nhà vua khen ngợi công lao chàng và ban thưởng rất hậu. Nhưng vua thấy ngạc nhiên khi thấy liền ñó, chàng dâng biểu xin từ chức. Vua không ép ñược ñành phải ñể chàng thỏa chí.

Được thôi quan, một hôm chàng từ giã chú, ñưa vợ con lên thăm vùng Hoa-ñiệp-cương. Sắp tới nơi, tự nhiên cả ba người hóa làm ba con bướm trắng bay lên trời. Vượt qua Hồ-thủy, Xuyên Hoa sứ và cả một ñại ñội quân nhà bướm tiến ra ñón bọn họ1.

KHẢO DỊ

Trong Liêu trai chí dị có truyện Công chúa Liên Hoa gần giống truyện của ta: Một nho sĩ, Đậu Húc, ngủ ngày, chiêm bao thấy một người lạ ñến cạnh giường bảo: - "Tôi là người của tướng công ở gần ñây. Tướng công mời ngài ñến chơi".

Đậu ñi theo, ñến một nơi thấy nhà cửa san sát, lâu ñài trùng ñiệp. Đi quanh quất hồi lâu thấy có cung nhân, nữ quan ñón chờ. Thấy khách ñến, một quý nhân ra ñón tiếp rất cung kính. Sau ñó theo hai nữ quan vào mấy lần cửa. Đậu nhìn thấy có ñề hai chữ "Quế phủ", một vị vua ngồi trên ñền bước xuống ñón rồi sai dọn tiệc ñãi. Trong tiệc có sinh ca réo rắt, vị vua trò truyện một lát, bỗng bảo tả hữu:

- "Trẫm có một câu ñối, phiền các quan ñối cho: - " Tài nhân ñăng Quế phủ"

(người anh tài ñến phủ Quế). Mọi người ñang nghĩ ngợi thì Đậu ñã ñối là: -

" Quân tử ái liên hoa" (bậc quân tử yêu hoa sen). Vua rất vui nói: - "Thật là lạ: Liên Hoa là tên của công chúa, nếu không có túc duyên sao lại hợp ñến thế".

Bèn cho gọi công chúa ra chào. Thấy công chúa trạc mười sáu, mười bảy, ñẹp khó có ai sánh kịp, họ Đậu trở nên ngây ngất, ngồi thừ người, quên cả trả lời câu hỏi của vua muốn ướm gả công chúa cho mình. Khi ra về, nghe viên nội quan theo tiễn nói lại, Đậu tiếc ngơ ngẩn, và giật mình tỉnh dậy.

Hôm khác, Đậu Húc ñang cùng bạn nằm ở giường, bỗng lại thấy viên nội quan ñến gọi ñi. Đến cung, nghe vua nói chuyện gả công chúa, thì anh nhận lời ngay.

Tiệc hoa bày ra, hai bên làm lễ rồi về quán xá. Khi ñộng phòng hoa chúc, Đậu lấy thắt lưng ra ño tay ño chân vợ. Công chúa bảo: - "Anh làm gì mà như ñiên thế?". Đáp: - "Vì hay mộng mỵ nên ghi nhớ cho kỹ ñể nếu quả là mộng mỵ thì cũng nhớ ñược lâu".

1 Theo truyện Hoa quốc kỳ duyên trong Thánh tông di thảo và Hoa quốc kỳ duyên bản dịch nôm của Nguyễn Sĩ Sự (1914). Đây là một trong những truyện ñặc sắc về mặt tạo hình của cổ

tích Việt-nam, nhưng chắc có ảnh hưởng của cổ tích nước ngoài.

711

https://thuviensach.vn

Bỗng có cung nữ chạy vào kêu: có yêu quái vào cửa cung. Đậu hoảng sợ ñến yết kiến vua. Vua cầm tay khóc nói: - "Nước lâm nguy biết sao bây giờ". Rồi ñưa cho Đậu xem một tập tâu của ñại thần, trong ñó nói: có một con mãng xà dài nghìn trượng ñến phía ngoài cung, từng nuốt sống hàng vạn mạng người, ñi ñến ñâu lâu ñài trúc ñổ ñến ñó. Từ xưa chưa có họa nào lớn bằng. Xin bệ hạ kíp rời hoàng gia ngay ñi. Đậu ñọc xong tái mặt. Liền ñó một cung nữ chạy ñến tâu: -

"Yêu quái ñã ñến". Cả ñiện kêu khóc như ri. Vua cũng khóc bảo: - "Tiểu nữ làm lụy tiên sinh". Đậu thẹn thò, trở về thấy vợ cùng người hầu ñang ôm ñầu kêu khóc. Vợ bảo chồng: - "Chàng ñưa thiếp ñi ñâu?". Đáp: - "Nhà tôi nghèo chỉ có ba gian lều cô có ở ñược chăng?" - "Việc ñã gấp như thế còn lựa chọn làm gì?".

Đậu ñưa vợ về. Vợ cho là chỗ này yên ổn, xin chồng làm nhà ngay ñể vua cha và dân cả nước dời ñến ở. Đậu ngần ngại, vợ kêu khóc thảm thiết. Tới ñây, Đậu tỉnh dậy.

Nghe tiếng ong vo ve trên gối, Đậu kể lại chuyện chiêm bao cho bạn nghe.

Bạn khuyên anh nên làm tổ ong. Làm vừa xong ñã thấy ong bay tới liên tục. Dò xem mới biết là bầy ong của ông lão hàng xóm. Người ta kể chuyện họ Đậu cho ông lão hàng xóm nghe, ông lão nhìn vào tổ ong của mình thì thấy vắng tanh vắng ngắt, lại có con rắn dài chừng một trượng, nằm khoanh trong ñó bèn bắt giết.

Người Nghệ-an cũng có kể một truyện, cũng có nội dung gần gũi:

Xưa có một ông quan ra trấn ở một quận ngoài. Một hôm, quan cùng với khách ăn tiệc uống rượu dưới một cây hòe lớn. Rượu say, quan nằm ngủ dưới gốc cây ấy. Bỗng chiêm bao thấy có bậc ñại phu nước Đại hòe mời mình vào triều gặp gỡ và cuối cùng gả cho một nàng công chúa. Ông ta lưu lại ñấy làm tướng võ rồi tướng văn, cuộc ñời vinh hiển trải ñã mười năm. Khi tỉnh dậy thì thấy mình vẫn còn nằm ở gốc hòe. Nhìn vào hốc cây thấy có một tổ kiến, trong ñó có một con kiến chúa, xung quanh có những con kiến nhỏ chầu chực và hầu hạ y như ở triều ñình mà mình ñã trải qua trong giấc mộng1.

Truyện vừa kể chắc là chịu ảnh hưởng của truyện Thái thú Nam-kha của Trung-quốc:

Ngày xưa có Thuần Vu Phần là tay chơi bời hào hiệp, hay rượu, nhà ở quận Quang-lăng; gần nhà có một cây hòe rất lớn, bóng cây um tùm che ñến vài mẫu.

Nhân ngày sinh nhật, Thuần mời khách tới ñó uống rượu. Rượu say, Thuần ñược khách dìu về nhà. Nằm một mình, anh chiêm bao thấy hai vị sứ giả áo tía ñến bảo có vua nước Hòe-an triệu. Anh lên xe ñi, xe chui vào hốc cây hòe rồi bỗng tiến ñến một nơi có thành quách, nhà cửa, xe kiệu, người ñi lại ñông ñúc. Đến cửa thành thấy chữ ñề "Đại hòe an quốc". Nghỉ ở quán có hữu tướng tiếp ñãi rất 1 Theo Bản khai thôn Hướng-dương

712

https://thuviensach.vn

hậu. Hữu tướng cho biết là nhà vua muốn kén làm phò mã. Khi gặp vua thì quả

như thế. Ở ñây anh gặp hai người bạn rượu là Chu Biền và Điền Tử Hoa. Công chúa rất xinh ñẹp làm anh vui lòng. Tiếp ñấy là một cuộc ñời khoái lạc. Ít lâu, vua bổ làm thái thú quận Nam-kha. Anh xin phép cho hai bạn cùng ñi. Đến nơi, cùng hai bạn coi việc quân vài mươi năm, có chính tích tốt, ñược dân mến, vua trọng, ñược ban thực ấp và phong tước. Vợ anh ñẻ ñược năm trai hai gái, con trai làm quan, con gái gả cho họ vua, vinh hiển không ai sánh kịp. Rồi có quân nước Đàn-la ñến cướp, vua sai ñi ñánh. Anh sai Chu Biền ñem ba vạn quân ñi. Nhưng Biền khinh ñịch, bị thua rồi chết. Sau ñó, công chúa chết, anh từ chức về triều.

Từ ñấy buông tuồng ra oai ra phúc. Có kẻ gièm, vua sai thu thị vệ, cấm ñi lại; anh lại càng oán. Vua nhân khuyên anh về thăm quê, anh không muốn về. Vua cho biết anh không phải quê ở ñây. Anh bỗng hiểu ra, nhận lời. Hai sứ giả áo tía lại ñưa ñi. Đến nhà, xuống xe, bỗng giật mình tỉnh dậy thì thấy mình còn nằm mà khách vẫn còn ở ñó. Bèn kể cho họ nghe, mọi người dắt nhau ñến hốc cây hòe. Họ khoét rộng rồi chui vào, càng vào càng rộng, trong có tổ kiến ñộ vài hộc; có ñộ mươi con to, các con kia không dám ñến gần, biết ñấy là vua quan nước Hòe-an. Trong cùng có một lỗ xuyên lên cành Nam, ở ñây cũng có tổ kiến, biết ñấy là quận Nam-kha. Lại dò theo các cành khác, biết ñấy là nơi mình thường ñi săn, hoặc là nơi mình chôn vợ. Anh lại nhớ ñến cuộc chiến tranh với nước Đàn-la, bèn cố ñi tìm xung quanh, thì ra ñó là một tổ kiến khác ở trong một cây ñàn. Nhớ lại hai người bạn rượu là Chu Biền và Điền Tử Hoa, anh cho người ñi tìm, thì thấy Chu Biền ñã chết, còn người kia ñang nằm trên giường bệnh1.

Người Nghệ-an còn có một truyện, tuy khác về nội dung nhưng cùng một kiểu kết cấu:

Một người ngủ trưa, chiêm bao thấy một người khách ăn mặc lịch sự ñến mời ñi chơi. Người ấy ñi theo ñến nhà thì thấy nhà cửa bằng ñất nhưng san sát như

phố xá, trang hoàng rất ñẹp, thấy mọi người thầy tớ vợ con ñề huề, làng xóm ñông ñúc. Ngồi một lát thì có một ñám người ăn mặc lịch sự ra tiếp, và ñề nghị:

- "Chúng tôi ở chốn này ñã bốn năm ñời, bây giờ nhà ông tự dưng vô cớ lấn vào ñất chúng tôi, vậy xin tránh ñi chỗ khác cho".

Người ấy tỉnh dậy không hiểu thế nào cả. Sau tìm thầy bói nổi tiếng. Thầy gieo quẻ, bảo nhà "bất an", phải ñào nền nhà ñổ ñi mới hết. Người ấy sai ñào thì cùng cả ba gian ñều ñông ñặc những kiến cánh. Liệu không thể trừ hết ñược, người ấy ñành dời nhà ñi chỗ khác.

Về sau gặp một pháp sư có thuật ñuổi kiến, người này ñược pháp sư bày cho một phép là vào mồng một Tết, bắc một nồi rang không lên bếp, tay rang miệng 1 Theo Thái-bình quảng ký và Đường nhân tiểu thuyết

713

https://thuviensach.vn

ñọc: " Kiến càng kiến kệ, kiến mệ (mẹ) kiến con, lên núi lên non, kiếm ñường mà xéo". Người ấy làm ñúng như thế. Những con kiến cánh ở dưới nền nhà quả bay lên núi tất cả1.

1 Theo Bản khai thôn Điền-lễ

714

https://thuviensach.vn

120. TỪ ĐẠO HẠNH HAY SỰ TÍCH THÁNH LÁNG

Vào thời Lý có một ông sư quê ở làng Láng gần kinh ñô, tên là Từ Vinh. Từ

Vinh học ñược phép tàng hình. Không những thế, hắn còn biết cả phép biến mình thành bất cứ con vật gì hay bất cứ một người nào khác. Khi học ñược phép lạ, hắn không nghĩ ñến việc lợi dụng phép thuật ñể giúp ñỡ người nguy kẻ khó mà chỉ nghĩ cách tìm khoái lạc cho bản thân. Cho nên, hắn ñi khắp mọi vùng, bề

ngoài làm bộ giảng ñạo nhưng kỳ thực là ñể gần gụi những người ñàn bà mà mình ưa thích. Hắn ñã có phép, lại không kém khôn ngoan, nên chả một ai hay biết cả.

Từ lúc Từ Vinh thi ñậu khoa thi Bạch-liên, ñược vua phong chức tăng quan ñô sát, một chức quan lớn trong triều ñình, thì hắn lại lén lút tìm gái ở vùng kinh kỳ. Bấy giờ, ở kinh có một nhà quý tộc tên là Diên Thành hầu có phủ ñệ ñẹp ñẽ

trên bờ sông Cót gần làng Từ Vinh. Diên Thành hầu có một ñám vợ và nàng hầu, trong ñó có một nàng trẻ tuổi, nhan sắc xinh ñẹp trên ñời khó ai sánh kịp.

Từ Vinh chú ý ñến nàng. Phủ ñệ Diên Thành hầu canh gác rất nghiêm ngặt, nhưng ñối với Từ Vinh thì chẳng mùi gì. Nhè những ñêm Diên Thành hầu vắng mặt, Từ Vinh tàng hình lọt vào buồng của nàng, rồi biến thành chồng nàng lên giường giao hoan. Sáng dậy, y lại tàng hình ñi ra khỏi cổng trước mắt bọn gác.

Vì thế, chẳng những cả nhà Diên Thành hầu không một ai biết mà chính người ñàn bà nọ cũng không ngờ là ngoài chồng mình ra, còn có một người ñàn ông thứ hai nữa.

Một hôm, giữa lúc Từ Vinh tàng hình bước ra khỏi buồng người ñàn bà, thì chính là lúc Diên Thành hầu lại vào với vợ. Người ñàn bà vội kêu lên: - "Sao phu quân vừa ra ñã lại trở vào?". Nghe nói thế Diên Thành hầu hiểu ngay nông nỗi và sau khi tra gạn vợ, ông mới biết gian phụ không phải người tầm thường, nếu không có một pháp sư cao tay thì ñừng hòng trị nổi. Diên Thành hầu căm tức vô cùng, sau một lúc lâu suy nghĩ, ông sực nhớ ñến nhà sư Đại Điên phép thuật cao cường nhất trong nước, từng ñược vua ban tước quốc sư và ñã trổ tài mấy phen trị tà bắt quỷ.

Khi nghe Diên Thành hầu kể lại câu chuyện, Đại Điên ñưa cho ông ta một sợi chỉ ngũ sắc và dặn rằng:

- Hầu về ñưa sợi chỉ này cho bà ấy, chờ lúc gian tế ñến, lẳng lặng buộc vào ngang lưng. Một mặt cho rắc một lớp tro mỏng trước cửa buồng, cho người nấp chỗ kín canh gác. Đợi lúc nào thấy có dấu chân giẫm lên tro thì ñóng ngay cửa lại, dán lá bùa này vào rồi cho người tức tốc ñến ñây báo tin cho bần ñạo. Bần ñạo sẽ vì hầu trừng trị con dâm quỷ.

715

https://thuviensach.vn

Diên Thành hầu về, làm ñúng như lời ñã dặn. Quả nhiên, một ñêm nọ Từ Vinh tàng hình mò tới. Hai tên nô hầu chực ñêm ở cửa, bỗng nhìn thấy có những dấu chân tiến vào buồng mà không thấy có người, vội dán lá bùa lên cách cửa rồi phi báo cho chủ biết. Đêm ấy, Từ Vinh vô tình, không ngờ có cạm bẫy ñang giương ra chờ mình, nên chỉ một lúc sau người vợ Diên Thành hầu ñã buộc ñược sợi chỉ

ngũ sắc quanh lưng mà hắn cũng không hay biết gì cả.

Nghe tiếng ñộng, Từ Vinh vội niệm chú biến thành một con gián. Nhưng chỉ

bay ñến cửa, hắn mới biết rằng khắp mọi nơi ñều có phép thần kín mít như bưng, không một khe hở nào chui lọt. Giữa lúc ñó thì Đại Điên ñã cầm ñuốc tiến vào buồng. Gián ta hoảng hốt bò vào một khe vách nằm im tại ñó. Cuộc tìm tòi của Đại Điên ñã tưởng như trở nên vô hiệu. Mãi về sau, nhờ có sợi chỉ ngũ sắc buộc quanh người thò ra ngoài vách, nên Đại Điên lôi ngay ñược gián ra. Trong tay thần của Đại Điên, Từ Vinh hết phương trốn tránh ñành chỉ kêu van xin tha mạng. Đại Điên hỏi:

- Mày là ai?

Đáp:

- Tôi là Từ Vinh. Xin hòa thượng nghĩ ñến tình ñồng triều, ñồng ñạo, tha cho tội chết.

Nghe kẻ tội phạm xưng tên, Đại Điên nghĩ bụng: - "Phép thuật của hắn có tiếng là cao cường không kém gì ta. Nếu không sa cơ vì mấy lá bùa chưa chắc hắn ñã chịu kêu van như thế này ñâu. Tha cho hắn sẽ nguy hiểm cho ta. Tất phải trừ ñi ñể khỏi hậu họa". Nghĩ vậy sư ta cười gằn bảo Từ Vinh:

- Mày là kẻ tu hành, lại ñược triều ñình trọng dụng mà cố tình phá giới, phạm tội chồng chất như thế này ư? Tha cho mày sao ñược! Thôi ta hóa kiếp cho mày ñể lo tu tỉnh về sau.

Từ Vinh chưa kịp kêu thì ñã bị bàn tay Đại Điên bóp nát vụn. Xác con gián vừa rơi xuống ñất thì hiện nguyên hình thành Từ Vinh. Đại Điên ñá vào cái thây nói:

Kiếp này ñã vụng ñường tu,

Hãy ñền tội lỗi, ñền bù kiếp sau.

Đoạn, ngoảnh bảo Diên Thành hầu:

- Thế là trừ ñược một con dâm quỷ. Hầu cứ bảo người nhà vứt thây nó xuống sông.

Diên Thành hầu hết lời cảm tạ và sai người nhà mang mười lạng vàng tống tiễn quốc sư về chùa.

716

https://thuviensach.vn

Nhưng sáng hôm sau, giữa lúc Đại Điên ñang tụng kinh thì một tên nô của nhà Diên Thành hầu ñã hốt hoảng chạy tới báo tin:

- Bạch sư cụ, cái thây hôm qua không chịu trôi. Nó cứ ñứng sừng sững giữa sông Cót trên mặt nước, tay chỉ vào nhà hầu tôi, mắt nhìn trừng trừng rất dữ tợn.

Hầu tôi kính mời sư cụ ñến trị ngay cho!

Nghe nói, Đại Điên theo ñến, chỉ tay vào thây Từ Vinh, ñọc một câu quyết: Sống chết là giấc chiêm bao,

Dầu giận thế nào không ñể cách ñêm1.

Tự nhiên cái thây chìm xuống nước và trôi ñi.

Lại nói chuyện Từ Vinh có một người con tên là Từ Đạo Hạnh. Chàng mới hai mươi lăm tuổi, rất chăm học và rất có hiếu. Cái ñêm cha bị giết, Từ Đạo Hạnh ñược cha báo mộng cho biết sự tình và nhắc ñi nhắc lại tên Đại Điên, dặn phải trả thù cho bằng ñược. Tỉnh dậy, chàng hốt hoảng ñi tìm cha, và chàng xiết bao ñau ñớn khi thấy thây cha nổi trên mặt nước. Nóng lòng vì báo thù, chàng cầm côn ñi tìm Đại Điên. Chờ lúc Đại Điên ñi ñường một mình, chàng ñuổi theo kẻ

thù toan chuyện phang cho một côn lên cái ñầu trọc. Nhưng vừa ñịnh vung côn, chàng bỗng nghe văng vẳng bên tai có tiếng can của cha mình: - "Chớ! Chớ

nóng nảy. Muốn bóc vỏ quýt dày cần có móng tay nhọn ñã!".

Vì thế Từ Đạo Hạnh lại thu côn vào nách, nuốt giận trở về. Chàng tính chỉ có cách tìm thầy học phép mới trừ ñược kẻ thù lợi hại kia. Nghĩ vậy, chàng bỏ nhà ñi khắp nơi tìm thầy, thế quyết bao giờ "ñắc ñạo" mới chịu trở về.

Hồi ấy ở về ven biển phía Nam có hai người bạn tâm giao: một người là Nguyễn Minh Không và một người là Dương Không Lộ. Cả hai ñều làm nghề

chài lưới nhưng rồi rủ nhau cắt tóc ñi tu. Sau bao nhiêu năm ñọc kinh gõ mõ vẫn chưa ñược ñắc ñạo, một hôm Nguyễn Minh Không nói với bạn:

- Tôi nghe muốn nhìn ñược xa thì phải trèo lên núi cao, muốn uống nước ngọt thì phải tìm ñến tận nguồn. Vậy muốn ñắc ñạo trừ phi tìm ñến quê hương của Như Lai thì không còn cách nào khác.

Dương Không Lộ ñáp:

- Tôi sẵn lòng ñi với bạn, dù có gặp núi cao biển rộng khó khăn ñến ñâu cũng không quản ngại.

1 Dựa vào câu: Tăng hận bất cách túc,

Sinh tử nhất mộng trường.

Ý muốn nói: Thôi! Ghét ai giận ai qua một ñêm thời thôi mới là quân tử; sống chết cũng chỉ là một giấc chiêm bao (Đoạn này theo Thiền uyển tập anh).

717

https://thuviensach.vn

Thấy hai chú tiểu cùng phát thệ ñi ñến ñất Phật, một vị sư bác trong chùa cũng hăm hở ñòi ñi theo. Nhưng hồi ấy ñường ñất từ nước nhà sang ñến Thiên-trúc thật là muôn vàn nguy hiểm và vô cùng gian khổ, cho nên sau khi ñi ñược mấy ngày, vị sư bác ñã thấy chùn chân, ñành cáo bệnh trở về chùa cũ. Chỉ có hai bạn trẻ vững lòng nhắm hướng Tây tiến bước.

Một hôm, họ ñến một vùng núi cao, hai người chui vào một ngôi miếu cổ bên ñường ñể ẩn mưa, bỗng gặp một người trẻ tuổi ñang ngồi ñốt lửa sưởi ở trong ñó. Họ bắt ñầu làm quen và biết rằng ñấy là Từ Đạo Hạnh, cũng lặn lội ñi tìm thầy học phép ñể trả thù cho cha. Sau một ñêm chuyện trò, ba người kết bạn với nhau. Từ Đạo Hạnh nhiều tuổi hơn ñược tôn là anh cả. Dương Không Lộ thứ hai và Nguyễn Minh Không là em út.

Cuộc hành trình vất vả kéo dài mấy năm trời. Họ ñã trèo qua bao nhiêu là núi rừng, lội qua bao nhiêu là sông suối, chung sống với bao nhiêu là người dị

chủng. Mặc cho ốm ñau, ñói khát, rách rưới, họ vẫn không chịu nản.

Một hôm, vừa qua xứ Mán Răng Vàng, họ bỗng gặp một ông cụ chở chiếc thuyền ñộc mộc ở giữa sông. Họ gọi lại hỏi ñường. Ông cụ cho biết là theo con ñường sông này sang quê hương Phật tổ thì không còn bao xa nữa. Ông cụ còn sẵn lòng chở họ ñến nơi. Mừng quá, cả ba người xuống thuyền và thuyền ñi nhanh vùn vụt chả mấy chốc ñã ñến ñất Phật.

Ông cụ lái ñò chình là ñức Phật Như Lai. Nghe tin có người thành khẩn mộ

ñạo ñến nỗi không quản gian lao nguy hiểm, nên ñức Phật hiện xuống, dùng phép thần thông ñưa họ ñi. Nhưng khi nghe nói mục ñích học ñạo của Từ Đạo Hạnh thì ñức Phật không bằng lòng. Cho nên khi ñến nơi, ông cụ lái ñò bảo Từ

Đạo Hạnh ở lại trông thuyền cho hai anh em lên thăm dò trước ñã rồi có gì sẽ

báo lại sau. Thế rồi ñức Phật ñưa Nguyễn Minh Không và Dương Không Lộ về

ñộ cho thành chính quả, và truyền cho tất cả các thuật biến hóa huyền diệu. Sau khi ñắc ñạo, Dương Không Lộ và Nguyễn Minh Không cúi ñầu lạy tạ ñức Phật rồi lên ñường về nước.

Nói chuyện Từ Đạo Hạnh ngồi chờ mãi không thấy hai em trở lại, trong bụng lấy làm lo lắng chưa biết nên tính cách gì. Xảy gặp một bà cụ già từ trên bờ ñi xuống bến xin sang sông. Chàng vui lòng chống ñò giúp bà cụ. Luôn tiện chàng hỏi thăm:

- Cụ có thấy một ông già và hai anh chàng ñi về ngả ấy không?

Bà cụ ñáp:

- Có. Họ ñã gặp ñức Phật và ñã ñắc ñạo rồi!

Nghe nói thế, Từ Đạo Hạnh ñoán chắc bà cụ này không phải là người phàm trần, vội sụp lạy kêu nài:

718

https://thuviensach.vn

- Xin cụ rủ lòng thương cho, kẻ ñệ tử này mối thù cha trong lòng canh cánh không lúc nào nguôi.

Bà cụ vốn là một vị Bồ tát ñược ñức Phật sai ñến ñây, bèn trả lời:

- Chính vì tìm ñến cõi Phật với một ñiều ác trong lòng nên không ñược ñộ.

Chàng mếu máo bày tỏ lời thề của mình trước linh sàng của cha cho bà cụ

nghe và lạy lục van nài ñến kỳ cùng. Bà cụ bảo:

- Nếu lấy oán báo oán sẽ không tránh khỏi "nghiệp báo". Nhưng vì người có lòng thành khẩn nên ta cũng truyền cho.

Đoạn dạy cho Từ Đạo Hạnh mọi thuật biến hóa mầu nhiệm và ñể cho chàng có thể ñối ñịch với kẻ thù, nên Bồ tát còn dạy cho phép hô thần tróc quỷ bằng cách tụng chú Đà-la-ni, v.v...

Thế là từ ñó Từ Đạo Hạnh cũng biết một số phép thần thông. Cho nên, lúc Dương Không Lộ và Nguyễn Minh Không từ ñất Thánh trở về thì chàng ñã ñộn biết ñược trước, mới ñịnh tâm ñùa một mẻ ñể cho hai bạn hoảng sợ chơi. Khi họ

sắp sửa ñến bến ñò phải ñi qua một khu rừng rậm, Từ ñã hóa làm một con hổ lớn từ trong bụi rậm xông ra ñịnh vồ, nhưng chàng không ngờ rằng hai bạn mình ñều ñã học ñược phép Phật, nên khi nhìn thấy hổ thì ñoán ngay ra ñó là Từ. Họ

ñồng cười lên. Nguyễn Minh Không ñi ñầu, nói:

Thôi ñừng ñùa cợt chi nhau,

Muốn làm kiếp ấy rồi sau ñược làm.

Nghe thế Từ Đạo Hạnh giật mình tỉnh ngộ. Nhờ phép thần, chàng thấy ñược kết quả tội lỗi của mình ở kiếp sau. Chàng bèn niệm chú hiện lại nguyên hình rồi cười ñỡ thẹn:

- Anh chỉ ñịnh tâm thử chơi, không ngờ mua cười với hai em. Phép thuật của hai em như thế ñủ biết không phải tầm thường. Anh chỉ mong em ba ñến lúc ñó sẽ hết sức giúp anh qua khỏi "nghiệp chướng".

Thế rồi ba anh em lên ñường về nước. Lần này, họ ñi vùn vụt như tên, chả

mấy chốc mà trước mắt họ ñã thấy sông Lô núi Tản. Ba người chia tay nhau.

Nguyễn Minh Không và Dương Không Lộ về quê hương còn Từ Đạo Hạnh thì không về nhà. Chàng nghĩ bụng: - "Ta phải tìm một nơi nào yên tĩnh ñể tu luyện thêm cho ñến chừng hơn hẳn kẻ ñịch, lúc bấy giờ sẽ gọi hắn ñến ñương trường tỷ thí chứ không thèm ñánh lén lút". Bèn tìm ñến Thạch-thất, vào một hang ñá ngồi xếp bằng tu luyện theo lối trường ñịnh. Theo như lời dặn, hàng ngày chàng niệm chú Đà-la-ni một vạn tám nghìn lần.

Sau ba tháng mười ngày khổ luyện, tự nhiên một hôm chàng vừa ñọc câu chú, bỗng có một vị thần mặt xanh mỏ ñỏ hiện ra trước mắt rồi nói: - "Từ Đạo Hạnh, 719

https://thuviensach.vn

anh cần sai bảo gì, tôi xin tuân lệnh". Từ biết là ñạo pháp của mình ñã ñến ngày thông ñược với thần, mừng quá vội nói: - "Ta cần trả thù cha. Lập tức ñưa ngay ta về kinh thành". Thốt nhiên chỉ trong nháy mắt, Từ Đạo Hạnh ñã xuất hiện ở

phía Bắc hoàng cung. Chàng bước lần ñến ngã ba sông Cót ném xích trượng xuống nước. Giữa dòng nước chảy xuôi, gậy cứ lừ lừ trôi ngược. Chàng ñuổi theo cây gậy bấy giờ ñã lướt sóng như một con rồng cho ñến cầu Tây-dương thì dừng lại. Chàng vội tàng hình bước vào nhà Đại Điên. Bấy giờ Đại Điên ñang ngồi nói chuyện trước một số ñông quan khách. Chàng tiến ñến trước mặt, hiện lại nguyên hình và bảo Đại Điên:

- Đại Điên! Mày có biết tao là ai không? Tao là Từ Đạo Hạnh con Từ Vinh.

Ác giả ác báo. Mày giết chết cha tao, tao phải giết lại mày! Thôi cho mày sửa soạn ñi!

Biết là gặp phải ñối thủ không vừa, Đại Điên khởi thế công ngay. Nhưng phép thuật của hắn không thể nào ñương nổi chiếc gậy thần của Từ Đạo Hạnh. Vì thế, cuộc chiến diễn ra không lâu. Chỉ một gậy của Từ Đạo Hạnh giáng xuống, hắn ngã vật chết ngay, chỉ kịp nói ñược mấy tiếng:

- Hỡi Từ Đạo Hạnh, tao sẽ diệt mày!

*

* *

Nói chuyện vua nhà Lý, hồi ấy tuổi ñã già mà không có con. Bao nhiêu hoàng hậu và phi tần trong hậu cung chưa từng có một người nào chửa ñẻ. Nhà vua hết cầu Trời khấn Phật ñến tìm thầy chạy thuốc, nhưng chẳng ích gì. Những phép bùa thuốc men của các pháp sư, các lang y chả có thứ nào ra hồn. Người ta ñều nói, vì mẹ vua ác nghiệt nên bị Trời phạt như thế, mà Trời ñã phạt thì ñừng hòng cưỡng lại.

Thất vọng, nhà vua dự ñịnh nuôi con nuôi. Một hôm, viên chuyển vận sứ

Thanh-hoa về kinh chầu vua có báo một tin rất lạ: một nhà dân chài ở miền biển có sinh ñược một ñứa bé thần dị. Lên ba tuổi, nó ñã biết nói và tự xưng là Giác Hoàng. Nó biết tất cả các việc trên trời dưới ñất và tất cả mọi việc trong triều, ngoài nội. Và ñiều này mới ñáng ñể ý, là hoàng thượng làm gì nó cũng biết cả.

Nó còn tự xưng là con của hoàng thượng. Nghe nói thế, vua liền cho ñưa ñứa bé về cung. Thấy mặt mũi nó sáng sủa, hỏi ñâu biết ñấy, nhà vua ñem lòng yêu dấu, muốn nuôi làm con ñể một ngày kia trăm tuổi sẽ truyền cho ngôi báu. Có mấy vị

ñại thần khi nghe vua dò ý tứ thì vội can ngăn:

- Tâu bệ hạ, bệ hạ làm thế sợ lòng dân không phục. Nếu nó linh dị như thế, sao không thác sinh vào cung ñể mang lấy dòng máu của hoàng ñế, lại ñi làm kiếp con nhà bần tiện.

720

https://thuviensach.vn

Nhà vua mang lời tâu ấy kể cho ñứa bé nghe. Giác Hoàng xin vua dựng cho một cái ñàn tràng, mời thầy làm lễ trong bảy ñêm ngày, nó sẽ có cách ñầu thai ñược. Vua mừng lắm, vội sai các quan làm y như lời nó dặn.

Tin ấy truyền ñi khắp nơi và ñến tai Từ Đạo Hạnh. Biết ngay ñó là kẻ thù của mình, chàng bèn tìm ñến nhà chị ruột ñưa cho chị bốn lá bùa, nhờ về kinh tìm tới ñàn tràng giắt lên mái; mỗi lá giắt về một phương. Quả nhiên sau ñó ba ngày, Giác Hoàng bỗng bị bệnh nguy kịch. Găp vua, hắn tâu:

- Tâu bệ hạ, bây giờ thì khắp mọi nơi ñâu ñâu cũng có lưới sắt vây kín, không thể nào thác sinh ñược. Hạ thần chỉ còn chờ chết. Mong bệ hạ trị tội Từ Đạo Hạnh, vì chính hắn ñã âm mưu giết hạ thần và phá hoại cơ nghiệp lâu dài của bệ

hạ.

Nói xong thì chết.

Thấy Giác Hoàng chết, vua nổi cơn thịnh nộ, lập tức sai người ñi tra xét, quả

bắt ñược mấy lá bùa có pháp ấn Từ Đạo Hạnh. Vua vội sai mấy ñội vệ sĩ ñi bắt Từ về kinh trảm quyết. Bị quân lính giải ñi, Từ Đạo Hạnh không dám trái mệnh.

Qua phủ ñệ Sùng Hiền hầu ở phía Tây kinh thành, chàng cố nài bọn họ cho mình vào yết kiến. Sùng Hiền hầu nguyên là em ruột vua. Và cũng như vua, hầu không có con trai.Từ Đạo Hạnh chợt nghĩ ra ñược một kế cho nên khi gặp hầu, chàng cố nài nhờ tâu giúp ñể vua tha tội cho mình. Đổi lại, chàng sẽ tìm cách ñầu thai làm con hầu và chắc chắn thế nào cũng phải ñược. Sùng Hiền hầu nghe bùi tai, liền ñi vào hoàng cung bênh vực cho Từ:

- Tâu bệ hạ, không nên nghe lời một ñứa bé ñể giết hại một nhà tu hành. Nếu Từ Đạo Hạnh mà diệt ñược Giác Hoàng thì phép thuật của Giác Hoàng sao ví ñược với Từ Đạo Hạnh. Bệ hạ nên lưu ý lại ñể dùng khi quốc gia hữu sự...

Nhân ñấy, Từ Đạo Hạnh cũng tâu thêm:

- Tâu bệ hạ, nó là tà ma ngoại ñạo hiện ra ñể hãm hại mọi người. Bần tăng không thể ngồi yên mà nhìn ñể cho tà ma làm loạn cả chính pháp, nên vượt phép bệ hạ trừ bỏ nó ñi. Nay việc ñã xong, bần tăng xin cúi ñầu chịu tội.

Nghe mấy lời nói có lý, nhà vua dần dần nguôi giận, tha bổng cho Từ.

Hôm ñó về ñến nhà Sùng Hiền hầu, Từ Đạo Hạnh xin phép vào gặp vợ hắn.

Người nhà cho biết là phu nhân ñang bận tắm. Từ bảo:

- Thế thì lại càng hay. Xin cho ñưa vào ngay!

Bấy giờ người vợ Sùng Hiền hầu ñang giội nước trong buồng tắm, bỗng thấy có một vị hòa thượng xô cửa bước vào. Trong lúc hoảng hốt chưa kịp kêu la thì hòa thượng ñã biến ñi ñâu mất, mà lại thoáng thấy ở trong bồn nước có bóng một ñứa trẻ. Người ñàn bà ấy chưa hiểu ra thế nào cả thì ñứa trẻ cũng ñến lượt 721

https://thuviensach.vn

biến ñi. Từ Đạo Hạnh ñã bước ra khỏi nhà tắm. Gặp lại Sùng Hiền hầu, Từ dặn:

- "Bao giờ phu nhân sắp sửa ở cữ, xin cho người hỏa tốc báo tin cho biết ngay".

Dặn ñoạn, trở về Thạch-thất.

Từ hôm ấy, Sùng Hiền hầu trông trông mừng mừng khi thấy vợ có chửa, bụng ngày một lớn. Một ñêm nọ thấy vợ chuyển bụng, theo ñúng lời dặn, ông vội sai gia nhân phi ngựa lên Thạch-thất báo tin. Hôm ñó, Từ Đạo Hạnh ñang ngồi trước hang ñá thuyết pháp, học trò có ñến hàng ngàn người vây quanh cửa hang.

Bỗng có tin người nhà Sùng Hiền hầu xin ra mắt hòa thượng, Từ Đạo Hạnh bảo các môn ñồ:

- Thời ñã ñến rồi vậy! Ta sắp sửa ñi ñây!

Nói xong ñọc mấy câu kệ dặn dò, rồi xếp bằng lại mà hóa.

*

* *

Giữa lúc Từ Đạo Hạnh chết thì ở Thăng-long người vợ Sùng Hiền hầu sinh hạ

một ñứa con trai ñặt tên là Dương Hoán. Năm mười lăm tuổi, Dương Hoán ñược vua nuôi làm con và sau ñó lấy làm ñẹp lòng vì tính nết chàng có thể giữ ñược ngôi báu dòng họ Lý, nhà vua phong cho làm Hoàng thái tử. Năm hai mươi tuổi, Dương Hoán lên ngai vàng kế vị cha nuôi, trị vì thiên hạ tức là Lý Thần Tông.

Nhưng sau khi lên ngôi báu ñược ba năm thì Lý Thần Tông bỗng bị một bệnh lạ lùng. Thoạt tiên, nhà vua thấy ngứa ngáy khắp cả mình mẩy. Càng gãi bao nhiêu thì lông càng mọc bấy nhiêu. Mãi về sau toàn thân mọc thứ lông màu vàng có vằn ñen như da hổ, miệng thỉnh thoảng lại gầm lên những tiếng dễ sợ. Nhà vua suốt ngày ngồi lù lù trong một góc buồng, áo quần mặc vào bao nhiêu xé rách bấy nhiêu. Trước tin này, mọi thần dân ñều ngơ ngác. Tất cả các viên ngự y ñều lắc ñầu bó tay, không biết bệnh gì mà chữa. Bọn nội thị kháo nhau: - "Có lẽ

hoàng ñế hóa làm chúa sơn lâm thì phải".

Triều ñình và nội cung vì có việc vua ñau cuống quýt cả lên. Ngoài những vị

lương y còn có những pháp sư phù thủy ñược triệu ñến làm phù phép, nhưng luôn trong năm tháng, bệnh của vua chỉ ngày một tăng chứ không có giảm.

Hoàng thái hậu lo sợ quá, sai yết bảng rao: nếu ai chữa ñược vua lành sẽ chia cho nửa nước.

Thì bỗng nhiên, một hôm có vị ñại thần ñi ra ngoài cửa ô, nghe ñám trẻ chăn trâu hát lên mấy câu:

Tập tầm vông!

Có ông Nguyễn Minh Không,

Chữa cho vua khỏi hóa.

722

https://thuviensach.vn

Tập tầm vá!

Muốn chữa vua khỏi hóa,

Phải ñón Nguyễn Minh Không.

Viên ñại thần vừa ngạc nhiên vừa mừng, vội về triều báo tin cho hoàng gia biết. Lập tức triều ñình phái một viên võ tướng mang năm trăm quân sĩ xuống mười chiếc thuyền lớn, xuôi sông ñi về biển triệu Nguyễn Minh Không.

Lại nói chuyện từ khi chia tay hai bạn, Nguyễn Minh Không vào Ninh-bình trụ

trì ở một ngôi chùa nhỏ, lấy hiệu là Giác Hải. trong những cuộc ñi chơi, chàng ñã dùng ñúng pháp thuật của mình giúp ñỡ mọi người. Một lần ñi qua xã An-vệ

thấy người dân ở ñây ñang khổ vì ñại hạn: lúa héo khắp cả cánh ñồng, chàng bảo người làng ñan gấp cho mình một cái giỏ bằng tre thật lớn, ngoài phết giấy.

Đoạn, ñưa ra sông cả múc nước, một mình ñội về giội xuống ruộng, nước chảy lênh láng khắp cả cánh ñồng; chỗ nước giội xuống nay hóa thành cừ. Nhờ thế

mà lúa lại mọc khỏe, dân làng lại ñược mùa1.

Khi quân sĩ tìm ñược ñến chùa thì Nguyễn Minh Không ñang tụng kinh buổi trưa. Viên võ tướng mang quốc thư lên trình. Chàng ñọc xong, quay lại nói với bọn họ:

- Bây giờ ñã quá trưa, các vị ñi ñường chắc là ñói bụng. Nhà chùa thanh ñạm chẳng có gì nhưng cũng mời tất cả các vị dùng cơm chay một bữa rồi hẵng nhổ

sào cũng chưa muộn.

Mời ñoạn, chàng giục một chú tiểu bắc nồi thổi cơm và làm thức ăn. Nhìn thấy chú tiểu bắc một chiếc nồi tý tẹo lên bếp, lại thấy hòa thượng giết thịt một con chim sẻ thì viên tướng không nhịn ñược cười:

- Bạch hòa thượng, chúng tôi ñi ñây có ñến năm trăm quân sĩ. Nay hòa thượng cho ăn như thế chỉ sợ một người vẫn chưa thể nào thòm thèm, huống hồ là năm trăm người. Hiện nay lương thực còn ở dưới thuyền, xin ñể chúng tôi tự lo lấy cái ăn, khỏi phải làm phiền ñến cửa Phật.

Nguyễn Minh Không ñáp:

- Các vị chớ ngại, nhà chùa tuy nghèo nhưng không ñể các vị phải ñói ñâu.

Nói xong, quay ra ñun nấu một tý rồi bảo quân sĩ sắp hàng theo từng ñội ngũ, lần lượt vào nhận phần cơm. Quân sĩ lũ lượt từng người ñến trước hai cái nồi ñất tý hon xới cơm và gắp thịt chim sẻ vào bát. Không ai không ngạc nhiên vì từ hai cái nồi mầu nhiệm ấy bới hết bao nhiêu lại ñầy ùn lên bấy nhiêu. Nguyễn Minh Không luôn luôn giục họ bới cho thật ñầy ñể ăn cho rõ no. Và rồi chỉ trong một lúc, năm trăm quân sĩ dự xong bữa tiệc của nhà chùa thết.

1 Đoạn này theo tạp chí Nam phong (1929).

723

https://thuviensach.vn

Ăn xong, chàng bảo họ ai về thuyền nấy nghỉ ngơi trước khi nhổ sào tiến kinh.

Cả tướng lẫn quân quay ra làm một giấc ngon lành. Nhưng khi tỉnh dậy họ ñều hết sức sửng sốt vì thấy mình ñã ñến bến Ngự từ lúc nào rồi. Nguyễn Minh Không theo viên tướng vào hoàng cung. Bấy giờ các pháp sư ngồi ñầy cả ñiện Thái-hòa. Họ ñang tụm năm tụm ba vẽ bùa thử phép rì rầm khắp nơi. Thấy một nhà sư có vẻ quê mùa bước vào, họ liền bĩu môi:

Chuông khánh còn chả ăn ai,

Nữa là mảnh chĩnh vứt ngoài bụi tre.

Chàng không nói gì cả, cúi ñầu chào mọi người rồi rút trong áo lấy ra một chiếc ñinh dài ñóng sâu vào cột chừng một tấc, ñoạn ngoảnh lại nói to lên, bảo rằng:

- Ai tay không nhổ ñược cái ñinh này thì người ấy sẽ chữa lành bệnh cho thiên tử.

Nghe nói thế, các pháp sư ñều chạy lại thử rút cây ñinh nhưng chả một ai lắc nổi. Cuối cùng, Nguyễn Minh Không bước lại dùng hai ngón tay khẽ rút ra như

bỡn trước con mắt kính phục của mọi người. Thế rồi chàng ñi thẳng vào nội ñiện, ñến trước long sàng. Lý Thần Tông bấy giờ ñang nằm ngửa, xung quanh có ñến hàng chục nội thị ñang giữ lấy tay chân. Thỉnh thoảng, bệnh nhân lại gầm lên và cố sức giãy giụa. Nguyễn Minh Không nhìn trừng trừng vào mắt bệnh nhân và nói lớn:

- Còn nhớ cố nhân nữa không? Được làm con Trời giàu có bốn biển mà cũng không thoát khỏi nghiệp báo ư?

Nghe nói, nhà vua bắt ñầu có vẻ sợ, nằm im thin thít. Chàng sai ñặt trước ñiện một cái vạc lớn ñổ thuốc và dầu vào, bắt ñầu nấu sôi lên sùng sục. Đoạn chàng xắn tay áo, thò tay vào vạc khuấy ñều lên. Chàng ra lệnh vực vua lại gần rồi tự

tay cầm gáo múc dầu trong vạc ra tắm cho vua. Dầu chảy ñến ñâu lông lá trôi ñến ñấy, da thịt nhà vua lại trắng trẻo như xưa.

Sau khi nhà vua lành bệnh, triều ñình không ngớt lời khen ngợi phép thần diệu của Nguyễn Minh Không. Họ y ước cắt ñất phong thưởng nhưng chàng không nhận, nói:

- Bần tăng vì một lời hứa với người bạn cũ chứ không phải vì phú quý1.

Đoạn bỏ về chùa cũ.

1 Theo Lĩnh-nam chính quái, ñã dẫn; Nước non tuần báo; và theo lời kể của người miền Bắc.

724

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Truyện này ñã ñược nhà chùa uốn nắn lại với dụng ý ñề cao Phật giáo, lại cắt xén ñi nhiều chỗ, như những ñoạn về Từ Vinh, về Từ Đạo Hạnh làm phép ñầu thai, v.v... Mặt khác, câu chuyện còn bị nhập cục với truyện sư Khổng Lồ. Ở

ñây, chúng tôi dựa vào lời kể của nhân dân, khôi phục lại các ñoạn bị cắt, tách riêng truyện Khổng Lồ ñúc chuông (số 67) ra, vì nhận thấy nó có một kết cấu ñộc lập. Nhưng chúng tôi vẫn không làm sai nguyên ý của truyện thường kể.

Người Cham-pa có truyện Pô Ta-bai, ñoạn ñầu phần nào giống với ñoạn ñầu của truyện Từ Đạo Hạnh.

Vua Ta-bai ñi săn. Vua nhặt ñược một cái ngà thần trong một cái ao. Chỉ trừ

vua ra, không một sức mạnh nào có thể mang lên nổi. Trong ngà có một người ñàn bà ñẹp (nai ba-lá) bí mật trú ngụ. Thường ngày, vua ñi săn vắng, người ñàn bà hiện ra dọn các thức ăn, rồi lại chui vào ngà, như vậy ñã gần một năm. Người ñàn bà ở với vua như vợ chồng.

Rắc Bin-xvơ nghe tin này, một hôm chờ vua ñi săn vắng, biến thành một con mối nấp ở cánh cửa. Khi người ñàn bà ở trong ngà hiện ra, hắn mê hồn về sắc ñẹp, cũng làm phép biến thành một người giống với vua, trừ hai cái răng nanh thò ra ngoài mồm là không giấu ñược. Người ñàn bà hỏi tại sao ñang ñi săn lại về. Hắn lấy lời vua trả lời rằng vì ñi dọc ñường tự nhiên mọc ra hai cái răng nanh.

Khi vua về. người ñàn bà hỏi: - "Bệ hạ mới về lúc trưa, sao bây giờ lại lộn lại?". Vua hỏi hình dạng người về cung trước mình. Đáp: - "Giống bệ hạ hết cả, chỉ trừ hai cái răng nanh thò ra ngoài". Vua biết là Rắc Bin-xvơ nên hôm sau, lúc ñi săn, sai dán bùa vào cánh cửa. Khi Rắc Bin-xvơ ñến thấy cửa ñóng kín, nhưng hắn cũng hóa phép thành một con vật nhỏ bò vào. Người ñàn bà hỏi thì hắn nói những câu nói quen thuộc của vua nên nàng tin là thật, ăn ở với hắn như vợ

chồng.

Vua nửa ñường lộn về, nhưng thấy cửa ñóng kín và bùa còn dán kín nên lại tiếp tục ñi săn. Khi Rắc ra ñi, người ñàn bà lưu lại, xin vẽ một bức chân dung ñể

khi xa nhìn cho ñỡ nhớ. Vẽ xong, nàng bỏ chân dung dưới nệm giường. Sau ñó ít lâu vua ñến với người ñàn bà. Nằm trằn trọc mãi không ngủ ñược, vua thăm dò các nơi, cuối cùng tìm ra ñược bức chân dung. Hỏi thì người ñàn bà nói thật.

Vua ghen, giận ñuổi ra khỏi cửa...

Đoạn sau truyện còn dài nhưng tình tiết phát triển khác truyện của ta nên không kể ở ñây.

Truyện Ra-ma-ya-na của người Khơ-me (Khmer):

725

https://thuviensach.vn

Để giấu các người vợ của mình khỏi con mắt của thần Ra-va-na, thần Đế

Thích (In-ñơ-ra) bèn bỏ họ vào một cái hang, hàng tuần ông ñến với họ một lần.

Rồi thần ñóng kín cửa hang bằng một câu thần chú.

Thần Ra-va-na tìm ñến cửa hang cầy cục không mở ñược cửa, bèn hóa thân làm một con mối nấp ở trên cửa hang ñể nghe trộm câu thần chú của thần Đế

Thích.

Khi nghe ñược rồi, hôm sau thần bèn hóa làm thần Đế Thích ñọc câu thần chú mở cửa hang vào ân ái với vợ cả của Đế Thích là Xu-xi-tra...1

Theo Truyện cổ Ca-tu thì dân tộc Ca-tu có truyện con khỉ: Có một ông vua ñộc ác nuôi một con khỉ nhưng không biết nó có phép lạ. Thường những lúc vua ñi vắng, nó hóa thành người y hệt như vua, vào với vợ vua. Khi vua về lại biến trở lại thành khỉ. Về sau truyện tiến triển có khác: khỉ bày mưu cho dân làng ñánh lại vua. Một hôm vua ñi vắng, khỉ biến thành vua. Khi vua thật về, một mặt dân chúng kéo ñến vây, một mặt khỉ xúi vợ vua ñem quân bắt vua thật, bảo ñó là kẻ thù. Sau ñó, khỉ còn dùng mưu bắt cả rể của vua, ñem giết cả hai, rồi tôn một người già lên làm vua.

Thần thoại Hy-lạp (Grèce) có truyện kể rằng thần Dớt (Zeux) thấy nàng An-xmen (Alcmène) ñẹp, nhân chồng nàng là Ăm-phi-tri-ông (Amphitryon) còn bận cầm quân ñánh giặc, thần bèn hóa làm chồng nàng ñể vào với nàng. Đi theo thần còn có thần Méc-quya (Meccure) cũng biến thành Xô-si (Sosie), thủ hạ của Ăm-phi-tri-ông ñể cho nàng khỏi nghỉ. Cuộc tình duyên này ñã làm nàng sinh ra thần Héc-quyn (Hercule).

Về chỗ nồi cơm thần diệu ăn mãi không hết, chúng ta còn có truyện Sự tích Bồ

tát Chân Nhân. Bồ tát ở làng Bối-khê, huyện Thanh-oai (Hà-ñông), cũng có những phép gần như phép Nguyễn Minh Không ñãi khách. Bồ tát Chân Nhân thuê một trăm người thợ dựng ngôi chùa lớn ở núi Tiên-lữ. Mỗi bữa chỉ thổi một niêu con cơm. Lúc ñầu ñám thợ trông thấy ñều bật cười. Bồ tát bảo: - "Khi cơm chín cứ bới ra rá ñể tôi còn về quê lấy tương cà làm thức ăn". Thợ lại càng cười cho là nhà sư chỉ nói bỡn, vì quê của Bồ tát cách ñấy gần một ngày ñường.

Nhưng chỉ trong nháy mắt, Bồ tát Chân Nhân từ chùa núi Tiên-lữ sang chợ Bảo-ñà làng Đan-vị lấy hai lọ tương, một lọ muối, rồi từ chợ lại trở về chùa. Lúc về

cơm vừa chín tới. Bồ tát gọi thợ lại ăn, nhưng họ ăn không hết một niêu cơm con, vì hễ bới lưng lại ñầy2.

Người Ba-na (Bahnar) cũng có truyện Y rít nói tới người con gái nuôi của Y rít có phép thổi cơm cho bọn lính nhà vua ăn bằng chiếc nồi bé tý, nhưng họ ăn ñến tức cả bụng mà nồi cơm vẫn ñầy.

1 Đều theo BEFEO (1931)

2 Theo Vũ Phương Đề, Công dư tiệp ký.

726

https://thuviensach.vn

Người Ê-ñê cũng có truyện một em bé tên là Nồi (Gơ-la) vì da ñen như nhọ

nồi. Em vốn do một bà lão ăn một quả xoài trong rừng nên mang thai và ñẻ ra.

Lọt lòng, em ñã nói ñược, gọi bà lão là "bà nội". Em có nhiều phép lạ, lúc ñói ñòi cơm, cơm tự ñộng chạy vào miệng. Lúc làm tiệc ñãi làng, em chỉ ñưa ra một bát cá mà khách ăn mãi không hết.

Trung-quốc có truyện Tả Từ, là người Lư-giang thời Đông Hán, có phép thuật.

Một lần gặp Lưu Biểu ở Kinh-châu ñang diễu binh. Tả Từ nói: - "Tôi có lễ mọn khao ba quân". Hỏi: - "Khao những gì" - "Một bữa no say". Lưu Biểu nhận lời.

Đến khi gặp thì thấy Tả Từ cầm một ñấu rượu và một cái nem. Lưu Biểu bĩu môi, nhưng Tả Từ trao cho lính, họ chia nhau ăn uống no say mà vẫn không hết1.

Trong Kinh Thánh cũng có truyện chúa Jê-su mấy lần chỉ có trong tay dăm cái bánh và hai con cá mà phân phát cho trên trăm ngàn dân chúng, ai nấy ñều ăn no; bánh thừa còn lại hàng giỏ ñầy.

Cổ tích và Phật thoại Ấn-ñộ cũng có truyện Du-ñích-thi-ra nhận ñược của Mặt trời một nồi ñồng lấy ra rau, thịt, cá vô tận; và Má-nu-da vâng lệnh Phật sai ñi quyên giáo không ñược gì, bỗng chốc thấy xuất hiện năm trăm bát ñầy thức ăn; lại nhờ phép Phật mà hiện ra trước một nghìn vị tỳ-khưu, mỗi người một bát ñầy thức ăn, v.v...2

Về chỗ Từ Đạo Hạnh học phép và kiếp sau của ông hóa hổ, sách Lĩnh ngoại u linh lục chép: lúc bấy giờ có Phật bà giáng xuống chùa Tây-phương ở Sơn-tây dạy ñạo. Từ cùng hai ông bạn rủ nhau lên ñó học phép của Phật bà. Hai ông kia sáng dạ nên buổi nào cũng ñược về trước, còn Từ tối dạ cứ phải ở lại sau. Một hôm, thấy Từ ngồi khóc, Phật bà hỏi duyên cớ, ông nói vì ở lại sau nên sinh xấu hổ. Phật bà thương hại, cho một cái gậy ñể có thể theo kịp hai ông bạn. Nhờ ñó ông vượt trước họ một ñoạn ñường. Đến cửa chùa làng La-cà, ông ẩn vào một bụi rậm. Đợi hai bạn ñến, Từ giả làm hổ gầm lên một tiếng ñể lòe chơi. Không ngờ, một trong hai ông biết Từ bỡn cợt, bèn ñọc câu "phát nguyện" rằng: Phật cho như ý sở cầu

Muốn làm loài ấy, kiếp sau ñược làm.

Kiếp thứ hai, Từ ñược giáng sinh cửa ñế vương, tức là vua Lý Thần Tông, ñang làm vua tự nhiên hóa hổ.

Đến kiếp thứ ba, Từ lại ñược giáng sinh vào cửa ñế vương, tức là vua Lê Thần Tông, cũng ñang làm vua tự nhiên hóa hổ. Triều ñình nhờ ñức thượng sư nội ñạo tràng ở Thanh-hóa về chữa. Lúc ấy dân có dịch tễ, thượng sư bận bèn sai môn ñồ

1 Theo Thần tiên truyện.

2 Van Ghen-nép (Van Gennep). Tôn giáo, phong tục và truyền thuyết.

727

https://thuviensach.vn

mình ñi thay với phép "trịch hùng trì chú". Sau khi thiết lập ñàn tràng, môn ñồ ra phép "hai tay ñấm vào ngực, hai chân giẫm xuống ñất, ñọc chú ba lần". Tự nhiên vua thấy nhẹ nhõm, lông lá rụng hết; diện mạo lại ñẹp ñẽ như xưa1.

1 Theo Lăng Tuyết, Sùng-sơn ñại chiến sử.

728

https://thuviensach.vn

121. CHÀNG ĐỐN CỦI VÀ CON TINH

Ngày xưa có một anh chàng nghèo khó, sống một thân một mình. Tuy làm việc tất lực nhưng ñói rách vẫn hoàn ñói rách. Những bông lúa ñẹp do bàn tay chàng vun bón thì cứ thi nhau chạy về nhà lão trọc phú. Cuối cùng, chàng ñành bán tất cả những thứ còn lại trong nhà ñể mua một lưỡi búa, với ý ñịnh từ nay làm nghề ñốn củi nuôi thân, may chi thay ñổi ñược số phận.

Nhưng kiếm ñược một gánh củi không phải là dễ. Một hôm, theo lệ thường chàng tiến vào rừng sâu tìm củi. Sắp giơ búa giáng vào một cây ñại thụ bỗng có một con tinh từ trong thân cây hiện ra trước mặt van lạy, van nài. Chàng dừng tay hỏi:

- Mày muốn gì?

Đáp:

- Xin ngài làm ơn ñi chặt chỗ khác, tha cho chúng tôi ở ñây ñược yên ổn.

Thấy thế, chàng càng làm già:

- Không ñược. Tao hết hơi, hết sức mới tìm ñược cây gỗ này chặt về lấy tiền nuôi thân mà mày lại bảo tao ñi ñâu. Hãy cút ngay cho tao làm việc.

Con tinh thấy anh chàng lại giơ búa, hốt hoảng:

- Cây này với chúng tôi như bóng với hình, không thể nào rời ñược. Ngài hãy thương cho, chúng tôi sẽ xin kính biếu ngài một vật.

- Vật gì? Đưa ra ñây. Mau! Nếu không thì ñừng có trách.

Con tinh bảo chờ một lát, ñoạn mang ñến một cái mâm ñồng và nói:

- Ngài chỉ cần gõ vào mâm ba tiếng là có ăn ngay, muốn thức ngon vật lạ bao nhiêu cũng có.

Nghe nói, anh chàng vô cùng mừng rỡ, vội nhận lấy mâm ra về, không quên hứa ñể cho con tinh ñược yên ổn.

Khi ñi qua chợ, chàng ghé ngay vào quán cơm, nơi mà thường ngày mình vẫn ñặt gánh củi nặng trước cửa vào một cái bánh, vài ñĩa xôi ăn ñỡ ñói và ñỡ mệt.

Lần này, chàng có ý khoe với nhà hàng là từ nay mình sẽ không cần ăn chịu và cũng không cần ăn khổ như trước nữa. Nghĩ vậy, bèn ñặt mâm của mình trước mặt vợ chồng chủ quán và mọi người, gõ lên ba tiếng. Tự nhiên trong long mâm tuôn ra những bát cơm, bát canh, những ñĩa cá, thịt, giò, chả ñầy tú ụ, những chén rượu cúc tràn trề, v.v..., toàn là những thức ăn chưa bao giờ ñược nếm.

Trước con mắt ngạc nhiên của ñám ñông khách ăn trong quán, chàng ñốn củi ñắc chí mời họ cùng ngồi dự tiệc.

729

https://thuviensach.vn

Ăn xong, say rượu, chàng nằm lăn ra giường làm một giấc ly bì. Lão chủ quán thấy thế thì ñộng lòng tham lam. Thừa dịp mọi người tản ñi, hắn vào buồng chọn một cái mâm giống với chiếc mâm màu nhiệm kia, rồi ñánh tráo vào. Chàng ñốn củi thức dậy không biết là mâm ñã bị ñánh tráo, hý hửng mang về. Sắp về tới làng, anh nghĩ bụng nên cho mọi người biết số phận của mình từ nay ñã khác trước và nhân thể ñãi làng xóm chén một bữa ra trò. Cho nên chàng rẽ ngay vào ñính ñánh trống gọi làng ầm ĩ. Tất cả mọi người từ ông tiên thứ chỉ cho ñến anh mõ, ai nấy ñều tưởng là có việc, lục tục ñổ ra ñình ñông như hội. Anh chàng trịnh trọng lên tiếng:

- Không mấy khi cháu có bữa rượu, vậy mời quý cụ và ñồng dân thượng hạ

ngồi vào dự cuộc.

Nói rồi ñặt mâm xuống chiếu, gõ lên thành mâm mấy cái. Nhưng anh ngạc nhiên thấy lần này mâm không còn mầu nhiệm như trước nữa. Chàng gõ mãi, gõ mãi, mâm vẫn trơ trơ bất ñộng. Cho là ñánh lừa mọi người, ông xã trưởng liền sai tuần ñinh xông lại nện cho chàng một trận nên thân.

Trở về nhà, chàng ñốn củi bực mình vô hạn. Chắc chỉ có con tinh nó lừa mình nên chuyện mới xảy ra như thế. Cho nên qua ngày mai, anh lại vác búa lên rừng tìm ñến cái cây cũ ra sức giáng búa vào. Con tinh hốt hoảng chạy ra van lạy chí chết và xin tặng một con ngựa ỉa ra vàng ñể ñược tha tính mạng.

- Đưa ngay ra ñây cho ta. Đồ lừa ñảo!

Chàng quát lên như thế và chỉ lát sau một con ngựa ñã hiện ra. Chàng cưỡi lên phi một ñoạn ñể cho ngựa ỉa, quả nhiên có rất nhiều vàng vụn văng ra sáng giấp giới. Chàng mừng quá, giắt búa vào lưng và cưỡi ngựa ra về.

Đến chợ, chàng lại xuống ngựa, vào khoe với vợ chồng lão chủ quán:

- Lần này tôi có con ngựa vô cùng quý báu. Trong bụng nó là cả một kho vàng ñấy ông bà ạ! Rồi nó sẽ làm cho mà xem!

Lão chủ quán thấy quả ñúng như thế thì hoa cả mắt. Hắn sung sướng ñược chàng biếu trọn số vàng rơi ra. Nhưng hắn còn muốn ñược cả con ngựa. Hắn vội dọn cho anh một mâm ñầy rượu thịt. Rồi chờ lúc anh chàng ngủ say, hắn lại ñi tìm một con ngựa khác cũng có màu lông hung hung y hệt ñể thay vào, rồi dắt con kia ñi biệt.

Khi tỉnh dậy, chàng ñốn củi vẫn không ngờ vực gì cả. Chàng lại nhảy lên ngựa cưỡi về ñến ñầu làng. Bụng bảo dạ: - "Lần trước vì con tinh khiến cho ta mang tiếng là ñánh lừa mọi người. Lần này ta phải biếu bà con một ít vàng ñể bà con thấy ta thực bụng". Thế rồi, chàng lại vào ñình ñánh trống ầm ĩ. Làng lại ñổ ra ñình. Chàng nói:

730

https://thuviensach.vn

- Tôi lần này có con ngựa rất quý có phép ỉa ra vàng. Vậy mời làng ra ñây ñể

nhận cho tôi một ít của báu.

Đoạn chàng phi cho ngựa ỉa, nhưng con ngựa ấy thì làm gì mà có vàng. Nhìn thấy ñống phân ngựa vãi ra không hơn gì những ñống phân ngựa khác, các cụ

cho là thằng cha ñã xỏ xiên cả làng nên không nên ñược cơn tức giận. Cuối cùng, chàng bị làng tịch thu con ngựa và còn bị tuần nọc xuống ñánh ba mươi roi.

Qua ngày hôm sau hắn lại dậy sớm vác búa lên rừng quyết trị cho con tinh một mẻ. Lần này chàng bổ những nhát búa rất dữ dội. Thấy con tinh hiện ra quỳ lạy khóc lóc, chàng quát to:

- Sao mày dám lừa ông làm ông mang oán với mọi người. Mâm và ngựa của mày chỉ là những của vứt ñi, không ñáng một ñồng kẽm.

Con tinh hết sức phân trần, vạch tội lão chủ quán, rồi nói tiếp:

- Để tôi xin biếu ngài cái ống này, lúc về có thể lấy lại những của ñã mất.

Hắn ñưa ống ra và dặn:

- Cái ống này có phép làm cho bất kỳ bao nhiêu người cũng phải chổng ngược lên trời nếu cầm ống chỉ lên không ba lần. Cho ñến khi nào gõ xuống ñất ba lần thì mọi sự trở lại như cũ.

Nghe bùi tai, chàng ñốn củi lại dừng tay búa, cầm ống phép bắt con tinh phải chổng ñít lên trời xem thử, thấy quả nghiệm rồi mới ra về.

Đến chợ, chàng lại ghé vào quán cơm tươi cười hỏi mọi người:

- Các ông các bà có muốn chổng chăng?

Vợ chồng lão chủ quán tưởng có món gì bở nên vội ñáp:

- Cơm ăn no, trầu ñầy ñây, không chổng ñể làm gì?

Lập tức cái ống mầu nhiệm ñã bắt cả nhà lão chủ quán chống hai tay xuống ñất, chân giơ lên trời không cụ cựa.

Chắc là lần này chàng ñốn củi ñã rõ mưu mô gian dối của mình nên cố tâm phạt mình với phép thuật thần dị, lão chủ quán van khóc hết lời. Hắn hứa trả lại mâm và ngựa ñể xin tha mạng. Anh chàng chỉ cần có mấy món bảo vật cũ, nên vui lòng làm phép tha cho cả nhà lão ñứng dậy.

Khi châu ñã về hợp phố, chàng phi ngựa nước ñại trở về làng. Chàng không quên tiến vào ñình thúc một hồi trống lớn mời làng như mấy lần trước. Thế rồi trước mặt quan viên và ñồng dân thượng hạ, chàng ñặt mâm xuống chiếu mời mọi người chia hàng ngồi vào.

731

https://thuviensach.vn

Tiếng gõ mâm lúc này rất có hiệu quả. Cơm rượu và mọi thức ngon vật lạ tuôn ra ñầy mâm ñầy chiếu. Cả làng không ñợi mời nhiều, ai nấy cắm ñầu ăn uống mặc sức.

Ăn uống xong ñâu ñấy, chàng chỉ vào con ngựa và nói:

- Nếu quý cụ và mọi người vui lòng nhận một ít vàng tôi sẽ bảo con ngựa này làm ngay.

Không một người nào từ chối lòng tốt của chàng. Họ ñứng ra hai hàng, mỗi người cầm một cái rá chực hứng phân ngựa. Quả nhiên, ngựa chạy ñến ñâu, người ta ñổ xô nhau nhặt ñến ñấy vì họ thấy lấp lánh trên mặt ñất bao nhiêu là vàng vung vãi.

Xong cuộc nhặt vàng, anh chàng giơ ống lên và hỏi:

- Bây giờ còn ống phép này, bà con ta ai muốn chổng xin mời ñứng về phía này.

Bấy giờ người ñã no say lại ñược vàng giắt lưng, ai nấy chắc mẩm lại có món quà gì nữa, nên chẳng một ai từ chối. Ống vừa giơ lên, tất cả mọi người ñều chổng ñít lên trời, dù cố gắng thế nào cũng không buông xuống ñược.

Hôm ấy, không ngờ lại có lão trọc phú và con gái lão cũng có mặt ở ñấy. Con gái lão là người ñã làm cho chàng ñốn củi chết mê chết mệt. Mọi ngày, tuy thấy anh nghèo khổ mà nàng vẫn tỏ lòng quyến luyến, những lúc chàng ñến làm công cho lão trọc phú, hai bên từng có cơ hội gặp gỡ, chuyện trò. Nhưng ñối với lão thì ñừng có hòng tính chuyện lấy nhau. Bây giờ ñây, thấy lão van như vạc, chàng tới thỉnh cầu lão gả con gái cho mình. Lão gật. Thế là chiếc ống lại gõ xuống ñất buông tha tất cả mọi người.

Rồi ñó, anh chàng ñốn củi lấy ñược vợ như ý muốn. Với ba món bảo bối, chàng ñi khắp thiên hạ giúp ñỡ những người nghèo khổ và trị tội những bọn tham lam ñộc ác1.

KHẢO DỊ

Một dị bản sưu tầm ở Nghệ-an còn có thêm một ñoạn mở ñầu:

Một chàng ñốn củi một hôm ngồi nghỉ ở một gốc cổ thụ, thấy một con chó ñen chạy ra. Biết là con tinh, liền gọi chó lại. Khi hai bên ñã quen nhau rồi, con tinh mới bảo: - "Anh ở ñây với tôi, tôi sẽ cho tiền tiêu". - "Tiền lấy ở ñâu?", chàng ñốn củi hỏi. - "Đây là nhà tôi, tôi ở ñây ñược vài trăm năm rồi". - "Sao không 1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

732

https://thuviensach.vn

làm người lại làm chó?" - "Hóa làm chó ñể cho dễ ẩn". Giơ búa lên, chàng hỏi: -

"Mày có sợ cái này không?" - "Chỉ sợ cán búa lấy ở cây vạn tuế mà thôi". - "Tại sao lại sợ cây ấy?". - "Vì ñó là cây thiêng, tôi chỉ sống có vài năm, nó sống muôn năm, nên tôi mới sợ."

Anh chàng bèn về kiếm gốc cây vạn tuế ñẽo thành một cái cán búa. Một hôm lên rừng chặt cây, một con tinh chạy ra van lạy, xin ñưa một tặng vật. Kết cục cũng gần như truyện vừa kể1.

Một truyện khác do người Phú-thọ kể cũng có kết cấu như truyện trên nhưng về hình tượng thì có biến dạng chút ít:

Một người nghèo khổ lại ñông con, kiếm ăn rất chật vật. Một hôm ñói quá, một mình lên rừng ñào khoai mài, bỗng gặp một tiên ông. Nghe hắn giãi bày nỗi khổ, tiên ông cho một cái hũ có phép mầu nhiệm là muốn bao nhiêu tiền, chỉ cần nói lên ít tiếng là có ngay. Anh ta ñem về nhà và nhờ có món bảo vật, cha con sống rất ñầy ñủ.

Nhưng hắn lại tiết lộ bí mật cho một người láng giềng biết. Người láng giềng ñi báo quan. Lập tức quan ñến nhà hắn chiếm lấy cái hũ.

Anh ta ñau xót mà không biết kêu ai, bèn lại lên rừng than thở với tiên ông.

Lần này ông trao cho hắn một hòn ñá với hai câu phù chú: một câu làm cho ñá văng túi bụi vào mặt người khác; một câu làm cho ñá thôi văng, trở về tay mình.

Thấy hắn về với vật lạ cầm tay, quan tưởng lại có món bở, nên bắt hắn dâng nộp. Nhưng hòn ñá ñã văng vào mặt quan không biết bao nhiêu lần, ñến nỗi người trốn ñi ñâu ñá văng theo ñó. Cuối cùng quan phải xin trả cái hũ mầu nhiệm ñể anh ta thu hồi hòn ñá về.

Cả hai truyện trên ñều dễ dàng tìm thấy trong kho tàng cổ tích của số ñông dân tộc trên thế giới.

Một truyện lưu truyền ở Nam Ấn:

Một người bà-la-môn nghèo quá bắt buộc phải gả con gái cho một con lang (kỳ thực thì ñó là một hoàng tử biến hình). Một hôm, ông già ñói quá, ñến xin con rể tư cấp ít nhiều. Rể biếu ông một quả bầu bảo về trồng. Sau khi cây bầu mọc, có ñến hàng trăm quả chín. Người bà-la-môn vội trẩy bán hết cho xóm giềng. Về sau, khi biết trong ruột quả bầu có nhiều vàng ngọc, ông mới ñi chuộc lại những quả bầu ñã bán nhưng nhà nào cũng ñuổi ông ra khỏi cửa.

Ông già lại ñến nhà chàng rể xin tư cấp. Con lang cho một cái vại, hễ muốn ăn là có cỗ bàn hiện ra ngay. Ông mừng quá ñưa về. Một hôm, ông mời một lão nhà giàu hàng xóm ñến ăn. Lão lấy làm lạ khi thấy thức ăn lạ và quý, bèn dỗ dành ñể

1 Theo Bản khai của sách Hữu-tập, sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu-hợp, ñã dẫn.

733

https://thuviensach.vn

ông cho biết sự thực. Nắm ñược bí mật, lão bèn ñi mách vua. Vua tìm ñến nhà người bà-la-môn và sau khi ñược ñãi một bữa cơm, liền chiếm ngay cái vại.

Ông già lại ñến nhà chàng rể kể việc mất chiếc vại quý. Con lang lần này cho một cái vại khác với phép mầu nhiệm là mỗi lần mở nắp, tự nhiên có dây và gậy nhảy ra trói và ñánh người. Nhờ có cái vại này mà người bà-la-môn trị tội lão nhà giàu và tên vua, lấy lại những vật ñã mất.

Một truyện khác lưu hành ở dân tộc Ca-ma-ôn dưới chân núi Hi-mã-lạp (Himalaya):

Một em bé có tính nghịch ngợm, một hôm bảo mẹ làm bánh ñể ñi du lịch. Đến một cái hồ, hắn ñể bốn tấm bánh ở bốn góc hồ và nói: "Tao sẽ ăn một này, ăn hai này, ăn ba này và sẽ ăn cả bốn". Đó cũng là một câu rủa. Lúc ñó, dưới hồ có bốn con rắn từ lâu chia nhau ở bốn góc, nghe câu rủa sợ quá. Con thứ nhất bèn cho em bé một cái giường biết bay, tùy ý muốn ñi ñâu cũng ñược. Con thứ hai biếu những miếng vải có thể gọi ra tiền vàng. Con thứ ba biếu một cái chén có thể gọi ra cơm thịt. Con thứ tư cho một cái thìa có thể ñưa một vật ñến cho mình theo ý muốn.

Em bé mừng quá mang về. Dọc ñường trời tối, nghỉ ở nhà một bà già. Thấy em khoe những món ñồ mầu nhiệm, bà già chờ khi em ngủ ñánh tráo tất cả.

Sáng dậy, em mang những thứ này về nhà. Đến nơi bảo mẹ ñưa thùng lại ñể

ñựng vàng. Nhưng những vật ñánh tráo này chả gọi ra ñược gì cả.

Em bé lại ñến hồ dọa nạt rắn. Bốn con rắn lần này cho em một ñoản côn và một sợi dây có thể hô một tiếng là trói và ñánh người. Em về bắt bà già trả các vật quý.

Một truyện ở Bang-la-dex (Bangladesh):

Một người Bà-la-môn vốn sùng bái nữ thần Đuyếc-ga, một hôm bỏ lên rừng than phiền với thần nông nỗi nhà mình nghèo khổ, con cái ñông. Nữ thần cho một cái bình có thể làm xuất hiện một trận mưa bánh ngọt nếu lật ñít bình lên trời. Anh ta ñưa về nhà làm thử, quả nghiệm. Sắp ăn, bỗng nhớ tới việc cúng thần, bèn gửi bình cho chủ quán, dặn giữ bình cho mình rất cẩn thận, còn hắn thì xuống ao tắm gội ñể trai giới làm lễ.

Chủ quán nghe dặn thì ngờ vực, bèn lật ngược bình ngắm nghía. Cũng như các truyện trên, khi thấy sự mầu nhiệm của chiếc bình, hắn ñánh tráo vào một chiếc khác. Anh chàng Bà-la-môn về nhà thấy bình mất linh nghiệm bèn ñến hỏi, bị

chủ quán ñẩy ra khỏi cửa.

Anh ta lại lên rừng cầu khấn với nữ thần. Thần cho anh một cái bình khác mà mỗi lần lật ngược, có ñến vài chục con quỷ to lớn hung ác hiện ra ñánh phá. Lão 734

https://thuviensach.vn

chủ quán quen mùi, cướp lấy cái bình, nhưng lần này bị quỷ xông ra ñánh, phải van xin trả lại cả cái bình trước.

Mấy ñứa con người Bà-la-môn lẻn vào buồng cha tranh nhau lật bình ñể ăn bánh ngọt, chẳng may ñể rơi vỡ tan tành. Người Bà-la-môn lại lên rừng. Thương tình, nữ thần cho một cái bình thứ ba có phép làm vọt ra sữa ngọt. Bố con ñem sữa ñi bán lấy tiền tiêu. Một hôm ông quan dò biết việc ñó liền bắt anh ta mang bình ñến dự lễ cưới con gái mình rồi chiếm lấy bình. Nhờ có phép mầu nhiệm của cái bình thứ hai nên người Bà-la-môn lại bắt viên quan trả lại cái bình cũ1.

Người Pháp có một số truyện cũng tương tự với truyện Chàng ñốn củi và con tinh. Dưới ñây là một truyện mà hầu hết các dân tộc châu Âu ñều kể gần giống nhau:

Một người nghèo, ñông con, bỏ ñi lang thang kiếm cách nuôi gia ñình. Một vị

thần gặp anh giữa ñường nghe trình bày nỗi khổ thì thương hại, cho một cái khăn có thể gọi ra ñược thức ăn. Về dọc ñường, vào nghỉ ở quán, anh ñể lộ sự

mầu nhiệm của cái khăn, bị chủ quán ñánh tráo vào một cái khác. Cũng như các truyện trên, cái khăn mang về không có kết quả gì và hắn lại ñi tìm thần. Lần thứ

hai, ñược thần cho một con lừa có phép sinh ra vàng, nhưng cũng bị lão chủ

quán ñổi mất. Lần thứ ba, ñược một cái gậy với hai câu phù chú: "Ta-pa-la-pau-tau" thì gậy ñánh vào kẻ thù; "A-la-pau-tau" thì gậy dừng lại. Cuối cùng, gậy phang cả nhà chủ quán gẫy tay chân, chúng phải van lạy và trả tất cả những thứ

ñã ăn trộm của anh, mới ñược tha.

Truyện của người Tây-ban-nha (Espana) có một ít tình tiết hơi khác: Ông Luy-rô mất hết sản nghiệp, trước tình cảnh nghèo túng và sự giày vò của vợ con, toan treo cổ ở cây ô-liu. Một con ma hiện ra cho một gói tiền. Ở ñây cũng có một lão chủ quán ñánh tráo mất. Bị vợ ñánh, ông lại ñịnh ñi thắt cổ. Ma lại cho một chiếc chiếu gọi ñược thức ăn ngon; rồi lần thứ ba cho một cái gậy có thể tự ñộng ñánh kẻ thù theo ý muốn. Sau khi lấy lại những vật ở tay chủ quán, Luy-rô về nhà. Con thấy bố không có gì, xông ra ñánh chửi, bị gậy của bố phang cho ngã xuống nền nhà. Vợ xông lại cũng bị gậy ñánh chết. Quan ñến bắt, cũng bị gậy giết. Quân ñội của nhà vua kéo về cũng bị gậy ñánh cho thất ñiên bát ñảo.

Nhưng chúng rình lúc Luy-rô ngủ, ñến trói gô lại. Khi người ta ñưa ñi treo cổ thì ông lại tìm thấy gậy và sai khiến ñược gậy làm cho ñao phủ bị giết, những người 1 Truyện này theo Sát-téc-gi (Chatterji) Dưới những cây xoài thì bà Chúa Tiên sau khi nghe lời khẩn cầu của anh chàng, tặng cho một cái bình có thể làm ra mưa kẹo. Bị chủ quán ñánh tráo, anh lại xin ñược Chúa Tiên một cái bình khác có thể gọi quỷ ñến, nhờ ñó lấy lại ñược bình cũ. Một chủ ñất làm lễ cưới vợ cho con, nghe tin, mời anh ñến nhờ làm hộ kẹo. Anh xin vào một buồng kín ñể làm nhưng chủ ñất cho người rình biết, bèn chiếm lấy bình của anh.

Hôm cưới, anh mang cái bình thứ hai ñến gọi quỷ ra ñánh cả hai họ và chủ ñất, buộc nó phải trả cho mình cái bình kia.

735

https://thuviensach.vn

khác thương vong vô số. Vua buộc lòng phải thả Luy-rô và cho ông một ít sản nghiệp ở châu Mỹ. Ông ñến Cu-ba lập một thành phố. Ở ñây chiếc gậy còn giết khá nhiều người nên thành phố ấy mang tên là Ma-tăng-giáx (Matanzas) do tiếng Ma-tar (matar) nghĩa là giết.

Truyện của người Pháp ở Thượng Brơ-ta-nhơ (Haute-Bretagne) như sau: Một cặp vợ chồng có một ñám ruộng trồng cây lanh. Thu hoạch về bị thần Gió (Nô-ru-át) làm bay xuống biển. Chồng giận, ñi tìm. Dọc ñường hết lương ăn, vào xin nghỉ nhờ ở quán và hỏi ñường. Gặp thần, hắn quát, bắt trả. Thần cho một cái khăn gọi ra thức ăn. Về quán bị chủ quán ñổi. Lại ñi lên núi, ñược thần cho một con lừa có vàng. Lại bị ñổi. Lần cuối cùng thần cho một cái gậy có hai câu chú. Hắn mang về, sai gậy ñánh chủ quán lấy lại những vật ñã mất.

Giàu có, hắn mua hai chiếc tàu. Người ta vu cho hắn ăn trộm. Hắn bị quan bắt và kết án chém. Cũng như ñoạn kết của truyện trên, sắp sửa lên ñài xử tử, hắn xin một ân huệ cuối cùng là xin ñược nhìn lại cái gậy trước khi chịu rơi ñầu. Gặp lại gậy, hắn ñọc câu chú sai gậy ñánh chết ñao phủ, làm thương vong bọn cảnh sát, lật ñổ ñài, ñánh cả người ñi xem. Mọi người kêu van xin quan tha hắn ñể hắn sai gậy trở về1.

Truyện của người Xy-ri (Syrie):

Một con chồn bị vợ ñuổi, ñược một vị thần cho một cái ñĩa gọi ra thức ăn và dặn ñừng cho vợ biết. Nhưng hắn lại ñể cho vợ biết và vợ lại dọn tiệc mời vua chồn ăn. Vua chồn chiếm lấy ñĩa. Lần thứ hai, ñược một con lừa làm ra vàng.

Vợ cưỡi ñến nhà tắm bị chủ nhà tắm ñánh tráo. Lần thứ ba, ñược một cái túi gọi một tiếng có hai người khổng lồ nhảy ra. Nhờ ñó, chồn ta mang về giết vợ, giết vua chồn và giết chủ nhà tắm, lấy lại những vật quý.

Truyện của người Mông-cổ, Chiếc roi trả hận:

Một anh chàng nghèo khổ tên là I-khơ-hu-xu, một hôm có con chim vàng bé nhỏ mang ñến tặng một cây tùng, dặn ñem về trồng, khi cây nở hoa, chỉ cần rung cây ba lần, ước có vàng là có ngay. Cây này sau ñó bị tên ñịa chủ cướp ñi, nhưng khi hắn rung ñể ước thì chỉ ñược toàn là cóc.

Chim vàng lại mang ñến tặng một cái giỏ, bảo khi nào muốn có bánh chỉ nói một tiếng là có ngay. Giỏ cũng lại bị tên ñịa chủ cướp, nhưng khi hắn ước, cũng như lần trước chỉ ñược cóc là cóc.

Chim vàng lại mang ñến một cái roi bảo anh muốn ñánh ai chỉ nói một tiếng là nó làm theo. Được roi, I-khơ-hu-xu mang ñến nhà tên ñịa chủ bảo roi quất cho 1 Theo Đờ-la-ruy (Delarue) và Tê-ne-dơ (Ténèze), sách ñã dẫn.

736

https://thuviensach.vn

hắn tới tấp. Hắn kêu bộ hạ tới, roi lại quất vào chúng làm chúng thương vong.

Anh lấy lại ñược hai vật quý kia về1.

Truyện của người Hy-lạp (Grèce):

Một ông già tài sản chỉ có một cây ñậu, bỗng nghe thần mùa Đông và thần mùa Hạ cãi nhau, mỗi bên tự cho mình ñúng. Gặp lão, hai vị thần nhờ làm trọng tài. "Cả hai vị ñều phải cả, thật khó mà chọn", lão ñáp. Hai vị thần hài lòng mới cho lão một cái bình ñất, dặn cầm lấy sẽ cầu ñược ước thấy, nhưng chớ tiết lộ

cho ai biết. Lão mang về xin một bữa ăn ngon, quả ñược như ý. Nhưng sau ñó vợ lão biết ñược bí mật.

Ít lâu sau, một người con của lão yêu một công chúa, bảo mẹ ñi hỏi, vua thách phải dựng ñược một cái lầu ñẹp hơn lầu vua. Nhờ có cái bình, mẹ làm ñược ngay và ñược vua cho cưới. Nhưng vua lại phục rượu cho lão phun ra bí mật của cái bình mầu nhiệm. Vua bèn lấy trộm thay vào một cái bình khác.

Mất bình, lão lại leo cây và lần này ñược một cái gậy và sợi dây có thể trói ñánh người nếu muốn. Lão ñem về bắt tên vua phải trả lại như các truyện trên.

Truyện của một dân tộc ở châu Phi:

Trong một trận ñói, A-năng-xê vào rừng bắt ñược một cái bình. Hắn reo lên: -

"A! Ta ñược một cái bình!". Nhưng bình bảo: - "Ta không gọi là bình mà là Hô-ho-rơ (cái chày) có phép làm ra thức ăn". Hắn ñưa bình về giấu trong buồng.

Một hôm, những người con của hắn lấy ra bắt bình dọn cỗ ñánh chén nhưng không may chúng làm vỡ tan.

A-năng-xê buồn quá lại vào rừng gặp một cái roi ngựa treo ở cây. Hắn reo lên:

- "A! Ta ñược một cái roi!". Nhưng roi bảo: - "Ta không gọi là roi mà là A-bơ-ri-ñi-a-bơ-ra-du" (ñánh bằng roi). Hắn ñưa về giấu trong buồng. Những ñứa con của hắn tò mò mở cửa buồng lẻn vào. Roi quất cho chúng nhừ tử. Nhưng sau ñó chúng cắt roi ra làm nhiều mảnh. Cũng vì thế mà về sau trong thế gian mới có lắm roi, ñáng lý chỉ có một cái2.

Truyện của người Chi-lê (Chili):

Một bà già bép xép một hôm ñến van vỉ với một bà phù thủy người cùng làng:

- "Đói khổ quá, bà làm ơn cho xin một phép gì lạ ñể nhờ ñó tôi có thể sống ñược". - "Bà có cái lưỡi dài quá, cho bà ñể bà thóc mách cho thiên hạ biết ư". -

"Cứ cho ñi tôi sẽ giữ mồm giữ miệng" - "Được, cho bà một cái túi này, khi ñói bà chỉ nói: - "Túi ơi, hãy làm thức ăn ñầy bàn cho ta". Bà lão sung sướng vì thấy phép mầu nhiệm. Đến chủ nhật, ñi nhà thờ sợ ñể túi ở nhà có người lấy trộm, 1 Theo Truyện dân gian Trung-quốc (bản dịch của Thái Hoàng và Bùi Văn Nguyên).

2 Truyện này và một số truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lơ-ren, ñã dẫn.

737

https://thuviensach.vn

bèn mang sang gửi cho bà hàng xóm: - "Này, bà giữ hộ tôi cái túi này. Bà ñừng có bảo nó: - "Túi ơi, hãy làm thức ăn ñầy bàn cho ta nhé!". Bà hàng xóm ngồi nhà một mình, thử nói câu kia chơi, hóa ra có thức ăn thực, mới ñánh tráo một cái túi khác.

Bà già bép xép mất vật mầu nhiệm lại ñến khóc lóc với bà bạn phù thủy.

Thương hại, bà phù thủy cho một cái sừng phép và dặn chỉ cần gọi: - "Làm ñi sừng ơi!" là nó sẽ chế tạo ñồ gỗ bán lấy tiền mà sắm ăn sắm mặc. Đến ngày ñi lễ

nhà thờ, bà già lại ñưa sang gửi bà hàng xóm nhưng giấu kín không nói gì về

câu chú cả. Biết chắc là vật quý, bà hàng xóm trả lại cái sừng tử tế nhưng ñể ý rình xem như thế nào. Quả thấy bà già vừa ñọc câu chú xong thì nhiều người sừng hiện ra, kẻ bào, người ñục, kẻ cưa, người ñóng ñinh, chỉ một buổi là xong một món ñồ có giá trị. Chủ nhật sau, khi bà già lại ñưa sừng ñến gửi, bà này vội ñọc ngay câu chú, nhưng lại sợ rằng trong một buổi làm ñược ít quá chăng, mới ñọc câu chú liên tục ñể giục giã chúng làm cho chóng. Thế là người sừng làm lia lịa; ñồ ñạc hết thứ này lại làm thứ khác, ñể ñầy cả gian nhà. Khi không có chỗ ñề

làm nữa, họ nhảy tới bà chủ, người bào tóc, kẻ cưa mũi, người ñóng ñinh vào thân, ñau không thể tả. Lại có kẻ ñánh véc-ni cho da, thành da ñen kịt, v.v... Bà ta kêu la khóc lóc xin thôi mà không ñược.

Bà già ñi lễ xong trở về thấy tình cảnh như vậy, vội chạy ñến bà bạn phù thủy ñể nhờ giải chú. Kết quả, bà phù thủy thu lại phép lạ. Bà hàng xóm tham lam bị

một trận nhừ tử nhưng may không chết. Khi lành trở thành người mũi tẹt da ñen.

Cả bà hàng xóm lẫn bà già bép xép từ ñó nhờ vào những ñồ ñạc người sừng làm ra ñể sống qua ngày1.

Truyện của người Kan-múc (Kalmouks) trong sách Cái chết mầu nhiệm: Ở

một nước nọ có anh chàng bướng bỉnh, bị nhà vua (khan) trục xuất. Hắn ta qua một ñồng cỏ thấy có con ngựa chết, bèn cắt lấy cái ñầu buộc vào lưng khố rồi trèo lên một cây cọ ñể ngủ. Tối ñến có một lũ quỷ ngồi ăn dưới gốc cây. Mải nhìn, hắn ñể ñầu ngựa rơi lúc nào không biết. Bọn quỷ toáng ñảm chạy mất cả.

Hắn xuống tìm, nhặt ñược một cái bát vàng có thể gọi ra thức ăn. Lại tiếp tục cuộc hành trình. Dọc ñường, gặp một người cầm cái gậy có thể sai khiến nó giết người. Hắn ñề nghị ñổi và ñược người kia ñồng ý. Khi ñược cái gậy, bất thình lình hắn sai gậy giết người kia và chiếm lại cái bát. Cũng với cách ñó, hắn còn chiếm ñược hai vật nữa: một cái búa gõ chín lần xuống ñất thì hiện lên một cái tháp chín tầng; một túi da nếu lắc vài lần thì có thể làm ra mưa.

Hắn cầm bốn thứ bảo bối trở về trả thù nhà vua. Nửa ñêm, hắn cho dựng một cái tháp chín tầng ở sau lầu vua. Vua giận, sai lính chất củi ñốt, nhưng hắn ở trên lầu lắc cái túi da làm ra mưa. Cuối cùng vua bị gậy giết chết.

1 Theo Tạp chí dân tộc học, tập IV (1923).

738

https://thuviensach.vn

Truyện của ñồng bào Mèo: Sự tích cây chuối rừng, là dạng kết hợp loại hình cổ tích trên ñây với một số hình tượng của truyện Tấm Cám:

A Páp làm công cho một chúa ñất giàu có quyền thế. Tới ngày hội, anh rất buồn vì không có gì ñể ñi dự hội. Một ông tiên làm phép cho anh có áo quần ñẹp và ngựa ô. Thấy chàng ñẹp và lịch sự, con gái chúa ñất yêu mến. Chúa ñất bèn chọc mù mắt anh rồi ñuổi vào rừng. Ở ñây, anh kết bạn với voi. Ông tiên hiện ra cho anh một hòn ñá ước nhờ ñó mắt anh sáng ra và giàu có. Thấy A Páo giàu, chúa ñất mời ñến nhà uống rượu rồi ăn cắp hòn ñá ước. Về sau ông tiên lại cho một cái roi. Chúa ñất quen mùi lại ñến toan chiếm roi thần, bị anh khấn cho roi quật túi bụi. Chúa ñất xin nộp tất cả, kể cả cô con gái, ñể ñược tha, nhưng roi thần vẫn ñược lệnh của anh quất tới tấp cho ñến chết. Cuối cùng, hắn hóa thành cây chuối rừng1. Tất cả những truyện trên có lẽ xuất phát từ một truyện của Ấn-ñộ trong Kinh Đại tạng:

Một người nghèo cố tìm kiếm thức ăn dâng cúng cho một nhà sư trong một năm, ñược sư cho một cái vại ñồng có phép gõ vào miệng thì ước gì ñược nấy, nhưng dặn chớ có mời vua ñến nhà. Anh ta trở nên giàu có, quên mất lời dặn.

Vua ñến nhà thấy cái vại bèn cướp lấy. Anh ta kêu khóc với nhà sư, ñược người này cho một cái bình có thể gọi gậy và ñá văng ra, bảo mang ñến ñòi vua cái vại.

Đến cửa cung, anh ta gọi ầm lên. Vua giận, sai mười người hầu ra bắt, những người này bị gậy và ñá vụt cho vỡ ñầu. Vua lại sai một ngàn lính ñến vây. Gậy và ñá tung hoành như gió, xác ñầy cả cửa. Vua hoảng sợ, trả lại cái vại ñể ñược tha. Anh ta lấy vại về, trở nên giàu có2.

Cũng từ Kinh Đại tạng còn có một truyện nữa, tuy nội dung và kết cấu khác hẳn nhưng nó vẫn có nhiều liên hệ với truyện trên về mặt hình tượng: Có hai vợ chồng không con, bèn cầu trời xin một ñứa. Từ ñấy, vợ có mang.

Nhưng khi sinh ra thì không phải là người mà là bốn thứ ñồ vật: 1. Đấu bằng trầm hương ñựng gạo không khi nào vơi; 2. Vại ñầy thức ăn của thần; 3. Túi ngọc; 4. Gậy phép có bảy mắt. Hai vợ chồng kinh ngạc, lại cố lạy lục trời xin một ñứa con. Trời hỏi: - "Có con lợi ñược những gì?". Đáp: - "Nó sẽ giúp chúng tôi khi cần". - "Vậy thì cái ñấu này có gạo vô tận, cái vại này có thức ăn và mật vô tận lại còn có thể chữa khỏi vạn bệnh, cái túi này giúp các ngươi không bao giờ túng thiếu, và cái gậy này bảo vệ các ngươi. Một ñứa con có làm nổi như thế

không?". Hai vợ chồng bèn trở về. Nghe tin họ có vật quý, nhà vua sai lính tới cướp, nhưng gậy bảy mắt ñã ñánh cho chúng thất ñiên bát ñảo3.

1 Theo Truyện cổ dân tộc Mèo, sách ñã dẫn.

2 Sa-van-nơ (Chavanne), sách ñã dẫn.

3 Sa-van-nơ (Chavanne), Truyện ngụ ngôn và truyện cổ tích Ấn-ñộ trích từ Kinh Đại tạng.

739

https://thuviensach.vn

122. NGƯỜI THỢ ĐÚC VÀ ANH HỌC NGHỀ

Xưa có ñức thánh Khổng Lồ, chuyên trông nom về nghề ñúc và nghề rèn ở hạ

giới. Đức thánh thường thân hành ñi lại các nơi; khi giáng xuống miền này, lúc hiện ra xứ nọ, thành người trần, ñể tìm cách dạy thêm cho những người thợ về

kỹ xảo. Nhưng trong khi theo dõi việc dạy nghề, ñức thánh nhận thấy ñám ñệ tử

của mình có những kẻ còn phạm thói lọc lừa ñiên ñảo. Bởi vậy, ñức thánh lại phải ñể tâm chữa cả thói hư tật xấu của họ.

*

* *

Có một người thợ ñúc rong vai quảy ñôi bồ trong có ñủ các thứ ñồ nghề linh tinh như lò bễ, khuôn, kéo, kìm, cặp, v.v... miệng thỉnh thoảng cất tiếng rao: -

"Ai ñúc nồi, ñúc sanh, ñèn, chiêng, thanh la, bình hương, bình hoa, biến cũ thành mới không?". Vốn nghề nghiệp thành thạo, nên hễ có ai gọi ñến, ông chỉ lúi húi làm một vài ngày là xong. Thế rồi cơm ăn tiền lấy, ông lại quảy gánh lên vai chuyển từ làng này sang làng khác. Một hôm, từ sáng sớm, người thợ ñúc ñang bước rảo cho kịp phiên chợ. Đang ñi, ông bỗng gặp một chàng trai trẻ tuổi, vai cũng quảy ñôi bồ. Gã trai thấy ông thì ñứng lại chào một cách cung kính, rồi nói:

- Xin cho hỏi thăm một tý. Con theo thầy con học nghề ñã mấy tháng nay, không may hôm trước ñây, khi qua rừng, thầy trò lạc nhau, tìm suốt mấy ngày không ai biết cả. Xin hỏi ông, ông có gặp một người tên là Chu, trạc ngoài năm mươi, người cao cao, râu quai nón hay không?

Người thợ ñúc lắc ñầu:

- Ta không hề gặp một người nào như vậy.

Dừng một lát, anh chàng nói tiếp, vẻ khẩn khoản:

- Thật khổ quá! Con học với thầy bấy lâu có biết nghề ñúc chút ñỉnh, còn muốn học thêm cho thành thạo, không ngờ thầy trò mỗi người ñi một ñường.

Bây giờ xin ông cho ñi theo, con xin gánh gồng và hầu hạ chu tất. Chỉ cốt học ñược nghề cầm tay, ngoài ra không có ý gì khác. Chẳng hay ông có lòng thương hạ cố ñược không?

Người thợ ñúc thoạt ñầu nhìn anh chàng thấy ñã có vẻ ngờ nghệch, nay nghe nói thế thì tỏ ý coi khinh. Ông ta nghĩ bụng: - "Đi ñúc rong thì chỉ một mình mình cũng ñủ, ñến ñâu ñã có sẵn người của chủ nhà cung ứng ñó rồi. Giá thử có một người quảy gánh cho thì vẫn là ñỡ mệt nhưng sức mình còn khỏe, cũng chưa cần lắm. Vả chăng ñược một vài quan tiền công, không lẽ không chia cho người học việc". Bèn ñáp:

740

https://thuviensach.vn

- Ta trông anh còn trẻ người non dạ, nhìn bàn tay còn trắng trẻo chưa sém tý nào. Học cái nghề này không phải dễ. Thôi, anh hãy trở về ñi cày còn hơn!

Nghe nói, anh chàng chắp tay cầu khẩn:

- Con cũng ñã biết ñúc võ vẽ, thầy hãy cho con theo. Nếu làm không ñược, hay hầu hạ sơ suất thì lúc ñó thầy ñuổi con ñi cũng không muộn!

Thấy hắn kêu nài và cam ñoan trung thành với mình, người thợ ñúc bỗng ñổi ý kiến, nhận lời. Chàng trai ñổi buồn làm vui, sụp xuống làm lễ "bái sư", rồi trút các thứ ñồ nghề, nhập gánh của mình với gánh của thầy làm một, ñoạn quảy gánh lên vai ñi theo ông thầy mới.

Chưa ñến chợ, ñã có khách hàng ñón thầy trò về nhà thuê ñúc một chiếc sanh cỡ lớn. Ngã giá, thầy trò bắt tay vào ñắp khuôn dựng lò thụt bễ, loay hoay trong mấy buổi ñã làm xong. Nhưng qua công việc, người thợ ñúc nhận thấy anh chàng học việc của mình còn vụng về hết sức, dường như chưa biết cái gì cả.

Bởi thế, sau khi từ giã nhà chủ ra ñi, trên ñường, người thợ ñúc cất tiếng mắng anh ta:

- Tao nghe mày nói có biết nghề võ vẽ nên tao mới nhận, có ngờ ñâu mày chỉ

là ñồ ăn hại.

Ông ta không ngờ anh chàng học nghề không tỏ vẻ gì là thẹn thùng hay bối rối, chỉ ngước mắt nhìn mình rồi bình thản trả lời:

- Thưa thầy, con ñi theo thầy cũ của con, học ñược cách ñúc khác kia, chứ

không phải như cách ñúc của thầy vừa rồi.

Người thợ ñúc ngạc nhiên, vội hỏi:

- Sao? Mày nói mày học ñược cách ñúc khác là ñúc thế nào?

- Thầy con không ñúc nồi niêu, sanh chảo, bình hương, bình hoa, mà là ñúc người: ñúc người già thành người trẻ, ñúc người xấu thành người tốt.

Người thợ tưởng hắn mất trí nên càng sửng sốt:

- Ô, mày nói gì lạ vậy? Tao chưa từng nghe ñiều ñó bao giờ.

- Thưa thầy thật ñó ạ! Cách ñúc cũng dễ, không khó khăn nặng nhọc gì lắm.

Chỉ nhờ vào mấy cái khuôn của thầy con ñể lại, có mang theo ñây.

Nói rồi anh giở khuôn cho người thợ ñúc xem. Trong khi thầy tò mò nhìn từng cái khuôn lạ, thì trò lại nói thêm:

- Thưa thầy tuy con mới học võ vẽ, nhưng làm cũng dễ lắm, mà lại ñược nhiều tiền. Mỗi chuyến thầy làm nhiều lắm cũng bốn năm quan. Nhưng mỗi chuyến thầy cũ của con làm thì ñược những một hai trăm quan là thường.

741

https://thuviensach.vn

Người thợ ñúc ñi từ ngạc nhiên này ñến ngạc nhiên khác, nhưng thấy hắn ăn nói có vẻ chân thật, nên cuối cùng bụng cũng hơi tin. Sau ñó lại hỏi:

- Anh có tự tay ñúc ñược như anh nói không?

- Thưa thầy, thầy con ñã từng cho con tự tay làm lấy một mình, nên chắc chắn có thể làm ñược.

- Thế thầy anh rao hàng thế nào?

- Thầy con thường rao thế này: " Nào ai muốn ñúc người xấu thành tốt; da mồi tóc bạc ñúc thành nhan sắc nõn nà; ông lão tám mươi thành ñứa trẻ mười ba; bảy mươi ñúc thành mười bảy không nào? ".

Nghe rõ ñầu ñuôi, càng thêm tò mò, người thợ ñúc chỉ muốn anh học nghề làm ngay cho mình xem tận mắt, liền bảo hắn:

- Thôi bây giờ tôi hãy tạm nghỉ công việc của tôi, ñể xem cách làm ăn của anh chút ñã, anh cứ rao như thế ñi! Nếu có ai thuê, thì anh thử làm cho tôi xem.

Nhưng nên nhớ nếu có xảy ra việc gì thì tôi không biết ñâu ñấy nhé!

Từ giờ phút ñó, thầy nhường cho trò rao và liệu tính hết mọi việc. Đến một làng nọ, một người phú hộ nghe tiếng rao liền gọi vào hỏi:

- Bảy mươi ñúc thành mười bảy là thế nào?

Chàng trẻ tuổi ñáp:

- Cũng như nồi cũ ñúc thành nồi mới thôi! Nhưng ñây là ñúc người: xấu xí ra xinh giòn, già yếu thành trẻ khỏe.

Nhà chủ nói:

- Tôi có ông cụ, tuổi ñã ngoài bảy mươi, yếu lắm nằm liệt ñã mấy năm nay, nếu ñúc cho trẻ và khỏe lại ñược thì hay quá! Nhưng anh lấy bao nhiêu tiền công?

- Tôi lấy rẻ ông một trăm năm mươi quan, và cơm ăn cho cả hai thầy trò.

Ngoài ra, phải có hai mươi sảo than, mượn cho tôi một cái bung ba mươi và dọn cho tôi một gian buồng kín, không ñể một ai ñược nhòm vào.

- Nếu làm ñược thì trăm rưởi quan cũng không ñắt, nhưng vị phỏng chết người thì thế nào?

- Nếu chết thì tôi xin bồi mạng. Tôi sẽ biên giấy cam ñoan cho ông.

Người thợ ñúc từ ñầu ñã chăm chú theo dõi việc làm của anh học nghề. Ông thấy anh ta có vẻ thông thạo. Trước hết, anh xin giấy bút viết ngay tờ cam ñoan.

Trong giấy, anh hứa nếu làm không xong thì không nhận tiền, hoặc nếu làm cho khách hàng chết hay bị thương tích gì thì xin chịu tù tội. Thế rồi ung dung chờ

cho cơm nước vào ñâu ñấy, anh dẫn thầy vào buồng kín lấy khuôn ra tô ñi nặn 742

https://thuviensach.vn

lại, vừa làm vừa bày vẽ từng tý cho thầy. Công việc chỉ trong một buổi là xong.

Chiếc bung ñược bắc lên một bếp lửa hồng. Đoạn, anh ñưa ông già vào buồng lột áo quần ñánh nhẹ một cái. Ông già ngã lăn ra chết. Không bối rối chút nào, anh ñưa xác ông già bỏ vào bung, ñổ nước vào, rồi vừa thụt bễ vừa ñảo. Sau ba ngày ba ñêm nước trong bung ñã trở nên quánh. Cuối cùng anh bưng bung nước ấy ñổ tất vào khuôn. Đợi nguội ba ngày ba ñêm nữa, anh mới tháo khuôn ra. Quả

nhiên có người từ trong ñó dần dần cựa quậy, rồi nhỏm dậy bước ra, mặt mũi vẫn còn phảng phất hình trạng ông già, nhưng má hóp hóa thành má căng, tóc bạc ñã trở nên ñen nhánh.

Suốt mấy ngày người ñúc hồi hộp chờ ñợi, giờ ñây mới thở phào khi người chết ñã sống lại, lại khỏe và trẻ ñúng như lời rao. Chủ nhà thấy bố mình ñược

"cải lão hoàn ñồng" thì mừng rỡ bội phần. Ông ta vội mang tới ñặt lên bàn một trăm năm mươi quan tiền bó mo cùng nhiều tặng vật, rồi tỏ lời cảm ơn hai thầy trò. Anh chàng học nghề chia ngay cho thầy mình một nửa. Người thợ ñúc sung sướng quá ñỗi, ngợi khen chàng trai hết lời. Trong bụng ông ta thầm nghĩ:

- Kể ra làm cũng chẳng khó mà lại ñược nhiều tiền. Thế mà từ lâu không ai biết cả.

Hai thầy trò từ giã nhà chủ ra ñi. Tới một làng khác, một ông lái buôn giàu có gọi họ vào ñể thuê ñúc lại người vợ cả lưng ñã gù, răng ñã rụng. Công việc lại diễn ra hệt như trước: cũng viết giấy cam ñoan, cũng ñưa khuôn ra ñắp, rồi cũng ñánh chết bà già bỏ vào bung. Nhưng lần này thì người thợ ñúc không còn hồi hộp. Hắn xắn tay áo giành lấy công việc ở người học trò và chịu khó làm ñủ mọi chuyện. Sau sáu ngày sáu ñêm chờ ñợi, khuôn ñược tháo ra. Quả nhiên, bà lão ñã biến thành người tố nữ làm cho ai nấy ñều trầm trồ kinh ngạc.

Khi cầm lấy những quan tiền tốt của anh học nghề trao cho, người thợ ñúc suy nghĩ: - "Tất cả phép lạ ñều ở trong cái khuôn kia cả. Chỉ nhờ có mấy cái khuôn của ông thầy hắn ñể lại mà làm ra bộn tiền. Hừ! Một cái nghề ngon ăn biết bao nhiêu! Có lẽ trẻ con nó cũng làm ñược. Tội gì mà không chiếm lấy ñể một mình hưởng lợi!".

Nghĩ vậy, một hôm vừa ñến một làng kia, người thợ ñúc liền ñến trình xã trưởng, vu cho anh học nghề của mình ñã ăn cắp mấy nén bạc. Chàng trai cố sức cãi lại nhưng anh không làm sao minh oan ñược vì lúc giở ra khám, mấy nén bạc có ñánh dấu không biết tại sao lại nằm lù lù trong "ruột tượng" của anh. Cuối cùng anh bị xã trưởng cho ñóng gông lại ñể giải lên quan. Người thợ ñúc bèn chiếm lấy tất cả ñồ nghề rồi quảy gánh ñi miết. Hắn ñi ñến một làng xa mới dừng lại, nhận ñúc thuê cho một nhà nọ ñể "cải lão hoàn ñồng" một ông già ngoài tám mươi tuổi. Bắt chước người học trò, hắn cũng làm giấy cam ñoan tử

tế, rồi cũng giở khuôn ra tô tô ñắp ñắp như kiểu hắn ñã ñược chỉ vẽ. Khi ñưa ông già vào buồng, hắn cũng choảng cho ông già một vố chết lăn, ñoạn bắt tay vào 743

https://thuviensach.vn

những công việc như hắn ñã làm lần trước. Nhưng khốn thay, sau mấy ngày ñêm, mở nắp khuôn ra, hắn giật mình vì nước vẫn không ñông lại thành người.

Hết sức lo sợ, hắn lại cố chờ thêm ba ngày ba ñêm nữa mà vẫn không thành công. Mấy người con ông già chờ mãi không ñược, bèn phá cửa buồng mà vào.

Hắn hoảng quá, xin khất thêm ba ngày ba ñêm nữa. Lại ba ngày ba ñêm nữa trôi qua. Cuối cùng khi mở nắp khuôn hắn mới thật sự tuyệt vọng. Mấy người con ông già xông lại, bắt trói người thợ ñúc ñánh cho một trận thừa sống thiếu chết, rồi ñóng gông ñể giải lên quan.

Trên ñường ñi, cổ mang gông, mình thâm tím vì ñòn, người thợ ñúc chợt thấy sự trừng phạt về lòng tham lam gian giảo của mình. Hắn hết sức hối hận. Mồm hắn hết lời cầu khẩn ñức thánh Khổng Lồ, hứa xin chừa mọi thói hư tật xấu, và xin ñức thánh run rủi cho anh học nghề trở lại ñể cứu hắn khỏi tử tội. Hắn lầm rầm cầu khẩn suốt mấy ngày trời. Đến ngày thứ ba, lúc hắn ñang bị tuần áp giải từ xã lên huyện, vừa ghé vào quán nghỉ chân thì bỗng thấy người học nghề của mình ñang ngồi uống nước ở quán. Người thợ ñúc liền sụp lạy như tế sao, và xin anh học trò hãy rón tay làm phúc. Anh học trò cười mà rằng:

- Chính ta là Khổng Lồ ñây. Ta không ngờ bụng dạ của lũ các ngươi lại nham hiểm ñến thế. Đáng lý ta còn trị tội nặng hơn nữa, nhưng ñã tỏ lòng hối hận thì cũng tha cho. Các ngươi phải lo bảo nhau: ñã ñi làm cái nghề của ta thì không ñược dối trá lường gạt người khác. Dù có nghèo khổ ñến ñâu, lương tâm cũng phải cho trong sạch.

Nói vừa dứt lời thì vụt một cái, mọi người không thấy anh học trò ñâu nữa.

Nhưng giữa lúc ñó, từ ngoài cửa, một người con của ông già ñã hộc tốc bước vào, nói không ra hơi:

- Thôi ñừng giải người ta ñi nữa. Bố tôi ñã sống lại rồi, hiện ñang cựa quậy ở

trong khuôn.

Người ta nói từ ñấy về sau những người làm nghề ñúc ai cũng sợ ñức thánh Khổng Lồ; không một ai dám gian trá khi hành nghề, nhất là ñã cùng làm với nhau thì không bao giờ lừa dối nhau1.

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh và Bản khai của xã Võ-liệt.

744

https://thuviensach.vn

123. SỰ TÍCH ĐÌNH LÀNG ĐA HÒA

Ngày xưa ở làng Đa-hòa có một ông thầy phù thủy cao tay, tên là Dọng.

Không những ông có nhiều phép lạ mà còn có lòng thương người.

Từ lâu, ông ñược bầu làm hương trưởng, và ñược dân trong vùng kính phục.

Hồi ấy làng Đa-hòa gặp mấy năm hạn hán, mùa mất liên tiếp, dân tình cơ cực.

Nhiều người phải ñem vườn ruộng ñi cầm ñi bán. Nhưng giá gạo ngày một cao, ruộng ngày một hạ. Cuối cùng ruộng ñất của dân ñều vào tay mấy tên trọc phú.

Thấy vậy, ông Dọng nghĩ cách ñể cứu giúp người nghèo. Ông bảo bọn nhà giàu:

- Thần thánh phù hộ cho các người, bao nhiêu ruộng nhà nghèo ñều lấy về ban cho một số người có của. Đó là lộc thánh. Nhưng nếu không biết tạ ơn thì rồi có lúc sẽ bị thánh phạt ñấy.

Biết ông là người có thể thông ñược với thần, bọn nhà giàu lo sợ, hỏi ông:

- Muốn tạ ơn thánh thì phải làm gì?

Ông Dọng ñáp:

- Làng ta vốn không có ñình. Thánh ngự về không có cái mà ở. Vậy phải mau mau dựng một cái ñình.

- Dựng ñình tốn kém lắm sao có thể làm nổi.

- Nhà giàu bỏ của, nhà nghèo bỏ công, mỗi người vun ñắp một tý thì việc lớn không mấy chốc mà thành. Nếu ñược như vậy, tôi tuy bất tài cũng xin ñứng ra ñốc công.

Bọn nhà giàu nghe lời ông. Chúng bèn họp làng quyết ñịnh dựng ñình: những người có của thì quyên tiền, còn người nghèo thì gánh ñất gánh cát. Ông Dọng thân hành thu góp tiền nong và làm người ñôn ñốc. Ông bảo bọn trọc phú:

- Thần thánh ñều có con mắt, "sởi lởi trời gởi của cho, quăn co trời gò của lại".

Hằng tâm hằng sản ai bỏ nhiều thì ñược phúc nhiều.

Chúng nghe nói ñều thi nhau quyên những món tiền lớn và góp lại trao cho ông. Nhưng thu ñược bao nhiêu ông phân phát cho dân ñói bấy nhiêu. Ông bảo họ gánh ñất ñắp thành nền ñình, xung quanh trồng bờ giậu cho kín, ở sân ñình trồng các thứ cây cối kể cả các loại cây dây như cây bìm hìm, v.v... Đoạn, ông hẹn với bọn trọc phú ba tháng nữa ñình sẽ hoàn thành. Bọn trọc phú thấy ông phân phát hết tiền thì sinh nghi, nhưng thấy ông nói cứng, thì lại nửa tin, nửa ngờ. Vả xưa nay ông chưa từng thất hẹn với ai, nên cũng không dám hỏi.

Thời gian trôi qua, nền ñình ñã ñắp xong, tiền quyên góp ñã nhiều, hạn cũng sắp hết mà chưa thấy ñộng tĩnh gì cả. Thấy gỗ lạt không có một que, gạch ngói 745

https://thuviensach.vn

chẳng có nửa mảnh, bọn nhà giàu ñến thúc ông Dọng. Ông chỉ ñáp gọn lỏn: -

"Đình khắc có ñình! Ai sinh sinh sự sẽ sự sự sinh!".

Một số phú thương ở làng bên cạnh là làng Vạn-phước trước ñây cũng bỏ

những số tiền lớn quyên vào công việc làm ñình ở Đa-hòa ñể mong ñược thánh ban lộc, nay ñợi mãi không thấy ñình, chúng lấy làm nóng ruột, liền ñến vặn ông Dọng:

- Chúng tao qua ñây buôn bán thấy việc phúc ñức, nên cũng vón tay vào ñể vo tròn quả phúc. Không ngờ mày "nhũng lạm" ñi mất cả rồi, chỉ ngồi trơ thổ ñịa nói phét.

Nói rồi chúng xúm lại thượng cẳng chân hạ cẳng tay, ñánh ông sưng cả mặt mũi. Ông Dọng ñáp:

- Đình khắc có ñình! Nhưng ñánh người là có tội, ñánh bậc "cao niên" tội lại càng nặng. Kẻ nào ñánh ta thì phải ñền tội. Ta không nói chơi ñâu!

Đoạn ông mang gậy nón ñi sang làng Vạn-phước ñể bắt ñền. Tới nơi, ông vào ñình Vạn-phước, ngả gậy nón ngay ở gian giữa mà ngồi.

Rồi ông cởi áo giở chỗ bị ñánh phân vua với những người dân Vạn-phước có mặt:

- Các ông các bà xem. Đánh người không phải là chuyện chơi. Bọn những tên Giáp tên Ất ở làng này vô cớ gây sự ñánh ta. Kẻ nào sinh sinh sự thì sự sự sinh!

Sẽ phải ñền ñình!

Nói thế rồi ông cứ ngồi ở giữa gian vót ñũa và xe chỉ. Có ai hỏi làm thế ñể làm gì thì ông trả lời "ñính nèo" (tức nói lái là néo ñình).

Bọn lý hào làng Vạn-phước ñược bọn phú thương xúi giục, ra ñình ñuổi ông Dọng ñi. Ông không ñi, nói:

- Các ông phải trả lời cho tôi cái chuyện người làng này, những tên Giáp tên Ất, tự dưng vô cớ ñánh tôi. Tôi ñược rửa nhục rồi thì sẽ ñi ngay!

Chúng hỏi:

- Ông muốn rửa nhục thế nào?

- Kẻ nào ñánh tôi thì phải làm ñình ñể ñền.

- Không làm ñình thì sao?

- Không làm ñình thì vay tạm ñình này rồi sẽ ñền sau.

Cho ñòi hỏi của ông là vô lý nên chúng không chịu xử. Cuối cùng chúng lấy thế ñông ñến ñuổi ông ñi. Ông ñợi cho họ tập hợp ñông ñủ, rồi mới thủng thỉnh nói:

746

https://thuviensach.vn

- Bây giờ tôi sẽ cắm cái gậy này xuống trước sân ñình. Nếu làng ta nhổ ñược gậy lên thì tôi xin ñi ngay.

- Nếu không nhổ ñược thì sao?

- Thì mất ñình.

Họ bảo "ñược". Hai bên làm giấy ký kết.

Rồi ñó, ông Dọng ung dung bước ra sân cầm cây gậy trúc của mình cắm phập xuống sân ñình, và nói: - "Nhổ ñi! Cho các người nhổ ñi!".

Vừa thấy thế, một tên hào cường trẻ tuổi xắp tay áo lên hùng hổ:

- Cần gì phải nhiều người mất công. Xin mời các quan viên hãy ngồi nghỉ, chỉ

một mình tôi nhổ cũng ñủ. Này này, lão già hãy trông ñây, rồi có ñường có nẻo cút ngay!

Và hắn chạy tới, dùng một bàn tay nắm lấy cây gậy ñể nhổ, nhưng không ñược. Sau ñó, hắn lôi bằng cả hai tay, nhưng cũng không nổi. Sau, hắn ôm cả

người vào rán sức lắc mà cũng không chuyển. Mồ hôi nhễ nhại, hắn gọi những người xung quanh vào giúp sức. Ông Dọng nói:

- Ta thách tất cả bọn bất nhân chúng mày!

Mọi người liền xúm xít lại quanh tên hào cường, một người, hai người tới hàng chục người; nhưng lạ thay dù có ñến hàng chục bàn tay, chiếc gậy vẫn không nhúc nhích. Bọn lý hào mệt nhoài. Chúng ñánh mõ cho trai làng ñổ ra buộc thừng mà kéo, song cũng chẳng ăn thua. Cuối cùng, chúng bàn buộc thừng vào cổ trâu, ra roi cho trâu kéo, tuy vậy chúng chỉ làm một công việc vô ích: mọi dây thừng ñều ñứt, còn gậy của ông vẫn vững như trời trồng.

Ông Dọng phá lên cười:

- Thế là thua cuộc rồi nhé!

Rồi ngoảnh mặt về phía dân, ông nói:

- Xin ñồng dân nhớ cho, nếu làng ta có mất ñình, chẳng phải tại tôi. Đó là do bọn tên Giáp tên Ất nó sinh sự sự sinh. Bắt chúng nó làm lại ñình khác ñể ñền!

Nửa ñêm hôm ấy, trời bỗng nổi phong ba, sấm chớp ñùng ñùng, gió rít từng cơn rất dữ. Giữa lúc ấy người ta nghe xen vào những tiếng như tiếng kèn trống cùng những tiếng truyền lệnh của ông Dọng: - "Nâng lên!... Hạ xuống... Xích về

bên trái...". Đình làng Vạn-phước thốt nhiên bay bổng lên không trung cùng với cả những hòn ñá tảng kê chân cột; ñình vượt qua các lũy tre rồi tiến ñến bờ sông lối sang làng Đa-hòa.

Ông Dọng ñã ñợi ở ñấy từ lâu. Ông ngồi lên chiếc nón tu lờ bơi sang sông theo ñình ñể ñiều khiển. Đình vượt qua sông là là mặt nước. Sau ñó ñình bay bổng về

747

https://thuviensach.vn

Đa-hòa rồi hạ xuống một cách êm thấm trên cái nền mới ñắp. Lại có những tiếng hô của ông Dọng và tiếng ồn ào dội lên ở ñây, ñược một chốc thì vắng lặng như

tờ. Soát lại mọi chỗ, ông Dọng chỉ thấy có một viên ñá tảng bị rơi lúc vượt sông, còn mọi thứ ñều không hề suy suyển. Cuộc chuyển ñình hoàn thành một cách chu ñáo.

Sáng hôm sau, dân làng Vạn-phước nhìn ñến ñình thì thấy chỉ còn một cái nền trơ trọi. Họ ñến nhà của mấy tên phú thương ñòi ñình.

Mấy tên này lo lắng, bèn họp bọn hào lý bắt ñệ ñơn lên quan tố cáo ông Dọng ăn trộm ñình. Quan huyện ñòi ông Dọng lên hỏi:

- Sao mày dùng phép ma thuật quỷ ăn trộm ñình của người?

Ông Dọng làm bộ ngơ ngác. Quan lại nói:

- Làng Vạn-phước tố cáo mày ăn trộm ñình về cho làng Đa-hòa. Có thế nào cứ

thực tường khai ñể khỏi phải tra khảo.

- Bẩm quan, ông Dọng nói, chuyện bên nguyên ñưa ra "thậm ư vô lý". Vậy xin phép hỏi, ñình mất từ bao lâu?

- Mới hôm kia chứ ñâu?

Ông Dọng cười ha hả:

- Quan lớn nhân danh "dân chi phụ mẫu" phụ họa với bọn không ñặt làm có, mà cũng nghe ñược.

Quan huyện ñập bàn quát lên:

- Lính ñâu, hãy ñóng gông tên này lại cho ta.

Ông Dọng thong thả ñáp:

- Xin quan lớn bớt cơn thịnh nộ cho kẻ hạ dân hỏi bên nguyên: Nền ñình làng Vạn-phước có dấu tích gì ñể biết ñình mất ñã bao lâu?

Bọn lý hào Vạn-phước nói:

- Cải ñã lên lá.

Ông Dọng cười:

- Bẩm quan, một bên mất ñình chỉ nói cải vừa trổ lá, còn ñình làng tôi thì bìm bìm ñã mọc lên tận nóc. Xin mời quan về khám hư thực.

Quan về khám ñình làng Đa-hòa thì quả thấy xung quanh ñình, bờ giậu ñã mọc xanh kín, ở sân ñình cây cối um tùm: ñặc biệt là dây bìm bìm ñã leo lên tới nóc.

Thấy vậy, quan ñành xử cho ông thắng cuộc.

748

https://thuviensach.vn

Bọn hào lý làng Vạn-phước chịu thua kiện, cắm cổ ra về. Sau ñó, do dân làng buộc tội, mấy tên phú thương ñã ñánh ông Dọng ngày xưa tức là bọn tên Giáp tên Ất phải ngửa cổ ñền cho làng Vạn-phước một cái ñình khác.

Người ta nói ñình làng Đa-hòa cho ñến nay vẫn còn, một cột cái của nó vẫn ñể

lơ lửng vì thiếu mất một hòn ñá tảng lúc vượt sông.

KHẢO DỊ

Ở một số làng Bắc-bộ còn có nhiều truyện nói về trộm ñình hoặc mượn ñình bằng phép thuật. Chúng tôi kể ra dưới dây hai truyện:

1. Mượn ñình

Làng Yên-mỹ thuộc huyện Thanh-trì có một thầy phù thủy cao tay. Một hôm nghe dân làng phàn nàn sắp mở ñám hội mùa xuân mà tiếc rằng làng nghèo không có ñình ñể vào ñám cho trọng thể, ông bảo họ: - "Tôi sẽ vì làng ñi mượn một cái ñình, rước xách xong lại trả cho người ta". Dân làng hỏi: - "Mượn ở

ñâu?". "Làng Trung-quan ở bên kia sông có ngôi ñình ñẹp, mượn cũng tiện". -

"Phí tổn thế nào?" - "Không tốn kém gì mấy. Chỉ xin chọn ñất ñắp cho một cái nền ñình, và khi nào chuyển vận thì mỗi nhà nấu cho một nồi cháo ñưa ra bày ở

nền ñể khao âm binh". Mọi người ưng thuận. Khi nền nắp xong, ông dặn: - "Hễ

ñêm nay nghe tiếng chó cắn xin mọi người ai nấy cứ ngủ kỹ, chớ có tò mò ra nhìn ngó gì mà hỏng việc". Nửa ñêm hôm ấy, người làng nghe tiếng chó cắn râm ran khắp nơi, qua ñó nghe như có hàng ngàn quân ñang tập hợp ở sân ñình. Sau ñó lại tản ñi ñâu mất cả. Được một chốc lại nghe rào rào như gió bão, rồi tiếp ñến thấy im lặng như tờ.

Sáng dậy, dân làng ra xem quả thấy có một ngôi ñình ñồ sộ ñặt trên nền cùng với cả hoành phi, câu ñối và ñá tảng. Dân làng Trung-quan thấy mất ñình chia nhau ñi tìm. Cuối cùng họ biết ñình của mình ñã sang bên làng Yên-mỹ, nhưng không biết lấy cớ gì ñể ñòi. Dân Yên-mỹ mở hội bảy ñêm ngày, mời các làng lân cận, trong ñó có Trung-quan về dự rất vui vẻ, nhưng không một ai hé răng nói ñến ngôi ñình mới của mình. Sau khi ñám hội kết thúc, thầy phù thủy lại dùng phép trả ñình lại cho làng Trung-quan. Người của làng Yên-mỹ mang một con lợn và mấy cỗ xôi sang tạ lỗi: - "Làng chúng tôi không có ñình, nếu nói thật là mượn ñình, thì quý thôn chắc cũng chả cho mượn. Vậy ñành phải mượn trộm trong mươi hôm. Nay xin trả lại ñầy ñủ chỉ giữ lại mười hòn ñá tảng ñể làm kỷ

vật, hết bao nhiêu tiền chúng tôi xin bồi thường".

749

https://thuviensach.vn

Về sau, khi làng Yên-mỹ có tiền dựng ñình, vì ñình quy mô nhỏ nên họ phải xén bớt những hòn ñá tảng giữ lại nói trên cho vừa cỡ của cột1.

2. Giấu ñình dưới giếng

Làng Mễ-trì, huyện Hoài-ñức, một làng hai thôn chung nhau một cái ñình.

Một hôm dân hai thôn cãi nhau về việc cúng thần. Sáng ra, họ thấy ñình ñã mất, chỉ còn trơ lại cái nền. Thần ngự ñồng lên bảo cho biết, vì hai thôn ganh tỵ nhau, nên ñêm qua thần bốc ñình bỏ xuống giấu ở một giếng gần ñấy. Nay việc ñã ñịnh rồi không cho ñưa về nữa. Người ta ra giếng nhìn quả thấy lờ mờ có nóc ñình ở dưới nước. Không thấy một ai bàn chuyện di chuyển. Nhưng sau ñó mỗi lần cầu việc gì không ñược (như trời hạn cầu mưa chẳng hạn) dân làng lại ra sức tát giếng làm như cách ñưa ñình lên ñể dọa thần. Thần sợ nên hễ nước cạn hơi lộ

cột ra, thần phải lật ñật làm mưa cho họ thôi tát. Có lần tát lộ cả bốn cột rồi mà vẫn chưa thấy mưa, một người họ Ngô lội xuống giếng vào cung ñánh chuông vang rền, nhưng hắn bị thần phạt. Vì thế từ ñấy mỗi khi tát ñể cầu ñảo, làng không cho những người họ Ngô xuống giếng.

Về sau hai thôn phải làm ñình riêng, chỗ cũ gọi là bãi nền ñình2.

Người Quảng-nam có truyện Thầy Thím, là một dị bản của truyện Sự tích ñình làng Đa-hòa kết hợp với một vài hình tượng trong truyện Lẩy bẩy như Cao Biền dậy non (số 39, tập I).

Ở làng Trà-luông, huyện Thăng-bình, có hai vợ chồng một ñạo sĩ tên là Lánh.

Họ dần dần nổi tiếng về những phù phép màu nhiệm, nên dân gọi chung là Thày, vợ là Thím gọi chung là Thày Thím. Thấy ñình làng hư nát, một hôm Thày Thím tới gặp các ông hương chức tự nguyện cất cho một ñình khác ñẹp hơn.

Làng tưởng họ nói chơi, cũng vui miệng trả lời ưng thuận. Thầy Thím bảo người dỡ cái ñình cũ và ñắp ñất ñổ lại nền sẵn sàng.

Một ñêm nọ tự nhiên giông bão nổi lên ầm ầm. Dân làng nghe xa xa có tiếng Thầy Thím hò hét thúc giục, rồi tiếng ñục ñẽo, tiếng búa gõ ình ình.

Sáng ra ñã thấy một cái ñình rất ñẹp. Làng bên cạnh mất ñình, cho người ñi dò la thấy ñình làng Trà-luông giống với ñình mình, bèn ñi kiện. Thầy Thím lấy trộm không gọn. Chứng cớ không thể chối cãi ñược là trên vách tường ngôi ñình này còn có vết dây trầu leo mà lại không có gốc. Bọn hương chức Trà-luông ñổ

vạ cho Thầy Thím. Hai vợ chồng liền bị hắt và cuối cùng bị kết án tử hình.

Trước khi bị chém, Thày Thím xin phép quan cho mình truyền lại một vật báu.

Bèn sai người mang ñến một tấm lụa và bút mực. Họ vẽ lên lụa một con rồng.

1 Theo lời kể của người Hà- ñông.

2 Theo lời kể của người làng Mễ-trì.

750

https://thuviensach.vn

Khi vẽ xong, họ thắp hương, ñiểm nhãn, rồng vụt bay lên trời mang theo cả hai vợ chồng trước con mắt ngơ ngác của quan và lính.

Đến Nha-trang, họ xuống ở nhờ một bà già lên là Xổi. Một hôm Thầy Thím gửi cho bà một bọc vải ñựng hạt ñậu, treo lên xà nhà, và dặn bà ñừng cho ai biết.

Không ngờ sau ñó ñứa cháu bà Xổi nghe trong bọc có tiếng xì xào thì tò mò mở

ra xem. Tự nhiên trong bọc có nhiều binh lính hiện ra cầm khí giới bao vây lấy nó, làm nó hoảng hốt kêu cứu om sòm (giống với tình tiết rấm lúa thành binh ở

truyện số 39, tập I). May Thầy Thím kịp thời chạy ñến hô thần chú cho binh lính rút vào bọc nên không việc gì.

Về sau Thầy Thím chết, quan trên không trị ñược họ lúc sống, nên báo thù lúc chết bằng cách dùng xiềng sắt xiềng mồ lại. Nhưng ñêm ñến có voi rừng về phá tan xiềng. Về sau vua phải phong cho chồng là Chí Đức Đại vương, vợ là Chí Đức nương nương1.

1 Theo Sơn Nam . Chuyện xưa tích cũ, tập I, và theo Xa-lê (Sallet) trong tạp chí Viễn Á số 5

(1925) . Lê Thanh Thái kể ñoạn cưỡi rồng có hơi khác, như sau: Thầy Thím từ miền ngoài vào ở làng Tam-tân (Phan-thiết) làm nghề thợ rừng kiêm thầy thuốc. Do chữa ñược nhiều bệnh hiểm nghèo nên tiếng ñồn khắp nơi, ñến tai một lão Tây coi ñèn ở ñây. Linh cảm là không yên, Thầy sai Thím mua một tấm vải ñiều về vẽ một con rồng nhưng chưa ñiểm nhãn ñã cuốn lại cất ñi.

Ít lâu sau, lão Tây ñèn và lính tới bắt. Thầy xin phép vẽ nốt mắt rồng ñể treo bàn thờ tổ ñã.

Đoạn Thầy trải vải ra sân ñiểm mắt bên tả xong, bảo vợ bước vào mài thêm mực. Điểm vừa xong mắt bên hữu, thì rồng tự dưng quẫy ñuôi bay lên trời, mang theo cả hai vợ chồng, làm cho lão Tây ñèn và lính ñứng ngây (Bách khoa, số 385) .

751

https://thuviensach.vn

124. CON CHIM KHÁCH MÀU NHIỆM

Vào một ngày xa xưa, có hai anh em con một nhà quan nọ một hôm ñi chơi thấy có một nhà ñạo sĩ ngồi bên vệ ñường. Trước mặt ñạo sĩ có ñặt một cái lồng, trong có một con chim khách. Hai anh em sán lại xem và hỏi:

- Chim gì mà trông chẳng ñẹp. Nó có hót ñược không?

- Chim này không phải ñể nghe hót ñâu - ñạo sĩ trả lời.

- Thế dùng ñể làm gì?

- Đây là một con chim khách mầu nhiệm. Ai ăn ñược thịt nó sẽ trở thành bậc vương giả.

- Có bán không?

- Chỉ bán cho người nào mang lại ñây bốn ngàn quan tiền. Đưa về nuôi ñúng ba tháng mười ngày, sau ñó mới làm thịt. Chỉ cần ăn một miếng thịt chim này tự

khắc có ngày phú quý sẽ ñến, ñứng trùm lên thiên hạ.

- Có chắc thế không?

- Đã mua thì ñừng ngờ. Đã ngờ thì ñừng mua. Nhưng hãy nhớ, không phải bất kỳ ai có tiền là mua ñược chim, cũng không phải bất kỳ ai mua ñược chim là ăn ñược thịt. Phải có số, lại phải có tài.

Tin tưởng ở lời nói của nhà ñạo sĩ, hai anh em liền chạy về nhà lấy trộm của mẹ mình ñủ số tiền mang tới cho ñạo sĩ ñể ñược làm chủ con chim quý.

Trở về, hai anh em giao chim cho ba người thị tỳ, bắt mỗi người phải nhận một việc: người thứ nhất cho chim ăn, người thứ hai tắm rửa, dọn lồng cho chim, còn người thứ ba trông nom săn sóc chim. Hai người chủ còn dặn:

- Tính mệnh cả ba ngươi gắn liền với con chim ñó. Ta hứa sẽ cho các người mỗi người một ngàn quan nếu nuôi chim và giữ chim ñược tốt. Nhưng nếu ñể

chim chết, hoặc bay mất, nhất ñịnh sẽ trị tội không tha!

Dặn ñoạn, hai anh em trở lại ngôi trường cách xa một ngày ñường, tiếp tục học tập.

Hồi ñó, ở một nước ngoài có một người học ñược phép bấm ñộn rất tài tình. Ở

ñâu mất cái gì, hắn cũng có thể dùng phép lạ tìm ra ñược.

Nhờ có phép lạ, hắn biết rằng ở nước Nam có một con chim khách mầu nhiệm: ai ăn thịt nó sẽ ñược làm vua. Thấy vậy, hắn bèn bán tất cả gia tài ñiền sản ñóng một chiếc tàu quyết sang tận nơi ñể tìm bằng ñược.

752

https://thuviensach.vn

Sau những ngày lần mò dò hỏi, hắn ñã tìm ñến ñúng nhà có con chim khách.

Nhà rất kín cổng cao tường lại có nhiều ñầy tớ canh gác, không dễ gì vào lọt.

Nhưng khi biết chủ nhân ngôi nhà chỉ là một người ñàn bà góa, hai ñứa con trai ñều ñi học vắng, hầu hạ bên mình chỉ có ba cô gái trẻ, thì hắn rất mừng, quyết lập kế ñể lọt vào cho ñược. Hắn nhờ mối giới thiệu mình là khách buôn nước ngoài bán rất nhiều hàng nữ trang và lụa là với giá rẻ chưa từng có. Quả nhiên, mưu sâu ñã ñạt, khi gặp chủ nhân, hắn ñưa tặng một chiếc nhẫn ngọc ñể làm quen. Chỉ một thời gian ñi lại, dần dần hắn ñã bắt nhân tình ñược với người ñàn bà này. Nhưng khi hỏi dò ñến con chim khách, hắn mới biết rằng chim ñược bảo vệ hết sức cẩn mật, do ba người thị tỳ chia nhau ñêm ngày canh giữ .

Túng thế, người khách buôn lại phải giờ một thủ ñoạn khác. Một hôm, hắn làm bộ sửa soạn cho tàu về nước. Người ñàn bà góa ăn phải bả tình, hết lời dỗ

dành ñể cầu mong hắn ở lại với mình. Hắn liền ngỏ ý sẽ ở lại suốt ñời, nếu ñược ăn thịt con chim khách nuôi trong nhà này.

- Tưởng như thế nào chứ việc ấy thì có gì là khó khăn.

Đáp ñoạn, người ñàn bà bèn ra lệnh cho mấy người thị tỳ phải ñưa nộp con chim khách.

Nhưng cả ba người nhất ñịnh không chịu. Họ trả lời: - "Thưa bà, chúng con không thể trái lệnh của hai công tử ñã căn dặn trước khi lên ñường".

Để buộc mấy người thị tỳ phải tuân lời mình, người ñàn bà nọ bèn hành hạ họ

một cách tàn khốc. Cuối cùng họ không thể kiên gan ñược nữa.

Lại nói chuyện một ngày nọ hai anh em ñang ngồi làm bài thì tự nhiên ruồi ở

ñâu kéo tới vây kín lấy ñầu ngọn bút không cho nhúng vào mực. Nghĩ là ở nhà có chuyện chẳng lành xảy ra, hai anh em bèn xin phép thầy về thăm nhà.

Khi họ vừa bước vào cửa thì ba người thị tỳ ñã chạy tới dắt họ vào buồng kín rồi quỳ xuống, kể hết những chuyện xảy ra ở nhà cho họ nghe: nào là người lái buôn nước ngoài ñi lại không chính ñáng với phu nhân, nào là họ bị ñánh ñập như thế nào chỉ vì không chịu nộp con chim quý, v.v...

Hai anh em hỏi:

- Thế chim hiện giờ ở ñâu?

- Đã giết thịt còn kho trên bếp. Chốc nữa ông ấy sẽ ñến ăn.

Hai anh em bèn vào ngay nhà bếp ngồi chén kỳ hết thịt con chim khách của mình. Ăn xong, họ lấy trộm tiền mẹ, thưởng cho ba người thị tỳ như lời ñã hứa, và dặn họ hãy trốn mau ñừng ñể mẹ mình bắt ñược. Rồi ñó, hai anh em cũng bỏ

nhà ra ñi. Khi trèo lên một ngọn ñèo thì trời vừa tối, hai người ngồi lại nghỉ sức, rồi vì mệt quá nên ngủ quên trên bãi cỏ.

753

https://thuviensach.vn

Đang ngủ ngon giấc thì bỗng nhiên trên không trung có hai vị thần bay qua chốn này. Nhìn thấy hai chàng trẻ tuổi nằm giữa cánh rừng hoang, một vị vốn là thần Thiện nói:

- Này này, có hai gã xinh trai, lại có tướng làm vua sao mà lại nằm ở ñây không sợ thú dữ ăn thịt? Chúng ta hãy mang họ ñến kinh thành giúp cho họ sớm lên ngôi báu.

Nhưng vị kia vốn là thần Ác, ñáp:

- Không nên! Không nên! Hãy ñưa chúng nó ñến những nơi trăm sóng ngàn gió ñể xem chúng nó chống chèo với số mệnh ra sao ñã mới ñược.

Hai vị thần tranh cãi nhau mãi không ai chịu ai. Mãi ñến gần sáng một vị cắp người anh ñi sang nước Tề, một vị cắp người em ñi sang nước Sở, thả xuống vào lúc mặt trời chưa mọc.

*

* *

Lại nói chuyện người anh ñược thần Thiện thả vào nhà một người dân nghèo.

Gia ñình ấy hàng ngày ñi làm thuê, bữa hôm không biết có bữa mai. Thấy người con trai mặt mũi sáng sủa lại chữ tốt văn hay, người chủ nhà coi như trời ñưa ñến cho mình một ñứa con, nên tuy nhà thiếu ăn, ông cũng không nỡ ñuổi.

Chàng trẻ tuổi cũng lao vào làm bất cứ công việc gì ñể sống. Vùng này vừa bị

mất mùa trong mấy năm liền, miếng ăn kiếm rất chật vật. Chàng trẻ tuổi hết làm thuê, ñến kiếm củi, ñào củ mài... quần quật suốt ngày vẫn không ñủ bỏ miệng.

Nạn ñói ngày một dữ dội, người chết ñói ñầy ñường ñầy chợ. Trong một vài tháng ñã xảy ra những vụ cướp thóc. Người chủ nhà ñi theo ñám ñông. Chàng trẻ tuổi cũng hăng hái ñi ñầu. Thấy anh có tài, người ta tôn thủ lĩnh ñại vương.

Triều ñình nghe tin dân ñói nổi loạn, vội ñiều quân tới ñánh.

Máu chảy khắp nơi. Nhưng bên phía dân ñói cũng tập hợp thành những ñội quân do anh chỉ huy. Quân của anh ngày một ñông: từ hàng ngàn chẳng mấy chốc lên hàng chục vạn. Quân triều ñình kéo tới lớp nào bị ñánh tan tành lớp ấy.

Quân của anh kéo về kinh không một ai dám chống lại. Cuối cùng trong một trận kịch chiến, bọn vua quan nước Tề ñều bị tiêu diệt. Cõi bờ nước Tề ñều giao lại cho nghĩa binh. Người ta tôn anh lên ngai vàng, gọi là Tề vương.

*

* *

Người em ñược thần Ác thả vào một cái thành. Hồi này ở nước Sở ñang bị nạn mãng xà. Mãng xà vốn thích ăn thịt người. Ngày nào nó cũng phải thịt một mạng người mới ñủ no. Từ trong hang ñá, cứ chừng ñúng ngọ thì nó bò ra ñi tìm mồi. Xong bữa tiệc, nó lại trở về hang nằm nghỉ. Vì vậy, cứ vào khoảng nửa 754

https://thuviensach.vn

buổi, mọi người thi nhau chạy ñi tìm nơi ẩn náu. Nhưng mãng xà cũng rất tinh khôn, không bao giờ chịu nhịn ñói. Suốt mấy năm trời, nó ñã ăn hết không biết bao nhiêu mạng người. Nhà vua vô cùng lo lắng, hứa gả công chúa cho người nào có thể trừ ñược con quái vật.

Chàng trẻ tuổi rơi xuống ñúng vào lúc mãng xà tìm ñến kiếm ăn ở cái thành này. Anh ñang ñi dạo chơi các phố, bỗng chốc thấy mọi người ñều biến ñi ñâu mất cả. Đang lúc ngạc nhiên thì mãng xà ñã ở ñâu xông lại. Thấy thế nguy, anh tuốt gươm ñánh trả. Trận ñánh diễn ra rất lâu, mấy lần anh ñâm trúng vào ñầu con vật. Một mũi gươm bị gãy giắt vào trong ñó. Nhưng tuy bị thương, mãng xà vẫn còn rất khỏe. Nó quần anh mệt nhoài. Cuối cùng, anh cũng chém ñược con quái vật, nhưng vì mệt quá nên lăn ra nằm ngất bên vệ ñường.

Khi cơn nguy hiểm ñã qua, mọi người lục tục ra khỏi chỗ nấp. Một viên quan nhỏ phi ngựa ñến ñược chỗ xác mãng xà trước tiên, liền chém lấy cái ñầu ñưa lên nộp vua, tự xưng mình là người giết ñược quái vật.

Vua y ước gả công chúa cho hắn. Lễ cưới tổ chức rất linh ñình. Nhưng giữa lúc mọi người ñang tiệc tùng thì chàng trẻ tuổi bỗng xuât hiện ở cửa thành. Anh xin vào gặp vua ñể ñòi lại mũi gươm gãy. Bon thị vệ ñưa ñầu mãng xà ra, quả

tìm ñược ngay. Thấy chứng cớ sờ sờ, vua sai bắt viên quan bỏ ngục và phong cho chàng trẻ tuổi chức phò mã.

Sau ñó ít lâu vua chết không có con nối. Phò mã ñược mọi người tôn làm vua gọi là Sở vương.

Trong một cuộc hội kiến, Tề vương và Sở vương gặp nhau ở biên giới hai nước. Hai anh em nhận ra nhau ngay, và từ ñây hai nước giữ hòa hiếu lâu dài.

Nhân dân nước Tề và nước Sở ñược hưởng thái bình thịnh trị chưa từng có1.

KHẢO DỊ

Truyện kể trên gần giống với ñoạn mở ñầu của truyện cổ tích Ba-tư (Iran) và Ấn-ñộ. Truyện của Ba-tư như sau: Một thầy tu mua ñược một con chim mầu nhiệm, mỗi ngày ñẻ cho y một viên ngọc. Một thời gian y vắng nhà, vợ y bắt nhân tình với một người ñổi bạc.

Nhờ một người bạn là một nhà thông thái cho biết ai ăn ñược ñầu con chim ấy sẽ trở thành vua, nên người ñổi bạc bảo tình nhân làm thịt con chim kia cho mình ăn. Người ñàn bà vâng lời, nhưng ñang nấu thì con khóc. Để dỗ con nín, bà ta vô tình cho nó ăn cái ñầu. Thấy mất ñầu chim, người ñổi bạc tức giận, chạy ñi 1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn, và lời kể của người Phú-yên.

755

https://thuviensach.vn

hỏi bạn, bạn bảo ăn ñầu ñứa trẻ cũng sẽ ñược làm vua. Hắn ñịnh giết ñứa trẻ, nhưng khi ñến nơi thì người hầu gái ñã ñem ñứa bé trốn ñi. Đứa bé qua nhiều cuộc phiêu lưu kỳ lạ ñược dân một nước khác tôn làm vua.

Truyện Ấn-ñộ, sưu tầm ở xứ Cát-sơ-mia (Cachemire): Có hai anh em con vua phải trốn khỏi nhà vì bị dì ghẻ bạc ñãi. Nghỉ chân dưới một gốc cây, họ bỗng nghe một con sáo bảo một con vẹt rằng - "Ai ăn thịt ta thì sẽ ñược làm quan ñầu triều". - "Còn ta, con vẹt ñáp, ai ăn thịt thì sẽ ñược làm vua". Hai người dùng cung tên bắn chết hai con chim, nguời anh ăn con vẹt, nguời em ăn con sáo.

Người anh ñến một nước kia sau quả ñược làm vua. Còn người em ñến một nước khác, cũng như truyện của ta, ở ñây ñang có nạn chằn tinh ăn thịt người, mỗi ngày phải nộp một mạng. Vua hứa gả con gái cho người nào giết ñược quái vật. Người em giết ñược con vật nhưng vì kiệt sức nằm lăn ra ñất. Một nguời hàng ngày thường quét dọn chỗ chằn tinh ăn, hôm ấy thấy quái vật chết, bèn chặt ñầu nộp lên vua, xưng rằng chính tay mình ñã giết. Về sau sự thật cũng ñược tỏ rõ truyện của ta1.

Người Khơ-me (Khmer) có một truyện tương tự: Một hoàng hậu sinh ñược hai người con trai và ñược thần cho hai viên kim cương quý ñeo vào có thể bay ñược. Thần còn cho biết: mẹ con sẽ gặp tai nạn trong mười năm, hết hạn sẽ ñoàn tụ. Sau ñó, ba mẹ con bị một bà phi khác tìm cách hãm hại, nhưng nhờ những nguời lính thương hại thả cho ñi trốn.

Như các truyện trên, ở ñây cũng có hai con vật mầu nhiệm. Một hôm hai anh em ñi ñến một nơi thấy hai con gà, một trắng một ñen, nói với nhau hễ ai ăn thịt ñược chúng nó thì sẽ ñược làm vua hai nước. Chờ lúc hai con chọi nhau mệt lử, hai anh em bắt làm thịt ăn.

Hai anh em ñi ñến một nước kia, ông vua nước này chết không con nối.

Theo lời quan thiên văn, nguời ta cho ñóng voi rồi voi tự nó ñi tìm ra người có số làm vua ñem về triều. Đến chỗ có hai anh em ñang ngủ, voi dừng lại rồi dùng vòi quấn lấy người anh ñặt lên ngai ñưa về, từ ñó người anh trở thành vua.

Người em ngủ dậy thấy mất anh, bèn bỏ ñi tìm, không ngờ lưu lạc ñến một nước khác, ở nhờ một bà lão. Bà lão thấy chàng có chiếc nhẫn sáng ngỡ là yêu

tinh, vội ñi báo vua. Vua sai lính bắt về giam lại. Hồi ấy có một hung thần ñòi nộp công chúa. Vua hứa sẽ gả công chúa và truyền ngôi cho ai trừ ñược hung thần. Chàng xin ñi. Thắng trận trở về ñược vua khen ngợi nhường ngôi, nhưng anh nhớ ñến thời hạn mười năm ñã hết nên cố xin về gặp anh mình và mẹ2.

1 Đều theo Cô-xanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, tập I 2 Theo Vân Hải. Con cá có mỏ (Tập truyện cổ tích Căm-pu-chia).

756

https://thuviensach.vn

Khi qua nước của người anh trị vì, người em thấy chân dung của anh treo khắp nơi, vột xin vào cung tìm. Gặp nhau, họ rất vui mừng, rồi ñó cả hai dùng nhẫn kim cương bay về xứ sở gặp lại mẹ.

Truyện của người Đức cũng giống các truyện trên: Có hai anh em, một giàu, một nghèo. Hai ñứa con sinh ñôi của người nghèo, thường ngày phải sang nhà bác xin ăn, trong khi ñó, bố nó phải sinh nhai bằng nghề kiếm củi. Một hôm ông này thấy một chim chim lạ, ñánh rơi một chiếc lông, rồi một quả trứng bằng vàng. Người em ñều mang ñến bán cho anh mình.

Người anh dò hỏi, rồi tìm ñến tận tổ, bắt ñưọc con chim quý ñưa về bảo vợ

nướng cho mình ăn. Người vợ vô tình làm rơi tim và gan chim, mấy ñứa con người em vào bếp nhặt ñược ăn mất cả. Người vợ ñành lấy tim gan gà thế vào cho chồng ăn.

Vì ăn ñúng tim gan chim thần nên mỗi sáng hai dứa bé nhả ra từ miệng hai ñồng tiền vàng. Bác chúng biết chuyện bèn tìm cách giết cháu, nhưng hai ñứa ñã kịp thời trốn vào rừng và ñược một người ñi săn nhận làm con nuôi, lại dạy cho nghề bắn thành thạo. Nhờ tài săn bắn, hai ñứa trẻ bắt ñược thỏ, cáo, gấu, chó sói, sư tử mỗi loại một ñôi, người và vật quấn quýt theo nhau.

Sau ñó, hai anh em chia ñôi số loài vật trên, mỗi người ñi một ngả. Cũng như

các truyện trên, người em ñi ñến một nước có con rồng bảy ñầu mỗi năm ñòi nộp một cô gái. Đúng năm ấy, công chúa ñến lượt phải ñi nộp mạng. Nhà vua nước ấy bèn loan tin sẽ gả công chúa và nhường ngôi cho người nào giết ñược rồng. Anh chàng lên núi tìm ñược thanh gươm và một lọ thuốc thần, ai uống vào sẽ có sức mạnh vô ñịch. Anh giấu công chúa vào một nơi, rồi dùng gươm tiêu diệt con rồng. Giết xong, anh ñược công chúa tặng một chiếc vòng ngọc, một chiếc khăn thêu, anh dùng khăn này bọc bảy cái lưỡi rồng rồi nằm ngủ giữa mấy con vật thân yêu. Không ngờ, tên thừa tướng ñược vua sai ñi thăm dò, nhân lúc người anh hùng và mấy con vật ngủ say, hắn giết chết anh, chặt bảy ñầu rồng rồi ñưa công chúa về, buộc nàng phải nhận mình là người ñã lập nên công trạng.

Khi mấy con vật tỉnh dậy thấy chủ chết, chúng ñi kiếm lá cứu sống chủ. Sau ñó, những con vật khác tìm cách vào cung gặp công chúa vào lúc ñám cưới của công chúa sắp ñược tổ chức với tên thừa tướng. Giữa lúc tên thừa tướng ñang ba hoa về bảy cái ñầu rồng thì chàng ñi săn xuất hiện. Anh hỏi nó: "Vậy thì bảy cái lưỡi ở ñâu?". Hắn cứng họng không trả lời ñược. Anh giở chiếc khăn công chúa tặng lấy ra bảy cái lưỡi và thuật lại mọi việc. Tên thừa tướng liền bị án trảm quyết, chức phò mã về tay anh, và sau ñó anh ñược vua truyền ngôi.

Đoạn sau, anh bị một mụ phù thủy biến thành ñá cùng với các con vật.

Người anh em sinh ñôi khi nhìn thấy lưỡi dao - do ông thầy thợ săn tặng trước lúc chia tay - hoen rỉ, biết là em mình ñang bị nạn, liền ñâm bổ ñi tìm. Kết quả

757

https://thuviensach.vn

anh bắt mụ phù thủy phải làm phép biến ñá trở lại thành người và vật, ñưa về

cho công chúa1.

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Con gà trống kỳ dị cũng gần với truyện của người Đức: Có hai anh em nhà nọ: em nghèo ở nơi rừng núi; còn anh giàu ở thành thị.

Một hôm, em ngồi ở gốc cây nhặt ñược một chiếc lông gà vàng. Đem ñến cho anh, em ñược anh trả cho một ñồng. Không biết là của quý, em cho rằng anh trả

quá giá, cảm ơn rối rít. Mấy hôm liền, em nhặt ñược lông gà ñều ñưa cho anh và ñều ñược tiền như lần ñầu.

Một hôm, em nghe có tiếng gà nói: - "Ai ăn ñược quả tim của ta thì mỗi ngày sẽ ñược hai quả trứng vàng ở dưới gốc cây". Em mang tin ấy báo cho anh biết, anh hứa nếu bắt ñược gà anh sẽ thưởng cho một ngàn dồng. Em từ chối tiền, chỉ

xin anh nuôi hộ hai ñứa con mình làm con nuôi vì nhà nghèo quá không nuôi nổi. Khi bắt ñược gà ñưa ñến, người anh bảo hai ñứa cháu ñưa xuống bếp làm thịt. Hai cháu vô tình ñánh rơi tim gà xuống dất. Đứa này bảo ñứa kia: - "Thôi bẩn mất rồi, dừng dọn cho bác ăn nữa". Đoạn hai ñứa chia nhau ăn quả tim.

Khi ăn cơm, người bác thất vọng thấy mất tim gà bèn ñánh ñuổi cháu. Hai cháu bỏ về nhà. Từ ñấy, mỗi ngày chúng nhặt ñược ñều ñặn hai quả trứng vàng.

Bố con nhà họ trở nên giàu có2.

Nguời Pháp có truyện Con chim xanh cũng thuộc loại truyện trên, nhưng ñã kết hợp với hình tượng của truyện Mũi dài (số 185, tập IV).

Một bà góa có ba con: hai trai một gái. Một hôm bà ñi chợ bắt ñược một con chim xanh mang về cho con. Mỗi sáng chim ñẻ cho họ một trứng vàng.

Một hôm, có một hoàng tử ñi săn ghé vào trại họ giải khát, thấy con chim trong lồng có chữ vàng ñề: "Ai ăn ñầu ta sẽ ñược làm vua, ăn tim ta sẽ ñược mỗi sáng một ñồng vàng duới gối". Hoàng tử hỏi mua, họ không bán, bèn xin cưới cô gái làm vợ với ñiều kiện hôm cưới ñược ăn thịt chim. Họ bằng lòng nhưng vì nghi ngờ, nên hôm cưới họ ăn quách thịt chim, thay vào ñó là thịt một con chim bạc má. Sau ñó hai anh em sợ bỏ trốn vào rừng. Sáng dậy người anh ăn tim chim

- lấy làm lạ thấy dưới ñầu mình có những ñồng vàng. Hai anh em qua nhiều nơi, ñến một thành phố không ai biết vàng là gì, dân ở ñấy lấy làm lạ tiến dẫn họ lên vua. Sau ñó người em - ăn ñầu chim - ñược lấy công chúa, nhân bố vợ chết, ñược kế vị.

1 Theo Dũng sĩ Ha-ba-na. Xem thêm truyện Đứa con người ñánh cá của người Á-ga-nít-xtăng trong Khảo dị truyện Tiêu diệt mãng xà (số 148), hình tượng của hai truyện ñược xây dựng khá giống nhau.

2 Theo Miến-ñiện dân gian cố sự.

758

https://thuviensach.vn

Người anh từ giã em ñến một thành phố khác, lấy ñược con gái một ông chúa.

Vợ thấy chồng mỗi sáng có vàng dưới gối thì ngạc nhiên, mới ñi tìm hỏi một pháp sư. Pháp sư nói ra ñiều bí mật và ñưa cho người vợ một sợi dây bạc ñể lúc chồng ngủ có thể lôi tim chim ra mà ăn, ñể giành lấy sự màu nhiệm của chồng.

Cuối cùng vợ rủ chồng ñi trên một chiếc tàu rồi cùng một con hầu vứt chồng lên hoang ñảo. Ở ñây, trong khi ñi tìm thức ăn, anh ăn phải một loại rau cần, tự

nhiên hóa ra con lừa. Lừa ta sau ñó ăn một loại rau khác lại trở thành người. Nhờ

có một chiếc thuyền ghé vào ñảo, anh ñược trở về quê vợ, mang theo hai loại rau lạ. Anh cải trang làm nguời bán rau ñem ñến cung bán.

Vợ và con hầu ăn rau vào ñều hóa thành lừa cái. Anh bắt chúng làm công việc nặng nhọc trong hai năm, rồi mới cho hóa thành người. Anh dùng sợi dây bạc lấy lại tim chim từ người vợ, rồi từ ñấy hai vợ chồng sống với nhau lâu dài1.

1 Theo Xê-bi-ô (Sébillot). Truyện dân gian ở Thượng Brơ-ta-nhơ (Pháp).

759

https://thuviensach.vn

125. CÂY TRE TRĂM ĐỐT

Ngày xưa, có một anh nông phu nhà rất nghèo, phải ñi ở cho một phú ông. Phú ông tính rất keo kiệt. Đối với kẻ ăn người ở, hắn có rất nhiều mánh khóe ñể bòn công mà không phải trả thêm tiền. Trong nhà hắn có một cô con gái chưa gả

chồng. Thấy anh ñầy tớ tuổi ñã lớn mà chưa có vợ, hắn vờ vịt:

- Cứ cố làm việc ñi con ạ! Lão sẽ gả con gái cho!

Vốn tính thật thà nên khi nghe lời ñường mật của chủ, anh chàng bỗng nuôi hy vọng làm rể phú ông. Từ ñó, anh ñổ sức ra làm việc không biết mệt. Trời chưa sáng anh ñã lội bì bõm ở ngoài ñồng; cho ñến tận khuya vẫn còn trần lực xay lúa giã gạo, kéo trục, bện thừng, v.v... Bao nhiêu công việc của chủ giao, dù khó khăn nặng nhọc thế nào, anh cũng không từ chối.

Phú ông thấy mưu mình ñắt thì mừng lắm. Đứa con gái của lão ñời nào lão lại chịu gả cho hạng người như anh. Lão ñã nhận lời gả cho con một nhà giàu ở

làng bên cạnh vừa mang trầu cau ñến chạm ngõ.

Song ñể giấu anh, lão bắt mọi người phải giữ kín. Còn anh, anh vẫn không nghi ngờ gì cả, vẫn quần quật làm việc và gửi gắm hy vọng vào ông chủ.

Lật ñật mà ngày cưới của cô gái ñã ñến. Hôm ấy trong nhà phú ông người ta bày bàn dọn ghế, giết lợn mổ gà tấp nập. Để cho anh ñầy tớ khỏi sinh sự lôi thôi làm lỡ cuộc vui của con mình, phú ông gọi anh ñến và bảo:

- Con làm việc khá lắm, lão rất ưng ý. Hôm nay lão ñã sửa soạn cỗ bàn rồi ñây. Nhưng mà con cũng phải có gì làm sính lễ mới ñược. Ta không ñòi tiền bạc ruộng vườn gì cả. Cứ lên rừng chọn cây tre nào có một trăm ñốt chặt mang về

ñây, lão sẽ cho làm lễ thành hôn. Nếu không có thì lão gả cho người khác ñấy!

Anh chàng ñứng ngẩn người ra một lúc, nhưng sau ñó người ta thấy anh cầm rựa cắm cúi ra ñi. Lên rừng, anh cố tìm những bụi tre cao rồi lách vào mà chặt.

Nhưng mỗi một cây tre ngả xuống là một lần anh thất vọng. Tre trông cao ngất ngưởng là thế nhưng nhiều lắm cũng chỉ ñến bốn mươi ñốt là cùng.

Tuy vậy, anh vẫn không chịu nản. Anh lại luồn vào những nơi hiểm hóc có những bụi tre già, và mặc cho gai tre tua tủa cào rách cả áo, toạc cả da, anh vẫn không bận tâm, chỉ mong có một cây tre trăm ñốt ñể mang về làm lễ dâng lên bố

vợ. Anh giơ cao rựa chặt lấy chặt ñể. Nhưng tất cả những cây ngả xuống, ñếm ñi ñếm lại cũng chỉ hơn những cây trước chừng dăm bảy ñốt là cùng. Buồn rầu quá ñỗi, anh quẳng rựa xuống ñất, ngồi khóc nức nở.

Tiếng khóc của anh vang ñộng cả núi rừng. Nghe tiếng khóc, Bụt hiện lên trước mặt, hỏi:

760

https://thuviensach.vn

- Con là ai? Cớ sao lại ngồi ñây mà khóc?

Anh gạt nước mắt kể lể sự tình cho Bụt nghe. Nghe ñoạn, Bụt bảo:

- Con ñừng khóc nữa. Hãy ñi chặt lấy một trăm ñốt tre mang về ñây cho ta.

Anh nông phu lập tức làm theo lời Bụt dặn. Nhưng khi mang ñủ một trăm ñốt tre về, thì anh lại khóc:

- Sao con lại khóc?

Anh trả lời Bụt:

- Phú ông bảo con chặt cây tre có một trăm ñốt, chứ không phải chặt một trăm ñốt tre!

Bụt yên ủi, rồi bày cho anh sắp một trăm ñốt tre lại thành một hàng và hô mấy tiếng: - "Khắc nhập! Khắc nhập!". Anh làm theo lời thì màu nhiệm thay, khi mấy tiếng hô vừa phát ra, anh ñã thấy tất cả các ñốt tre dính vào nhau như là từ

một cây sinh ra vậy. Hết sức mừng rỡ, anh vội chạy lại ñịnh mang tre về, nhưng dù lấy hết gân sức, cũng không tài nào ñỡ lên vai và quay trở ñược. Loay hoay mãi, cuối cùng anh buông tre rồi ngồi phịch xuống ñất khóc. Bụt lại hỏi:

- Làm sao con lại khóc nữa?

- Cây tre dài quá, anh ñáp. Con không làm sao mà ñưa về nổi.

Bụt lại bảo anh hô lên mấy tiếng: - "Khắc xuất! Khắc xuất!". Anh vừa hô xong thì cũng mầu nhiệm không kém gì lần trước, những ñốt tre tự nhiên rời ra ngay.

Anh mừng quá, hết lời cảm ơn Bụt, rồi xếp tre làm hai bó, quảy ra khỏi cửa rừng.

Anh về ñến nhà, giữa lúc hai họ ñang cỗ bàn linh ñình, cô dâu chú rể sắp bước vào lễ cưới. Anh lẳng lặng ñặt gánh tre giữa sân rồi gọi phú ông ra nhận sính lễ.

Thấy các ñốt tre, phú ông vội quát:

- Tao bảo mày chặt cho ñược một cây tre trăm ñốt, chứ có phải chặt một trăm ñốt tre ñâu! Rõ ngớ ngẩn!

Chẳng nói chẳng rằng, anh nông phu luôn miệng hô: - "Khắc nhập! Khắc nhập!". Các ñốt tre lần lượt chạy ra khỏi bó rồi dính vào nhau thành một cây cao ngất nghểu. Phú ông tức mình chạy lại ñịnh lay cây tre cho nó rời ra, nhưng những tiếng "khắc nhập" từ miệng anh hô có phép làm cả người phú ông bỗng dính liền vào cây tre như là một ñốt nối thêm vào vậy. Phú ông kêu la ầm ỹ.

Tiếng kêu oai oái làm cho hai họ hốt hoảng ñổ ra sân. Chàng rể là người ñầu tiên chạy ñến ñịnh gỡ cho hố vợ, nhưng hai tiếng "khắc nhập" của anh nông phu lại làm cho người hắn dính liền vào cây và ñội phú ông lên ñầu. Đến lượt ông thông gia ñến gỡ con ra cũng bị dính vào nốt. Tiếp ñó, họ nhà trai nhà gái cứ mỗi người xông vào gỡ là một lần bị dính cứng vào tre. Trong khi mọi người sợ xanh 761

https://thuviensach.vn

cả mắt thì anh ñầy tớ vẫn bình thản ñứng ở góc sân ñể ñợi phú ông trả lời. Cuối cùng, phú ông ñành phải van lạy xin ñược thả ra và hứa sẽ gả con gái cho anh, không dám nuốt lời nữa.

Bấy giờ anh chàng bèn hô lên mấy tiếng: - "Khắc xuất! Khắc xuất!". Lập tức, phú ông và mọi người rời khỏi cây tre. Sau ñó chàng rể cùng họ nhà trai cắp gói ra về. Còn anh nông phu từ ñó ñược vợ như mong ước1.

KHẢO DỊ

Tình tiết người dính vào tre lằng nhằng một lũ tương tự với tình tiết người dính vào ngỗng kéo nhau ñi một ñoàn của một truyện cổ tích Đức do Grim (Grimm) sưu tầm: Con ngỗng vàng. Đại khái có một chàng ngốc vào rừng ñốn củi, nhờ chia bánh và rượu cho một ông tiên trá hình nên ñược ông cho một con ngỗng có bộ lông bằng vàng (Trước ñó, hai người anh của chàng ngốc vì xấu bụng không chia bánh và rượu nên chỉ bị thương mà không ñược gì). Về ñến quán nghỉ có ba cô gái con chủ quán lần lượt ñến ñịnh nhổ trộm lông nhưng bị

dính chặt vào ngỗng. Anh mang ngỗng ñi, kéo theo cả ba cô. Cha xứ và những người khác ñến gỡ hộ cũng bị dính vào thành một chuỗi dài. Đến kinh ñô, một công chúa cả ñời không cười, thấy thế thì cười ầm lên. Để cho chàng ngốc không lấy ñược công chúa như ñã hứa trước ñây (gả công chúa cho người nào làm cho nàng cười ñược), vua lần lượt bắt anh phải uống một hầm rượu, ăn một núi bánh, chế ra một con tàu ñi ñược cả trên cạn lẫn dưới nước. Nhờ có ông tiên, anh ñã giải quyết ñược cả ba việc, và sau ñó ñược kết duyên với công chúa2.

1 Theo lời kể của người miền Bắc.

2 Trong Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV, có kể truyện Con ngỗng kỳ lạ

cũng có những nét gần với truyện trên. Như sau:

Một người nghèo ñông con, một hôm lên rừng bỗng thấy một tiên ông ñánh nhau với một con quỷ. Anh giương ná toan bắn vào quỷ. Quỷ sợ bỏ chạy. Tiên ông thoát nạn, tặng anh một con ngỗng, dặn khi nào ñói thì bắc nồi lên bếp hô: - "Ngỗng vào nồi ñi!" ngỗng sẽ rùng mình rụng hết lông nhảy vào nồi. Ăn xong bỏ xương lại một ñống rồi hô: - "Ngỗng ñứng dậy!" thì ngỗng sẽ sống lại. Từ ñó nhà anh không lo ñói.

Lão nhà giàu nghe tin anh có con ngỗng lạ, ñòi mua nhưng anh không bán. Lão ñến bắt trộm nhưng khi ñược ngỗng, dẫu hô hết hơi, ngỗng vẫn không làm theo ý mình. Tức mình lão dùng gậy ñánh. Không ngờ gậy vừa giáng xuống thì dính liền vào ngỗng, còn ñầu kia dính vào tay lão, không dứt ra ñược. Thấy lão kêu cứu, vợ lão chạy ra gỡ lại bị dính vào gậy, lũ con gái xông vào cũng bị dính nốt. Ngỗng lôi cả nhà lão nhà giàu ra chợ rồi lôi về nhà chủ. Anh chờ

cho lão nhà giàu cầu khẩn chán chê mới hô mấy tiếng: - "Ngỗng vào nồi ñi" ñể giải thoát cho lão nhà giàu và vợ con lão.

Chúng tôi ngờ rằng truyện này ít nhiều có chịu ảnh của chuyện kia.

762

https://thuviensach.vn

126. NGƯỜI LẤY CÓC

Ngày xưa có hai vợ chồng một người phú hộ hiếm hoi; mãi ñến khi tuổi già xế

bóng, người vợ mới có mang. Hai người bụng mừng khấp khởi nhưng ñến khi giở dạ ñẻ ra thì không phải người mà là một con cóc. Cả nhà toan ñem ném ñi cho khuất mắt. Bỗng cóc cất tiếng nói: - "Đừng ném con ñi, cứ ñể lại, con cũng làm ñược việc". Rồi cóc "một mẹ hai mẹ" luôn luôn làm cho mọi người vui lây.

Thế là vợ chồng phú ông ñành lòng nhận cóc làm con. Lớn lên cóc hay lam hay làm. Nó thường trò chuyện mua vui cho cả nhà, lại chăm sóc mọi việc giúp ñỡ

bố mẹ.

Hồi ấy ở gần làng có anh học trò nghèo, bố mẹ chết sớm. Hàng ngày anh cắp sách sang làng bên cạnh học ở trường cụ ñồ Lê. Một hôm, qua ñám ruộng lúa chín vàng rất ñẹp mắt, thuận tay, anh cúi xuống bờ ngắt một bông ñể cắn chắt.

Bỗng nghe một giọng nhỏ nhẹ từ phía góc ruộng phát ra:

- Chàng ơi chàng,

Sao chàng lại ngắt lúa vàng nhà em.

Giật mình, anh nhìn quanh nhìn quất hồi lâu nhưng chẳng thấy một ai cả. Cho rằng tai mình nghe nhầm nên anh lại tiếp tục ñi học.

Chiều hôm ấy khi trở về ñám ruộng cũ, anh lại cúi xuống chọn một bông lúa khác. Nhưng vừa ngắt xong thì câu nói mà ban sáng anh ñã ñược nghe, bấy giờ

lại từ dưới ruộng vọng lên. Lần này thì anh hết sức sửng sốt. Anh nhìn ñi nhìn lại khắp nơi, lại lội xuống ruộng cố tìm quanh quẩn ở chỗ phát ra tiếng nói.

Nhưng anh chẳng thấy gì hơn là một con cóc ñang ngồi chồm hổm trên một mô ñất cạnh một bụi lúa. Anh hỏi bâng quơ:

- Vừa rồi cóc nói hay là ai?

- Chính em nói ñấy!

Rồi cóc thong thả kể tiếp cho anh biết tên tuổi, quê quán và bố mẹ mình. Đoạn lại nói thêm:

- Vì ñám ruộng lúa nhà em chín sớm, lại ở bên ñường cái, nên bố mẹ sai em ra ñây canh giữ ban ngày. Xin anh khóa về nhà kẻo muộn, và từ nay ñừng ngắt lúa nhà em.

Nghe giọng nói của cóc trong trẻo, dịu dàng, thái ñộ lại chân thật, vui vẻ, anh học trò bụng hảo dạ: - "Xấu hình nhưng tốt nết, thật là ít có!". Mấy lần qua lại ñám ruộng, anh ñều thấy cóc ñón chờ mình trò chuyện. Dần dần anh ñâm ra phải lòng cóc.

763

https://thuviensach.vn

Thế rồi, anh quả quyết nhờ mối ñến nhà phú hộ ñể dạm cóc làm vợ. Đang lo con gái mình không có ai tưởng ñến, nay bỗng có người tử tế ñến dạm, hai vợ

chồng ông lão sốt sắng nhận lời và tỏ ý chịu mọi phí tổn cưới xin. Ngày ñưa dâu, cóc lạch hạch theo về với chồng.

Tin anh học trò lấy cóc chẳng bao lâu bay ra khắp nơi làm ñầu ñề cho những câu chuyện mua cười ở các gia ñình. Ở nhà trường cụ ñồ Lê, những người bạn học của anh luôn luôn xì xào dè bỉu: - "Chắc là vì hắn tham của". Họ ñoán như

vậy và họ tìm ñủ cách ñể cho anh bị nhục.

Nhưng mặc cho mọi người gièm pha, anh học trò vẫn vui vẻ như không có việc gì xảy ra. Sau cùng, họ quyết ñịnh làm cho anh một phen xấu hổ trước mặt thầy và bạn. Nhân nhà thầy sắp có giỗ, họ bàn với trưởng tràng tổ chức một cuộc thi dọn cỗ. Mỗi người học trò có vợ phải bảo vợ mình dọn một mâm cỗ dâng thầy, không ñược mượn người làm hộ. Cỗ nào ngon nhất sẽ ñược thầy khen. Bày ra chuyện này, họ ñịnh bụng xem xem cô vợ cóc của anh kia sẽ nấu nướng ra làm sao.

Biết như thế nên khi trở về nhà anh học trò chỉ một mực thở dài. Cóc hỏi chồng vì cơn cớ gì mà buồn. Ban ñầu anh còn giấu quanh, nhưng sau vì vợ gạn hỏi mãi, anh ñành kể lại cho nghe câu chuyện.

Nghe ñoạn, cóc bảo:

- Tưởng là gì chứ dọn cỗ thì em cũng không ñến nỗi vụng về ñâu. Chàng ñừng lo gì cả.

Nghe và nói thế, lòng anh cũng nguôi nguôi. Nhưng ngày một ngày hai, anh chẳng thấy vợ ñi chợ sắm sửa gì lại sinh ra lo lắng. Mãi ñến ngày cuối cùng, trong khi anh ñi học vắng, cóc mới gọi các nàng tiên từ trên trời xuống, mỗi người một tay làm các món ăn. Chỉ trong chớp mắt, trên giá mâm ñầy các thứ

nem, mọc, giò, chả, bung, xào, v.v ... mùi thơm phưng phức.

Chiều hôm ấy, anh học trò ñội cỗ ñến nhà thầy mặc kệ những câu ñùa nghịch quen thuộc của các bạn. Nhưng họ không ngờ rằng sau khi nếm qua tất cả các cỗ, cụ ñồ dừng lại bên cạnh mâm của anh, tấm tắc khen:

- Nấu ăn như người nào ñây thật là tuyệt. Có những món ăn chưa bao giờ ta lại thấy ngon ñến thế.

Kết quả lần ấy anh học trò thắng cuộc trước những con mắt ghen tỵ của bạn bè.

Ít lâu sau, nhân ngày sinh nhật của thầy, bọn học trò lại bàn nhau mở một cuộc thi may quần áo. Bộ quần áo nào mà thầy mặc vừa nhất và ñẹp nhất sẽ ñược trúng giải. Nhưng không ñược một ai ño vào người thầy, và áo quần thì phải do 764

https://thuviensach.vn

vợ học trò may chứ không ñược thuê thợ. Bọn họ bảo nhau: - "Chuyến này, xem thử cóc may vá ra làm sao cho biết".

Anh học trò lại bước cao bước thấp trở về. Thấy mặt anh buồn, cóc lại thủ thỉ:

- Có việc gì mà chàng có vẻ không vui?

Anh lại kể cho vợ nghe ý ñịnh của các bạn học. Nghe ñoạn, cóc tươi cười:

- Tưởng là gì, chứ may vá thì em ñây cũng không ñến nỗi vụng về. Chàng ñừng có lo gì cả.

Ngày hôm sau, ñợi lúc chàng cắp sách ra khỏi cổng, cóc bèn vào buồng ñóng kín các cửa lại rỗi hóa phép biến thành một con ruồi, ruồi bay ra ñuổi theo chồng bám vào cổ áo. Khi ñến trường, giữa lúc cụ ñồ Lê bước ra giảng bài, ruồi ta bay ñậu lên vai, lên cổ, lên lưng và lên mọi nơi trên áo quần cụ ñồ, nhẩm thuộc tất cả

kích tấc rồi mới bay lộn trở về.

Chiều hôm ấy, anh học trò ñi học về ñã thấy một bộ quần áo xếp gọn ñể ở ñầu giường. Anh giở ra xem: ñường kim mũi chỉ khó có ai ăn ñứt. Nhưng anh chỉ lo không biết thầy mặc có vừa hay không.

Hôm sau là ngày nạp lễ, anh mang bộ quần áo ñến trường, giữa lúc ấy các bạn anh ñang giở áo quần cho thầy mặc thử. Nhưng chẳng bộ nào thầy mặc xứng ý: ñược quần thì hỏng áo, hay ñược áo lại hỏng quần. Anh học trò ñưa bộ quần áo của mình cho thầy mặc thử sau cùng. Cụ ñồ mặc vào thật là vừa vặn, áo cũng như quần không chê ñược một chỗ nào. Cuối cùng mọi người tiu nghỉu vì anh lấy vợ cóc ñáng lý là cái ñích ñể mà cười thì không ngờ lại trúng cuộc. Song họ

vẫn chưa từ bỏ ý ñịnh trêu ghẹo anh.

Ít lâu sau nữa, nhân có hội mùa xuân, bọn học trò lại bàn nhau xin cụ ñồ cho mở một cuộc thi vợ ñẹp. Hẹn chiều hôm sau mỗi người phải thân hành ñưa vợ

mình ñến cho thầy chấm giải. Bọn họ bảo nhau: - "Lần này thì tha hồ mà cười cho vỡ bụng!".

Thật là một tin không hay cho anh chàng lấy vợ cóc. Anh cảm thấy tê tái và phải cố gắng lắm mới bước về ñược ñến nhà. Thấy chồng nằm dài trên giường chẳng nói chẳng rằng, cóc gạn hỏi mãi mới biết ñược sự thật. Chồng kể xong, nói tiếp:

- Bắt nàng ñến trường ñể thi... Chúng nó thật là ác ñộc!

Nhưng cóc thì vẫn tươi tỉnh:

- Chàng ñừng lo. Thiếp xin vì chàng ñến trường chào thầy và các bạn của chàng. Dầu thiếp xấu xí nhưng cũng có chỗ sánh ñược với người. Đừng ngại!

Chiều hôm sau, lúc anh học trò bước ñi thất thểu ñến trường thì cóc cũng lạch bạch nhảy theo chân. Mặt anh ñỏ dừ, vừa ngượng vừa thương vợ. Anh cúi ñầu 765

https://thuviensach.vn

không dám ngoảnh cổ nhìn mọi người. Cóc vẫn bình tĩnh nhảy theo chồng. Lúc sắp ñến trường, cóc bảo:

- Chàng ñợi thiếp một lát!

Nói xong cóc nhảy ngay vào một bụi cây rậm bên ñường. Anh học trò vội chạy ñến bụi cây rình xem. Nhưng chưa kịp ghé mắt nhìn, ñã thấy từ bụi cây bước ra một cô gái da trắng môi son, mày ngài mắt phượng làm anh ngơ ngác.

Ngoảnh vào bụi anh thấy một tấm da cóc vứt lại một ñống lù lù ở gốc cây. Hiểu ra ñó là lốt của vợ mình, lập tức anh chạy vào xé nát tấm da.

Rồi ñó hai vợ chồng sánh vai bước vào cổng trường lúc bấy giờ ñã chật ních những người. Mọi con mắt ñều tròn xoe kinh ngạc vì vợ anh học trò mà họ

tưởng là cóc, thì lại là người so với mọi người ñàn bà khác như trời với vực. Quả

ñó là một vị tuyệt thế giai nhân.

Từ ñó hai vợ chồng quấn quýt với nhau không rời1.

KHẢO DỊ

Người Nghệ-an có truyện Vợ cóc là một dị bản của truyện trên nhưng không nói tới các cuộc thi, cũng không nói tới việc cóc ñi canh lúa:

Vợ chồng một nhà nọ sinh ñược một con cóc và nuôi ñến chín mười năm. Một hôm cả nhà ñi vắng, cóc ở nhà hóa thành một người con gái xinh ñẹp ngồi dệt vải lại dọn dẹp trong nhà sạch sẽ. Có một bọn học trò ñi qua, cô gái ñẹp ra cửa têm trầu mời khách ăn. Nhưng ñến khi họ vào thì không thấy cô gái ñẹp ñâu nữa, mà chỉ thấy một con cóc, bèn bỏ di. Riêng có một anh học trò trong số ñó, lúc về giục mẹ ñi hỏi: - "Nó là cóc, con lấy làm gì?" - "Mẹ cứ hỏi cho con ñi".

Bố mẹ cóc nhận lời gả con, không ñòi hỏi gì. Ngày ñưa dâu chẳng mấy ai dự, người ta bỏ cóc vào võng ñưa về. Ai cũng chê cười: - "Người mà lấy cóc!".

Nhưng ñến ñêm thì cóc hóa thành người, sáng dậy lại trở lại hình dạng cóc.

Được ba ngày, chồng bảo vợ: "Người ta cười quá lắm, nàng phải làm cho họ thôi cười mới ñược". Cóc bèn hóa thành người ra mắt bà con làng xóm. Bố mẹ chồng thấy thế mừng quá, giết trâu bò mời họ mời làng. Người ta nói: "Ăn cưới không bằng lại mặt" là thế2 .

Trong truyện trên, chắc người kể ñã lược ñi nhiều tình tiết của truyện, nhưng vẫn giữ ñược một tình tiết ñáng chú ý: vợ chàng học trò trước khi chuyển hóa thành người, ñã có thời gian ngày là vật, ñêm lại là người.

1 Theo lời kể của người miền Bắc, và Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

2 Theo Bản khai của sách Hữu-tập, sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu-hợp, tập I.

766

https://thuviensach.vn

Một truyện khác phổ biến ở miền Nam là truyện Nàng Út có một số tình tiết giống và khác với truyện Lấy vợ cóc:

Hai vợ chồng nhà nọ hiếm con, hết lời cầu xin ñức Phật ñể có một ñứa. Người vợ sau ñó tự nhiên có mang và ñẻ ra ở ñằng trán một cô bé bằng ngón tay nên ñặt tên là Nàng Út. Cho là quái, bố mẹ chỉ những muốn vứt bỏ ñi ñâu cho khuất mắt. Một hôm, người bố ñưa Út lên rừng sâu, bảo Út ñứng chờ một chỗ, chờ

chặt củi xong thì sẽ mang về. Nhưng sau ñó ông ta theo ñường khác lẻn về, bỏ

con lại. Út cứ chờ bố hết ngày này qua ngày khác. Trước ñó có một con quạ ăn dưa nhả hạt ở gần chỗ Út ñứng. Hạt mọc thành cây. Út dùng lá dưa như một thứ

mái ñể che sương gió. Cây có quả, Út nâng niu quả dưa, ñịnh bụng dành cho bố.

Bỗng có một hoàng tử ñi săn qua ñấy thấy quả dưa chín bèn hái ăn, quẳng vỏ

lại. Út ăn dưa thừa, tự nhiên có mang, ñẻ ra một ñứa con trai cũng bé xíu như mẹ

nó. Hai mẹ con ở trên cây ña. Sau ñó một hôm nhớ tới quả dưa ăn lần trước, hoàng tử bèn tìm ñến khu rừng cũ. Trông thấy mẹ con Út, hoàng tử bỏ cả vào hai túi ñua về cung rồi lấy Út làm vợ. Vua cha thấy thế giận lắm, tìm cách chia rẽ.

Một hôm vua ra lệnh cho các cung nữ, ai may áo cho vua vừa vặn thì sẽ cho làm vợ hoàng tử. Bộ quần áo vua mặc vừa vặn và ñẹp nhất là của nàng Út. Vua lại ra lệnh ai dọn cỗ mà vua nếm thấy ngon thì ñược làm vợ hoàng tử. Cỗ ngon nhất lại là của Út. Vua lại sai mở hội trong cung thi sắc ñẹp, kén vợ cho hoàng tử. Trong khi hoàng tử lo lắng thì Út lập ñàn cầu trời. Thần hiện xuống làm cho nàng lớn lên như người thường, nhan sắc tuyệt vời. Vua hài lòng cho phép hoàng tử lấy Nàng Út1.

Lê Duy Thiện diễn ca truyện Nàng Út có kể lại nàng Út là tiên mà Ngọc Hoàng cho ñầu thai. Khi sinh ra chỉ bằng con dế. Người bố mang lên nương ñể

lại ở chòi. Có một thái tử nước Triệu ñến tuổi lấy vợ, vua cha ñịnh hỏi công chúa các nước cho con, lại cho con mở hội kén vợ, chàng ñều không màng. Đi săn vào chòi Út, thấy quả dưa, thái tử bèn ăn, ăn xong vứt vỏ, ñái vào vỏ rồi trở về.

Út từ chỗ nấp bước ra không biết, ăn phải vỏ dưa có mang sinh ñược một con trai "to lớn tức thời". Sau ba năm thái tử nhớ chốn cũ lại ñi, thấy ñứa bé giống mình bèn nhận Út làm vợ, ñưa về cung. Ở ñây cũng có ba cuộc thi như trên. Lần thi thứ ba, thiên ñình làm cho Út thành người lớn, xinh ñẹp, lại cho một quạt, một ñàn. Quạt ñàn này khi các nước ñến xâm lăng thì:

... Quạt vào giông tố liền ra.

Đá văng cây ngã xem ñà dữ thay!

... Nghe ñờn (ñàn) liệt quốc suy lòng.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn .

767

https://thuviensach.vn

Âu làm hàng biểu cho xong mà về1.

Một truyện khác Người lấy cóc lưu hành ở một ñịa phương miền Bắc, nhưng nội dung thì lại giống với truyện Lấy chồng dê (số 128), chỉ có khác nhân vật ở

ñây là cóc2.

Đồng bào Tày (Thổ) có truyện Kim Quế:

Nàng Kim Quế, con gái ñức Phật Thiên ñàng vì tính tình phóng túng nên bị

ñày xuống trần, nhưng lại sinh lạc vào xã hội loài khỉ. Tuy vậy, nàng vẫn có tài nghệ hơn ñời, thường ngày chẻ tre ñan chiếu, chiếu ñẹp như lụa thêu, gấm dệt.

Một hôm có bà lão tới nhận ñem chiếu ñi bán, bà lão bán cho hoàng tử Chúa Ba. Thấy chiếu ñẹp, Chúa Ba lên rừng ñể gặp. Sau khi trò chuyện, mới biết tuy rằng ñội lốt khỉ mà là người tiên, bèn rước về cùng nhau ăn ở như vợ chồng.

Muốn trêu tức Chúa Ba, vua ra lệnh cho hoàng tử phải làm cỗ yến, ngon thì sẽ

nhường ngôi cho. Kim Quế nhờ chị em tiên xuống làm hộ nên cỗ Chúa Ba ñược giải nhất. Lần thứ hai thi may áo, lại ñoạt giải nhất, nhờ sai ruồi vào cung ño người vua. Lần thứ ba thi vợ ñẹp, Kim Quế gọi tiên nữ xuống mang "nha linh ñơn" ñể tắm. Tắm xong, khỉ biến thành người ñẹp, lại chiếm giải. Kết quả, Chúa Ba ñược vua nhường ngôi3.

Người Mèo có truyện Nàng tiên khỉ cũng lấy khỉ thay cho cóc: Một ông vua có ba hoàng tử, riêng hoàng tử thứ ba người xấu xí, một hôm ñi lạc vào nước khỉ và yêu nàng công chúa khỉ vốn là một nàng tiên giáng trần. Khi ñưa vợ về, hoàng tử bị mọi người dè bỉu, nhất là vua cha. Để buộc con bỏ vợ, vua cho tổ chức lần lượt ba cuộc thi giữa ba người vợ của ba hoàng tử, ai nhất thì chồng ñược vua nhường ngôi, ai kém thì phải ñuổi. Lần ñầu thi dọn cỗ, khỉ

nhờ hai trăm bạn tiên xuống giúp cho mỗi người một món; lần thứ hai may áo quần, khỉ nhờ bạn tiên mang gấm vóc xuống may và tàng hình vào cung vua ño khổ người; lần thứ ba thi sắc ñẹp, khỉ ñến cung rùng mình hóa thành người ñẹp tuyệt trần, áo quần như dát vàng dát bạc. Hoàng tử thứ ba quả ñược truyền ngôi như truyện của người Tày4.

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Nàng Nhái:

Có hai vợ chồng già hiếm hoi, ñẻ ñược một con nhái. Họ giữ lại nuôi, người ta gọi là "Cô bé nhái". Mẹ cô chết, người bố lấy vợ kế có hai con riêng, chúng nó xấu bụng ghét nhái. Hồi ấy hoàng tử thứ tư làm lễ kén vợ bằng cách ném hoa.

Các tiểu thư ñược gọi vào cung. Nhái cũng ñòi ñi, chúng chế giễu không cho vào 1 Theo Thơ Nàng Út.

2 Theo Sê-ông (Chéon) . Sưu tầm một trăm bài tiếng An-nam.

3 Theo lời kể của người Thái-nguyên, Cao-bằng.

4 Theo Truyện cổ dân tộc Mèo.

768

https://thuviensach.vn

cửa. Nhái nói khéo, ñược lính cho vào. Các cô tiểu thư xõa tóc, Hoàng tử tung hoa huệ lên trời, không ngờ hoa rơi trúng ñầu nhái. Hoàng tử ñành kết hôn với nhái, người ta gọi là "bà chúa nhái". Một hôm vua cha muốn truyền ngôi cho con, mới mở một cuộc thi tìm bắt nai vàng. Các hoàng tử khác chỉ tìm ñược những con nai thường, chỉ có chồng nhái nhờ có nhái, tìm ñược nai vàng. Vua cha lại mở cuộc thi ñem ñến thức ăn sống nhưng sau buổi lễ, gạo phải không mốc, thịt không ôi. Các hoàng lử khác ñem gạo thịt nấu sẵn, chỉ có nhái ñưa gạo thịt sống ñến, trải qua mấy ngày mà vẫn tươi. Lần thứ ba vua thi vợ ñẹp. Thấy hoàng tử lo lắng ñịnh ñi tìm một cô gái ñẹp, nhái bảo: "Cứ ñưa em ñến là ñủ!".

Khi ñến nhái bước lên ñiện, nhái vẫn là nhái. Hoàng tử thứ tư thẹn ñỏ mặt khi vua hỏi: ' "Tiểu thư xinh ñẹp của con dâu?" Nhưng nhái ñã bước ra nói: "Thưa con ñây!". Nói rồi cởi da nhái hóa thành cô gái ñẹp như tiên. Hoàng tử vội vàng chụp lấy tấm da ném vào lửa1.

Người Pháp cũng có truyện Con nhái gần giống với truyện trên: Một người ñàn bà ñang muốn tìm vợ cho hai con trai. Những cô gái xung quanh ñều từ chối. Một hôm hai anh em bàn nhau bói vợ bằng cách mỗi người bắn một phát tên, gặp ai lấy nấy. Mũi lên của người anh rơi vào một chuồng gà, gần ñấy có cô gái xinh ñẹp mười tám tuổi. Còn mũi tên của em không may rơi xuống bùn, một con nhái nhảy ra.

Em ñành phải lấy nhái làm vợ. Nhái ñưa chồng về sống chung trong một căn lầu, không có ai lai vãng. Một hôm hai anh em tìm ñến nhà chú là một vị vua cai trị nhiều nước. Người chú ra một cuộc thi vui nhộn, hẹn mỗi người ñem chó ñến, chó của ai chạy qua mấy hàng chai lọ mà không ñổ thì cho cai quản một nước.

Nhái ñưa cho chồng một cái hộp, mở ra có một con chó con, chó chạy lon xon tránh né rất gọn, không có một chai lọ nào ñổ cả, trong khi ñó chó của người anh thì làm ñổ lung tung. Thế là chồng nhái ñược cai quản một nước. Lần thứ hai chú lại mở cuộc thi: ai ñưa ñến một sợi dây nắm gọn trong tay, nhưng có thể

quấn quanh lâu dài ba vòng thì cho cai quản một nước khác. Dây của người anh chỉ quấn ñược hai vòng, còn dây của chồng nhái quấn ñến năm vòng. Lần thứ ba người chú lại thi vợ ñẹp. Vợ nhái chuẩn bị một cái xe to bằng quả quýt có bốn con chuột kéo và một con mối (thạch sùng) cầm cương. Trước khi lên ñường, nhái nhảy xuống bùn một lát, bước lên là một cô gái rất xinh, mặc áo ñẹp, xe của nhái hóa thành cỗ xe bốn ngựa có người xà-ích ăn mặc sang trọng. Thế là ñược chú cho cai quản một nước thứ ba2.

Truyện của người Ả-rập vùng sông Nin (Nil):

1 Theo Miến-ñiện dân gian cố sự, sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện kể Ni-véc-ne (Nivernais), Pháp.

769

https://thuviensach.vn

Một ông vua có ba người con. Khi con ñến tuổi lấy vợ, người bố bảo họ trèo lên nền của một lâu dài, mỗi người bắn một phát tên, trúng vào ñâu thì lấy vợ ở

ñó. Mũi tên của hoàng tử cả rơi xuống nhà một viên ñại thần, ñược kết duyên với con gái ông ta. Mũi tên của hoàng tử thứ hai rơi vào nhà một viên tướng, cũng ñược lấy con ông này. Mũi tên của hoàng tử thứ ba rơi vào một gian nhà có một con rùa lớn. Hoàng tử ñành phải lấy rùa làm vợ như lời vua cha ñã giao ước.

Sau ñó, một hôm vua ăn không ngon, ra lệnh cho mỗi hoàng tử phải mang ñến một mâm thức ăn. Hai mâm thức ăn của hai người chị dâu ñưa ñến trở nên tanh tưởi hôi hám (do rùa làm ra như thế), còn mâm của rùa ñược vua khen ngợi vì ăn ngon. Vua sai dọn tiệc mời vợ các hoàng tử tới dự. Rùa bảo chồng ñưa mình ñến. Sắp tới nơi, rùa trút vỏ hóa thành một cô gái áo quần rực rỡ, cử chỉ lịch sự.

Còn hai chị do rùa hóa phép làm cho áo quần trở nên lố lăng, ñã thế lại bắt chước cử chỉ của rùa nên làm trò cười cho mọi người. Trong khi ñó thì hoàng tử

út bí mật ra ñốt cái vỏ rùa, ñể cho vợ khỏi trở lại kiếp vật.

Truyện của người Thổ Thát-ñát ở núi An-tai (Altai):

Một người lái buôn có ba người con, một hôm bảo họ: "Đứa nào mộng thấy vợ

như thế nào thì lấy người như thế ấy". Người anh cả lấy con gái một lái buôn, người thứ hai lấy con một viên chức; còn người thứ ba mộng thấy ñược làm chồng nhái, ñành phải lấy một con nhái.

Một hôm bố chồng sắp ñi chầu vua, bảo nàng dâu thứ nhất may một cái áo, nàng dâu thứ hai may một cái quần, còn nàng dâu thứ ba khâu một ñôi ủng. Nhái ñưa cho chồng một ñôi ủng thêu rất ñẹp. Còn công trình của hai người kia không ñáng kể. Sau ñó, bố chồng bảo ba nàng dâu làm bánh. Bánh của nhái ăn rất ngon, còn của hai người kia rất dở. Sau ñó, bố chồng lại bắt ba nàng dâu tới hát trước mặt mình. Dâu nhái xuất hiện dưới dạng một cô gái, hát những bài hay ñến nỗi bố chồng nói với mọi người rằng chưa bao giờ ông thấy có một người thanh sắc tuyệt vời như vậy. Bèn gầy dựng cho con út thành một lái buôn lớn, còn hai người con kia trở thành kẻ chăn cừu, vợ của họ thành ñầu bếp.

Truyện của một ñịa phương ở Đức:

Một ông vua bảo ba hoàng tử ai mang về một tấm thảm ñẹp nhất, sẽ cho thừa kế ngai vàng. Đoạn vua cho thổi lên trời lần lượt ba cái lông chim, ñể lông chỉ

cho từng ñứa con hướng ñi tìm. Chiếc lông thổi cho hoàng tử thứ ba rơi trúng một cửa hầm, hoàng tử nhấc cửa hầm lên thấy có tam cấp ñi xuống ñất rất sâu, bèn cứ thế trèo xuống, cuối cùng thấy có một con cóc lớn, xung quanh là một bầy cóc con. Biết ñược cái mà hoàng tử cần, cóc cho hoàng tử một tấm thảm.

Đưa về, thảm ấy ñẹp vượt xa của các anh. Lần thứ hai, vua bảo các con ñi tìm một cái nhẫn. Cũng tại ñáy hầm, nhờ cóc, hoàng tử lấy ñược nhẫn thần ñưa về

cho vua cha. Lần thứ ba vua bảo mỗi người ñi tìm một cô vợ, ai có vợ ñẹp nhất 770

https://thuviensach.vn

sẽ ñược nối ngôi. Cũng tại ñáy hầm, cóc cho hoàng tử một con cóc con, lúc về

hóa thành cô gái ñẹp1.

Một loạt truyện sau ñây cũng cùng một chủ ñề và hình tượng như các truyện trên (người lấy vợ là vật, khi ñưa về thì ngày là vật, ñêm là người, lại có nhiều phép huyền diệu nhờ ñó giành thắng lợi trong các cuộc thi). Nhưng do chồng làm tiết lộ bí mật của vợ, hoặc nôn nóng muốn vợ sớm hóa thành người nên ñã gây ra sự chia ly vĩnh viễn (hoặc tạm thời nhờ có sự nỗ lực cứu vãn của chồng qua nhiều thử thách).

Truyện của người Nga Công chúa ếch:

Một ông vua cũng có ba hoàng tử, lúc họ ñến tuổi lấy vợ cũng có cuộc bói vợ

bằng cách bắn mỗi người một phát tên, hễ cô nào nhặt ñược tên của ai thì sẽ là vợ của người ấy. Kết quả, có hai cô gái nhặt ñược mũi tên của hai hoàng tử anh, còn mũi tên của hoàng tử thứ ba thì cũng như truyện trên, do một con ếch nhặt ñược, ñành phải tuân theo số mệnh. Một hôm vua cha muốn biết tài may vá của các nàng dâu, lần thứ hai muốn biết tài nấu nướng và lần cuối cùng là tài khiêu vũ trong dạ hội. Hai lần thi ñầu, nàng dâu ếch làm ñẹp lòng vua cha. Lần thứ ba, thấy chồng buồn, ếch bảo ñừng lo, rồi trút lốt thành một cô gái tuyệt ñẹp sánh vai chồng vào dự hội. Khi ăn tiệc, ếch bỏ những miếng xương và rượu thừa vào ống tay áo. Hai chị dâu cũng bắt chước. Khi nhảy, ếch vung tay áo, có hàng ñàn chim bay ra cùng cảnh núi sông xuất hiện rất ñẹp mắt. Khi hai chị vung tay áo thì xương xẩu cùng những giọt nước tung tóe vào khách. Hết dạ hội, hoàng tử

thứ ba ñi tìm lốt ếch ñốt ñi. Vợ về nhà tìm mãi không ñược, chỉ kịp cho chồng biết rằng một khi mất lốt, hai người sẽ phải chịu cảnh chia lìa, ñoạn biến mất.

Được hơn một năm, chồng nhớ vợ bỏ nhà ñi tìm. Tìm mãi mới biết vợ mình ñang bị biến thành một chiếc quạt vàng của một bà tiên. Hoàng tử cướp ñược quạt, bẻ gãy chuôi thì công chúa ếch hiện ra. Ếch cho chồng biết chỉ một tý nữa là mình sẽ bị buộc ñi lấy chồng. Lập tức hai vợ chồng ngồi lên một tấm thảm bay. Bay ñược một chốc, chú rể mới biết tin ñuổi theo. Đuổi gần kịp thì tấm 1 Một dị bản sưu tầm ở ñảo Xi-ra (Syra) (Hy-lạp) ñại thể cũng có một ông vua bảo ba người con bắn tên ñể bói vợ. Kết quả hoàng tử cả lấy ñược công chúa ở một nước khác, hoàng tử thứ

hai lấy con gái một hoàng tử nọ . Còn hoàng tử ba thì mũi tên cắm vào một ñống phân, moi ra thì thấy ở dưới có một tấm ñá cẩm thạch lật lên, thấy có ñường tam cấp dẫn xuống một cái hang. Ở ñây thay cho cóc là những con khỉ ngồi xung quanh một con khỉ mẹ. Mẹ khỉ bảo hoàng tử lấy một trong số con gái mình làm vợ ... Tiếp ñó là những công việc do vua cha ấn ñịnh: vua hứa sẽ nhường ngôi cho người nào trang hoàng nhà cửa ñẹp, ñưa ñến một giỏ trái cây tươi ngon; có người vợ trong ngày hội ñược tôn là ñẹp nhất. Vợ khỉ bảo chồng nhờ mẹ

mình làm tốt hai việc trên, còn việc thứ ba thì vợ khỉ mặc áo quần ñẹp, cưỡi ngựa ñẹp và dĩ

nhiên ñã biến thành cô gái ñẹp, nên ñược mọi người trằm trồ khen ngợi .

771

https://thuviensach.vn

thảm ñã ñưa hai vợ chồng vào nước Nga, mọi người ở ñây ñổ xô ra ñón tiếp hai vợ chồng. Từ ñấy không có gì làm cho họ chia lìa nhau nữa1.

Một truyện của Ấn-ñộ:

Một ông vua cũng mở cuộc bắn tên cho bảy hoàng tử bói vợ. Mũi lên của người thứ nhất rơi vào nhà của một viên ñại thần, năm mũi khác ñều lọt vào lầu của các nhà quý tộc, còn một mũi tên của hoàng tử út thì rơi trúng vào một cây me. Theo quyết ñịnh của vua cha, hoàng tử út phải lấy một con khỉ sống ở cây me, nhưng các nhà tiên tri ñều biết rằng vợ hoàng tử là một nàng tiên. Tuy là khỉ, nhưng vợ hoàng tử lại nói khéo, giỏi âm nhạc và có nhiều tài nghệ (ở ñây gần giống với tình tiết trong truyện Kim Quế của ñồng bào Tày).

Các chị dâu tò mò ñòi mở một cuộc lễ cho các nàng dâu tới dự. Vợ hoàng tử

thứ bảy thấy chồng buồn, bèn an ủi chồng, nói mình có thể ñi dự ñược. Nói rồi cởi lốt khỉ thành một cô gái ñẹp, mặc áo quần ñẹp. Đoạn bảo chồng: - "Hãy giữ

cẩn thận cái lốt này nếu mất nó chúng ta sẽ gặp chuyện bất hạnh". Trong cuộc lễ, nàng dâu út ñang lúc ñược mọi người trầm trồ ca ngợi thì bỗng quằn quại kêu lên mấy tiếng: "Tôi cháy! Tôi cháy!" rồi biến mất. Chính lúc ñó ở nhà hoàng tử

ñang ñốt cái lốt khỉ. Thế là hoàng tử mất vợ, mất luôn cả lâu ñài do vợ hóa phép hiện ra, chỉ còn tìm ñược có mỗi một chiếc sáo bạc. Hoàng tử cầm sáo bạc ñi tìm vợ, cuối cùng gặp một vị thần chỉ ñường cho vào vườn nhà trời. Ở ñây chồng thấy vợ ñang ngồi trên một cái ngai bằng kim cương, bèn mang sáo ra thổi lên một bài: vợ nhận ra chồng. Nhờ vua nhà trời say mê tiếng sáo nên chàng ñược cùng vợ sum họp và sống trên ñó.

Truyện của Phần-lan (Finlande):

Túc-ki-mô là con trai út của một ông vua. Ở ñây cũng có một cuộc bói vợ

bằng cách bắn tên của ba hoàng tử. Khi Túc-ki-mô ñi tìm mũi tên ở trong rừng thì thấy ngồi lên ñó là một con nhái: - "Chào hoàng tử, nhái nói, tôi bây giờ là vợ

chưa cưới của chàng". Túc-ki-mô mang nhái về không vui một chút nào.

Một hôm vua bảo các nàng dâu: - "Mai ta sẽ ñến xem các cô nấu ăn ra làm sao?". Khi trở về, nhái bảo chồng ngủ, ñể mình còn sửa soạn bữa ăn. Hoàng tử

giả vờ ngủ thì thấy vợ ñã cởi lốt, hóa thành một cô gái ñẹp bước ra cửa sổ gọi lớn: - "Hỡi giống nòi hùng mạnh, gia ñình danh tiếng! Hãy tới giúp tôi dọn bữa tiệc cho vua!". Tự nhiên có tám con thiên nga ñỗ xuống, treo bộ cánh ở tường và hóa thành những cô gái ñẹp. Cùng với vợ nhái, các cô dệt những khăn ăn ñẹp và nấu những món ăn tuyệt phẩm làm cho lòng kiêu căng của các chị dâu xẹp xuống. Lần thứ hai, hoàng tử mang ñến cho vua một sơ-mi do vợ mình dệt tuyệt ñẹp. Lần thứ ba trong hội khiêu vũ, vợ nhái ñã nhảy những ñiệu kỳ diệu. Túc-ki-mô ñi hỏi một bà thầy bói làm sao ñể cho vợ sẽ là người mãi mãi. - "Phải trộm 1 Theo Truyện dân gian Nga (bản dịch của Nguyễn Hải Sa).

772

https://thuviensach.vn

cái áo da nhái và ñốt ñi!". Hoàng tử nghe theo. Trở về, vợ trách chồng hết lời: -

"Đáng lý ñợi ba hôm nữa, tôi sẽ thành người vĩnh viễn, còn như thế này thì ñành phải chia tay". Đoạn biến thành thiên nga bay mất.

Một số truyện sau ñây cũng là dị bản của truyện Người lấy cóc nhưng kết cấu có biến dạng: một phần kết hợp với hình tượng của truyện Giáp Hải (số 149, tập IV), (cô gái trong con vật hiện ra lúc vắng người, nấu ăn quét dọn nhà của cho ân nhân) và một phần nữa thì tương tự với truyện Hoàng tử A-mét với nàng Pa-ri Ba-nu trong Nghìn lẻ một ñêm (xem Khảo dị truyện số 107, tập III).

Truyện của Ác-mê-ni (Armenie):

Một ông vua có ba hoàng tử. Khi ñến tuổi kết hôn, theo phong tục, họ phải ñến dự một ñám hội và quẳng quả táo vào ñám ñông ñể bói vợ. Hai quả táo của hai hoàng tử anh trúng hai cô gái, còn của hoàng tử út rơi vào một cái giếng trong có một con nhái. Coi là ñịnh mệnh, hoàng tử ñành phải ñem nhái về. Mấy ngày ñầu mỗi khi hoàng tử về nhà ñều thấy bàn ăn ñã dọn sẵn. Để ý rình xem, hoàng tử

thấy một cô gái ñẹp từ lốt nhái bước ra làm bếp. Hoàng tử bèn ñột ngột xông vào ôm lấy cô gái, và mặc dù cô cho biết rằng sẽ phải hối hận, hoàng tử cũng xé lốt nhái ñể cho cô thành người.

Một hôm vua ra lệnh cho các con phải mang một tấm thảm lớn có thể cả một ñội quân ngồi lên mà vẫn còn thừa. Hoàng tử về khóc với vợ. Vợ nói: - "Thấy chưa! Tôi ñã bảo ñừng xé lốt của tôi. Nhưng ñừng có làm ầm lên. Hãy ñến cái giếng mà anh vớt tôi về, gọi to: "Con gái ông bảo tôi ñến thưa với ông gửi lên cho nó một tấm thảm bé nhất của ông". Đưa thảm về, vua rất vừa ý. Lần thứ hai lại một thử thách mới, và nhờ bố vợ, hoàng tử cũng làm xong. Thử thách thứ ba là "tìm một con người cao một gang, râu dài hai gang". Vẫn theo lời vợ dặn, hoàng tử ñến giếng gọi to: - "Con gái ông bảo ñưa lên cho nó một người lùn nhỏ

của ông". Đưa ñến cung vua, người lùn nhỏ mắng vua sa sả về những ñòi hỏi ngu ngốc và tặng cho vua những quả ñấm. Đến quả ñấm cuối cùng, vua vỡ ñầu.

Hoàng tử út bèn lên ngôi.

Một truyện khác cũng của người Ác-mê-ni (Armenie):

Một chàng trai theo lời bà dặn mỗi buổi sáng ném xuống biển một tấm bánh.

Anh làm việc ñó không nản. Bỗng một buổi chiều ñi chợ về, anh thấy nhà mình ñã ñược quét tước dọn dẹp sạch sẽ, một hôm khác thì thấy thịt sống mua làm thức ăn ñã ñược nấu lên. Cũng như hành ñộng của nhân vật Giáp Hải hay Tú Uyên, anh giả vờ ñi nửa ñường lộn về nấp rình thì thấy một con cá từ dưới nước hiện lên trút lốt thành cô gái tới làm bếp cho anh. Anh từ chỗ nấp xông ra bắt lấy, và sau ñó ñược sự ñồng ý của người bà của con cá, lấy nàng làm vợ.

Thấy vợ chàng xinh ñẹp ít có, nhà vua lập tâm chiếm ñoạt. Vua bèn ñưa ra những ñòi hỏi không thể thực hiện ñược buộc anh phải làm nếu không thì giết 773

https://thuviensach.vn

chết. Trước hết, anh phải ñi tìm một cái nhà bạt có thể che cho tất cả lính tráng và dân cư trong thành phổ mà vẫn còn thừa chỗ. Cô vợ cá thấy chàng kêu khóc, bèn ñến bờ biển gọi to: - "Bà ơi, bà mang cho cháu cái nhà bạt bé nhất!" . Thấy việc thứ nhất làm xong, vua lại ñòi một tấm thảm rộng trải trong nhà bạt. Sự việc cũng diễn ra như lần trước. Sau cùng nhà vua bắt ñưa ñến một ñứa trẻ lên một biết nói biết ñi. - "Bà ơi! Cô vợ cá gọi, bà ñưa em cháu lên ñây ñể cháu bế tý!".

Đứa bé lên gặp vua, nó liền vạch thói xấu của vua, vả vào mặt vua. Vua phải xin lỗi và hứa chừa1.

Về loại truyện có mô-típ ñặc biệt: người nữ ăn thức ăn thừa của người nam và có mang, kho tàng cổ tích ở Đông nam Á hầu như rất phổ biến. Sau ñây là một số truyện tiêu biểu:

1. Truyền thuyết của người Thái-lan.

Ngày xưa, có một người ñầy mụn lở (gọi là ông chúa Trăm-ngàn-mụn-lở) không biết từ ñâu ñến vỡ hoang một miếng ñất trên bờ sông. Ông trồng nhiều ớt và dưa chuột làm kế sinh nhai. Ở gần nhà có một cây dưa chuột có một quả lớn phi thường nhờ nước giải của ông thường ngày bón cho cây.

Quả dưa chuột ấy sau ñó về tay công chúa con vua Trai-trung. Công chúa ăn và tự nhiên có mang. Vua cho người dò la xem con gái mình quan hệ với ai nhưng không tìm ra. Vì thế ñứa con trai công chúa sinh ra lên ba tuổi mà không có cha. Vua nghĩ ra một cách ñể biết ai là bố ñẻ của nó, tức là bắt tất cả ñàn ông ở Trai-trung mỗi người cầm một món thức ăn ở tay, hễ ñứa bé ñến xin ăn ở

người nào thì người ấy là bố nó. Bèn ñánh trống hội họp toàn mường lại, ban cho mỗi người một vật ăn ñược như người này cái bánh, người kia quả cây, v.v...

không sót một ai. Vua bảo vú nuôi ñặt ñứa bé ở cửa lầu trước mặt mọi người.

Lúc ấy ông chúa Trăm-ngàn-mụn-lở trong tay ñang cầm miếng cơm nguội. Đứa trẻ ñi khắp nơi không xin ăn ở ai cả mà ñến xin ăn ở ông. Vua lập lức gả công chúa cho người ấy và sai ñóng bè ñuổi cả hai vợ chồng ra khỏi thị trấn.

Chiếc bè dừng lại ở vườn dưa, hai vợ chồng ở lại ñây. Thần Đế Thích (In-dơ-ra) hiện ra cho họ một cái trống thần bảo hễ ước cái gì thì ñánh một tiếng trống, sẽ ñược ngay. Lời ước ñầu tiên của ông là làm sao cho mình ñược ñẹp. Tự nhiên bao nhiêu mụn lở biến mất. Thấy vậy công chúa mừng rỡ, lại ước có vàng ñủ

ñúc cho con trai một cái nôi. Vì vậy mà có tên là hoàng tử Nôi vàng. Về sau họ

làm vua, xây dựng thành phố ở ñấy2.

1 Một số truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin) . Những truyện cổ tích Ấ-ñộ và phương Tây.

2 Theo La-jông-ki-e-rơ (Lajonquière): Nước Xiêm và người Xiêm. Về loại truyện như truyện trên với tình tiết vô tình có thai, Prơ-di-luýt-xki (Przylusski) cho biết có nhiều truyền thuyết tương tự trong Nàng công chúa tanh mùi cá và con rắn thần trong các truyền thuyết ở Đông á, Nghiên cứu châu Á, tập II (1925).

774

https://thuviensach.vn

2. Truyện của người Cham-pa:

Ta-bong là một chàng lười bẩm sinh, một hôm ñi câu. Ba lần câu ñược cá thì ba lần bị quạ tha mất. Đến con thứ tư hắn ñái vào ñầu cá. Quạ lại tha cá ñi nhưng ñánh rơi vào bể nước ở cung vua. Công chúa thứ ba bắt ñước cá ñem về nấu ăn, không ngờ có mang. Vua muốn tìm ra bố ñứa bé, bèn sai công chúa ném khăn trầu vào ñám hội có ñông ñủ dân chúng ñến dự xem khăn rơi vào người nào, nhưng khăn lại không rơi vào người nào cả. Vua hỏi xem còn sót những ai.

Người ta cho biết chỉ sót anh chàng Ta-bong vì lười mà không ñến. Vua cho ñi gọi. Ta-bong vẫn không ñi. Vua phải cho người cáng hắn ñến ñám hội. Lần này khăn trầu của công chúa rơi ñúng vào khố Ta-bong. Vua sai lính giết cả hai nhưng lính lén lút tha cho họ, rồi lấy máu chó bôi vào gươm ñể tâu dối với vua.

Nằm thẳng cẳng dưới cây xoài. Ta-bong chờ cho quả rơi vào miệng mới ăn.

Vua quạ ñến ăn xoài thấy anh, tưởng là cái xác chết bèn sà xuống mổ, liền bị

anh tóm cổ. Quạ phải cho anh hòn ñá ước. Nhờ có ñá, anh ước ra lâu ñài nhà cửa, trâu bò và kẻ hầu người hạ ở trên phía nguồn. Một hôm anh sai quân ñắp chắn nguồn nước. Thấy dân khổ vì sông khô cạn không có nước dùng, nhà vua sai người lên phía nguồn thăm dò, thì thấy lâu ñài nguy nga, trên có cắm một lá cờ ñề chữ "Vua mới". Quân ñội nhà vua kéo lên ñịnh ñánh. Nhưng trên thành lại treo một lá cờ khác bảo vua cũ hãy nhường ngôi cho vua mới, dân sẽ có nước uống. Sau khi nghĩ ngợi, vua thuận nhường ngôi cho con rể1.

Có thể xem thêm một số truyện trong Nghiên cứu những lễ tiết nông nghiệp của người Cao-miên của Ê-vơ-lin Pô-rê Mát-xpê-rô (Eveline Poret Maspéro).

1 Theo Lăng-ñờ (Landes): Truyện cổ tích Cham-pa. Người Mèo cũng có một truyện tương tự: Một anh chàng lười bẩm sinh. Bị bố mẹ ñuổi, hắn nằm trên thuyền, thuyền giạt vào một gốc sung. Từ ñấy hắn sống bằng cách há miệng chờ sung, ăn ñấy ỉa ñấy. Cá và quạ rủ nhau ñến ăn, chúng cắn nhau, cuối cùng quạ quắp cá mang ñi, tình cờ ñánh rơi vào vườn vua. Công chúa thấy cá bắt lấy nướng ăn, từ ñấy có mang ñẻ ra một con trai: thằng bé khóc lóc luôn canh, ai dỗ cũng không nín. Để tìm ra bố ñứa bé, vua ra lệnh cho dân chúng mỗi người ñến dỗ

một lần. Lười không ñến, nhưng rồi vua cũng sai lính khiêng ñến. Đứa bé quả nín. Vua gả

công chúa cho Lười và ñuổi ñi. Hắn lại ñến chỗ cũ sống bằng sung rụng. Một con quạ tưởng là xác chết ñịnh rỉa thịt, bị hắn bắt ñược. Quạ phải cho hắn một cái trống có ba mặt: một mặt ñánh ra cơm thịt, một mặt ñánh ra áo quần tiền bạc, một mặt ñánh ra cuốc và ñồ dùng. Dùng trống càng lâu càng phải ñánh nhiều mới nghiệm. Nhờ ñó mà Lười bỏ ñược tật lười (Truyện cổ dân tộc Mèo). Giống truyện trên, người Dao Thanh-y có truyện Vua Quạ. Ở ñây trống vua Quạ cho có 4 mặt: một mặt ñánh ra mưa, một mặt ra nắng, một mặt ra gạo, một mặt ra vàng bạc. Khi giàu rồi, chồng bảo vợ ñón bố về chơi. Bố vợ (vua) bảo phải có vàng rải ñường mới chịu ñi. Chồng gõ trống có ngay. Bố vợ ngốt cả người, mải ngắm, ñầu ñập vào tường, chết (Đức Hùng, Phù Ninh: Nàng Ái Kao).

775

https://thuviensach.vn

127. CÂY THUỐC CẢI TỬ HOÀN SINH HAY LÀ SỰ TÍCH THẰNG

CUỘI CUNG TRĂNG

Ngày xưa ở một miền nọ có thằng Cuội làm nghề ñốn củi. Tất cả tài sản của Cuội chỉ có một chiếc rìu. Một hôm như thường lệ, Cuội vác rìu ñi vào rừng sâu tìm cây mà chặt. Khi lội qua một con suối nhỏ, Cuội bỗng giật mình trông thấy một cái hang hổ. Nhìn trước nhìn sau, chỉ thấy có bốn con hổ con ñang vờn nhau trước hang, Cuội bèn xông ñến vung rìu bổ cho mỗi con một nhát lăn quay ra ñất. Nhưng vừa lúc ñó, con hổ mẹ cũng về tới nơi. Nghe một tiếng gầm kinh khủng ở sau lưng, Cuội chỉ kịp quăng rìu leo thoăn thoắt lên một ngọn cây cao.

Từ trên cây nhìn xuống, Cuội thấy hổ mẹ lồng lộn trước ñàn con ñã tắt thở.

Nhưng chỉ một lát sau, hổ mẹ bỗng bỏ con nằm ñấy, lẳng lặng chạy ñến một gốc cây gần chỗ Cuội ẩn, miệng ñớp lấy một ít lá cây rồi trở về nhai mớm cho ñàn con. Khoảng giập bã trầu, bọn con hổ tự nhiên cục cựa, vẫy ñuôi rồi sau ñó lại ñi ñứng chạy nhảy như thường. Biết ñấy là cây thuốc thần, Cuội chờ cho hổ

mẹ tha con ñi nơi khác, lần xuống tìm ñến cây thuốc kia, ñào gốc vác về1 .

Dọc ñường, Cuội gặp một ông lão nằm vật trên bãi cỏ. Cuội ghé lại xem thì ra ông lão ñã chết. Chàng ñốn củi liền ñặt gánh xuống, không ngần ngại rứt ngay mấy lá cây quý rồi cúi xuống nhai mớm vào miệng ông lão. Mầu nhiệm làm sao, mớm vừa xong, ông lão ñã mở bừng mắt tỉnh dậy. Ông hết lời cảm ơn chàng trai cứu mạng và hỏi chuyện. Thực tình, Cuội kể lại tất cả. Nghe xong, ông lão kêu lên:

- Trời ơi! Lão từng nghe nói cây này vốn tên là cây ña có phép "cải tử hoàn sinh". Thật là lão có phúc mới ñược gặp con. Con hãy chăm vun bón cho nó ñể

cứu thiên hạ. Nhưng nhớ ñừng có tưới bằng nước bẩn mà cây bay lên trời ñó.

Nói rồi ông lão chống gậy ra ñi. Còn Cuội thì gánh cây về trồng ở góc vườn ñể

tiện chăm sóc hàng ngày. Luôn luôn nhớ lời ông lão dặn, ngày nào Cuội cũng tưới cây bằng nước giếng trong.

Từ ngày có cây thuốc quý, Cuội cứu sống ñược rất nhiều người. Hễ nghe nói có ai vừa nhắm mắt tắt hơi là Cuội lập tức mang lá cây ñến tận nơi cứu chữa.

Tiếng ñồn Cuội có phép lạ lan ñi khắp nơi.

Một hôm, Cuội lội qua sông thấy xác một con chó chết trôi. Thương tình, Cuội vớt lên rồi giở lá giắt trong mình ra cứu chữa cho chó sống lại. Con chó quấn quýt theo Cuội tỏ lòng biết ơn. Từ ñấy Cuội có thêm một con vật tinh khôn làm bạn.

1 Đoạn này theo Nghiêm Toản. Việt-nam văn học sử yếu.

776

https://thuviensach.vn

Một lần khác có một lão phú hộ ở làng bên cạnh hớt hơ hớt hải chạy ñến tìm Cuội vật nài xin Cuội cứu cho con gái minh vừa sẩy chân chết ñuối. Cuội vui lòng theo về nhà và ñưa lá ra chữa. Chỉ một lát sau, mặt cô gái ñang tái nhợt bỗng hồng hào hẳn lên. Rồi nàng mở bừng mắt ra, vươn vai ngồi dậy. Lão phú ông xiết hao mừng rỡ, bảo Cuội muốn lấy gì cứ việc chọn tùy thích. Cuội ngỏ ý chỉ muốn lấy có gái làm vợ.

Biết Cuội là ân nhân của mình, cô gái thuận làm vợ chàng. Lão phú ông cũng bằng lòng gả con cho Cuội.

Vợ chồng Cuội sống với nhau thật vui vẻ êm ấm. Nhưng trong vùng có bọn con trai hồi trước vẫn ngấp nghé cô gái của lão phú ông, nay thấy bông hoa thơm tự nhiên lại lọt vào tay anh chàng ñốn củi thì ngấm nghầm ghen tỵ và cố

tìm cách làm hại cho bõ ghét. Một hôm chờ lúc Cuội lên rừng, chúng xông ñến ñịnh bắt lấy vợ Cuội. Không ngờ vợ Cuội chống cự quyết liệt, chúng bèn giết chết. Giết ñoạn, chúng vẫn sợ bị lộ vì biết Cuội có phép chữa cho người ta sống lại, nên chúng lại moi ruột người ñàn bà vứt xuống sông rồi mới kéo nhau ñi.

Khi Cuội gánh củi trở về thì thấy vợ ñã chết lạnh từ bao giờ rồi. Cuội vội bứt lá ñể mớm nhưng mớm bao nhiêu vẫn không công hiệu, vì không có ruột thì làm sao mà sống lại ñược.

Thấy chủ khóc lóc thảm thiết, con chó lại gần xin hiến bộ ruột của mình ñể thế

vào bộ ruột của cô chủ. Cuội chưa từng làm thế bao giờ nhưng cũng liều nhắm mắt mượn bộ ruột chó thử cứu cho vợ mình xem sao. Quả thực sau khi lắp ruột vào, vợ Cuội lại sống lại như trước.

Thương con chó vì chủ mà chết, Cuội bèn nặn thử một bộ ruột bằng ñất lắp vào bụng chó rồi nhai lá thuốc dịt vào; không ngờ chó cũng ñứng dậy, vẫy ñuôi liếm vào tay Cuội. Vợ với chồng, người với vật từ ñây lại quấn quýt hơn trước.

Nhưng Cuội không ngờ rằng cũng từ dấy tính nết của vợ mình có phần thay ñổi. Người ñàn bà ấy dường như lú ruột lú gan, bảo một ñàng làm quàng một nẻo. Điều ñó làm cho Cuội lắm lúc bực cả mình. Cuội rất lo, vì không biết bao nhiêu lần chồng dặn vợ - "Có ñái thì ñái bên Tây, chớ ñái bên Đông, cây giông lên trời". Thế mà vợ Cuội nào có nhớ cho lời dặn quan trọng ấy.

Một buổi chiều, chồng còn kiếm củi chưa về, vợ Cuội ñang hái rau ở vườn phía Đông bỗng thấy mót, bèn chạy vội lại gốc cây quý của chồng, chẳng còn nhớ gì ñến lời dặn: cứ thế vén váy ñái. Không ngờ vừa ñái xong, tự nhiên cả một vùng ñất chuyển ñộng, cây cối xung quanh rung lên và gió thổi ào ào. Được một chốc cây ña long gốc bật rễ rồi lừng lững bay lên trời.

Giữa khi ấy Cuội ñã bước chân về ñến cổng. Thoáng thấy cây quý sắp bay mất, bên cạnh ñó có cả người vợ ñang kêu om sòm, Cuội ñoán ra nông nỗi, lập tức vứt ngay gánh củi, nhảy bổ ñến toan níu cây lại.

777

https://thuviensach.vn

Nhưng cây lúc ấy ñã rời khỏi mặt ñất lên quá ñầu người. Cuội chỉ còn kịp móc rìu vào rễ cây cốt ñể kéo cây xuống, nhưng cây vẫn một mực bốc lên không sức nào có thể ngăn lại. Về phía Cuội, chàng cũng nhất ñịnh không chịu buông rìu, thành thử cây thần kéo cả người Cuội bay lên mãi, lên mãi, cuối cùng ñến tận cung trăng.

Từ ñấy Cuội ở luôn tại cung trăng với cây ña của mình. Cho nên ngày nay mỗi khi nhìn lên mặt trăng ta luôn luôn thấy bóng của Cuội dưới gốc cây thuốc quý.

Người ta kể rằng mỗi năm cây ña chỉ rụng có mỗi một lá mà thôi. Ai nhặt ñược lá cây ấy thì có thể dùng ñể cứu chữa người chết sống lại. Những con cá heo cũng biết như vậy, cho nên nếu lá rơi xuống biển, chúng tranh nhau ñớp lấy coi như của quý ñể làm thuốc cứu chữa cho tộc loại.

KHẢO DỊ

Truyện trên có lẽ là bóng dáng xa gần của một thần thoại nào ñó (xem Lược khảo về thần thoại Việt-nam)1 .

Có nhiều dân tộc ở xung quanh ta có những truyện cổ tích hoặc những mảnh thần thoại ít nhiều tương tự với truyền của người Việt. Ví dụ truyện của người Mường Ta-kheo Ranh với cây thuốc bất tử:

Có một người thợ săn tên là Ta-kheo Ranh, một hôm lên núi Lô ñâm ñược một con nai. Ngồi nghỉ ở dưới bóng cây, anh bỗng thấy có một con rắn ñến nhặt một vỏ cây ñem lại áp vào vết thương con nai. Chỉ một lát sau con vật sống lại và lủi thủi ñi mất. Anh lại ñi săn ñược một con thú khác và ñưa ñến chỗ cũ rồi rình xem. Anh lại thấy con rắn ñến cứu như lần trước. Anh nhớ lấy cây thuốc quý.

Một hôm có một người mắc nạn không may bị chết, Ta-kheo Ranh bèn lên núi Lô lấy vỏ cây về thử cứu chữa. Quả nhiên người chết sống lại. Từ ñấy hễ có ai chết là người ta cầu cứu với Ta-kheo Ranh. Chỉ ít lâu sau cả một xứ Mường không một ai chết nữa. Từ ñó anh nổi danh với cây thuốc bất tử.

1 Trong bộ sách này chúng tôi có ñưa vào một số truyện như Sự tích thằng Cuội cung trăng (126), Thánh Gióng (134), Mỵ Châu-trọng Thủy (174), Ả Chức chàng Ngưu (182), v.v ... mà ở

Lược khảo về thần thoại Việt-nam ñã có kể ñến coi như là những thần thoại. Như chúng tôi ñã nói: "ở Việt-nam thần thoại ñã bị thất lạc mất nhiều", "không còn giữ ñược nguyên tính chất chất phác của nó như thần thoại của các dân tộc thiểu số", những truyện trên theo chúng tôi vốn xuất phát từ một số hình ảnh của thần thoại xa xưa, còn cấu trúc câu chuyện thì có thể ñã chịu ảnh hưởng của nghệ thuật truyền thuyết cổ tích sau này. Cho nên chúng tôi ñưa một số

truyện vào ñây ñể một mặt cho bạn ñọc thấy ñược nghệ thuật xây dựng loại cổ tích thần kỳ có truyền thống từ nghệ thuật thần thoại, mặt khác ñể tiện trình bày những dị bản xa gần của chúng cũng khá phổ biến ở nhiều dân tộc anh em ở Việt-nam và trên thế giới. Về vấn ñề

chuyển hóa Thần thoại - cổ tích chúng tôi mong sẽ có dịp ñề cập ñến trong một bộ sách khác.

778

https://thuviensach.vn

Tin ấy lan truyền ñến tận Trời, Trời bên sai sứ giả xuống ñón anh và bứng cả

cây thuốc lên. Từ ñấy Ra-kheo Ranh trở thành thày thuốc của Trời, khắp cõi trời ñều trở nên bất tử. Trái lại, ở cõi trần vì mất cây thuốc quý nên ai ñã chết là chết luôn. Mỗi lần có người chết lên trời, họ thường tìm ñến Ta-kheo Ranh ñề cầu cạnh, chẳng hạn nhờ anh giả nhận làm con cháu, ñể ñược nhẹ tội, hy vọng khỏi xuống ñịa ngục.

Truyện của ñồng bào Cham-pa giống truyện của ta hơn cả:

Một người ñàn bà lên rừng thấy một ổ rắn con, bèn giết chết tất, rồi ngồi ở một nơi gần ñó. Rắn mẹ thấy con chết, liền bò ñến một cây ña (phun ñơ-rai) cắn lấy lá, ñem phun vào những cái xác của con. Đàn rắn con tự nhiên sống lại. Biết là cây thuốc cải tử hoàn sinh, người ñàn bà ấy lấy một nhánh về trồng sau nhà và hết sức bảo vệ, thường dặn các con không ñược ñái vào cây. Một hôm mẹ ñi vắng, mấy ñứa con rủ nhau ñái vào cây xem thử thế nào. Người mẹ về thấy cây ñang lừ lừ bay lên, vội chạy tới níu lấy cây, cây mang cả bà ta lên khỏi mặt ñất.

Con chó ñen thấy thế cũng nhảy lên theo. Cây mang họ lên cung trăng. Người Cham-pa gọi bà là Paja Yan (bà già linh thiêng). Người ta nói khi mặt trời ñi ngang trước mặt, bà quỳ xuống, do ñó có nguyệt thực1.

Người Cham-pa còn có một truyện khác Hoàng tử Khỏe cũng có hình ảnh cây thuốc cải tử hoàn sinh bay lên trời nhưng nội dung lại không giống truyện trên.

Đại thể là:

Một ông vua không có con. Thầy bói cho biết nếu ñem của bố thí thì rồi sẽ có nhưng nó sẽ làm cho nhà vua khánh kiệt. Vua quả có con nhưng thằng bé ăn rất khỏe: mỗi bữa chén một gà, lớn lên mỗi bữa một dê, lớn nữa mỗi bữa một trâu.

Thấy không thể cung ñốn nổi, vua sai Khỏe, tên của hoàng tử, vào rừng chặt cây lớn mong cây ñè chết, nhưng nó lại vác ñược cả cây về. Sau cùng Khỏe xin một số sắt ñể rèn một cái rìu. Thợ rèn rèn không xong, nó phải tự rèn lấy. Dọc ñường gặp Ta Sa kéo một xe nặng không cần trâu, nhưng lại không nhấc nổi rìu của Khỏe. Ta Sa bèn tôn là anh, xin ñi theo. Lại gặp Ha-vi-ha-va chặt dây mây của năm quả núi nhưng cũng không ñỡ nổi rìu của Khỏe, cũng xin kết nghĩa và ñi theo. Họ xin người ta ñược nửa thuyền cá, ñi tìm lửa ñể nấu thì bị một mụ phù 1 Theo Ca-ba-tông (A.Cabaton): Những tìm tòi mới về người Cham-pa; còn theo Lăng-ñờ

(Landes) thì truyện này kể có hơi khác. Đại khái có một anh chăn trâu một hôm lên rừng giết chết một con rắn, bỗng thấy bố mẹ con rắn tha một miếng vỏ cây cờ-rếch rồi phun vào xác con, nó sống lại. Anh chăn trâu bèn lấy vỏ cây ấy phun thử vào con cá khô mang theo, thấy nghiệm . Từ ñó anh cứu ñược rất nhiều người chết sống lại, trong số ñó có một cô gái ñã chết ñược một tháng.

Cũng giống như truyện của ta, anh cưới cô làm vợ và còn ñào cây thuốc quý bí mật về trồng, cấm vợ không ñược bén mảng vào vườn. Một hôm cây cũng tự nhiên long gốc rồi bay lên trời, vì trận mưa nước tiểu vô tình của người vợ trong khi lẻn vào thăm vườn. Chồng về vừa kịp bíu vào cây và cuối cùng cũng bay theo lên cung trăng (Truyện cổ tích Cham-pa, ñã dẫn).

779

https://thuviensach.vn

thủy ñánh lừa giết chết hai em. Đến lượt mình, Khỏe tóm cổ mụ, mụ nói mình có cây thuốc cải tử hoàn sinh. Khỏe bèn dùng thuốc ñó cải tử hoàn sinh cho hai em rồi khâu mồm và mắt mụ lại, ném vào một xó. Chồng mụ về, theo dấu bã mía của họ, ñuổi theo. Hắn ném hai em Khỏe tụt xuống ñất. Khỏe liền cũng ném lão tụt xuống ñất chỉ còn hở cái ñầu; anh ñá một cái, ñầu lão văng sang tận Trung-quốc. Khỏe và hai em sang ñến Trung-quốc thì thấy mọi người ñang hò nhau khiêng cái ñầu mà không nổi, bèn lại ñá một cái nữa, ñầu văng sang nước Xiêm.

Vua Trung-quốc khen, gả cho công chúa. Khỏe xin cho Ta Sa lấy công chúa, giao cây thuốc bảo trồng ở vườn, dặn không ñược cho người lạ vào, cây sẽ bay lên trời mà mình thì sẽ chết. Đoạn Khỏe cùng Ha-vi-ha-va sang Xiêm. Đến ñây lại thấy mọi người khiêng không nổi cái ñầu, bèn ñá một cái văng ra biển. Vua Xiêm cũng gả công chúa, nhưng Khỏe ñề nghị xin cho Ha-vi-ha-va kết duyên với công chúa.

Sau ñó, anh xin một hòn núi ñá ñể lấy ñá lát ñường về nước Chàm.

Không bao lâu Ta Sa quên mất lời anh dặn, ñể cho người lạ vào vườn, cây liền bay lên trời. Bên này Khỏe bỗng dưng lăn ra chết. Nghe tin, Ta Sa ñâm ra hối hận, buồn rầu, bèn xin về ở với anh Ha-vi-ha-va ở Xiêm. Sau cùng nhớ nước quá, anh về Chàm ñược ít lâu rồi cũng chết1.

Đồng bào Ba-na (Bahnar) có truyện Ống thuốc thần cũng gần với các truyện trên:

Bị trâu rừng ăn mất lúa nương, hai anh em nhà nọ quyết rình ñể bắn chết. Bắn ñược trâu, người anh ñể em ở lại canh, còn mình thì chạy về gọi dân làng ra xẻo thịt. Nhưng trâu ñó là của bà tiên. Bà hiện ra xoa ống thuốc thần vào trâu, trâu tự

nhiên sống lại, rồi bà cưỡi ñi mất. Người em chạy theo ñuổi không kịp, chỉ nhặt ñược ống thuốc thần. Khi người anh và dân làng chạy ra thì không thấy trâu, bèn nổi giận giết chết người em. Nhưng nhờ ống thuốc, người em sống lại. Anh ta nhặt ống thuốc thần ñeo vào cổ rồi bỏ nhà di. Dọc ñường người em lần lượt cứu ñược hai con chó, chúng quấn quýt theo anh không rời.

Anh lại cứu ñược cô gái của Cò-ran. Tin ñồn khắp nơi, người ta ñào cả mộ lên ñể nhờ anh giúp cho ông bà tổ liên sống lại. Anh làm việc không biết mệt.

Bấy giờ vua âm phủ (Mơ-tao mơ-tinh) thấy dân số nước mình hao hụt vì người chết xuống thì ít mà người ñã chết rồi sống lại quá nhiều, mới lên buộc Trời phải tìm cho ra lẽ ñể trả lại dân cho hắn. Tra hỏi mãi, Trời mới biết ống thuốc cải tử hoàn sinh ñã lọt vào tay người trần, bèn sai con gái út xuống trần tìm cách lấy lại. Xuống ñất, cô gái nhà Trời tình nguyện làm vợ anh chàng, nhưng chẳng làm thế nào ñể trộm ñược ống thuốc cả, vì người và chó canh giữ

1 Theo Truyện cổ Tây nguyên.

780

https://thuviensach.vn

nghiêm ngặt. Mãi về sau phải dùng ñến cách bỏ thuốc mê mới lấy ñược. Tỉnh dậy, thấy mất ống thuốc, anh bảo chó ñuổi theo vợ, chó ñuổi lên ñến Trời.

Thấy cửa Trời ñóng kín, anh cùng chó canh ở ngoài không cho ai vào cả.

Người nhà Trời không ñi ñâu ñược, ñành phải thương lượng với anh. Một mặt Trời cho hai vợ chồng anh và hai con chó ñược sống mãi và ñược chu cấp ñầy ñủ. Mặt khác anh phải trả cho vua âm phủ ống thuốc thần. Anh ưng thuận. Từ

ñấy cũng có lúc Trời không chu cấp ñầy ñủ, thì anh cho chó ñến ñòi và cắn lung tung làm cho Trời sợ bỏ trốn, những lúc như vậy là những ngày nhật thực1.

Người Miến-ñiện (Myanmar) có hai truyện, trong ñó có một truyện gần gũi với các truyện trên:

1. Vì sao có nguyệt thực: Một người ñàn bá góa ñể lại cho hai ñứa cháu một ñứa cái cối, một ñứa cái chày. Anh chàng ñược cối cho là không có ích gì, vứt bỏ, còn người em ñược chày thì ñi ñâu cũng mang theo. Một hôm có con rắn ñến mượn chày ñể cứu chồng nó sống lại. Từ ñó anh mới biết phép màu nhiệm của cái vật mà bà mình ñể lại.

Ở ñây anh cũng chữa cho một con chó sống lại và nó cũng trở thành người bạn trung thành. Sau ñó, một lần anh cứu sống công chúa, ñược vua gả cho làm vợ.

Anh ñem chày chữa cho thiên hạ làm cho không ai còn biết tang tóc là gì nữa.

Hai vợ chồng thường ñưa chày lên mũi ngửi, nên trẻ mãi không già. Nữ thần Mặt trăng thấy thế ñâm ra ghen ghét, ñịnh bụng ăn cắp cắp chày của anh cho bõ ghét. Một hôm chày mốc, anh ñem phơi nắng, bắt con chó ngồi canh. Nữ thần tàng hình xuống, chó không biết, nhưng khi mang chày ñi rồi thì chó ñuổi theo hơi của cái chày. Cuộc ñuổi bắt kéo dài vô tận. Cho ñến ngày nay, chó vẫn ñuổi theo, có khi chó ngoạm ñược cả mặt trăng nhưng vì cổ họng bé nuốt không nổi nên cuối cùng lại phải nhả ra. Lúc ñó là có nguyệt thực.

2. Ông già trên cung trăng: Một ông già chuyên giã gạo thuê chỉ có một con thỏ làm bạn. Một ñêm trăng, lão ước ñược một người giúp việc sàng cám cho mình. Thương tình, nữ thần Mặt trăng hóa làm một bà già hàng ngày ñến sàng giúp ông, tối thì về. Được ít lâu, ông lão hỏi tung tích bà già. Nữ thần nói thật.

Ông già xin theo lên cung trăng cùng với con thỏ. Vì thế mà ngày nay ở trong trăng có ông lão giã gạo, bên cạnh có con thỏ chực ăn cám2.

Truyện của ñồng bào Tày Su-ñi-ja-khát và Chan-ta-khát, cũng có một số nét tương tự với các truyện trên.

Có hai vợ chồng và hai con trai: anh là Su-ñi-ja-khát ñã lớn, em là Chan-ta-khát còn bé. Một trận ñói lớn diễn ra, bố mẹ hàng ngày lên rừng tìm củi nhưng 1 Theo Truyện cổ Ba-na, tập II.

2 Theo Miến-ñiện dân gian cổ sự, sách ñã dẫn .

781

https://thuviensach.vn

họa hoằn mới có. Hai anh em tắm ở khe, tình cờ anh lật hòn ñá bắt ñược bốn con cua, dự ñịnh chia cho mỗi người trong gia ñình một con. Em ăn xong phần của mình, lại ñòi nữa. Anh thương em, lấy phần của mình nướng cho ăn. Lại ñòi nữa. Anh lại cho con thứ ba và sau ñó con cuối cùng. Bố mẹ về thấy vỏ cua hỏi chuyện. Khi nghe anh kể lại, bố mẹ cho là ñứa em không biết thương bố mẹ, bèn ñuổi ñi. Thương em, anh ñi theo.

Họ ñi ăn xin ở các làng nhưng không ñược gì, bèn vào rừng. Đến một nơi thấy một con "cà-chiết" cắn nhau với một con rắn. Rắn bị chết. Con kia gặm một vỏ

cây gần ñó nhả vào cho con rắn. Rắn sống lại. Lần sau con rắn cắn chết con cà-chiết, rồi bỏ di. Hai anh em bèn lấy vỏ cây làm nó sống lại rồi ra ñi.

Dọc ñường họ lại cứu một con quạ chết. Quạ muốn ñền ơn. Hai anh em nói không muốn gì cả, chỉ cần thả quả cây xuống cho ăn, kẻo ñói quá. Quạ dẫn họ ñi ñến một chỗ có Phi Giắc (một loại tinh ăn thịt người) vừa chết vợ, ñang giết trâu bò làm ma. Quạ trộm thịt ném cho họ ăn. Phi Giắc bắt gặp, ñánh chết quạ và bắt hai anh em ñịnh giết thịt, mời họ hàng ñến ăn. Trong khi Phi Giắc ñi vắng, ở nhà hai anh em cứu sống vợ nó. Khi chồng về, vợ nó xin tha mạng cho ân nhân. Phi Giắc cho hai người một cái quạt và một cái gậy, bảo ñi nhanh về phía mặt trời lặn, kẻo họ hàng mình bắt gặp thì không hay.

Hai anh em ñi ñến một nơi gặp một lũ con gái ñang múc nước cho ñám ma con gái "tạo" mường. Họ vào nhà xin ăn, bị ñuổi, họ lại ñến nhà một bà già xin ăn. Bà già giết một con vịt rồi ñi múc nước. Ở nhà hai anh em cứu sống con vịt.

Bà già ñem việc ấy nó lại với tạo. Tạo ñến xin họ cứu cho con gái mình. Khi thấy con gái sống lại, tạo bảo họ muốn lấy gì cũng cho. Người anh xin ở lại. Tạo gả con gái cho.

Một mình Chan-ta-khát ra di. Đến một vùng nọ anh cứu sống người con trai của Khi-sa-phau. Gần ñó có con gái tạo mường chết vì móng hổ rơi vào bàn chân. Được Khi-sa-phau mách, tạo gọi Chan-ta-khát ñến cứu sống con gái, hứa sẽ chia cho anh hai mường. Anh cứu sống, lấy cô gái làm vợ, rồi ở lại ñấy.

Một người Sa là Khắt-tha-nêk trước ñã ñi hỏi cô gái, thấy thế, tức lắm bèn bỏ

thuốc ñộc cho anh ăn. Không chết, anh lại bỏ thuốc ñộc cho ăn. Khắt-tha-nếk ăn xong phát ñiên ñi lang thang khắp nơi1.

Dân tộc Hrê (Hré) có truyện Quậy kết hợp giữa truyện Cuội cung trăng với truyện Nói dối như Cuội (số 60, tập II):

Chàng Quậy nghèo và xấu không ai lấy. Một hôm nằm ngửa ngắm trăng, thấy cô gái và cây ña trên trăng. Quậy tỏ lời ao ước. Tự nhiên có một chiếc lá ña rơi 1 Theo Đờ-jor-jơ (Degeorge). Truyền thuyết của người Tày ở An-nam, tạp chí Nhân loại (Anthropos), 1921-22.

782

https://thuviensach.vn

xuống. Quậy lấy lá trồng, lá mọc thành cây, lá cũng phát ánh sáng như ánh trăng, ñem lá thử chữa cho các con vật chết, chúng cũng sống lại. Quậy ñi hỏi vợ. Bị cô gái chế nhạo, Quậy cầm dao ñâm chết rồi cứu cho sống lại. Thấy mọi người kính phục, Quậy nẩy ý nghĩ ñi chơi mọi nơi, lừa gạt người ta. Quậy bắt ñầu gạt ông bác (giết lợn ăn thịt rồi cắm ñuôi xuống ñất nói dối lợn xuống âm phủ), nhiều lần gạt hổ (một cuộc ñi săn bằng bẫy, một cuộc ñi ăn trộm gạo,

"trứng" lợn, nước biển dâng. v.v...). Sau ñó, Quậy lại gạt quan nhiều lần (ăn thịt

"mệt", lấy ống ñiếu...), gạt lái buôn, v.v...

Cuối cùng, khi về thì cây quý ñã chết. Quậy nhờ làm làm cho một cái thang bằng sắt. Trèo lên ñến nơi, thì Quậy gặp cô gái trên trăng, hai bên kết hôn. Vợ

Quậy ñạp cái thang, thang rơi xuống thành mỏ sắt. Quậy xin về, vợ không cho.

Quậy chặt cây ñể làm thang, nhưng cây bị chặt ñến sáng lại liền như cũ. Cuối cùng, Quậy ñem lương ăn, ñến cây ña chặt liên tục không nghỉ, ñến ngày thứ tư

mệt quá, ngủ lại ñấy nhưng lại chú ý gác chân lên chỗ chặt. Không ngờ khi chỗ

bị chặt của cây liền lại thì kẹp luôn chân Quậy vào gốc cây1.

Đồng bào Mèo có truyện Chàng Ư-châu:

Chàng Ư-châu (Ư-châu = út) cùng người anh ñi cày nương. Chị dâu làm thịt gà ñưa cho chồng ăn, còn em thì chỉ ñược ăn cám và xác một con rắn mà chị ta ñánh chết dọc ñường. Ư-châu không ăn. Bỗng có con thằn lằn ñến cắn một thứ

cây phun vào xác rắn. Rắn sống lại. Biết là cấy thuốc cải tử hoàn sinh, Ư-châu nhổ cây, thử phun vào xương gà (do người anh ăn bỏ lại) thì gà sống lại. Gà dặn dọc ñường về nếu thấy có người chết thì ñừng cứu vì người ấy ñộc ác. Nhưng anh cứ cứu, hóa ra người ñàn bà ấy là chị dâu anh bị rắn cắn chết. Anh lại tiếp tục ñi nữa và cứu ñược nàng Ư-châu, một cô gái ñẹp và kết thành vợ chồng. Từ

ñây, truyện chuyển sang một kết cấu xa lạ.

Anh cứu cho ñứa con một lão nhà giàu ñể học những phép lạ của hắn. Anh lại dùng phép biến mình thành một con ngựa trắng ñẹp cho một người anh của mình cưỡi ñi chợ ñổi cho ñứa con lão nhà giàu ñó ñể lấy một con ngựa khác, còn ñược bù thêm ba mươi sáu lạng bạc. Ngựa trắng - Ư-châu - do chủ mới dắt về, lúc ñưa ñi tắm thì nó lặn xuống sông. Thấy thế ñứa con lão nhà giàu nhờ một thầy pháp ñuổi theo. Ngựa hóa cá, thầy pháp hóa làm rái cá, cá hóa làm cua, cua lại hóa làm bong bóng nước nổi lên, rồi hóa làm chim cắt.

Rắn nước cũng nổi lên hóa làm diều hâu ñuổi cắt. Cắt lại hóa làm chuột chui vào hang, còn diều hâu hóa làm mèo rình ở cửa. Chuột hóa làm kiến nhỏ bò ra, 1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I. Nên nhớ người Việt-nam cũng có truyện kể kết hợp giữa hai truyện (xem Sơn cư tạp thuật) nhưng nội dung và tình tiết không ñầy ñủ như

truyện trên ñây.

783

https://thuviensach.vn

rồi hóa thành một lão thầy pháp khác ñánh cho mèo một trận nhừ tử, và từ ñấy bắt con vật - tức lão thày pháp - kia cứ giữ mãi mãi lốt mèo1.

Truyện Thằng Cuội cung trăng của ta còn giống với ñề tài thần thoại cung trăng của nhiều dân tộc, trong ñó cũng có vị thuốc trường sinh bất tử và hình ảnh bay lên mặt trăng. Trước hết là truyện Hậu Nghệ của Trung-quốc: Ngày xưa trên trời có một vị thần tên là Hậu Nghệ. Hậu Nghệ rất thông minh, tự chế ra cung tên bắn trăm phát trăm trúng. Thuở ấy là ñời vua Nghiêu, thiên hạ gặp lắm nạn.

Thượng ñế bèn cho Nghệ một cái cung màu ñỏ và mũi tên màu trắng, bảo xuống trần trừ nạn cứu dân. Tai nạn của dân hồi ñó là hạn hán. Nguyên do ở phương Đông có biển Thang-cốc, ở ñó có cây phù tang rất lớn. Mỗi buổi sáng, mười mặt trời ñến ñấy tắm mát. Tắm xong, chín mặt trời nô ñùa dưới cây phù tang, còn một mặt trời thì ngồi trên xe do quạ kéo qua không trung. Một hôm tắm xong, cả

mười mặt trời cùng leo lên xe ñi, vì thế mùa màng cháy trụi gây nên nạn ñói chưa bao giờ có. Nghệ thấy vậy không chút do dự, bắn liên tiếp chín phát rơi chín mặt trời, chỉ còn một mặt trời còn lại cho ñến ngày nay.

Vua Nghiêu lại sai Hậu Nghệ ñi trừ ác thú, rồi sai ñi cứu nạn lụt. Lần sau này, Hậu Nghệ bắn bị thương Hà Bá là kẻ gây ra nạn lụt.

Hậu Nghệ có vợ là Hằng Nga xui chồng lên núi Côn-lôn xin vị thuốc trường sinh bất tử ở bà Tây Vương mẫu. Trải bao gian khổ, Hậu Nghệ mới lấy ñược vị

thuốc quý ñưa về giao cho vợ, ñịnh cùng uống chung. Không ngờ một hôm Hậu Nghệ ñi vắng, ở nhà Hằng Nga uống thuốc một mình. Uống xong, bỗng thấy người nhẹ dần, rồi chân rời khỏi mặt ñất, bay lên trời tới mặt trăng. Ở ñây, Hằng Nga chỉ có một con thỏ trắng, một con cóc và một cây quế làm bạn, ngoài ra không có gì khác. Khi Hậu Nghệ về, thấy tình hình như vậy buồn rầu vô hạn.

Hậu Nghệ có người học trò là Bàng Mông cũng có tài bắn nhưng thua Hậu Nghệ một bậc. Bàng Mông ghen tỵ với thầy nên tìm kế hại thầy. Từ ngày mất vợ, Hậu Nghệ ñâm ra nóng nảy, thường ngược ñãi tôi tớ. Bàng Mông xui họ

chống lại. Nghe lời xúi bẩy, một hôm nhân ñi săn không phòng bị, chúng liền ập ñến giết chết2.

Truyện Sự tích con thỏ cung trăng của Ấn-ñộ là một phật thoại: Ngày xưa, trong một khu rừng nọ có ba con thỏ: một con nâu, một con vàng và một con trắng. Cả ba dày công tu luyện, suốt ñời làm việc thiện. Đức hạnh tốt ñẹp ñó ñã ñộng ñến Trời. Trời bèn sai một thiên thần xuống ñể dò hư thực. Vị thần hóa làm một người bộ hành ñói rách lỡ bước lạc ñường ñến khu rừng ấy.

1 Theo Chàng xà trị hổ ác.

2 Theo Hoài Nan-tử và Truyện dân gian Trung-quốc (bản dịch của Thái Hoàng và Bùi Văn Nguyên) .

784

https://thuviensach.vn

Thỏ nâu và thỏ vàng sẵn có lương thực bèn ñem ra biếu tất cả cho người bộ

hành. Còn thỏ trắng ta vì ñã bố thí hết cả, không biết lấy gì mà cho, chỉ có một bó củi, bèn nói: - "Tôi không thể biếu người cái gì ngoài chính bản thân tôi ra.

Vậy thì củi ñây, người hãy quay chín tôi mà ăn thịt".

Vị thiên thần cảm ñộng liền bay về trời tâu cáo mọi việc. Trời bèn ban thưởng thỏ trắng bằng cách cho sống một ñời sống vĩnh cửu ở mặt trăng, là nơi thanh bình, tinh khiết. Từ ñó thỏ ở lại cung trăng cho ñến ngày nay1 .

Một truyện kể trong Đại tạng kinh: Một người Bà-la-môn sống hàng ngàn năm trên núi, có bốn con vật thân cận là chồn, khỉ, rái cá và thỏ. Hàng ngày chúng ñến nghe giảng kinh và thường mang hoa quả ñến cho. Một lần người Bà-la-môn hết thức ăn, toan ñi chỗ khác. Bốn con vật buồn bã rủ nhau tìm thức ăn nuôi ông. Con khỉ sang một hòn núi khác tìm ñược nhiều quả ngon. Con chồn biến thành người, kiếm ñược một túi hạt nướng mang về có thể nuôi ñược một tháng. Rái cá lặn xuống nước, bắt ñược một con cá to, cũng có thể ăn ñược một tháng. Còn con thỏ không biết làm thế nào cả, bèn chuẩn bị củi than rồi nhảy vào lửa ñịnh tự quay cho người Bà-la-môn ăn. Nhưng vừa nhảy vào thì tự nhiên lửa tắt. Người Bà-la-môn là tiền thân của Đê-hòa-kiệt, con thỏ là ñức Phật, con khỉ là Xa-ri-pu-tra, con chồn là A-nan-ñà, con rái cá là Mục Liên2.

Người In-ñô-nê-xi-a (Indonésia) có một truyền thuyết trong ñó không nói ñến Cuội và cây thuốc cải tử hoàn sinh mà lại nói ñến mặt trăng, và ñặc biệt có tình tiết ñái vào mặt trăng: Ngày xưa có hai mặt trăng thay phiên nhau soi sáng trần gian cho nên không bao giờ có ñêm cả. Có mấy tên trộm thấy vậy không hài lòng, vì ánh sáng thường trực làm ngăn trở công việc làm ăn của chúng. Một hôm chúng quyết ñịnh ñái vào một trong hai mặt trăng. Quả nhiên mặt trăng ấy tắt ñi, và biến thành một cái trống rơi xuống ñảo Ba-li3.

Xem thêm truyện của Đồng bào Tày Con rùa vàng, mục Khảo dị truyện số

128.

Về hình tượng lấy ruột vật thay vào cho người, người Ca-nác (Canaques) ở

Tân Ca-lê-ñô-ni (Nouvelle-caledonie) cũng có truyện nói ñến một vị thần Gô-ma-uê, một hôm ñi chơi gặp hai người lạ, hỏi thì họ chả biết nói năng gì cả. Biết 1 Theo Văn hóa nguyệt san, số 56 (1960) . Một dị bản khác kể rằng: Ngày xưa có một thầy tu ñến trước một ngôi nhà xin ăn. Trong khi mọi người dâng cúng thức ăn, thì một con thỏ ngẫu nhiên cũng ở ñó. Nó không biết kiếm gì ñể làm thức ăn, bèn nhảy vào nồi nước ñang sôi ñể

làm thức ăn cúng dâng cho Bố tát.

Thầy tu - tức thần In-ñờ-ra - rất cảm ñộng, lập tức ñưa thỏ lên mặt trăng.

2 Theo Sa-van-nơ: (Chavannes) . Năm trăm truyện cổ và ngụ ngôn trích từ Kinh Đại tạng Trung-quốc.

3 Dẫn trong Nghiên cứu về những lễ nghi nông nghiệp của người Căm-pu-chia của E.P.Mát-xpê-rô (E.P.Maspéro).

785

https://thuviensach.vn

ñược nguyên nhân, thần bèn bắt hai con chuột lấy tim gan và bộ ruột của chúng lắp vào cho họ. Quả nhiên khi vết thương kín lại cả hai người bắt ñầu ăn nói, suy nghĩ và có sức khỏe1.

1 Theo Lin-nác-ñơ (Linnardes). Đô Ka-mô (Con người và huyền thoại ở xã hội Me-lane-di).

786

https://thuviensach.vn

128. LẤY CHỒNG DÊ

Ngày xưa, ở một vùng gần biển, có hai vợ chồng nhà nọ, ñầu tóc ñã hoa râm mà vẫn hiếm hoi. Hai vợ chồng cầu khấn khắp nơi mong có mụn con khỏi phải hiu quạnh lúc tuổi già. Thế rồi người vợ bỗng có mang, chín tháng mười ngày ñẻ

ra một bọc, khi mở ra thì không phải là người mà là một con dê ñực. Chồng bực mình bảo vợ ñem ném xuống sông cho khuất mắt, nhưng người vợ không nỡ, khuyên chồng cứ ñể lại nuôi.

Trong lòng phiền não, người chồng phát ốm rồi từ giã cõi ñời. Trái lại, dê thì hay ăn chóng lớn, lại biết trông gà, chăn lợn, giúp ñỡ mẹ những việc vặt trong nhà. Vì thế, mẹ dê cũng phần nào khuây khỏa.

Một hôm dê ñi chơi ñâu về, tới ñặt ñầu vào lòng mẹ nói:

- Mẹ ạ! Phú ông làng bên có ba cô con gái, mẹ ñi dạm cho con một cô!

Mẹ dê nghe con nói không nhịn ñược cười, bảo:

- Mày thật là ñứa không biết phận mình. Đời nào phú ông lại gả con cho cái thứ dê như mày cơ chứ!

Nhưng dê một hai bắt mẹ mang trầu cau ñến hỏi cho bằng ñược. Sau cùng, thấy con vật nài hết sức, nên chiều lòng con, mẹ ñành ñánh bạo ñến nhà phú ông. Giáp mặt phú ông, ngần ngại mãi, bà mới dám mở miệng ngỏ lời. Vừa nghe nói, phú ông ñã ñùng ñùng nổi giận, quát mắng om sòm:

- Câm mau cái con mụ này! Đồ láo! Dám vác mặt tới ñây hỏi con vàng con ngọc của ta cho con dê của mụ kia à? Muốn tốt thì xéo ngay ñi!

Nhưng theo lời con dặn, mẹ dê vẫn cứ nhẫn nhục ngồi lại, một hai nói mãi không thôi. Cuối cùng phú ông bất ñắc dĩ bảo:

- Thôi ñược, ta cũng chiều lòng mụ gọi các con ta ra ñây hỏi xem, hễ ñứa nào bằng lòng lấy con mụ thì ta sẽ gả.

Nói xong, phú ông cho gọi ba cô con gái ñến trước mặt, rồi hỏi ngay con gái ñầu lòng:

- Con có muốn về làm dâu nhà mụ này không?

Cô gái nguýt mẹ dê một cái rõ dài rồi hối hả ñi vào, không quên buông một câu nói vội:

- Úi dào, chồng người chả lấy, lại lấy chồng dê!

Phú ông cười ha hả. Lại hỏi ñến cô con gái thứ hai:

- Còn con có ngại hắn là dê không nào?

787

https://thuviensach.vn

- Thưa cha, con là người không thể lấy ñược dê.

Đến lượt cô con gái thứ ba, phú ông lại hỏi:

- Còn con nữa, con cũng thế chứ?

Nhưng cô thứ ba ñã khép nép cúi ñầu thưa:

- Cha mẹ ñặt ñâu con xin ngồi ñấy!

Phú ông chưa bao giờ ngạc nhiên ñến thế. Nhưng ñã chót hứa với mẹ dê, hắn không còn biết nói năng ra sao nữa. Hắn nghĩ: - "Không cần từ chối, ta cứ thách cưới cho rõ nặng, nhất ñịnh các vàng cũng không dám "chơi chèo". Hắn bèn ñòi mẹ dê phải ñủ sính lễ một trăm trâu bò, một trăm lợn, một mâm vàng, một mâm bạc mới ñược ñón ñâu về. Nghe nói, mẹ dê lật ñật chạy về kể lại cho con nghe và nói:

- Con ạ! Hãy từ bỏ ý ñịnh ngông cuồng ñi thôi. Phú ông tuy nói gả nhưng lại thách cao như thế, họa có vua chúa mới biện ñủ.

- Đừng lo mẹ ạ - dê con trả lời - con sẽ lo ñược.

Đêm hôm ấy, trong khi mẹ dê ngủ, thì dê bước ra sân trút lốt dê thành một chàng trai trẻ. Khi chàng hô lên: - "Lấy cho ta mọi thứ ñể làm sính lễ", lập tức các gia nô xuất hiện trước mặt chàng rất ñông, họ ñội ñến ñủ số vàng bạc và dắt ñến ñủ số trâu, bò, lợn, rồi biến mất. Chàng trai lại chui trở vào lốt dê, gọi mẹ

dậy nhận ñủ lễ vật ñể sửa soạn ngày mai ñưa sang cho phú ông.

Ngày rước dâu, dê bon bon ñi trước, còn cô gái út phú ông lẽo ñẽo theo sau cùng với hai chị. Sau khi vào buồng làm lễ hợp cẩn, cô gái bỗng thấy chồng mình trút lốt dê ra thành một chàng trai tuấn tú thì vừa sợ vừa mừng. Sáng dậy chồng lại chui vào lốt dê như cũ, rồi ra nhà ngoài. Hai người chị vợ cố nán ở lại ñể xem em mình ăn ở với dê ra làm sao. Nhưng khi gặp người em, họ chả thấy em có vẻ gì là băn khoăn hối hận về việc có chồng là dê cả. Không khỏi lấy làm ngạc nhiên, họ tỉ tê hỏi dò em cho ra sự thực. Vợ dê kể lại cho hai chị biết mọi việc trước sau. Đêm lại, hai chị lén trổ vách buồng của em nhìn vào quả thấy ñúng như lời em nói. Họ không ngờ chồng của em lại khôi ngô trẻ ñẹp vượt xa bọn con trai trong thiên hạ. Hôm sau hai chị khuyên em phá lốt dê ñi ñể cho chồng không còn biến vào ñâu ñược. Quả nhiên từ ñấy dê chấm dứt cuộc ñời ñội lốt dê. Còn hai người chị thì lại hối tiếc và ghen tị với số phận may mắn của em.

*

* *

Hơn một năm sau, một hôm chồng trao cho vợ một con dao và một hòn ñá lửa, dặn rằng:

788

https://thuviensach.vn

- Tôi có một số công việc phải vượt muôn trùng sóng nước, chưa hẹn ñược ngày về, cũng không thể ñem nàng ñi ñược. Nàng ở nhà nhớ ñừng ñi ñâu xa. Hai vật hộ thân này hãy luôn luôn mang bên người ñừng quên, có khi dùng ñược việc.

Rồi một sáng sớm, Dê từ biệt mẹ và vợ dong buồm ra khơi. Vợ Dê ở nhà thức khuya dậy sớm, hết lòng phụng dưỡng mẹ chồng. Nhớ lời chồng dặn, bao giờ

con dao và hòn ñá cũng ñược giắt ở bên lưng.

Một ngày kia, hai chị ñến nhà rủ em ñi trẩy hội. Vợ dê trước chối từ nhưng sau thấy hai chị dỗ mãi, bèn theo họ ra ñi. Cả ba người xuống một chiếc thuyền ñậu sẵn ở bến. Thuyền băng băng rẽ sóng, chị em cùng nhau vui vẻ chuyện trò. Qua ngày hôm sau, ba chị em lại quây quần ngắm mây trông sóng ở ñằng mũi thuyền. Nhưng ñã lập mưu sẵn, hai chị thừa lúc em vô ý bất thần ñẩy em xuống biển. Vợ dê chưa kịp kêu lên thì ñã bị sóng khỏa chìm nghỉm. Còn hai chị, thi hành xong kế ñộc, liền hối hả cho thuyền vào bờ, rồi giả bộ hốt hoảng báo tin rằng em mình không may sẩy chân rơi xuống nước.

Lại nói chuyện vợ dê trong khi ñang vùng vẫy cố ngoi lên khỏi mặt nước thì bỗng có một con cá kình lao tới ñớp ngay vào bụng. Sẵn dao bên mình nàng lập tức rút ra ñâm chém tứ tung. Cá kình bị thương quẫy rất dữ dội. Nhưng vì bị

thủng bụng nên chỉ một lúc sau cá ñã tắt thở, nằm phơi bụng nổi lên mặt nước.

Chăng bao lâu sóng biển ñánh giạt xác cá vào một hòn ñảo. Vợ Dê liền cầm dao rạch luôn bụng cá, chui ra ngoài. Đó là một hòn ñảo hoang không có bóng người. Nàng bèn chặt cây dựng lều làm thành một chỗ ở bên bãi biển. Sẵn có ñá lửa, nàng ñốt củi lên sưởi, và xẻo thịt cá kình nướng ăn. Sau ñó lại vào rừng hái trái ñào củ, thay cho lương thực. Cứ như thế tất cả những khó khăn trong cuộc sống dần dần nàng ñều vượt qua.

Một hôm, vợ Dê nhìn vọng ra ngoài khơi bỗng thấy xa xa có bóng một cánh buồm trắng. Nàng bèn buộc áo vào một cành cây phất lên làm hiệu. Con thuyền nhận ñược dấu hiệu của nàng, rẽ sóng tiến vào ñảo. Khi thuyền cập bến, nàng sửng sốt thấy người trên thuyền không phải ai xa lạ chính là chồng mình. Đúng là chàng dê sau bao ngày vượt vời ñang trên ñường trở về quê hương, thấy dấu hiệu cầu cứu nên ghé vào ñảo. Hai vợ chồng ôm nhau mừng mừng tủi tủi. Chỉ

một lát sau, Dê ñã nghe hết ñầu ñuôi câu chuyện.

Khi thuyền về ñến nhà, Dê giấu vợ không cho ai biết, rồi sai người dọn một bữa cỗ linh ñình nói là ñể cúng vợ. Chàng cho mời làng nước và bà con họ hàng, cả gia ñình nhà vợ tới dự. Hai người chị nghe tin Dê ñã về thì mừng khấp khởi, vội ñến ngay. Cả hai làm bộ khóc lóc thảm thiết trong khi bịa ra câu chuyện cái chết thảm thiết của cô em xấu số. Sau ñó chúng mấy lần liếc mắt ñưa tình ñể

cám dỗ người em rể tuấn tú mà chúng vẫn ao ước ñược chung tình. Dê vẫn 789

https://thuviensach.vn

thủng thỉnh ñi từ bàn nọ sang bàn kia, mời mọi người ăn uống no say. Đoạn Dê khoan thai bảo hai chị:

- Em xin vào nhà gọi người ra hầu hai chị!

Dê vén màn cho vợ từ trong buồng bước ra. Nàng tươi cười chào hỏi hai chị

và mọi người, làm cho ai nấy ñều sửng sốt. Hai người chị vừa thẹn vừa sợ, nhân lúc mọi người không chú ý, len lén bước ra khỏi cổng. Nhưng chúng ñi chưa ñược một quãng ñường ñã bị thần sét nhảy xuống ñánh chết.

Từ ñấy hai vợ chồng Dê ăn ở với nhau sung sướng trọn ñời1.

KHẢO DỊ

Trong Thánh Tông di thảo cũng có một chuyện Lấy chồng Dê: Một người ñàn bà ở Thanh-khê góa chồng có hai con gái. Cô bé ñã gả chồng còn cô lớn hơn hai mươi tuổi mà vẫn chưa chịu lấy ai. Khi bà mẹ mất, có nhiều nơi ñến dạm hỏi nhưng cô ñều từ chối. Cô ở với chú may vá làm thuê, kiếm ăn lần hồi. Cô thương mẹ khóc lóc ba năm, ai cũng khen là con có hiếu. Một hôm cô từ mộ mẹ trở về nhà, tự nhiên thấy có một con dê ñi theo. Về ñến nhà, dê nhảy ngay vào buồng hóa thành một chàng trai, tự xưng mình là người của Ngọc Hoàng thượng ñế bị ñày xuống trần ba mươi năm. Từ ñấy chàng trai cứ sáng ra là dê tối lại là người. Ở làng ấy có một người con trai khác từ lâu theo ñuổi cô gái. Một hôm, anh ta ñến rình ở buồng thấy có tiếng trò chuyện, bèn phá cửa xông vào thì chỉ thấy con dê, anh ta thẹn quá bỏ ñi mất.

Sau ñó Ngọc Hoàng thương giảm hạn, dê ñược về trời. Lúc từ biệt, vợ ñòi ñi theo. Dê bày cho vợ câu thần chú ñể gọi mình xuống mỗi lúc muốn gặp. Nhờ ñó hai bên còn gặp nhau nhiều lần. Nhưng bốn tháng sau, cô bị bệnh chết. Khi chôn, người ta thấy trong quan tài có tiếng ñộng, mở ra chỉ thấy một con chim vàng anh2.

Chúng tôi ngờ rằng truyện vừa kể xuất xứ từ truyện Lấy chồng dê trên kia nhưng ñã qua sự cải biên gọt ñẽo mạnh tay của nho sĩ.

Việt-nam còn có truyện Chàng Chuối rất phổ biến ở Miền bắc, gần như cùng một chủ ñề với chuyện trên.

Thủy thần một hôm biến thành một người ñàn ông lên bộ, rồi ăn nằm với một cô gái. Cô gái từ ñấy có mang, ñến kì ñẻ sinh ra một con cá chuối rất lớn.

Thường ngày mẹ vẫn nuôi con trong vại nước. Lớn lên, chuối ñòi lấy một trong 1 Theo lời kể của ñồng bào Phú Yên.

2 Theo Thánh Tông di thảo và tạp chí Nam Phong (1920)

790

https://thuviensach.vn

ba cô con gái quan họ Lý trong miền. Cũng như truyện trên cô thứ nhất và cô thứ hai khi nghe nói chuyện lấy Chuối làm chồng ñều tỏ ý dè bỉu, trừ cô thứ ba.

Thấy vậy họ Lý cũng ñòi một món sính lễ lớn, vượt khả năng của nhà trai.

Chuối ñược mẹ thả xuống sông ñể về xin bố. Bố cho một quả bí, về mở ra trong có ñủ mọi sính lễ mà nhà gái ñã thách cùng nhiều kẻ hầu người hạ. Cưới xong, ñêm ñêm Chuối cũng biến thành chàng trai ăn nằm với vợ, ngày lại hóa cá. Một hôm Chuối trút lốt cùng vợ ñi chơi hội chùa, hai chị không ngờ ñó là một chàng trai khỏe và ñẹp, ñâm ra mê mẩn. Em gái thú thật ñấy là chồng mình. Hai chị lúc ñầu không tin, họ ñến nhà em khoét vách nhìn mới rõ sự thực, và từ ñó họ ghen tị với em.

Về sau vua nghe tin ñồn, vời Chuối về triều làm ñại tướng trấn giữ biên thùy.

Ở ñây cũng có tình tiết hai chị nhân khi Chuối ñi vắng, rủ em ñi tắm và xô em ngã xuống sông, nhưng cứu thoát cho vợ Chuối lại là Thủy thần. Chuối làm xong việc quan, trở về gặp lại vợ, giấu vợ vào hòm, rồi mang hòm ñến nhà bố

vợ. Hai chị cũng giả bộ thương xót em gái xấu số rồi tán tỉnh ve vãn Chuối, nhưng ñến lúc Chuối mở hòm thì bị vạch mặt. Hai chị cũng bị sét ñánh chết như

truyện trên1.

Đồng bào Vĩnh-yên, Phú-thọ kể chuyện chàng Chuối có khác ở chỗ, mẹ Chuối do ướm vào dấu chân lạ bên bờ sông mà có mang. Sau khi ra ñời, Chuối ñược thả trong một chậu nước ñặt ở gậm giường. Một hôm có hội mùa, Chuối biến thành chàng trai ñi dự, thấy có ba cô gái ñẹp mới về bảo mẹ ñi hỏi. Cũng như

trên, nhà gái thách cưới quá nặng. Chuối cũng bảo mẹ thả mình xuống sông rồi cũng mang lên một quả bí. Một tiếng nổ, quả bí vỡ tung, bao nhiêu mâm cỗ và ñồ sính lễ tuôn ra nườm nượp. Ở ñây không có việc Chuối ñược vua phong ñại tướng. Thừa lúc vắng Chuối, hai chị rủ em ra cầu rồi bất ngờ ñẩy xuống sông.

Nhưng chàng Chuối ñã kịp thời cứu ñược vợ và ñẩy hai chị em xuống nước 2.

Đặng Lễ Nghi biên soạn Chàng Nhái kiến Tiên Thơ từ một văn bản cũ (không rõ có từ thời nào). Đại khái là:

Ông bà trưởng giả sinh ñược một con gái xấu xí là Giáng Dung. Lớn lên cô gái không chồng mà chửa, sinh ra một con nhái. Ông bà trưởng giả sau ñó qua ñời, Giáng Dung hẩm hút nuôi con. Nhái mười ba tuổi bảo mẹ ñi hỏi con vua Hồ

vương (tác giả ñoán là Hung-nô). Mẹ chiều ý con. Vua sai ñưa nhái ñến xem mặt. Vua hỏi: "mày ưng lấy ai?". "Công chúa Kiến Tiên mà thôi". Thấy con gái bằng lòng, vua hứa gả nếu:

" Sắm ñủ một trăm mặt trời,

Một trăm mặt nguyệt tùy thời chiếu liên

1 Theo Chuyện chàng Chuối

2 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt- Nam, tập IV, ñã dẫn 791

https://thuviensach.vn

Một trăm chư Phật chư Tiên,

Thành Hoàng trăm vỵ ứng liền thinh không

Một trăm mãng xà có lông,

Một trăm bạch lộc trong rừng chạy ra

Một trăm hùm dữ thay là,

Một trăm sư tử dỡn mà kỳ lân,

Để cho dỡn chụp trước sân

Sắm ñủ trăm thần cỡi (cưỡi) nó mà ñi

Trăm rồng ngũ sắt (sắc) dị kỳ,

Để dỡn mặt nhựt (nhật) ta thì xem chơi..."

Nhái biện ñủ, ñám cưới cử hành long trọng. Sau ñó ñể thử vợ nhái làm cho kiến cắn chết mình, công chúa vật vã than khóc. Sống lại, nhái cởi lốt thành chàng trai xinh tốt. Thấy thế hai chị bắt nhái về ấp, bắt cởi lốt, bắt không ñược thì lấy gươm cắt lốt, nhái chết nhưng rồi nhái lại sống. Một hôm nhân nhái ñi vắng. Kiến Tiên bị hai chị giết quẳng xuống sông nhưng nàng ñược Long vương cứu. Trở về, nhái tìm mười cửa ñịa ngục ở âm phủ không thấy. Lên trời, Ngọc Hoàng bảo xuống tìm ở Long vương. Đưa ñược vợ về, nhái tâu vua mọi sự. Vua giao hai chị cho vợ chồng nhái xử, nhưng họ tha bổng. Vua bắt ñầy vào rừng sâu. Ở ñấy hai chị lấy chằn tinh làm chồng. Về sau vua giao quyền binh cho nhái rồi bỏ ñi tu 1.

Gần giống với chuyện Lấy Chồng Dê và Chàng Chuối, còn có truyện Sọ Dừa của người Cham-pa, khá phổ biến ở miền Nam, nội Dung như sau:

Một người nọ nhà rất nghèo, một hôm cùng con gái lên rừng hái củi. Cô gái bỗng tìm thấy ở một hòn ñá một mạch nước chảy, bèn uống và tắm thỏa thích.

Nhưng khi người cha ñến thì nước không còn một giọt. Cô gái từ ñấy có mang, ñủ ngày tháng ñẻ ra một cục thịt tròn như quả dừa. Thằng bé bảy tháng biết nói, một năm biết tự lăn ñi, ba năm biết chăn dê. Sau ñó, nó bảo mẹ ñưa mình ñến cung vua xin làm công việc chăn trâu. Trâu vua có ba mươi vạn, người chăn mà thường vẫn thất lạc, nhưng thấy Sọ Dừa cam ñoan, nên vua bằng lòng thuê.

Ngày ñầu tiên, công chúa bé nhất mang cơm trưa. Công chúa thấy trâu ăn thành từng bầy rất trật tự, nhưng không thấy Sọ Dừa. Gọi một tiếng thì Sọ Dừa từ ñâu lăn ra nhận cơm. Chiều lại, ñưa trâu về ñủ số.

Ngày hôm sau, vua giao thêm công việc cắt dây buộc nhà. Khi ñem cơm, công chúa ñứng rình thấy giữa rừng có nhà lầu, có dê lợn và kẻ hầu người hạ. Một số

1 Đặng Lễ Nghi, Chàng Nhái Kiến Tiên thơ (bổn cũ soạn lại) 792

https://thuviensach.vn

người hầu thì ñi chăn trâu, còn một số ñi cắt dây. Công chúa gọi lên một tiếng, tự nhiên mọi thứ biến mất, còn Sọ Dừa thì lăn ñến nhận cơm như cũ. Buổi chiều trâu về con nào con ấy dây cuốn ñầy sừng. Vua rất thán phục khi thấy quân hầu tháo ñược một trăm xe. Lần ñưa cơm thứ ba, công chúa cũng rình thấy giữa kẻ

hầu người hạ ñông ñúc có một chàng trai ñẹp tựa trăng rằm. Khi gọi tên thì chàng trai biến vào lốt, lăn ra như cũ.

Hôm sau nữa hai công chúa lớn từ chối việc ñưa cơm nên công chúa em lại phải ñi. Hôm ấy trời mưa gió, lúc Sọ Dừa ñánh trâu về lăn vào bếp sưởi, ñụng vào chân hai công chúa lớn ñang nấu ăn ở bếp bị họ mắng chửi.

Hôm khác, vua giao thêm việc chặt tre. Công chúa ba ñưa cơm có mang theo một gói trầu do mình têm ñể tặng Sọ Dừa. Tre của Sọ Dừa chặt ñược nhiều quá ñến nỗi vua phải huy ñộng dân các làng kéo về, ñược một trăm xe. Mọi người ñều tấm tắc về tài năng phi thường của Sọ Dừa.

Chăn trâu ñược mười lăm ngày, Sọ Dừa về nhà giục mẹ ñi hỏi cho mình một trong ba công cháu làm vợ. Mẹ bất ñắc dĩ ra ñi. Vua hỏi ý kiến ba công chúa, chỉ

có công chúa ba ưng thuận. Đám cưới kéo dài một trăm ngày, một trăm ñêm, có dân các làng ñược vua mời về dự. Vua bảo hoàng hậu hỏi dò xem con gái ăn nằm với Sọ Dừa như thế nào. Công chúa cho biết: sáng là Sọ Dừa, ñêm là người.

Một ñêm nọ công chúa ñem lốt dấu ñi. Sọ Dừa ñành phải ra mắt mọi người.

Thấy chàng ñẹp trai, ai nấy nô nức ñến cung ñể nhìn mặt.

Sau lễ cưới nửa tháng, Sọ Dừa chuẩn bị tàu lớn ñi buôn, có vợ và hai chị vợ ñi theo. Lúc tàu ra khơi, hai chị bảo em tháo nhẫn mà Sọ Dừa tặng cho xem rồi giả

vờ làm tuột tay rơi xuống biển. Em vội nhảy xuống vớt, nhưng tàu chạy rất nhanh, khi Sọ Dừa biết thì ñã không thấy tăm dạng. Cho tàu quay về, Sọ Dừa khóc lóc ngày ñêm. Hai chị vợ nấu cơm têm trầu cho ăn, lại ñến ăn nằm với Sọ

Dừa nhưng chàng vẫn nhớ vợ không nguôi.

Vợ Sọ Dừa vớt ñược chiếc nhẫn nhưng lại bị chìm xuống biển sâu. Nhờ sự

mầu nhiệm của chiếc nhẫn nàng trở thành một người tí hon ẩn vào trong một vỏ

trai lớn. Bị sóng ñánh, trai trôi dần vào bờ. Một cặp vợ chồng làm nghề bắt trai nghe tiếng khóc tỉ tê trong một vỏ trai, liền nhặt lấy ñưa về cất ở nhà. Đến ñây truyện giống với tình tiết của truyện Tú Uyên và Tấm Cám Một lần hai vợ chồng ñi vắng, công chúa từ vỏ trai chui ra biến thành người lớn, quét dọn, nấu cơm nước, ñoạn lại chui vào như cũ. Một hôm họ cũng giả vờ

ñi nửa ñường lại lộn về rình. Bắt ñược quả tang, họ nhận công chúa làm con nuôi. Công chúa bảo họ mua cho mình một ít bông về dệt thành chăn. Chăn dệt xong, công chúa bảo mẹ nuôi mang ñến cung vua bán, lại ñưa nhẫn cho mẹ nuôi ñeo. Vua thấy tấm chăn giống với chăn của công chúa thứ ba dệt. Còn Sọ Dừa 793

https://thuviensach.vn

thì nhận ra chiếc nhẫn, bèn theo người ñàn bà về nhà. Hai vợ chồng lại tái ngộ.

Sau ñó Sọ Dừa thay vua trị vì thiên hạ1.

Một vài truyện Sọ Dừa khác ñã có vẻ Kinh hóa, kết hợp phần nào với chuyện Lấy chồng dê, ñại thể là:

1. Một bà cụ hái củi một hôm khát quá, uống nước mưa trong một cái ñầu lâu, về có mang ñẻ ra một cục thịt tròn, nhân ñó ñặt tên là Sọ Dừa. Sọ Dừa vừa ñẻ ñã biết nói, lớn lên ñi chăn dê cho phú ông và ñược ba cô con gái của phú ông thay phiên ñưa cơm. Đến lượt cô ba, nhìn trộm thấy Sọ Dừa hóa thành chàng trai ngồi võng thổi sáo, có kẻ hầu người hạ. Cuối cùng cô gái cũng trở thành vợ của Sọ Dừa, còn Sọ Dừa thì trở thành người học trò giỏi ñỗ trạng. Trước khi từ giã vợ ñi sứ, cũng như truyện Lấy chồng dê, chồng ñưa cho vợ môt hòn ñá, một con dao, nhưng ở ñây có thêm hai quả trứng gà. Vợ Sọ Dừa cũng bị hai chị em dìm chết, cả người lẫn thuyền lọt vào miệng cá kình, nhưng nhờ có dao và ñá lửa, nàng tạo nên một cuộc sống mới trên hoang ñảo: lại nhờ có hai quả trứng nở

thành gà, nàng ñược chúng báo hiệu chấm dứt cuộc ñời lưu lạc bằng tiếng gáy Ò ó o o!

Phải thuyền quan trạng, rước cô tôi về.

Truyện kết thúc như truyện Lấy chồng dê2

2. Một người nghèo ñẻ ra một ñứa con chỉ có mỗi cái ñầu, ñặt tên là Thằn lằn, cho ñi ở chăn trâu với một nhà giầu. Chủ bắt chăn bốn, năm chục con trâu ñều làm ñược. Rồi bắt chặt củi, Thằn lằn chặt ñủ mỗi con trâu một gánh ñặt trên lưng mang về. Chủ sai con gái ñưa cơm. Cô cả không chịu ñi. Em nói: - "Chị không ñi thì tôi ñi". Đến cửa núi cô thấy có một võng ñiều che bốn lọng, Thằn lằn nằm trong võng có người quạt hầu. Ngoài núi có nhiều người chăn trâu chặt củi. Cô gọi: - "Ai ñó ra lấy cơm mà ăn". Mọi thứ biến mất chỉ thấy Thằn lằn ra lấy cơm.

Thằn lằn không ở nữa, chủ tiếc lắm, nài mãi Thằn lằn mới bảo: - "Ông gả con gái cho tôi, tôi mới ở". Chủ gọi hai con gái ra hỏi, chỉ có em bằng lòng. Mời làng xã ñến ăn cưới. Ba ngày sau chị ñến nhà em thấy Thằn lằn là chàng trai ñẹp, bèn mời tới nhà mình chơi. Em sang gọi về, chị phàn nàn: - " Chồng người ấp chẳng ñược lâu. Ấp ñược hôm trước hôm sau người ñòi". Truyện dừng lại ở

ñây3.

Gần giống với các truyện trên có các truyện sau ñây:

1 Theo Lăng-ñờ (Lander), Truyện cổ tích Cham-pa, ñã dẫn

2 Theo Vũ Ngọc Phan, Truyện cổ Việt - Nam.

3 Theo B ản khai sách Hữu lập, sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu- hợp, tập 1

794

https://thuviensach.vn

1. Chuyện Chàng Bầu của ñồng bào Mường: Có hai vợ chồng hiếm con, ước ao ñể ñược ñứa con ñẹp như quả bầu. Ít lâu sau, quả nhiên vợ ñẻ ra một cục thịt tròn như quả bầu. Mẹ ñịnh quẳng ñi nhưng con ñã nói ngay: - "Mẹ ñừng bỏ con, con sẽ làm ñược việc". Cũng như Sọ Dừa, chàng Bầu lớn lên ñi ở chăn trâu cho Lang. Nàng Ả, con gái ñầu lòng của Lang ñi ñưa cơm nhưng vì sợ hãi, thường chỉ ñứng ở bìa rừng gọi Bầu ra lấy, chỉ có nàng Hai thì mang ñến tận nơi. Và nàng Hai cũng khám phá ra là Bầu có phép lạ: biến thành chàng trai nằm võng thổi sáo, bốn bên voi chầu hổ phục. Hai bên ñính ước. Trở về, Bầu cũng bảo mẹ ñi hỏi nàng Hai cho mình. Ở ñây Lang cũng gọi hai con ra hỏi, sau khi xui con ñái vào người mẹ Bầu. Và khi thấy nàng Hai bằng lòng, Lang cũng thách cưới: " Trăm con trâu khoang, trăm hươu chín gạc, trăm vạc tám tai, với một ñàn hổ xám, một ñàn báo hoa". Bầu hóa phép gọi cầu vồng xuống, trèo lên, lấy ñủ mọi thứ về. Sau khi Bầu lấy vợ, cũng có việc nàng Ả ñến rình và khi biết sự thật cũng tỏ ý hối tiếc, nghĩ cách cướp chồng của em bằng cách rủ em lên mảng ra sông gội ñầu, rồi ñánh ñắm mảng. Không biết bơi, nàng Hai bị nước cuốn ñến một bãi cát hoang. Nhờ có hai vật dao và trứng mà chồng dặn lúc nào cũng phải mang theo bên người, nàng Hai ñào củ, dựng lều; rồi ấp trứng, trứng nở thành gà trống. Bầu hết hạn chầu Trời trở về, qua bãi cát nhận ra tiếng gà, nhờ ñó gặp lại vợ. Về ñến nhà, Bầu cũng giấu vợ một nơi, và sau ñó vạch mặt người chị vợ khi người ñàn bà này giả nhận làm vợ Bầu. Thấy em gái, nàng Ả xấu hổ, chạy lên cầu thang thì cầu thang gẫy, rơi xuống chết hóa thành con nhàn nhã suốt ngày chui rúc dưới bùn không dám ngẩng mặt nhìn mọi người. Ở ñây cũng có việc người vợ ñập nát lốt của chồng và từ ñó hai vợ chồng ăn ở với nhau lâu dài1.

2. Truyện Hai chị em và chàng trẻ tuổi của ñồng bào Kar (Tây- nguyên) Hai chị em - Răng-roa và Đăm - cùng bố làm rẫy, bố khát nước quá nghe tiếng nước chảy nhưng mấy lần ñi tìm lại không thấy gì. Một bà tiên chỉ cho chỗ một con trăn ñang khơi mạch: - "Lấy trăn làm chồng thì ñược uống". Chị không lấy, em ñành phải nhận lời ñể bố khỏi chết khát. Lập tức nước chảy ñầy ruộng rẫy.

Cưới xong, trăn ñến giúp bố vợ dọn gỗ, dọn cỏ rất ñược việc. Một hôm cùng vợ

ñi tắm. Vợ tắm cuối dòng bỗng thấy da rắn trôi, tưởng chồng ñã chết bèn kêu khóc. Khi lên trên dòng thấy một người ñàn ông tưởng ñó là kẻ giết chồng toan ñánh, người ấy nói: - "Tôi là trăn nay ñã thành người, tên là Sa-pan".

Thấy Đăm có chồng ñẹp, Răng-roa ghen tị, tìm cách quyến rũ. Đăm bảo chồng ñừng chạm vào ñồ ñạc của chị, vì theo tục chạm vào tức là phải lấy làm vợ.

Răng-xoa treo áo giữa nhà, ñặt bát nước ăn trước mặt cốt cho Sa-pan ñụng phải, nhưng chàng ñều tránh.

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II, ñã dẫn

795

https://thuviensach.vn

Vợ Sa-pan có mang, chàng ñi vắng, dặn vợ chớ có ñi ñâu. Răng-roa âm mưu hãm hại Đăm: rủ ñi lấy củi, lấy nước, Đăm ñều lắc ñầu. Nhưng khi rủ ñánh ñi thì Đăm thích thú ñi ngay. Răng-roa cưa ñứt dây, Đăm văng xuống sông, Răng-roa lấy quần áo của em mặc vào, lại lấy quả bầu ñộn bụng giả làm Đăm ñể ñược ân ái với Sa-pan, nhưng không may khi leo thang, quả bầu rơi ra, lộ tẩy.

Sa-pan xuôi dòng tìm vợ, một bà cụ (người vớt ñược vợ) mách cho biết vợ và con anh hiện ở môt hòn ñảo, hãy về thu dọn nhà cửa ñưa ra ñây mà ở. Sa-pan về

thu dọn, Răng-roa biết ý ñuổi theo ñến bè. Sa-pan bảo về nấu nồi cơm lớn ñưa ñi ăn ñường, mình sẽ chờ. Đến bờ sông thấy Sa-pan ñã chèo bè ra xa. Răng-roa gào mãi không ñược, bèn lấy nồi cho xuống nước làm thuyền bơi ñi, chó cũng nhảy theo người. Nhưng vì chó cạy cơm ăn làm thủng nồi, nước lọt vào dìm y và chó xuống nước1.

3. Truyện Chàng rùa của người Xơ-ñăng

Một ông già góa vợ có mười người con gái, một hôm bằng lòng ñể một con rùa sửa giúp cái lờ ñơm cá với ñiều kiện gả cho nó một cô ñể làm vợ. Cũng như

các truyện trên, các cô gái của ông ñều từ chối, trừ cô út bằng lòng làm vợ rùa.

Mỗi lần ñến chơi với vợ, rùa ñều hóa thành chàng trai, và căn buồng tự nhiên sáng rực lên, làm cho các chị tưởng buồng bị cháy kêu cứu ầm ỹ.

Ông già ốm, muốn ăn óc cá, bảo các chàng rể ñi tìm. Chẳng ai lấy ñược cả, chỉ

có rùa lấy ñược mấy nong.

Ông già lại mở cuộc thi trâu rồi thi xây nhà, rùa ñều thắng cuộc, làm cho các chị vợ ghen tức.

Cũng như các truyện trên, trước khi sang Lào buôn bán, rùa giao cho vợ một quả trứng, một con dao, ngoài ra còn có một quả dừa. Ở ñây cũng có tình tiết: mấy chị rủ em ñi lấy củi, rồi mua muối, vợ rùa ñều từ chối, nhưng lại bằng lòng khi nghe nói rủ chơi ñu. Bị các chị chặt ñu vợ rùa ngã chết, xác văng xuống sông, bị cá nuốt nhưng lại sống lại và sinh con trong bụng cá. Rồi vợ rùa lấy dao rạch bụng cá, bế con chui ra. Quả trứng biến thành gà trống, còn quả dừa mọc thành cây dừa lớn như thổi. Vợ rùa trèo lên, cây cao lên mãi. Ở trên ngọn vợ rùa nhìn sang ñến tận nước Lào. Nàng bảo gà gọi chồng về. Nghe tiếng gà gáy, rùa lên ñường về ngay. Trời mưa như trút, phải ẩn dưới cây dừa, rùa vừa kêu ñói thì cơm trên ngọn rơi xuống, kêu khát thì quả dừa rụng. Hai vợ chồng gặp nhau.

Nghe vợ kể mọi chuyện, rùa bỏ vợ con vào gùi mang về, lại trao cho con một cái kim, dặn cứ ñâm vào mặt người nào nhòm vào gùi. Thấy gùi nặng, mấy chị vợ

hí hửng ra ñón. Khi nhìn vào gùi bị kim châm vào mắt, ñứa hóa thành chó, ñứa hóa thành mèo. Về sau chó mèo ấy chuyên giữ nhà cho vợ chồng rùa2.

1 Theo Vở quýt chưa dày

2 Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, tập IV, ñã dẫn 796

https://thuviensach.vn

4. Chuyện chàng Ca-ñác (ca-ñác = con vật giống cáo) của người Thái.

Một ông vua sinh ñược mười công chúa ñều ñẹp, riêng công chúa cả và công chúa mười giống nhau như ñúc. Một hôm vua cho mỗi công chúa một chiếc thuyền, bảo xuôi theo dòng sông, thuyền ai bị kẻ nào cản lại, thì lấy người ấy làm chồng. Các công chúa ñều lấy ñược chồng ñẹp trai, chỉ có công chúa mười chở giúp một con ca-ñác sang sông, ñến giữa sông thuyền dừng lại ñành phải lấy nó làm chồng.

Một hôm vua sai các phò mã vào rừng săn hươu. Ca-ñác lên rừng chỉ leo trèo hái quả, nhưng cuối ngày ñược con hươu rất lớn, còn chín người kia thì về

không. Lần thứ hai ñi ñánh cá, chỉ có Ca-ñác ñược một gánh cá nặng. Lần thứ ba ñi chặt gỗ dựng nhà. Nhờ có vua Thủy, Ca-ñác có một ngôi nhà lộng lẫy, ñẹp hơn cả cung vua.

Thấy lạ vua sai người ñến rình. Khi thấy Ca-ñác trút lốt hóa thành chàng trai ñẹp, vua sai giấu kín cái lốt, Ca-ñác ñành phải mang hình người. Thấy em rể

ñẹp, công chúa cả có ý cướp chồng của em. Ở ñây truyện xích gần với truyện Lấy chồng dê. Ca-ñác trước khi ñi vắng cũng giao cho vợ một con dao, một gói thuốc, dặn khi gặp nạn thì ném gói thuốc ra. Vợ ca-ñác cũng bị chỉ cả chặt ñứt ñu, văng ra giữa sông, nhờ dao thần và gói thuốc nên xuống ñến cung vua Thủy.

Công chúa cả mặc quần áo giả làm công chúa mười về với ca-ñác. Ca-ñác xuống sông tìm thấy vợ và ñưa vợ về. Đến nhà làm một bữa tiệc mời vua cha tới dự.

Giữa bữa tiệc, ca-ñác vạch tội chị cả. Xấu hổ, công chúa cả chạy ra cánh ñồng bị

sét ñánh chết, xác hóa thành con niếu nộng (niếu nộng = con bọ giống con bọ

dừa, hay rúc ở bùn.)1.

5. Truyện của dân tộc Cao-sơn (Đài-loan ) Người ñẻ trứng.

Có hai vợ chồng hiếm hoi, cầu thần Tử-tức, vợ sau ñó có mang sinh ra một quả trứng. Được một năm trứng biết lăn ra khỏi tổ chơi ñùa. Lên bảy, ñòi ñi chăn trâu, bảo mẹ bỏ mình vào tai trâu, rồi hò hét, sai trâu ra ñồng theo ý muốn.

Lần khác trứng bảo mẹ buộc dao vào người ñể mình lên rừng ñốn củi. Đến rừng trứng tách vỏ chui ra thành một cậu con trai, ñốn xong lại chui vào vỏ, rồi về bảo 1 Theo Truyện cổ tích miền núi, ñã dẫn. Cũng như truyện này ñồng bào Thái ở Quỳ-châu (Nghệ-an) kể hơi khách một ít:

Một chúa ñất sinh chín cô gái. Chúa tuổi già, bảo con ñi tìm chồng trong một ngày cho ñược, may rủi thế nào phải chịu. Tám chị ñều lấy chồng người chỉ có cô út phải lấy chồng chồn vì ñi suốt ngày chỉ gặp một con chồn. Truyện cũng có các cuộc thi như truyện trên, nhưng có một cuộc thi ñầu tiên là ñi múc nước khe. Tám người kia múc về tám vò nước lã, còn rể chồn thì lấy về một vò mật ong, ñược bố vợ khen là nước ngọt. Cuộc thi cuối cùng là làm mỗi người một gian nhà. Gian nhà của chồn làm rất ñẹp, vì ñêm lại chồn cởi lốt ra, có những người hầu thiện nghệ xuất hiện làm nhà rất chóng. Làm xong, thiên ñình ñánh tan 8 gian của mấy chàng rể kia, chỉ ñể lại nhà của rể chồn, v.v ... ( Bản khai của Tổng Quỳ-dương).

797

https://thuviensach.vn

bố ñưa xe lên rừng chở củi về. Đi làm ñồng cũng vậy. Một hôm trứng chui ra khỏi vỏ làm ruộng, gặp một cô gái cũng làm ruộng ở gần. Hai bên cùng chuyện trò hát xướng, dần dần ñâm thương yêu nhau. Trứng ñi dự hội thi vật, lăn dưới chân mọi người, thấy ai giẫm phải thì kêu tướng lên cho họ tránh. Khi thi chạy, trứng lăn ra một nơi chui ra khỏi vỏ, rồi về tới ñích trước mọi người.

Cô gái tới nhà hỏi thăm trứng, bố mẹ nói dối mình không có con. Nhưng ở

trong rổ, trứng ñã lên tiếng. Bố mẹ ngượng quá bảo trứng sao không biết xấu hổ, trứng ñáp: - "Con như thế nào cứ nói như thế ấy, ai yêu thì tới, không yêu thì thôi". Hôm sau trứng cởi lốt ñi làm ñồng gặp cô gái, cô gái rình biết sự thực, bèn ñến nhà mách cho bố mẹ trứng biết. Bố mẹ chờ khi con chui ra khỏi vỏ thì lẻn ñến lấy vỏ giấu ñi. Từ ñó trứng không biến ñược, ñành mang dạng người và cưới cô gái làm vợ.

6. Truyện của dân tộc Lê (Hải-nam) cũng mang tên Sọ Dừa:

Một bà già sinh ñược năm ñứa con, bốn người ñầu ñều khôi ngô mạnh khỏe, chỉ có con út như một trái dừa nên ñặt tên Sọ Dừa. Bà ta vứt Sọ Dừa xuống sông. Một ông lão vót ñược bền ñem về nuôi. Lớn lên Sọ Dừa xin ñi chăn trâu.

Lại xin ñi chặt tre về ñan rổ rá. Con gái ông lão xinh ñẹp mang cơm cho Sọ Dừa ăn, một hôm nấp một chỗ rình xem thì thấy từ trong trái dừa xuất hiện một chàng trai trẻ và ñẹp. Cô rất ngạc nhiên và cũng rất vui mừng. Về sau hai người yêu nhau và lấy nhau, sống rất sung sướng1.

Những truyện có mô típ người (nữ) kết hôn với vật (nam) và vật mang hai giai ñoạn biến hóa: người ñội lốt vật, vật trở thành người là kiểu truyện khá phổ biến ở nhiều dân tộc. Sau ñây là một số truyện của các dân tộc anh em, hình tượng ñã thay ñổi ñi nhiều nhưng vẫn còn rõ nét.

Truyện của ñồng bào Ê-ñê Chồng cóc:

Một hôm YRít ñi làm rẫy bắt ñược một con cóc vàng ñem về toan làm thịt.

Nhưng cóc bảo ñể mình sống sẽ giúp chăn gà giữ lúa cho. YRít bèn giữ cóc lại nuôi bảo trông coi thóc phơi. Cóc làm tròn, vì khi nào sắp mưa cóc ñều biết trước. Một hôm trời thình lình ñổ mưa, cóc nhờ cô hàng xóm là Hơ-bia chuyển thóc hộ. Hơ-bia không ñáp nhưng cũng rình xem cóc làm ăn thế nào. Cóc gọi mãi Hơ-bia không ñược bèn hóa thành một chàng ñẹp khỏe, chuyển thóc trong một nhoáng là xong. Đoạn trở lại lốt cóc. Từ ñấy Hơ-bia ốm tương tư, bà mẹ tra gạn mãi, biết con gái mê cóc, mới cho hai bên lấy nhau, chia cho một cái nồi ñồng ñã rạn rồi ñuổi ñi. Đến một ñám rừng hoang, cóc hóa phép thành một tòa nhà rất ñẹp có ñủ các thứ của cải, người hầu và súc vật. Hơ-bia thấy vậy liền lẻn 1 Theo Truyện dân gian Trung-quốc, ñã dẫn.

798

https://thuviensach.vn

vào xé lốt cóc. Từ ñó cóc giữ mãi hình người và giàu có nhất vùng. Hai vợ

chồng có ñông con cháu1.

Truyện của ñồng bào Ja-rai (Djarai) Chàng lợn.

Bà già Pôm ở với cháu gái là Lúi (lúi = út). Một hôm Lúi cùng bà ñi hái bông, nhân khát ñi tìm nước. Thấy một cái nấm có nước ñái lợn rừng, nàng không nghe lời bà, uống nước ở cái nấm ấy về nhà tự nhiên có mang, ñẻ ra ñược một con lợn. Vì xấu hổ cho cháu, bà Pôm chôn lợn nhưng mấy lần ñắp ñất kỹ càng, về nhà ñã thấy lợn về trước rồi. Nghe tin Lúi ñẻ lợn, pơ-tao là tù trưởng giàu có ñến xem, bà cháu nói dối nhưng lợn ñã tự khai cho pơ-tao biết. Khi pơ-tao về

không mang lợn theo nhưng thấy lợn nằm gọn trong gùi, mấy lần pơ-tao bắt trả

về cho Lúi nhưng khi về ñến nhà mình, lợn ñã có mặt ở ñấy rồi, pơ-tao ñành phải nuôi lợn. Pơ-tao có con gái ñẹp là Hơ-bia thường ñi chăn trâu ñàn. Một hôm bận ñi tát cá, lợn xin ñi chăn thay. Không ngờ lợn chăn giỏi, Hơ-bia ñi rình thấy lợn lột xác thành một chàng trai tuấn tú, nhưng khi hỏi lợn, lợn làm cách không biết. Hơ-bia xin cha chuẩn bị lễ cưới ñể lấy chồng - một người mà nàng chưa chịu nói tên. Đến khi chuẩn bị xong, cha hỏi lấy ai, nàng nói là lấy lợn.

Lợn làm bộ từ chối ñể cho Hơ-bia nằn nì mãi, mới nhận lời. Hôm ăn cưới không ñi lấy nước kịp ñể ñổ vào rượu cần, lợn chỉ múc một ống nước nhỏ nhưng rót mãi không hết.

Một hôm dân làng ñi săn, lợn hỏi thì họ giễu cợt, Hơ-bia phải an ủi chồng, nhưng chuyến ấy dân làng chẳng săn ñược con thịt nào, trừ một con ñã bị hổ ăn mất một nửa. Đến lượt lợn cùng em vợ ñi săn thì ñược thịt nai phơi ñầy cả một nhà. Hôm khác dân làng ñi dỗ voi, chỉ dỗ ñược một con voi què. Đến lượt lợn ñi.

Lợn trèo lên ñầu con voi chúa ñàn. Voi chúa chạy và làm ñủ mọi cách nhưng lợn vẫn không rơi. Sau voi lặn xuống suối một tháng ñể ñuổi lợn, lợn ngâm măng cho thối bỏ lên ñầu voi, bảo voi nếu lặn lâu thì thối mất ñầu. Voi sờ lên thấy thối, tưởng thật bèn chịu hàng lợn, ñem cả ñàn voi về. Dân làng từ ñấy mới phục lợn. Một hôm cùng vợ ñi tắm, lợn nhường mãi không ñược phải tắm trước, Hơ-bia bèn dấu lốt, lợn ñành phải làm người. Khi Pơ-tao già giao quyền và của cải cho lợn2.

Đồng bào Ba-na (Bahnar) có hai truyện ñều có phần giống với truyện Chàng lợn vừa kể. Truyện thứ nhất: Nàng Hơ-lúi (Hơ-lúi = út).

Nàng Hơ-lúi mồ côi, chưa chồng, một hôm ñi hái bông với bạn, nhân khát quá chạy vào rừng tìm nước uống. Tự nhiên có suối nước hiện ra cho nàng giải khát và tắm, rồi lại biến mất. Từ ñấy có mang bị bà ñuổi lên rừng. Đủ cữ, nàng ñẻ ra một con cóc. Cóc nghiến răng thì trời chuyển ñộng và có tiếng nói vang lên: 1 Theo Truyện cổ Ban a, ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, tập II, ñã dẫn 799

https://thuviensach.vn

"Phải mang con của Hơ-lúi về nuôi cho ñến chết". Bà Hơ-lúi nghe thế sợ quá, ñem cóc về nuôi. Một năm trời ñại hạn, mọi người ñều khổ vì thiếu nước. Giữa lúc cậu của cóc ñến chơi, cóc nghiến răng, trời mưa như trút, cóc lại hóa thành chàng trai, ñược dân tôn làm tù trưởng và cưới vợ cho.

Một hôm cóc làm con diều sáo, thả lên tiếng vang rất xa làm cho Hơ-bia, con gái pơ-tao (tù trưởng) sinh ra tương tư. Pơ-tao cho người ñi dò la ñể mua diều nhưng cóc không bán. Mời cóc ñến chơi thì Hơ-bia hết bệnh, nhưng cóc ñã có vợ, nên Hơ-bia ñành phải xin bố cố mua cho ñược diều. Pơ-tao phải ñem tất cả

ñàn súc vật: voi, trâu bò ngựa ñể ñổi. Cóc làm phép bỏ ñàn gia súc vào ống ñiếu của mình ñưa về, từ ñấy trở nên giàu mạnh.

Truyện thứ hai: Cóc và Bia Phu.

Con gái của bà Xóc-ia là Bơ-rông-hia phơi thóc ở ñường cái. Voi của Đăm Phu ñi qua dẫm phải. Bơ-rông-hia tức mình mắng chửi, nhưng vì sợ, hóa thành cái sọt. Đăm Phu tìm không ñược ñái vào nồi cơm.

Bơ-rông-hia không biết, ăn phải cơm, tự nhiên có mang - hình ảnh này giống với các dị bản của truyện Chàng lợn ở trên - ñẻ ra một con cóc. Một hôm bác cóc tới chơi, nhà cóc nghèo, nhưng cóc ñã làm phép cho một quả bầu lấy gạo mãi không hết. Sau ñó cóc theo về nhà bác, nhưng bác không cho vì sợ người ta cười. Cũng như truyện Chàng lợn, bác của cóc về dọc ñường mấy lần phát hiện ra cóc ngồi trong ống tên của mình, mấy lần ñuổi cóc về nhưng ñâu vẫn hoàn ñấy. Cuối cùng bác phải cho ñi nhưng buộc cóc khi ñến nhà mình phải ngồi trong buồng kín không ñược ñi ñâu. Cóc không ñi ñâu nhưng lại ước cho các cô gái ñến nhà bác nườm nượp ñể tìm mình. Cuối cùng bác cóc ñành cho cháu ra tiếp. Trong số các cô gái có Bia Phu ñẹp nhất vùng quyến luyến cóc. Đêm ấy, cóc ước cho mọi người ñi vắng, trừ Bia Phu. Nghe tiếng ñàn của cóc - bấy giờ

ñã hóa thành chàng trai tuấn tú - ở nhà "Rông", lòng Bia Phu không yên phải tìm cho ñược người gảy, nhưng khi nàng ñến thì chàng trai ñã hóa thành cóc. Mấy lần ñi ñi về về như vậy nhưng Bia Phu vẫn yêu cóc, dần dần sinh ốm tương tư.

Thấy vậy, bố nàng cho mời các chàng trai ñến nhưng chỉ làm cho bệnh thêm nặng. Khi cóc ñến thì Bia Phu lại lành như không có việc gì. Thấy con một hai ñòi lấy cóc làm chồng, bố mẹ nàng ñành phải gả rồi ñuổi ñi sau khi làm lễ cưới rất ñạm bạc. Nhưng cũng như truyện Ê-ñê, ñến một khu rừng, cóc hóa phép hiện ra nhà cửa, trâu bò, lúa gạo và nô lệ. Vợ cóc ñẻ một trai gọi là Đăm Pen lớn như

thổi.

Một hôm Bia Phu bảo con ñi mời ông bà ngoại ñến chơi. Ông bà ngoại bắt phải ñắp một con ñường lớn có voi ñứng nối ñuôi nhau mới chịu ñi. Cóc hóa phép làm ngay. Họ ở nhà rể ba ngày, ñược ăn toàn của ngon vật lạ. Khi ra về

ñược rể tặng một con trâu bé tý, bố vợ cóc không thèm lấy, còn lấy ñiếu gõ vào ñầu cho trâu chết, nhưng càng gõ trâu càng lớn như thổi, cuối cùng to bằng con 800

https://thuviensach.vn

voi, phải nhận. Về sau khi ông bà ngoại mời cháu ñến chơi, Đăm pen cũng ñòi họ phải làm như họ ñã thách ñố bố nó trước kia. Nhưng dù cố sức ñắp, ñường vẫn hẹp, voi thì không ñủ. Khi Đăm Pen trở về, ông bà ngoại cũng tặng một con trâu mộng, nhưng nó không chịu nổi một cái gõ vào ñầu bằng ống ñiếu của chàng1.

Truyện của ñồng bào Ka-dong: Chàng cóc.

Một nhà nọ có chín cô con gái ñẹp, trong ñó có cô thứ ba là Di Dật ñẹp hơn cả.

Một hôm nhân khát quá, Di Dật thấy giữa hòn ñá tảng có nước ngọt bèn uống (thực ra ñó là mưu kế của thần Nước). Từ ñó nàng có mang ñẻ ra một con cóc.

Bị làng xóm ñuổi, cô ñưa cóc vào rừng, và nhờ phép của cóc có hàng trăm người hiện ra làm rẫy cho.

Cóc xin ñi chăn trâu cho chúa làng. Ở ñây mỗi lần chăn, có ném quả ké lên ñầu trâu ñánh dấu, và bảo trâu cứ ra ñồng ăn lúa cho no, ăn xong cóc hóa phép cho lúa mọc như cũ. Sau ba năm, cóc lấy công một con trâu trắng (tức gà trắng), rồi hóa phép làm cho chỗ ở của mình thành một làng giàu thịnh ñông ñúc. Sau ñó, cóc ñi tìm bố (tức thần Nước) rủ bố ñi xem hội ñâm trâu ñể ñược gặp mẹ, và làm lễ cưới cho bố mẹ tại làng mình.

Cóc biến thành chàng trai ñẹp ñi kiếm vợ. Hai cô gái của vua Dơ-ría rất ñẹp, tuy ñã ñính hôn với Dơ-róc Dơ-rây nhưng nghe tiếng cóc, hai cô cũng như trai gái trong làng ñều mê mệt, quên hết tất cả. Hôm Dơ-róc Dơ-rây làm lễ cưới, cóc làm cho hai cô gái theo mình. Tức giận, Dơ-róc Dơ-rây làm một trận bão ghê gớm. Cóc hóa làm rắn chặn gió bão, Dơ-róc Dơ-rây ñịnh giết, bị cóc - bấy giờ ñã hóa thành chàng trai to lớn - ñánh bại. Hai bên còn ñánh nhau suốt một năm, cuối cùng cóc chém ñược kẻ ñịch. Về dọc ñường, cóc gặp Cầu-vồng là bố Dơ-róc Dơ-rây, lại ñánh nhau. Sắp thua, cóc nhờ mưu mẹo của bồ câu, chém ñược Cầu-vồng ñổ sụp, tước lấy binh phép. Cóc còn tiếp tục ñánh nhau với Hàm-răng-ma. Và sau ñó ñánh nhau với thằng lùn cũng ñều nhờ bồ câu mà thắng lợi. Sau chiến công ñó cóc làm cho làng trở lại giàu thịnh và cưới hai cô gái của Vu Dơ-ría về làm vợ2.

Truyện của người Mèo: Ếch lấy con vua

Có ba cô gái rủ nhau ñi câu. Cô thứ ba gánh giúp cho một ông già tận tình hơn, ông già dặn cả ba cô câu ñược con gì thì giữ con ñấy mà nuôi, sẽ có ích.

Hai cô kia câu ñược một tôm một cua mang về nướng ăn, chỉ có cô thứ ba câu ñược con ếch, ñem về nuôi trong một cái hòm giấu không cho ai biết, hàng ngày lại cho ếch bú. Thấy con gái mình xanh xao, bố mẹ căn vặn, cô nói thực. Bị

ñuổi, cô mang ếch ñi xa dựng lều lên ở. Ếch xin ñi chăn trâu cho vua. Được ba 1 Theo Truyện cổ Ba-na, ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III, ñã dẫn 801

https://thuviensach.vn

ngày, ếch về ñòi lấy con gái vua. Mẹ nuôi bảo hãy làm cho công chúa bằng lòng ñã. Nhờ có tiếng nhị, ếch ñã làm cho công chúa mê, nhưng mấy lần công chúa ñều không biết là ếch. Một hôm nàng giả vờ ẩn ñể rình thì thấy ếch hóa thành một chàng trai kéo nhị, thấy ñộng, chàng trai lại chui vào lốt ếch. Ếch lại về bảo mẹ ñi hỏi công chúa cho mình. Mẹ ñi lại mấy lần ñâm ngại, bèn quay về nói dối là vua không gả. Sau cùng, vì sợ ếch liều mình, mẹ phải ñến nói với vua, vua lúc ñầu không chịu gả, nhưng công chúa ñòi ăn lá ngón, ñành phải nhận lời. Một lần, có vua nước láng giềng mang quân sang xâm lược. Nhờ có rể ếch, vua thắng trận, về sau vua nhường ngôi.

Người mèo còn có một truyện khác Chàng rắn kết hợp một phần truyện Lấy chồng dê với một phần truyện Tấm Cám:

Một ông già vợ chết sớm sinh ñược ba cô con gái. Một hôm, vì kiệt sức không bẩy nổi hòn ñá, ông bèn ước: - "Giá có ai giúp, ta sẽ gả cho một ñứa con gái".

Một con rắn hiện ra xin làm giúp, và sau khi công việc xong, nó giục ông thực hiện lời hứa. Đưa rắn về nhà, ông già lần lượt hỏi ý kiến các con, chỉ có cô gái thứ ba ưng thuận, hai bên thành vợ chồng. Rắn cũng hóa thành người. Ông già một hôm bắt ñược lốt rắn bèn giấu ñi. Hai vợ chồng ñẻ ñược một con trai, ñặt tên là Măng Dư.

Hai chị thấy chồng em ñẹp bèn lập kế giành. Ở ñây họ không rủ em ñánh ñu mà rủ em ñi cắt cỏ ngựa, rồi ñẩy xuống hang cho chết. Rắn về thì chị cả ñã nằm sẵn giữa giường. Rắn hỏi: - "Sao chị lại nằm ở ñây?" - "Tôi là vợ anh, anh hoa mắt hay sao?" - "Nếu là vợ thì mang giỏ cá mọi ngày lại ñây xem có ñúng không?". Chị cả mang lại, rắn bảo không ñúng. Đáp: - "Giỏ mọi ngày mèo thấy mùi tanh tha ñi rồi". Măng Du lại nói: - "Mẹ mọi ngày vào cửa lọt, hôm nay sao vào cửa còn rộng ". Đáp: - "Vì mẹ làm nhiều nên gầy". Tuy vậy, rắn cũng ăn ở

với chị cả, ñẻ ñược một con. Từ ñấy truyện giống với phần cuối truyện Tấm Cám. Vợ rắn hóa thành chim, một hôm bay ñến cửa gọi con: - "Chị của mẹ giết mẹ tranh chồng". Con mách với bố. Rắn bảo chim: - "Có phải vợ thì ñậu xuống ñây". Chim ñậu vào tay, rắn mang về nuôi ở buồng. Chị cả bắt chim làm thịt, cho con mình một miếng, Măng Dư một, và dành cho chồng một. Rắn về hỏi thì ñáp: - "Vì chim mổ mắt con nên làm thịt". Rắn ném miếng thịt vào bếp, miếng thịt hóa thành cái kéo. Một bà hàng xóm ñi xin tro xúc cả kéo ñưa về. Hàng ngày kéo cũng hóa thành người từ trong tráp chui ra, dọn dẹp nhà cửa lo cơm nước sẵn sàng. Bà già cũng giả vờ ñi, rồi nửa ñường lộn về bắt ñược, từ ñấy nuôi làm con. Măng Dư sang chơi, thấy giống mẹ bèn về mách bố. Bố bảo con nhổ trộm một sợi tóc ñưa về. Khi biết là vợ, rắn bảo con tìm cách dẫn về. Hai vợ chồng gặp nhau, nhưng vẫn còn giấu hai chị. Rắn bảo vợ hàng ngày cài cửa buồng lại.

Một hôm vợ quên ñóng cửa, cả hai chị ñều vào. Chúng nó ngỏn nghoẻn: - "Em làm cách gì mà tóc dài ñẹp thế?", ñáp: - " Nấu một chảo nước thật sôi, bắc ba cái 802

https://thuviensach.vn

ghế ñứng lên rồi xõa tóc mà gội". Hai chị tranh nhau trèo, ghế ñổ, rơi vào chảo chết tuốt1.

Kiểu truyện như trên cũng phổ biến ở một số dân tộc. Chẳng hạn, truyện của ñồng bào Thổ (Tày): Vợ chàng Rắn.

Một ông già có hai (có người kể bốn) cô gái. Một hôm ñi tát nước, bỗng thấy một lỗ rò làm cạn hết nước ñã tát. Lấp thế nào cũng không ăn thua. Ông bèn ngồi ñè lên, bỗng như có cái gì giữ chặt không cất mình lên ñược. Ông khẩn: -

"Nhà tôi có con gái, tha cho tôi, tôi sẽ gả cho một ñứa". Một con rắn theo ông già khi ông về. Cũng như truyện trên, cũng có cô út bằng lòng lấy rắn. Rắn cũng bỏ lốt thành người, và cuối cùng cũng bị vợ giấu lốt. Hai vợ chồng ñẻ ñược hai con. Cô chị cũng ghen tức khi thấy chồng em ñẹp trai nên cũng lập tâm giết em bằng cách bảo em trèo khế hái quả rồi chặt cây cho rơi xuống ao chết ñuối. Rồi chị cũng ăn mặc giả làm em về nhà ở với chàng rắn, mặc dầu bị cả nhà hắt hủi vì họ biết rằng không phải vợ rắn.

Trong ao mọc lên một hoa sen trắng, một hôm người giữ ngựa cho chàng rắn ñi qua, nghe có tiếng gọi từ ao: - "Anh cắt cỏ ngựa, anh có thấy hai ñứa con tìm mẹ và chồng tìm vợ không?". Lấy làm lạ, anh về kể cho chủ biết. Chàng rắn ñến, nghe tiếng vợ bèn lội xuống ao ngắt hoa sen ñem về, ngắm không chán mắt.

Thấy vậy, cô chị rút cánh hoa quẳng ñi, một con gà ăn cánh hoa. Chàng rắn nuôi gà trong một cái lồng ñẹp hàng ngày chăm chút. Gà lại bị giết thịt. Chàng rắn không ăn thịt mà ném ở sau nhà, lại mọc lên một cây khoai sọ. Khoai sọ ñến lượt bị ñào nấu cho lợn ăn. Nhưng hễ cô chị ñứng phía nào thì nồi sôi tung tóe làm bỏng chân. Giận quá, cô chị ñổ hết ra sân. Lại mọc lên hai cây tre có bóng mát.

Chàng rắn ngày ngày ra hóng gió. Tre lại bị chặt làm sào mắc màn. Lúc nào cô chị mắc màn, sào cũng ñâm vào mặt. Sào lại bị quẳng vào lửa. Khói um lên làm cho cô chị ñau mắt, nên giận quẳng ra ñường. Một bà già ñi qua nhặt về làm khung cửi. Mỗi lần bà ñi vắng vải không ai dệt cứ ngày càng nhiều thêm. Bà già rình thì bắt chộp ñược một cô gái ñang dệt: - "Tôi chỉ có thịt không có xương, bà hãy lấy ñũa cả và nhiều ñũa con sắc nước cho tôi uống thì tôi mới cứng cáp như

mọi người ñược!". Từ ñó, cô gái - vợ rắn - làm bạn với bà già và chẳng bao lâu lại tái ngộ với chồng và con. Ở ñây cũng có ñoạn kết thúc: cô chị nghe lời em nấu nước sôi tắm ñể ñược ñẹp như em nhưng bị rơi vào nồi, chết2.

Một số truyện sau ñây cũng phổ biến ở nhiều dân tộc, có kết thúc mang tính chất khôi hài, nhưng chủ yếu vẫn là những dị bản của kiểu truyện Lấy chồng dê.

Truyện Lấy chồng lang của ñồng bào Thái, Nghệ-an:

1 Đều theo Truyện cổ tích dân tộc Mèo, ñã dẫn.

2 Theo Lê Doãn Vỹ, Sách của trẻ nhỏ, số 15 (1940)

803

https://thuviensach.vn

Một chủ ñất sinh ñược ba cô con gái. Một hôm ñi gánh mạ cấy, ông già cất gánh không nổi, mới ước: "Có ba cô con gái mà không ai lấy cả, ñể có thằng rể

nó giúp ñỡ ta. Ai gánh hộ gánh này ta sẽ gả cho một ñứa". Bỗng nghe sau lưng có tiếng nói: - "Có thực thế thì ñể tôi gánh cho". "Ai thèm nói láo". Nhưng khi ngoảnh lại thì chỉ thấy một con lang, ông cũng ñể cho nó gánh. Lúc về nhà ông cũng lần lượt hỏi ý kiến ba con, chỉ có cô thứ ba ưng thuận. Hôm cưới, lang vào buồng trút lốt thành một chàng trai ñẹp. Hai vợ chồng yêu nhau và nhờ chồng lang chăm làm, họ trở nên giàu có.

Hai chị thấy thế tiếc quá, một cô bèn bảo bố tìm cho mình một con lang ñể làm chồng. Người bố nhờ dân làng ñi săn ñược một con ñưa về. Đêm ñộng phòng, lúc ñầu bố nghe con từ trong buồng gọi ra: - "Ối bố, nó lấy móng cào chân con".

Bố ñáp: - "Nó giỡn chơi chứ can gì". Một lát sau lại nghe: - "Nó cào hai cánh tay con".- "Nó giỡn ấy mà". Lại một lát: - "Nó cào ở hông, lòi ruột ra rồi, con chết mất". "Sắp ñến lúc con thỏa lòng mong ước ñó". Lâu rồi không thấy con gọi nữa, người bố cho là con ñã ngủ yên với chồng, nhưng sáng dậy mới biết là con ñã chết mà lang thì trốn biệt1

Truyện Chàng dê của dân tộc Mèo:

Một con dê thần có nhiều phép biến hóa, một hôm giữ lốt dê vào nhà một ông quan có hai cô con gái ñẹp, hỏi một cô làm vợ. Dê nói mãi, quan bất ñắc dĩ gọi hai cô con gái ra hỏi. Cô chị chê, cô em ưng thuận. Quan ñòi nhiều vàng bạc, châu báu mới gả. Sáng dậy ñã có ñủ, lại có cả tiệc dọn toàn của ngon vật lạ ñãi họ hàng. Dê ở gửi rể, tối là người, ngày là dê. Một hôm vợ nhân chồng ngủ say lấy lốt dê ñể ñốt ñi. Từ ñấy vĩnh viễn là người, sinh con ñẻ cháu ñông ñúc.

Người ta nói ngày nay họ Giàng (do chữ dương - dê) là dòng dõi của dê thần.

Còn cô chị thấy em sung sướng, tiếc quá ñòi bố lấy chồng dê. Một hôm có con dê thật ñến, cũng như truyện trên, cô bắt lên giường, nó nhảy lung tung, ñạp rách chăn màn, xô ñổ ñồ ñạc, lại húc cô ngã lăn ra phải kêu cứu2.

Một chuyện Lấy chồng dê khác của người Vệt sưu tầm trong thời gian gần ñây:

Có hai chị em Dương và Bạch ở chung nhau. Chị xấu hơn em cả về nhan sắc lẫn tính nết, thường ghen tị và bạc ñãi em. Một hôm, cả hai cùng ñi dự hội nhà vua tuyển cung phi. Em trúng tuyển. Khi Bạch ñi qua khu rừng ñể tiến cung thì Dương ñội lốt beo bất thình lình nhảy ra vồ Bạch, làm cho Bạch sợ hãi quay trở

về. Trong khi ñó Dương lên ñường vào cung nói dối mình là Bạch, nhưng không ñắt vì vua thấy xấu xí, ñuổi về.

1 Theo Bản khai của tổng Quỳ-Dương, ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ tích dân tộc Mèo, sách ñã dẫn

804

https://thuviensach.vn

Một hôm Bạch ñốt than ñể sưởi, làm cháy mất chăn của Dương, bị Dương ñuổi ra khỏi nhà. Dọc ñường Bạch gặp một con dê lông vàng. Dê bảo nàng theo mình rồi ñi kiếm hoa quả cho nàng ñổi gạo. Thực ra dê chính là người nhà trời bị

Ngọc Hoàng bắt làm kiếp dê vì có tội. Đến hôm hết hạn, dê trút lốt trở thành một chàng trai tuấn tú. Hai bên kết thành vợ chồng, sống sung sướng giàu có.

Dương ngày một nghèo khổ, nghe tin Bạch có chồng giàu thì ñến nhà nhờ vả

và hỏi thăm. Nghe Bạch kể, Dương cũng hy vọng ñược như em, bèn mua một con dê ñực lông vàng về ở chung. Nhưng dê này ñã làm cho cô ả nhiều phen xấu hổ, làm cho cô toan treo cổ tự tử. Vừa lúc vợ chồng Bạch tới cứu và sau ñó giúp cho nàng làm lại cuộc ñời1.

Truyện sưu tần ở Miến Điện (Myanmar): Hoàng tử rắn.

Một bà già thích ăn quả vả, thấy một con rắn nằm vắt ở cành, bèn bảo nó rung cây cho mình nhặt, hứa sẽ gả con. Được ăn, bà già lờ ñi tuốt. Lần lượt gặp cừu, cá chép, gà trống và cho mỗi con một quả, dặn có ai hỏi thì trả lời: - "Không có ai qua ñây cả". Rắn ñuổi theo, dọc ñường hỏi thăm mấy con vật trên, chúng nó giấu nhưng giấu không nổi. Vào nhà bà già, rắn cuốn vào tay ñòi giữ lời hứa.

Bất ñắc dĩ bà già phải gọi ba con gái ra hỏi. Chỉ có cô ba ưng thuận. Bà cho rắn nằm trong bồ treo ở ñầu giường. Khi rình thấy rắn trút lốt thành người thì bà bèn lấy quẳng vào lửa. Rắn cho biết mình là con vua núi phạm tội hóa rắn, chỉ khi nào gặp người lấy làm chồng mới trở thành người. Từ ñó người ta gọi là hoàng tử rắn.

Hai chị hối tiếc, buộc mẹ ñi tìm rắn làm chồng. Bà già lên núi bắt ñược con trăn ñang ngủ mê ñem về bỏ bồ treo trên ñầu giường chị cả. Đêm lại trăn tỉnh giấc nuốt cô gái. Bắt ñầu nuốt chân, cô gái kêu: - "Ôi, rắn cắn chân con". Bà già trả lời: - "Nó ñùa ñấy". Một lát: - "Nó ăn ñến ñầu gối con" - "Nhảm nào."- "Ăn ñến bụng rồi, con chết mất!"- "Không can gì". Không thấy tiếng con nữa, bà già cho là con ñã hết sợ chồng rắn. Lát sau vào thấy con trăn to phình nằm giữa nhà, bà già vội hô hoán ầm ĩ. Hoàng tử rắn chạy vào chặt ñầu trăn, rạch bụng cứu chị

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I. Cũng một kết thúc giống với các truyện trên (nhưng có ñảo ngược về nhân vật) dân tộc Xăng-tan (Santanne Parganatte) ở Băng-la-dex (Bangladesh) có một truyện ñại khái có một anh chăn cừu trẻ tuồi, một hôm thấy một con chó cái tự nhiên cởi lốt chó thành người ñi ra sông tắm. Khi ñến tuổi lấy vợ, anh chỉ xin bố mẹ lấy cho con chó nọ làm vợ. Vì thấy anh khăng khăng giữ ý mình, người ta cho anh có linh hồn chó nhập vào, bèn giúp anh toại nguyện. Lễ cưới cử hành trong tiếng xì xào của mọi người.

Một ñêm nọ khi vợ cởi lốt chó anh vội vứt lốt vào lửa. Chó ñành phải mang lốt người. Mọi người chúc mừng anh có vợ xinh ñẹp. Một chàng nọ thấy bạn tốt số cũng muốn ñược như vậy.

bèn cùng tìm một con chó cái và xin bố mẹ cưới cho mình làm vợ. Nhưng ñêm ñộng phòng, chó cắn dữ dội ñành phải thả ñi. Bị mọi người chế nhạo, anh buồn bực thắt cổ tự tử. (Theo Bôm-pát (Bompatte): Văn học dân gian của người Xăng-tab Pác-ga-nát) 805

https://thuviensach.vn

ra nhưng vì vấy máu trăn, nên hóa thành rắn trở lại. Tuy vậy chỉ ít lâu chàng lại ñược trời cho trở thành người, vì có công liều mình cứu người.

Đoạn sau giống hẳn với kết thúc của truyện Lấy chồng dê. Hoàng tử rắn có việc ñi vắng sau khi trao cho vợ ñá lửa và dao, rồi hai chị bày trò ñánh ñu xô em và con em xuống nước, hai mẹ con lọt vào bụng cá, rồi phải sống ở hoang ñảo và gặp lại chồng. Cuối cùng ñược chồng giấu vào hòm ñem hòm biếu hai chị: hai kẻ gian ác kinh hoảng vì tận mắt thấy mưu gian bại lộ, ñâm ñầu xuống nước chết1.

Truyện của ñồng bào Tày Con rùa vàng:

Một người ñầy tớ gái của chúa làng có mang vì nuốt phải chiếc cúc áo bằng vàng nhặt ñược. Cô sinh ñược một con rùa vàng trước sự hắt hủi của chúa làng.

Cũng như Sọ Dừa, rùa lớn lên bị chúa làng bắt ñi chăn trâu, số trâu không thể

ñếm xuể. Rùa làm tròn phận sự. Các cô gái chúa làng không chịu ñưa cơm cho rùa, trừ cô thứ năm. Nhưng ở ñây rùa lại thường trổ tài bay lượn trên không cho cô năm xem và ñưa cả cô bay lượn với mình. Khi ở trên không, cô thấy rùa hiện thành một chàng trai trẻ. Từ ñó hai bên yêu nhau.

Rùa giục mẹ ñi hỏi con gái chúa làng làm vợ. Lần ñầu bà mẹ sợ, lúc ñến nhà không dám nói thật, chỉ nói xin lửa. Lần thứ hai nói thật, bị chúa làng bỏ lên gác bếp. Lần thứ ba, bà bị bỏ lên cối xay quay, nhưng ñều ñược cô năm che chở. Lần cuối cùng chúa mới hỏi các con gái, nhưng cô nào cũng từ chối, trừ cô năm. Ở

ñây chúa làng thách cưới: một ngựa chín hồng mao, gà trống chín cựa và mười hai ống mỡ châu chấu. Bằng một tiếng nổ như sét, rùa hóa phép mọi thứ có ñủ.

Trong lễ cưới, rùa còn hóa phép làm cho buồng sáng như lửa, rồi lại làm cho mọi người câm một lát. Ở ñây cũng có tình tiết các cô chị vợ ñến rình ở buồng chú rể cô dâu, và khi thấy rùa là một chàng trai ñẹp thì về ñòi chúa làng lấy cho mình mỗi người một tấm chồng rùa. Họ quả lấy ñược rùa thật, gây cười cho mọi người.

Sau ñó vì ghen tức, các cô chị bày mưu giết em rể rùa, bèn ñặt bẫy ở ñường ñi.

Rùa mắc bẫy, máu chảy thấm cả áo. Đưa áo cho vợ, rùa dặn lúc nào mình sắp chết thì mặc áo vào sẽ ñược lên trời, vợ chồng sẽ gặp nhau. Vợ rùa sau ñó ñược một ông tiên mách ñường lên trời. Dọc ñường nhờ ñược xem một cuộc chiến ñấu giữa cáo và rắn, nàng tìm ñược vỏ cây cải tử hoàn sinh. Mang vỏ cây ñi, nàng cứu ñược nhiều người và vật sống lại. Một hôm nàng chữa cho một chàng trai khỏi chết mà không biết ñó là chồng. Nàng mang áo chồng lên ñầu suối ñể

giặt. Dòng nước có máu trôi xuống quyện lấy chân chàng trai. Biết là máu của mình, anh ñi ngược dòng tìm gặp vợ. Hai vợ chồng mừng rỡ, từ ñó ở lại cõi trời.

Ông mặt trời bảo hai vợ chồng rùa xuống cõi trần gian hun chết bốn cô chị gian 1 Theo Truyện cổ tích Miến- Điện, sách ñã dẫn.

806

https://thuviensach.vn

ác. Cho nên từ ñó về sau, cứ ñến ngày 27 tháng Sáu là ngày mặt trời nóng hơn cả1.

Một loạt truyện khác cũng là dị bản của chuyện Lấy chồng dê và Sọ Dừa nhưng ở ñoạn kết, hai vợ chồng bị chia ly vĩnh viễn (hoặc một thời gian) vì người vợ ñốt bỏ lốt vật (hoặc lộ bí mật) của chồng.

Truyện Lấy chồng dê trong Ngìn lẻ một ñêm:

Một ông vua cho ba nàng công chúa kén chồng bằng cách ném khăn vào ñám hội thanh niên, khăn rơi vào ai thì người ấy sẽ là chồng. Riêng công chúa thứ ba lần lượt ném ba lần ñều rơi trúng ñầu một con dê. Nhưng khi ñộng phòng hoa chúc thì dê biến thành một chàng thanh niên tuấn tú. Chồng dặn vợ chớ tiết lộ bí mật, nếu không sẽ có nguy cơ chia ly. Một hôm nhân ngày sinh nhật vua, người ta tổ chức ñấu võ: hai người chồng của hai công chúa chị thắng tất cả mọi người, nhưng không ngờ bỗng xuất hiện một thanh niên lạ mặt ñánh cho hai người kia thua. Ba lần chàng thanh niên ñó giật giải là ba lần công chúa ném hoa vào người. Việc ñó làm cho vua cha nổi giận vì cho rằng công chúa ba phải lòng chàng trai lạ mặt. Bất ñắc dĩ, nàng phải thú thật.

Nhưng từ ñó không thấy chồng dê trở về, công chúa ba sau những ngày than khóc, mở một nhà tắm cho tất cả phụ nữ ñến tắm không phải trả tiền nhưng buộc mỗi người kể một chuyện về nỗi khổ của mình. Một bà già ñến tắm cho biết một hôm bà ñang tắm ở suối, bỗng thấy một con lừa ñeo hai cái cong không có người ñi theo. Bà ta liền theo sát con vật, thấy nó vào một cái hang, sau khi ñạp chân ba lần lên một tảng ñá. Bước vào, thấy bếp ăn rất sang, mùi thơm ngào ngạt nhưng không có người. Bà ñụng ñến món nào cũng có tiếng nói phát ra: -

"Không ñược, món này là của bà chủ tôi". Bà vào ñến một phòng, bỗng thấy có bốn mươi con dê, trong ñó có một con ñầu ñàn biến thành người. Họ ngồi than thở, vì bà chúa không ñến ñược. Sau ñó, họ lại biến thành dê và ñi ra. Nghe chuyện công chúa ba bảo bà già ñưa mình ñến nơi ñó, quả ñược gặp chồng2.

Một truyện khác của người Mèo Nhảy vào lửa cứu chồng.

Có hai chị em sinh ñôi cùng ñi lấy chồng trong một ngày. Cả hai cùng không có con mới rủ nhau lên núi cầu tiên. Một cụ ông xách hai lồng gà nặng nhờ họ

xách giúp. Em nhận lời ngay, nhưng khi mỏi tay trao cho chị, chị không xách.

Nghe họ kể nỗi hiếm hoi, ông cụ lấy ra một bông hoa tươi, dặn mỗi người chọn lấy một rồi ủ ở ñầu giường. Chị chọn hoa tươi, mấy ngày sau nở ra sâu róm, ñem ñi giết, em lấy hoa héo, nở ra một con rùa, ñem nuôi. Lớn lên, rùa bắt ñi hỏi con gái chúa ñất. Chúa ñất thách cưới nặng (ví dụ rải nhiễu trên ñường ñi, một nghìn 1 Theo Truyện cổ tích Miền Núi, ñã dẫn.

2 Nghìn lẻ một ñêm (bản dịch tiếng Pháp của Ga-lăng (A. Galland)) 807

https://thuviensach.vn

ngựa quí, tám trăm lợn béo, v.v...). Rùa biện ñủ. Khi ñón dâu về, rùa nghỉ dưới chân giường.

Nhưng rùa lại hóa thành chàng trai tuấn tú hàng ngày cưỡi ngựa theo vợ ñi chợ, cùng nhau hát xướng mà không cho vợ biết. Về sau nhờ bạn mách, biết ñược rùa cởi lốt thành người, và biến hòn ñá trắng trước nhà thành ngựa, một hôm vợ bèn lẻn về trước, ñem mai rùa quẳng vào bếp. Chồng về thấy mất lốt, than: - "Trời bắt ta làm kiếp rùa chín năm, nay chưa hết hạn mà lốt ñã cháy".

Bèn nhảy vào ñống lửa, vợ cũng nhảy theo cứu chồng. Trời thương tình cứu sống và tha tội cho cả hai1.

Truyện Chàng kỵ mã của Mông-cổ:

Hai vợ chồng nhà nọ nghèo, hiếm hoi, cầu thần mãi mới có mang nhưng lại sinh ra ñược một con nhái. Được ba năm, một hôm nhái bảo mẹ làm bánh cho mình ñể tới dạm hỏi một trong ba cô gái con quan làm vợ. Gặp quan, nhái ngỏ

lời cầu hôn nhưng thấy quan từ chối, nhái bảo: "Nếu quan không bằng lòng thì tôi sẽ cười". Quan sẵn sàng cho nhái cười, không ngờ mỗi tiếng cười của nhái làm cho ñất rung chuyển, nhà cửa cơ hồ muốn ñổ, quan buộc phải hứa gả cô gái lớn ñể nhái thôi cười. Nhưng cô gái lớn không bằng lòng nên lúc theo nhái về, cô cho ngựa nhảy vào người nhái ñể ngựa dẫm cho chết, lại ném thớt cối vào người nhái. Nhưng nhái tránh ñược và dẫn cô trả lại quan, ñòi gả cô khác, không thì sẽ khóc. Khi nhái khóc thì trời ñất mù mịt, nước ñổ ầm ầm tràn ngập khắp nơi, quan buộc phải gả cô thứ hai. Cũng như cô chị, cô thứ hai lúc theo nhái về

cũng cho ngựa giẫm và ném thớt cối vào người nhái. Nhái lại dắt cô ñi trả và ñòi gả cô thứ ba, không thì sẽ nhảy. Rồi nhái nhảy, làm cho núi lở cát bay, nhà cửa lâu ñài lung lay. Quan ñành phải gả cô thứ ba. Cô này bằng lòng lấy nhái.

Một hôm trong vùng mở hội, cả nhà ñều ñi dự, trừ nhái. Đến ngày cuối cùng có cuộc ñưa ngựa nước rút, người ta thấy xuất hiện một chàng trai áo xanh cưỡi ngựa xanh, có yên cương quý ñến ñua với các kỵ sĩ ñã thắng cuộc. Chàng ñi sau, nhưng về ñích trước tiên. Không những thế, trong khi ñua, chàng còn ba lần bắn chết ba con diều hâu và hai lần xuống ngựa ngắt hoa ném tặng người dự. Nhưng khi mặt trời gác núi thì chàng ñã phóng ngựa quay về bỏ mặc sự mời mọc ñón chào của mọi người. Sau ñó, cả nhà ñi dự mới trở về, họ không ngờ chàng nhái cũng biết mọi việc xảy ra ở ñám ñua ngựa.

Năm sau nữa, ñến ngày hội mọi việc cũng xẩy ra như trên làm cho vợ nhái ngờ

ngợ ñấy là chồng mình.

Năm sau nữa, ñến ngày hội cũng thế, nhưng vợ nhái thình lình nửa chừng về

nhà thì thấy chồng vắng mặt, chỉ bỏ lại một tấm da nhái. Nàng bèn ñốt cháy tấm da. Khi chàng áo xanh - chồng nàng - cưỡi ngựa trở về thì da ñã hóa tro. Chàng 1 Theo Truyện cổ dân gian Mèo, ñã dẫn.

808

https://thuviensach.vn

cho vợ biết chàng là con thần ñất, vì sức lực còn non, không có da sẽ không chịu nổi giá rét, nếu ñi cầu thần ñược ba việc thì sẽ sống. Thần hứa cho vợ nhái nhưng lại bắt nàng phải ñem ba ñiều ñó thông báo với từng nhà cho mọi người biết trước khi trời sáng mới ñược. Việc báo tin này, vợ nhái không làm tròn vì bị

bố nàng cản trở. Thế là chàng nhái chết, vợ nhái cũng biến thành ñống ñá trước mộ1.

Người Ấn-ñộ có năm truyện:

1. Một người vợ vua ñẻ ñược một con trai giống khỉ. Lớn lên khỉ thỉnh thoảng trút lốt ñi chơi. Thấy chàng trai ấy thắng nhiều trong cuộc thi, một nàng công chúa nước khác dò biết, bèn ñòi bố mẹ cho lấy hoàng tử khỉ làm chồng. Lễ cưới xong, ñêm lại trút lốt thành người ñến với công chúa, và dặn vợ tuyệt ñối chớ

tiết lộ. Một hôm khi ñi dự hội, trút lốt cất ở dưới gối.

Công chúa nói sự thật với mẹ chồng. Mẹ chồng khuyên nàng dâu ñốt bỏ. Đang ñốt, công chúa thấy chồng hốt hoảng trở về trách vợ, nhưng rốt cuộc chồng vẫn không việc gì.

2. Một cô gái tên là Tu-li-sa con một người tiều phu nghèo, một hôm ñi nhặt củi gần một cái giếng hoang giữa rừng, bỗng nghe một tiếng từ dưới giếng vọng lên: - "Có muốn làm vợ ta không?". Cô gái sợ, bỏ về. Lần khác qua ñó lại nghe như thế, bèn về kể với bố mẹ. Bố dặn con trả lời: - "Việc ấy cứ hỏi bố tôi". Sau khi nghe cô gái nói thế, tiếng nói dưới giếng lại ñáp: - "Bảo bố cô ñến ñây!". Khi ông bố ñến, người bí mật hứa sẽ làm cho ông giàu có nếu ông gả con cho y.

Người bố ưng thuận. Người bí mật ñưa Tu-li-sa ñến một lâu ñài ñẹp, nhưng cô chỉ thấy chồng vào ban ñêm mà thôi. Chồng dặn vợ cấm nhận người lạ vào nhà, nhưng một hôm vợ lại ñưa một bà già vào. Bà già hỏi chồng tên gì, nàng không nói ñược. Nghe lời xui, tối vợ lại hỏi tên chồng, chồng ñáp: - "Nếu ta nói thì nguy mất". Nhưng do vợ nài mãi, chồng ñưa vợ ñến sông, rồi xuống nước, ba lần bảo vợ có thôi hỏi nữa không. Vợ vẫn không nghe. Chồng nói: - "Ta là Bát-xơ-nắc Dau". Rồi biến mất, ñược một lát nổi lên cái ñầu rắn. Vợ trở lại lâu ñài thì lâu ñài cũng biến mất, ñành trở về, hai cha con lại nghèo như trước.

Sau ñó Tu-li-sa cứu sống một con sóc. Một hôm sóc ñến tìm, ra hiệu bảo nàng ñi theo mình vào rừng. Đến một nơi, nàng nghe những con sóc nói với nhau, mới biết chồng mình là vua rắn bị bà mẹ thù oán từ ngày làm vua. Biết rằng quyền lợi sẽ lại về tay, nếu vua rắn nói rõ tên cho một người trần thế biết, nên bà mẹ sai bà già làm mẹo cho vợ vua rắn giục chồng nói tên ra. Những con sóc còn nói: nếu tìm ñược trứng chim hu-ma mà ấp vào lòng thì vợ chồng sẽ trở lại hạnh phúc. Nhưng còn phải ñến gặp mẹ vua rắn chịu qua nhiều thử thách mới ñược.

Tu-li-sa nhờ sóc tìm ñược trứng chim và ñưa ñến nhà mẹ chồng. Thử thách ñầu 1 Theo Truyện dân gian Trung-quốc, ñã dẫn

809

https://thuviensach.vn

tiên là tìm ra một bình thủy tinh ñựng một ngàn hương thơm (trước khi ñến, nàng ñã giúp việc cho một con ong nên nó giúp cho nàng việc này trót lọt). Hai là nhận một vại ñầy hạt cải, nhưng phải lấy ra những trang sức ñẹp (nhờ sóc giúp). Khi trứng ấp xong nở ra chim, con chim này bay ñến một con rắn xanh ñang quấn cổ mẹ vua rắn. Phép màu tự nhiên bị phá. Bát-xa-nắc Dau trở lại làm vua và cưới Tu-li-sa1.

3. Một cô gái ñi tìm trâu lạc ñến một lâu ñài, lần lượt qua bốn cửa: ñỏ, vàng, xà cừ, mã não. Cô vào một phòng ñẹp, trên bàn có nhiều trang sức ñắt tiền. Một con chim lớn lông trắng bảo lấy nó thì nó sẽ tìm trâu cho. Cô từ chối trở về.

Ngày mai cô thứ hai và ngày sau nữa ñến lượt cô thứ ba ñến ñều gặp những việc như trên. Cô sau này nhận lời ở lại.

Ít lâu sau trong một ngày lễ lớn, một bà già nói với cô là có một chàng kỵ sĩ

nào ñó ñược mọi người trầm trồ, chẳng qua là con chim - chồng cô - biến thành.

Vậy muốn giữ mãi dạng người thì phải ñốt cái nhà chim (vô-jen-hu-jơ). Cô ñốt, chim hiện ra nói: - "Ôi, ñó là hồn ta, ta chết mất!". Chim biến ñi, trở về xứ thần và quỷ.

Vợ bỏ ñi tìm chồng. Trải qua nhiều gian khổ, vợ gặp chồng trên lưng có một gói giày, Hỏi thì chồng bảo là phải ñi xách nước cho thần và quỷ dùng, nên ñi vẹt hết rất nhiều giày. Muốn chồng trở về phải sửa lại "cái nhà chim" và gọi hồn về. Cô gái trở về làm theo lời dặn, quả chồng lại xuất hiện.2

4. Vua Prê-ma-xê-na có một công chúa ñẹp tên là Ma-ña-na-rếch-kha và hai con trai nhỏ. Một hôm hoàng tử anh ở trên bờ sông bỗng nghe có tiếng: - "Nếu vua không gả con cho ta, tai họa sẽ ñến cho cả thành phố và vua". Lúc về kể lại nhưng không ai tin cả. Đến lượt hoàng tử thứ hai lại nghe tiếng nói trên. Vua hỏi các cố vấn, cố vấn bảo cho người ñến sông nọ hỏi câu: - "Là thượng ñế, là thần hay là người?". Hỏi xong liền có tiếng ñáp: - "Ta là người gác cửa của thần In-ñơ-ra, vì có tội phải thác sinh ở thành này làm một con lừa ở nhà một người thợ

gốm. Hãy gả công chúa cho ta không thì tai họa". Vua hứa gả sau khi buộc thần làm cho một bức tường ñồng bao bọc lấy thành và dựng một lâu ñài. Sáng hôm sau có ñủ. Thần ñược vợ bèn trút lốt thành người. Công chúa lấy làm sung sướng. Hoàng hậu một hôm ñến thăm biết thế, bèn ném lốt vào lửa. Thần về tìm mãi không ra, bảo vợ:

1 Người Tô-xcan (Toscane)(Ý) có một truyện mở ñầu giống với truyện này. Đại khái có một con rắn thần hỏi một người tiều phu ñòi lấy một trong ba cô gái, nếu từ chối thì sẽ mất ñầu.

Cô út nhận lời. Rắn mang cô ñến một lây ñài, biến thành một chàng trai (không phải trút lốt) gọi là Xor Phi-o-răng-tơ và dặn vợ không ñược hở cho ai hay, nếu không sẽ nguy hiểm.

Nhưng trong khi thăm chị, có buột miệng nói ñến tên chồng. Tụ nhiên lâu ñài và chồng biến mất.

2 Theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, sách ñã dẫn, tập II 810

https://thuviensach.vn

- Thế là ta phải về trời vì lời rủa ñã mất linh nghiệm. Nói xong biến mất.1

5. Hai vợ chồng người Bà-la-môn không con. Cầu cúng mãi, cuối cùng vợ ñẻ

một con rắn. Sau ñó người Bà-la-môn hỏi con gái một người Bà-la-môn khác cho rắn làm vợ. Sau khi cưới, ñêm lại rắn trút lốt thành một chàng trai xinh.

Sáng dậy, người bà-la-môn vào buồng thấy lốt rắn bèn nhanh tay chụp lấy, ném vào lửa.2

Truyện Pxi-sê (Psychée) trong thần thoại Hy-lạp (Grèce):

Một ông vua có ba nàng công chúa, trẻ và ñẹp nổi tiếng là công chúa ba Pxi-sê. Hai chị ñều ñã lấy các hoàng tử. Bấy giờ có một lời phán truyền bảo công chúa ba phải kết duyên với một con quái vật hình giống rắn ở trên núi. Sau ñó thần Gió Dê-phya (Zéphyre) ñưa công chúa ba lên núi vào một lâu ñài, thành vợ

một người lạ mặt, chỉ ñêm mới xuất hiện, nhưng nàng không bao giờ ñược nhìn mặt chồng. Công chúa sống sung sướng, sau ñó nàng ñòi gặp chị mình. Chồng cho gặp nhưng dặn phải tuyệt ñối giữ bí mật, nếu không sẽ ñau khổ. Dê-phya ñưa công chúa chị ñến. Em kể cho chị biết. Chị ghen với số phận của em, bảo phải giết y, không thì rắn sẽ ăn thịt mất. Đêm, khi chồng ngủ, công chúa cầm dao nhọn và ngọn nến soi xem mặt chồng thì một giọt nến bất ngờ chảy xuống vai chồng (Đó là thần ái tình Qui-pi-dông (Cupidon)). Tỉnh dậy, chồng biến mất không trở lại. Tìm khắp nơi không thấy, công chúa phải cầu cứu tới thần Vê-nuyx (Vénus). Vê-nuyx vì thấy công chúa dám lấy con mình, bèn bắt làm mấy việc: 1/ Nhặt các thứ hạt trộn lẫn (một con kiến ñã giúp công chúa việc này); 2/

Lấy một nhúm lông vàng của những con cừu hung dữ (một cây sậy giúp); 3/

Mang một cái hộp xuống ñịa ngục xin hoàng hậu Pro-déc-pin (Prozerpine) cho một ít sắc ñẹp. Nhờ có cái tháp bày cho, lấy ñược, nhưng do tò mò mở ra xem nên một giấc ngủ triền miên ñột nhiên ñến với công chúa, may nhờ có Qui-pi-dông kịp thời thức cho tỉnh dậy. Vợ chồng gặp lại nhau.

Một loạt truyện sau ñây có một số tình tiết khác biệt nhưng cũng ñều xoay quay ñề tài người chồng kỳ diệu.

Truyện Pháp Con sói trắng:

Một người sắp ñi du lịch, cô con gái cả xin cha ñưa về cho mình một cái áo ñẹp, cô thứ hai cũng thế, chỉ có cô thứ ba thì xin một ñóa hồng biết nói. Hỏi khắp nơi không ai biết cả người ấy tự nghĩ: - "Nếu không có thì sao con ta lại ñòi". Cuối cùng ñi ñến một tòa lâu ñài nghe trong có tiếng hát. Tìm mãi mới thấy cửa, ông tiến vào sâu, thấy có một cây hồng có hoa ñang hát, khắp nơi không một bóng người. Ông ngắt một bông. Bỗng có một con sói trắng hiện ra nói: - "Ai cho phép ngươi ñến ñây hái hoa, vậy ngươi phải chết!". Đáp: - "Tôi 1 Trong sách Ba mươi hai truyện về ngai vàng (Sinasava-dva-trincika) 2 Trong Năm sách dậy trẻ (Panchatantra)

811

https://thuviensach.vn

xin trả lại hoa." - "Không ñược, ñã bẻ là phải chết." Thấy người nọ phân trần mình hái cho con gái, sói nói: - "Ta tha cho, nhưng phải mang ñến ñây người mà ngươi gặp ñầu tiên lúc về". Người mà ông gặp ñầu tiên không ngờ lại là con gái út. Nghe bố kể xong, cô nói: - "Con sẽ ñi chết thay cha". Cha con lại dắt nhau ñến. Sói bảo: - "Ta là tiên, bị giam, thành ra thế này, vậy phải hết sức giữ bí mật". Cha con vào phòng có cơm dọn sẵn cho ăn. Đêm sói hóa thành ông chúa ñẹp, sáng trở lại thành sói. Vài ngày sau, người cha trở về. Ai hỏi, ông cũng không nói, nhưng sau không thể giấu ñược nữa, nói toạc tất cả. Bỗng nghe một tiếng rú rùng rợn: một con sói trắng ngã lăn dưới chân1.

Truyện của người Băng-la-ñex (Bangladesh):

Một ông vua sắp ñi xa, cho người hỏi sáu con gái muốn mang gì về, họ ñều muốn có trang sức và vải quý, trừ cô út ñang ñọc kinh bảo người hầu hãy chờ

(chờ, ở ñây nói là sa-brơ). Nhưng người hầu lại tưởng yêu cầu của công chúa là

"sa-brơ" nên vội chạy về tâu lại với vua. Vua không hiểu là gì nhưng cũng ra ñi.

Mua xong cho các con gái, vua ñịnh quay về, nhưng thuyền không tiến lên ñược.

Sực nhớ tới lời dặn của con gái út, vua bèn sai người hầu lên hỏi ở các cửa hàng.

Người ta không hiểu "sa-brơ" là gì, chỉ cho biết có một vị hoàng tử tên là Sa-brơ

mà thôi. Khi hoàng tử biết chuyện, bèn ñưa người hầu của vua có một cái hộp, bảo ñó là yêu cầu của cô gái. Thuyền liền ñi ñược. Đưa hộp về nhà, công chúa mở ra thấy một cái quạt nhỏ, xòe quạt thì hoàng tử hiện ra, xếp lại thì biến ñi.

1. Một dị bản khác Hoa hồng ñẹp kể như sau: Một nông dân có ba con gái, cô út tên là Hoa hồng. Khi bố ñi chợ, hai cô lớn cũng xin cha mua áo, còn cô út chỉ xin hoa hồng (không phải hoa biết nói). Người bố tìm hoa hồng, lạc vào một lâu ñài, ñược ăn ngủ và sưởi. Nhưng không thấy có người. Sáng dậy, ra vườn thấy hoa hồng, liền ngắt một bông ñẹp nhất. Cũng như trên, bỗng có một con vật hiện ra ñòi phải ñưa một trong các con gái ñến, nếu không nó sẽ ăn thịt.

Lúc người bố về kể chuyện thì hai chị từ chối. Chỉ có Hoa hồng tình nguyện ñi ñể cứu bố. hai cha con lại ñến lâu ñài, con vật bảo muốn gì cứ ngắt hoa nó sẽ ñến. Bố về ñược ít lâu, cô gái ngắt hoa, con vật hiện ra ngồi dưới chân. Cô xin về, nó cho ba ngày. Cô về ở thêm một ngày, khi ñến thì cây ñã héo, cô ngắt hoa, con vật lần này không xuất hiện. Nghe tiếng rên, cô tìm ñến thì thấy con vật sắp chết. Thấy nó lấm bùn cô cầm lấy chân nó ñể rửa thì bỗng nhiên nó hóa thành người, cho cô biết mình là hoàng tử, vì ăn ở xấu với người nghèo nên bị hóa thành vật nhốt trong hang, còn lâu ñài thì mở rộng cửa cho người nghèo vào ăn nghỉ. Cây hồng là tình yêu, hoa thứ nhất sẽ trao cho một cô gái nhà nghèo. Nếu cô ấy cầm lấy tay thì phép bị

tiêu trừ, trở lại thành người. Hai người bèn lấy nhau. Đám cưới ñược tổ chức trong khi cây hồng xanh trở lại (Pua-ra (Pourra): Kho tàng truyện cổ tích, tập I).

Truyện của người Pi-ê-mông (Piémont) (Bắc Ý) giống với truyện trên nhưng kết cục có khác.

Một người sắp ñi du lịch bảo ba con gái muốn gì, cô thứ ba chỉ muốn một cái hoa. Người bố

hái hoa ở vườn một lâu ñài. Một con cóc hiện ra bảo nếu không gả con gái cho nó thì trong ba ngày sẽ chết. Để cứu bố, cô thứ ba nhận lời lấy. Nhưng ngày là cóc, ñêm lại là người. Cóc cấm lộ bí mật. Một hôm hai chị gặng hỏi, em buột miệng nói ra, tự nhiên cóc biến mất. Cô xoay chiếc nhẫn ñể gọi như mọi lần mà không ñược. Bực mình cô ném nhẫn xuống ao, chồng lại hiện ra.

812

https://thuviensach.vn

Hai người lấy nhau. Công chúa mời bố và các chị tới dự. Các chị ghen em nên rắc mảnh chai vụn lên giường cưới. Vì thế hoàng tử bị thương nặng, nhưng vẫn không cho vợ biết, chỉ bảo vợ xếp quạt ñể về. Mấy ngày sau xòe quạt không thấy chồng tới, công chúa bèn cải trang thành một nhà tu ăn mày ñi tìm chồng.

Một hôm ngủ dưới gốc cây nghe hai con chim nói chuyện với nhau về bệnh của hoàng tử và cách chữa. Đến hoàng cung, công chúa xin vào chữa vết thương của hoàng tử, chữa lành mà chồng vẫn không biết. Khi vua thưởng thì không lấy gì cả, chỉ xin cái khăn tay và nhẫn của hoàng tử. Trở về, công chúa xòe quạt ra hoàng tử lại ñến, công chúa ñưa hai vật kia làm cho chồng kinh ngạc.

Truyện của người Ý (Italia):

Một người lái buôn giàu có sắp ñi chơi, hỏi ba con gái muốn gì sẽ mang về, hai cô chị muốn trang sức, còn cô em thì chỉ muốn một cái bình cây "ruy". Lái ta ra ñi quên mất lời dặn của cô con gái út. Nhưng tàu bỗng dưng mắc lại không tiến ñược. Cai tàu cho biết chắc trong hành khách có ai quên một lời hứa nào ñó.

Lái ta sực nhớ, bèn xin lên bờ tìm cây "ruy". Người ta cho biết chỉ có vua mới có cây ấy, nhưng dù chỉ xin một lá cũng bị xử tù. Lái ta xin cả cây. Vua cảm ñộng vì lòng thương con của hắn, bèn cho cả cây, dặn mỗi chiều ñốt một lá. Đưa về cô gái ñốt lá như lời dặn, tự nhiên có hoàng tử xuất hiện, hai người yêu nhau. Một hôm cô ñi vắng, người chị ghen ghét ñốt cháy cả cái buồng của em. Cây cũng cháy. Hoàng tử hiện ra giữa lửa nên bị bỏng và bị thương vì những mảnh gương bắn phải, liền biến mất.

Cũng như truyện trên, cô gái về thấy cây quý cháy, bèn cải trang ñi tìm người tình. Nằm dưới gốc cây ở rừng, cô nghe một con yêu nói với vợ: - "Chỉ có lấy mỡ ở xung quanh tim chúng ta mới chữa ñược bỏng cho hoàng tử". Thừa lúc chúng ngủ say, cô giết cả hai. Rồi giả làm thầy thuốc ñến cung ñình chữa lành cho hoàng tử. Hai người lấy nhau.

Truyện của ngưởi Thụy-ñiển (Suède):

Một ông vua có ba cô gái nhưng yêu cô thứ ba hơn cả. Một ñêm cô này mộng thấy một tràng hoa vàng rất ñẹp. Thấy con gái buồn, vua sai thợ kim hoàn làm cho một tràng hoa vàng ñúng như trong mộng, nhưng cũng không làm cho con khuây khỏa. Một hôm công chúa ñi dạo trong rừng gặp một con gấu trắng trong tay có một tràng hoa y như trong giấc mộng. Hỏi mua gấu không bán, chỉ muốn lấy công chúa. Công chúa vừa nhận lời thì gấu ñưa cho ngay. Ba ngày sau gấu ñến như lời hẹn. Vua ñã sai một ñại ñội vây lâu ñài ñể cản ñường gấu, nhưng nó ñánh ngã tất cả. Vua lại sai hai công chúa chị cải trang ñể thay, nhưng gấu không bị lừa. Đành phải gả. Gấu mang công chúa về ở một lâu ñài, ñêm ñêm hóa thành người ñể ñến với công chúa, nhưng công chúa không thấy mặt, vì sáng ra người lại hóa gấu. Công chúa ñòi về thăm bố mẹ, gấu cho ñi, nhưng dặn ñừng có nghe lời mẹ. Ở nhà ba ngày. Khi con ra ñi bà mẹ trao cho một mẩu nến ñể ñêm nhìn 813

https://thuviensach.vn

trộm mặt chồng. Cũng như truyện thần thoại Hy-lạp, khi nhìn, công chúa vô ý ñể

giọt nến rơi xuống trán chồng, làm chàng tỉnh dậy, biến mất.1

Truyện của người Xi-xin (Sicile):

Một người nghèo khổ, ba con gái lần lượt bảo ông ñi tìm thần số mệnh của mình mà cầu xin. Người ấy ra ñi, cuối cùng ñược một ông già tiếp. Ông già lần lượt giao cho ba con ngựa, dặn phải bán giá ñắt rồi ñưa tiền về cho mỗi ñứa con.

Con ngựa thứ ba có một ngôi sao trên ñầu, ông già dặn chỉ bán cho người nào cho nó ăn mà nó chịu ăn. Đưa về, ai cho ăn nó cũng lắc ñầu, kể cả vua. Một nàng công chúa thử cho ăn thì nó ăn ngay. Công chúa liền mua với một số tiền lớn, rồi cho ngựa ở trong buồng. Nguyên con ngựa này là một ông vua bị phù phép hóa thành, ñêm là người, ngày là ngựa. "Vua ngựa" lấy công chúa làm vợ, nhưng dặn công chúa không ñược tiết lộ bí mật của mình với ai mà nguy ñến tính mạng. Một hôm công chúa tiết lộ với một người bạn gái. Ngựa liền biến mất. Đau khổ, công chúa cất công ñi tìm, người ta cho biết chồng ở trong một lâu ñài, phải có miếng ăn từ miệng một mụ chằng mới ñược mở cửa. Cuối cùng công chúa cũng lọt ñược vào nhà mụ chằng trong lúc mụ ñi vắng. Con gái mụ

tiếp ñãi công chúa niềm nở. Sau khi biết yêu cầu của công chúa, cô giấu công chúa vào một nơi. Khi mụ chằng về ngồi vào ăn, cô hỏi: - "Mẹ ñang ăn cái gì ñấy". Mụ nhả miếng ăn ra, bấy giờ ñã nhai thành hình một hạt quả. Cô lấy giấu ñi rồi ñưa cho công chúa. Nhờ vậy, công chúa lọt ñược vào lâu ñài, thấy chồng ñang nằm mê trên một cái giường, bên cạnh có hai cái bình. Công chúa phải khóc nước mắt chảy ñầy hai cái bình mới làm chồng tỉnh dậy ñược. Cuối cùng công chúa cũng cứu ñược chồng và hai người sống sung sướng.2

Truyện của người Chi-lê (Chilli):

Một ông vua thích ăn cá tươi, buộc một ông già câu cá phải cung cấp cá cho mình hàng ngày nếu không thì chém ñầu. Ông già có vợ, hai người con gái yêu và một con chó cái. Một hôm ông không câu ñược gì cả. Bỗng có một con cá nhỏ vẩy ñỏ nổi lên mặt nước, bảo: - "Tôi sẵn sàng cung cấp cho ông ñủ số cá 1 Một số truyện trên theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn.

2 Một dị bản của người Thổ-nhĩ-kỳ (Turquire) kể như sau: Một ông vua (Pa-ñít-sa) có một con ngựa yêu. Trước khi ñi du lịch vua dặn ba con gái phải chăm nom ngựa. Lúc công chúa cả

mang cỏ ñến máng, ngựa không cho cô tới gần; công chúa thứ hai cũng vậy. Nhưng khi công chúa thứ ba tới thì nó ñứng im và chịu ăn. Vua về gả công chúa thứ ba cho ngựa. Con ngựa này vốn là một vị thần (ñép). Đêm khuya, nó biến thành chàng trai, lại biến chuồng ngựa thành một vườn hoa hồng. Hai công chúa chị một hôm chế nhạo chuồng ngựa của em, công chúa thứ ba tiết lộ bí mật. Lập tức ngựa biến mất. Cũng như truyện trên, công chúa bèn ñi tìm chồng. Một mụ phù thủy bắt nàng trải qua nhiều thử thách, nhờ chồng bí mật giúp ñỡ mới xong. Trong ñó cũng có việc khóc, nước mắt chứa ñầy ba cái bình. Ở ñây chồng ngựa bày cho vợ cách múc nước bỏ muối vào. (Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Những truyện cổ tích Ấn-ñộ

và phương Tây, ñã dẫn)

814

https://thuviensach.vn

hàng ngày, nhưng ông phải hứa cho tôi người hay vật ñi ñón ông trên ñường về

hôm nay". Ông già nghĩ chỉ có con chó thường ñi ñón mình hàng ngày nên nhận lời. Không ngờ hôm ấy ñón ông không phải là chó mà là con gái út. Ông hết sức buồn khi nghe tiếng con cá nhắc ông giữ lời hứa. Thấy vậy, cô gái nguyện hy sinh. Cô phải ra ngồi ở một hòn ñá giữa biển, ñợt nước triều lên cho cá ñến bắt ñi. Nhưng vừa xuống nước thì bỗng xuất hiện một lâu ñài ñẹp có ñầy ñủ mọi thứ, chỉ một ñiều cấm kỵ là thắp ñèn ban ñêm. Vì thế cô biết có người nằm với mình mà không thấy mặt. Sau một thời gian, cô xin phép về chơi nhà, nhờ mẹ

giúp cho một ít nến và bao diêm, cô ñược nhìn mặt người chồng là một chàng trai ñẹp. Ở ñây cũng có tình tiết chàng trai biến mất khi cô vô tình ñể giọt nến nhỏ vào người. Buồn rầu, cô nhờ một con chó ñưa về nhà bố mẹ chồng. Lúc này cô ñẻ một ñứa con trai có ổ khóa ở bụng như bố nó. Sau một thời gian nghe tin chồng trở về, cô sợ tội bỏ trốn vào rừng, làm cho cá vẩy ñỏ mất công tìm kiếm mãi, cuối cùng hai bên gặp nhau, cá từ ñấy mang lốt người. Cuộc sống hai vợ

chồng lại sung sướng.1

Hai dị bản của Miến-ñiện (Myanmar) có nhiều tình tiết khác với các truyện trên:

1. Một người ñàn bà sinh ñược một con trai, chỉ có ñầu, không tay không chân.

Chồng ñịnh vứt nhưng vợ bảo ñể lại nuôi, cũng ñặt tên là Sọ Dừa. Con bảo mẹ

bán mình cho một người lái buôn lấy một ngàn ñồng. Khi bán rồi, Sọ Dừa bảo người lái ñưa mình ra chợ cho người xem lấy tiền. Khi người lái thu ñược ñủ số

tiền bỏ ra. Sọ Dừa lại bảo bán mình cho một thuyền buôn nước ngoài lấy một ngàn ñồng. Đoàn thuyền ñi ra bị bão, họ ñịnh ném Sọ Dừa xuống biển. Sọ Dừa nói: - "Chớ ném. Hãy trói tôi lên cột buồm, sẽ có sự yên lành". Khi ở trên cột buồm, Sọ Dừa thổi gió cho thuyền vượt sóng bình an. Họ trả tự do cho Sọ Dừa, Sọ Dừa xin ghé ở một hòn ñảo dọc ñường. Đảo này có yêu tinh. Ở với chúng nó ñược mấy tháng. Sọ Dừa học ñược của chúng mấy câu phù chú. Khi thuyền buôn về qua, Sọ Dừa gọi họ ghé vào xin cho mình trở về nước. Yêu tinh biếu một túi ngọc ñỏ, Sọ Dừa ñem phân phát cho thủy thủ. Rồi bảo họ dẫn mình ñến hoàng cung.

Gặp vua, Sọ Dừa bảo nếu không gả công chúa và nhường ngôi cho thì sẽ san phẳng thành trì. Vua cười chế nhạo. Sọ Dừa lấy ra một cái hộp niệm chú, tự

nhiên có hàng vạn kỵ mã vây bọc hoàng cung. Vua ñầu hàng. Sọ Dừa lấy công chúa và biến thành chàng trai, cuối cùng lên làm vua.

2. Hai chị em lấy chồng, chị sinh một ñứa con trai. Còn em thì một con rùa.

Chị toan ném ñi nhưng em cản lại, nuôi lớn và ñặt tên là Rùa vàng. Anh em nhà rùa yêu nhau, ñi ñâu cũng theo nhau. Chàng trai xin mẹ một chiếc thuyền ñi ra 1 Theo La-van (Laval) trong tạp chí Dân tộc học và truyền thống dân gian, tập IV (1923) 815

https://thuviensach.vn

nước ngoài buôn bán. Mẹ cho, nhưng không cho ñưa rùa theo. Rùa cũng nói mình sợ biển không muốn ñi. Nhưng khi thuyền vừa ra khơi ñã thấy rùa nằm gọn trong khoang. Bão làm thuyền dạt lên một hòn ñảo ñầy yêu tinh cái. Chúng hóa thành những cô gái ñẹp, cuối cùng kết hôn với những người trên thuyền.

Trong khi mọi người say sưa trong tiệc cưới, thì rùa ñã nghe ñược lũ yêu tinh bàn nhau ăn thịt người. Rùa giấu các thứ bảo bối của chúng ñi (một hộp ñựng sinh mệnh, một viên ngọc giá trị một vương quốc, một cái trống bói cầu ñược ước thấy), rồi lén ñánh thức anh và mọi người dậy kể cho biết chuyện, và ñưa họ

vào rừng xem xương những người mà chúng ăn thịt. Sau ñó rùa ñánh cắp tất cả

bảo bối xuống thuyền. Lũ yêu tinh sắp ñuổi kịp thì bị tiêu diệt, vì rùa kịp thời ñập nát hộp chứa sinh mệnh của chúng. Thuyền cập bến một kinh thành, rùa ñưa ngọc làm sính lễ ñể vua gả công chúa ñẹp cho anh mình. Tuy ñược làm quan to nhưng rùa chỉ muốn về. Nhờ chồng bói, rùa về gặp mẹ, bảo mẹ tới hỏi công chúa ñẹp mà có ñến bảy hoàng tử ñang tranh nhau cầu hôn. Vua hứa sẽ gả nếu làm ñược một cầu vàng một cầu bạc nối liền từ nhà rùa ñến cung ñiện. Sáng dậy vua thấy rùa từ cầu bước vào cung, ñành phải gả. Bảy hoàng tử mang quân sang ñánh vì cho vua ñã gả con cho một con vật hèn hạ (tương tự truyện Thạch Sanh).

Nhưng với trống bỏi, rùa ñã mang quân hùng tướng mạnh của mình phá tan quân bảy nước.

Một ñêm công chúa ngủ dậy thấy có chàng trai ñẹp, và một cái lốt rùa, bèn ném lốt vào lửa. Chàng trai tỉnh dậy kêu lên: - "Ôi, tôi bị cháy!" Công chúa lật ñật dội ngay một thùng nước lã. Từ ñấy hai người sống hạnh phúc1

Tóm lại những truyện thuộc kiểu truyện Lấy chồng dê và Sọ Dừa rất phổ biến ở nhiều dân tộc trên thế giới.

1 Đều theo Miến Điện dân gian cổ sự, ñã dẫn

816

https://thuviensach.vn

129. NGƯỜI LẤY ẾCH

Vào ñời nhà Lê, có ông bà Trần Cao ngày rằm tháng bảy một năm nọ theo lệ

thường mang vàng hương lễ vật tìm ñến miếu Long Hải vương ñể làm lễ cầu phúc. Miếu này ở trên một ngọn núi sát bờ biển có tiếng linh thiêng. Lần này hai vợ chồng lại ñưa cả con trai là Trần Sinh ñi theo. Cúng xong, cả gia ñình quây quần ở trước hiên miếu chuẩn bị ngủ lại ñể cầu mộng. Đêm ấy, Trần Cao mộng thấy một người mặt ñỏ râu dài, oai phong lẫm liệt, mặc áo lụa, lưng thắt ñai vàng, ñến trước mặt mình mà bảo rằng:

- Ta là Long Hải vương trấn trị ở vùng này. Thấy người thành tâm ta rất vui lòng. Ta có ñứa con gái nhỏ vốn có "túc duyên" với con trai ngươi. Nay con trai ngươi cũng ñã khôn lớn, nên ta ñến ñây nói chuyện ñể cho ñôi trẻ thành hôn ñược sớm. Nếu người cũng bằng lòng thì cứ cho người mang sính lễ ñến miếu này, ta sẽ cho ñưa dâu về nhà, không cần phải ñón rước lôi thôi gì cả.

Trần Cao tỉnh dậy cho là mối nhân duyên lạ, vừa mừng vừa sợ, vội ñem việc mộng kể lại cho vợ con biết. Nhưng mẹ con Trần Sinh không cho là việc có thực.

- Ồ! Mộng mị vô thường ông ạ. Âm dương cách trở làm sao con thần lại kết duyên ñược với con người kia chứ.

Mặc cho vợ nói, Trần Cao vẫn tin lời thần. Trở về nhà, ông sai người giết lợn ñồ xôi và sắm sanh áo quần, trang sức cho cô dâu. v.v... y như chuẩn bị một ñám cưới thật sự. Sau ñó, ñến giờ hoàng ñạo ông cho người nhà mang tới miếu Long Hải vương ñặt lên hương án khấn vái như lời ông dặn, xong việc, lại trở về nhà báo cho mình biết.

Quả nhiên vào khoảng chập tối, người nhà trở về mới chừng giập bã trầu, thì mọi người ñã nghe tiếng ñàn sáo nhã nhạc vang vang trước ngõ. Họ vội chạy ra xem thì ñã thấy ñám rước dâu có họ hàng và kẻ hầu người hạ rộn rịp, chỉ khác một ñiều là không phải người mà toàn là ếch. Ai nấy ñang kinh ngạc thì kiệu hoa ñã ñặt trước cổng, trong kiệu bước ra một người con gái rất ñẹp trang sức lộng lẫy. Cô gái có vẻ bạo dạn ñi thẳng vào nhà, quỳ lạy ông bà Trần Cao mà thưa rằng:

- Con là Bạch Nga Long vâng lời vương phụ về giao hôn cùng chàng Trần Sinh, xin cha mẹ ngồi lên cho con làm lễ.

Lạy ñoạn, cô gái rón rén lui ra chào hỏi mọi người rất ñon ñả. Hai ông bà Trần Cao thấy con dâu xinh xắn, lễ phép thì rất mừng, mới gọi Trần Sinh lại, hai người làm lễ gia tiên rồi ñưa nhau vào buồng. Trong lúc ñó người nhà của họ

Trần dọn cỗ bàn, mời họ nhà gái ngồi lại ăn. Tuy là ếch, họ cũng ăn uống chẳng 817

https://thuviensach.vn

khác gì người. Đến quá nửa ñêm họ nhà gái mới từ giã ra về, chỉ còn một số là thị tỳ thì ở lại hầu hạ cô dâu.

Sau khi lấy vợ, Trần Sinh ñược bố mẹ làm nhà cho ra ở riêng. Hai vợ chồng ăn ở với nhau rất hòa thuận. Nhưng Trần Sinh thấy người hầu của vợ toàn là ếch thì trong bụng không vui. Mỗi lần có khách, ếch nhảy nhót ñi hầu trà nước làm cho chàng ñâm ngượng với khách. Chàng chỉ muốn làm thế nào sớm tống ñược chúng ñi cho rảnh mắt, nhưng vì nể vợ nên không nói gì.

Một hôm, nhân ñi chợ thấy có người bán rắn, Trần Sinh mua luôn mấy con.

Mang về, chàng giấu vợ, lẳng lặng thả rắn ở gầm giường. Khi lũ thị tỳ ếch thấy rắn thì kêu la om sòm, bỏ chạy toán loạn. Bạch Nga Long ñỏ mặt khuyên chồng:

- Sao chàng lại ñộc ác với chúng nó thế? Nếu chàng không muốn cho chúng nó ở nhà này hầu hạ thiếp, thì cứ bảo cho thiếp biết ñể thiếp cho chúng nó về, chứ làm thế không nên!

Trần Sinh ñang lúc giận dữ, thấy vợ nói thế, quay ra mắng luôn cả vợ. Hai vợ

chồng to tiếng cãi nhau. Cơn giận ñang muốn dịu ñi, bỗng bốc lên bừng bừng, Trần Sinh quát:

- Nếu nàng muốn về ta cũng không cấm.

Nghe nói thế, Bạch Nga Long vội sai con hầu gói ghém tư trang rồi chờ ñến chập tối, cả thầy lẫn trò dắt nhau ñi mất.

Thấy vắng con dâu, hai ông bà Trần Cao ñến nhà con hỏi duyên cớ. Trần Sinh kể lại cho bố mẹ nghe mọi việc xảy ra và nói:

- Con không thể nào sống mãi với một lũ ếch ñược!

Nghe ñoạn, Trần Cao mắng chửi con trai hết lời. Sợ Long thần giận, hai ông bà lại sai biện lễ vật rồi ép Trần Sinh ñến miếu Long Hải Vương ñể tạ tội.

Nhưng khi ñến nơi, họ chỉ thấy mênh mông một trời một nước, chẳng còn núi non miếu mạo ñâu cả. Cho là Long thần giận dữ mới làm ra thế, cả ba người sợ

hãi, bèn lủi thủi quay về.

Lại nói chuyện Long Hải vương khi thấy con gái trở về thì nổi giận ñùng ñùng, quyết tìm dịp báo thù cha con nhà thông gia cho bõ ghét. Hôm cả nhà Trần Cao tìm ñến. Long Hải vương không những không tiếp mà còn thừa lúc họ

ñi vắng, sai bộ hạ lẻn tới ñốt nhà. Một ngọn lửa xanh tự nhiên bùng lên giữa nóc nhà họ Trần, gây nên nạn cháy khủng khiếp. Xóm giềng ñổ tới cứu chữa nhưng ngọn lửa ñã quá to, không thể dập tắt ñược. Thế là chỉ trong phút chốc tất cả tài sản của Trần Cao ñều tiêu tan. Tin rằng ñó chính là sự báo thù của Long Hải vương, ông bà Trần Cao ñành gạt nước mắt ñi vay mượn xóm giềng một số tiền, dựng tạm một cái quán bán nước sống cui cút qua ngày.

818

https://thuviensach.vn

Một ñêm sáng trăng, Trần Sinh mang cần ra sông câu cá. Chàng giật ñược lên một con ếch. Nhớ lại chuyện vừa xảy ra cho nhà mình, chàng bực bội quẳng ếch xuống sông. Lần thứ hai giật lên: lại một con ếch mắc vào lưỡi câu. Chàng lại ném trả lại mặt nước. Nhưng lần thứ ba cũng lại như lần trước. Lần này chàng bắt ếch bỏ vào giỏ ñem về. Đến nhà, chàng treo giỏ lên ñầu hồi rồi lên giường nằm, nhưng tiếng ếch kêu ồm ộp làm cho chàng không tài nào ngủ ñược. Tức mình, Trần Sinh trỗi dậy bắt ếch ra ñánh. Càng ñánh ếch lại càng kêu to. Bỗng chốc ếch tuột khỏi tay người, nhảy ñi khắp nơi. Trần Sinh vội ñuổi theo ñể chụp bắt. Ba lần bắt ba lần hụt, nhưng ñến lần thứ tư chàng cũng chộp ñược. Thốt nhiên ếch trút lốt ra, hóa thành Bạch Nga Long. Thấy vợ xuất hiện ñột ngột trong cánh tay của mình, Trần Sinh thẹn thò buông ngay ra, hai tay ôm lấy mặt không dám nhìn. Bạch Nga Long quỳ xuống, nói:

- Để cho cha mẹ chàng khổ, ñó là lỗi tại thiếp!

Nói ñoạn tìm ñến bố mẹ chồng sụp lạy tạ tội. Ông bà Trần Cao ñỡ dâu dậy an ủi, mọi ưu phiền trước ñây bỗng nhiên trút sạch.

Rồi Bạch Nga Long ñưa vàng của mình ra tậu ñất làm nhà, dần dần cơ nghiệp của bố mẹ chồng lại ñược phục hồi, có phần vinh thịnh hơn xưa. Nàng còn ñón thầy về cho chồng học tập. Về sau Trần Sinh ñi thi ñỗ trạng nguyên1.

KHẢO DỊ

Ở Việt-nam xưa dường như không có tục thờ thần ếch. Nhưng theo truyền thuyết thì ñời Nguyễn có Hà Tông Quyền quê làng Cát-ñộng (Hà-ñông) ñậu tiến sĩ năm 1822, người ta cho ông là thần ếch giáng sinh2. Vì vậy những hình tượng của truyện cổ tích trên cũng phần nào có cơ sở từ tín ngưỡng. Truyện của ta có ñôi nét giống với truyện Thần Ếch xanh trong Liêu trai chí dị: Vùng Trường-giang Hán-thủy dân gian thờ cúng thần Ếch. Họ rất mê tín, ếch nhái trong miền không ai dám bắt. Ai xúc phạm thì nhà ấy có ñiềm gở, phải làm gà lợn cầu cúng, thần Ếch có vui lòng tha cho thì mới tai qua nạn khỏi.

Tỉnh Hồ-bắc có người họ Tiết có con là Côn Sinh, còn bé có người tự xưng là sứ giả thần Ếch ñến nhà nói rằng thần muốn kén chàng làm rể. Người bố không nghe nhưng về sau ñi hỏi dâu mấy ñám, ñều bị thần báo mộng, nên ai cũng từ

chối. Một hôm Côn Sinh ñi giữa ñường bỗng có sứ giả thần Ếch gọi ñi. Đến một nơi thấy thần bệ vệ ngồi ở sảnh ñường rồi có một bà lão dắt một cô gái xinh ra.

1 Theo Thực nghiệp dân báo (1924).

2 Theo Phan Dưỡng Hạo. Đỉnh tập quốc sử di biên, quyển trung.

819

https://thuviensach.vn

Côn Sinh tỏ ý bằng lòng. Lúc trở về chưa kịp soạn sửa thì xe hoa ñã tới. Từ ñấy thành vợ chồng.

Côn Sinh hay cáu: Một hôm vợ nói nặng lời chàng chửi lại, ñộng tới ếch nhái vợ bỏ về. Côn Sinh vẫn không chịu xuống nước. Tiếp ñó mẹ chàng bị bệnh.

Người bố phải lên miếu tạ tội, mẹ mới khỏi bệnh và vợ trở về ân ái như xưa.

Hôm khác hai vợ chồng bất hòa, vợ lại bỏ về. Như truyện của ta, cũng có việc nhà họ Tiết bốc cháy. Côn Sinh ñến miếu trách thần Ếch rằng có giáng tai họa thì cứ giáng vào ñầu mình dừng làm tội cha mẹ. Chàng còn toan ñốt miếu nhưng có người làng can mới thôi. Đêm ấy, thần Ếch báo mộng cho xóm giềng họ Tiết bảo phải mang gỗ lát làm nhà cho rể mình. Chẳng bao lâu nhà làm xong, vợ lại về thuận hòa hơn trước.

Cũng như truyện của ta, có việc Côn Sinh bắt rắn nhưng ở ñây chồng gói lại bảo vợ mở xem. Vợ giận lại bỏ về, thề xin ñoạn tuyệt. Người bố ñánh Côn Sinh rồi xin lỗi với thần. Ít lâu sau có tin thần Ếch gả con gái cho chủ nhà họ Viên.

Nhà họ Tiết ñến rình thấy nhà họ Viên ñang sắm sửa xe hoa. Côn Sinh lâm bệnh, lúc mở mắt lại thấy vợ. Từ ñó vợ về ở chung lâu dài và sinh ñược hai con trai.

Trong vùng ai có việc xúc phạm tới thần Ếch thường ñến cầu cứu Côn Sinh.

Chàng bảo phải ăn mặc ñẹp ñẽ vào tận buồng lạy tạ vợ. Nếu vợ cười thì sẽ yên ổn.

Người Ấn-ñộ cũng có một truyện kể người lấy ếch trong Ma-ha-bha-ra-ta: Một ông vua là A-u-ñi-a xin cưới con gái vua ếch là A-in. Vua ếch chỉ ra một ñiều kiện là không ñược cho vợ trông thấy nước. Chàng rể cam kết như lời. Đến ngày cưới, cô dâu ñội lốt người phụ nữ xinh dẹp. Chàng rể rất thỏa mãn. Nhưng ñược ít lâu công chúa ếch lấy lại hình dạng ñộng vật, vì chồng ñã ñể cho vợ

trông thấy nước, phá vỡ ñiều cam kết.

820

https://thuviensach.vn

130. SỰ TÍCH ĐỘNG TỪ THỨC

Vào ñời nhà Trần ở châu Ái có một chàng trẻ tuổi tên là Từ Thức. Chàng vốn con nhà quan. Năm 20 tuổi nhờ học giỏi thi ñỗ cao, chàng ñược bổ một chân tri huyện ở một huyện vùng Bắc. Khác với bọn quan lại khác, Từ Thức vốn là người phóng khoáng, không chịu ràng buộc vào khuôn phép. Chàng lại không thích những chuyện nịnh trên, nạt dưới, mà chỉ thích uống rượu ngâm thơ, và ñi chơi ngắm cảnh. Ở gần vùng Từ Thức trị nhậm có một ngôi chùa lớn. Trước sân và xung quanh vườn trồng toàn một loại cây mẫu ñơn. Mỗi năm vào khoảng tháng giêng là mùa hoa nở rộ, cũng là kỳ cúng Phật. Nhân dịp ñó, các thiện nam tín nữ các nơi ñua nhau về chùa lễ Phật và ngắm hoa. Vì thế người ta cũng gọi là hội xem hoa hay là hội mẫu ñơn.

Một năm vào kỳ hội xem hoa, Từ Thức cũng có cái hứng ñi hành hương ngắm cảnh. Để khỏi làm kinh ñộng dân chúng, Từ Thức cải trang thành một người học trò. Chàng cũng không cho mang lính hầu và cáng xá ñi theo. Hồi này các chùa chiền ñược triều ñình vì nể, nên có những bọn sư sãi ỷ thế hoành hành. Để bảo vệ hoa, chùa này ñặt ra một cái lệ ai bẻ hoa hoặc là gãy cây sẽ bị phạt vạ một số

tiền. Nếu không có tiền thì nhà chùa sẽ bắt làm nô ñể ñền nợ. Ngày hôm ấy có một cô gái ñi xem hội vô tình không biết lệ nhà chùa, thấy có hoa ñẹp ở cạnh lối ñi bèn rón tay ngắt một bông. Thấy vậy, bọn thủ hộ trong chùa xông ra bắt giữ

lại ñòi tiền vạ. Cô gái thú thực là mình ñi xem hội không mang tiền theo nên không biết lấy gì ñền. Nghe nói thế, bọn thủ hội liền sai trói cô gái vào cột chùa cốt ñể làm nhục, vặn cho ra tiền chuộc.

Vừa lúc ấy Từ Thức tiến vào cổng chùa. Thấy một người con gái yếu ớt bị bọn vũ phu lăng nhục, Từ Thức không ngăn ñược cơn giận dữ. Chàng sán ñến ñòi cởi trói cho cô gái. Bọn thủ hộ nhất ñịnh không cho và chỉ vào mặt chàng:

- Này, nếu không có ñủ một quan tiền chuộc thì anh chớ có ñộng ñến dây trói mà sinh chuyện rầy rà ñấy.

Nghe chúng thách thức, cơn giận của Từ Thức bừng bừng bốc lên. Đã toan dùng ñến chức vị của mình ñể trị bọn bất lương, nhưng rồi chàng lại kịp gạt ñi vì chẳng muốn làm to chuyện. Không nghĩ ngợi, chàng cởi phăng chiếc áo ngoài vứt cho bọn thủ hộ ñể chúng trả tự do cho cô gái. Dây trói vừa cởi, cô gái ngỏ

lời cảm tạ Từ Thức. Thấy nàng xinh ñẹp lại bạo dạn, Từ Thức cũng muốn làm quen. Chàng hỏi:

- Nhà nàng ở ñâu? Tôi nghe giọng nói hình như không phải là người vùng này.

Cô gái ñáp:

- Quê thiếp ở tận trong châu Ái huyện Tống-sơn...

821

https://thuviensach.vn

Không ngờ người ñẹp lại là người cùng quê, Từ Thức càng thêm niềm nở. Hai người men theo lối cổng chùa, vừa ñi vừa ngỏ ít lời lâm sự. Trước khi từ giã, nàng còn không quên mời chàng ñến chơi nhà nếu có dịp về thăm quê.

Vẫn không ưa cái nghề roi vọt trị dân, Từ Thức thường bị bọn quan trên hạch tội. Một lần vì ñể vụ thuế chậm trễ, chàng bị viên an phủ gọi ñến quở mắng nặng lời. Chàng than:

- Ta há vì mấy bó thóc mà chịu nhục như thế này ư!

Lúc trở về huyện lỵ, lập tức chàng cởi bỏ ấn tín treo ở trước mái công ñường, rồi bỏ ñi biệt. Chàng ñi thẳng về quê nhà thăm bố mẹ và bà con làng nước. Ở

nhà ñược ít lâu, nhớ ñến lời mời của cô gái trong hội xem hoa, Từ Thức liền cất công ra ñi. Theo lời chỉ dẫn, chàng lặn lội tìm kiếm, nhưng bóng chim tăm cá mịt mù. Vùng Tống-sơn có bao nhiêu cảnh ñẹp, chàng ñều có ñể lại dấu chân và những bài ca vịnh, vậy mà chàng vẫn ân hận không gặp lại người ñẹp năm xưa.

Mặc dầu vậy, Từ Thức vẫn không nản lòng.

Một hôm trên ñường ñi tìm, từ sáng sớm, Từ Thức ñã trèo lên núi cao nhất ra giữa cửa Thần-phù. Tự nhiên trước mắt chàng hiện lên một hòn ñảo trông y như

một ñóa hoa sen giữa vùng biển cả. Say sưa nhìn ngắm, chàng bèn dong buồm ra khơi. Chẳng bao lâu thuyền ñã ghé ñảo. Đang mê mải nhìn, chàng bỗng thấy ở

sườn núi ñá gần ñó có một cửa hang khá rộng. Bèn vin cây rẽ cỏ tìm ñến tận nơi.

Vừa bước vào hang ñược một quãng, thì bỗng dưng cửa hang tối sầm lại. Từ

Thức vẫn cứ sờ soạng bước liều. Đi một ñoạn nữa thình lình lại thấy có ánh sáng. Trông ngược lên thấy núi cao chót vót, ñá mọc lởm chởm. Khi leo lên ñến ñỉnh thì Từ Thức bỗng thấy cả một tòa nhà lộng lẫy hiện ra trước mặt. Chưa hết ngạc nhiên trước cảnh lạ, chàng bỗng thấy bóng hai người con gái nhỏ mặc áo xanh. Một người nói:

- Chú rể mới nhà ta ñã ñến kia kìa!

Chàng hết sức bỡ ngỡ nhưng vẫn bạo dạn ñi theo hai cô gái. Trên ñường ñầy hoa thơm cỏ lạ. Đi một chốc thì ñến lâu ñài. Vừa bước lên thềm Từ Thức ñã thấy một người ñàn bà dáng quý phái ra ñón. Bà tươi cười bảo chàng:

- Đây là hang thứ sáu trong ba mươi sáu hang ñộng ở cõi tiên. Từ lâu ta cai quản thế giới này. May mắn hôm nay lại ñược ñón người trẻ tuổi phong nhã và chí tình. Thế nào, cảnh trí ở ñây có làm cho du khách ưa thích không?

Thấy Từ Thức gật ñầu, người ñàn bà lại nói:

- Khoan ñã. Để còn cho gặp một người quen cũ.

Đoạn, ra hiệu cho người hầu gái ñi gọi. Chốc sau, một cô tiên từ trong hành lang bước ra, dáng thướt tha kiều diễm, mỉm cười chào chàng. Từ Thức nhìn kỹ

thì ra ñấy là cô gái bẻ hoa mẫu ñơn năm nào. Chàng mừng rỡ nói to: 822

https://thuviensach.vn

- Ô hay tôi ñi tìm nàng khắp nơi mà không thấy, không ngờ lại gặp ở ñây!

Câu chuyện từ ñấy trở nên thân mật ñậm ñà hơn. Bà chúa ñộng nói:

- Em nó tên là Giáng Hương. Ngày trước ñi xem hội mẫu ñơn không may gặp rủi ro, nhờ có chàng tận tình cứu giúp. Âu ñó cũng là duyên trời. Chàng ñã có lòng cất công ñi tìm, nay ñến gặp nhau, hãy mở tiệc hoa ñể phỉ lòng khao khát.

Từ Thức thấy không gì ñẹp lòng hơn thế nữa. Lập tức ñêm hôm ấy trong bữa tiệc tưng bừng có quần tiên tụ hội, hai người chính thức làm lễ giao bôi. Khách tiên từ các ñộng vui vẻ cạn chén chào mừng chàng rể mới ñến nhập tịch làng tiên, và chúc tụng cuộc tình duyên tốt ñẹp của hai người.

Ngày lại ngày nối nhau trôi qua, Từ Thức làm rể cõi tiên bấm ñốt ngón tay ñã ñược ba năm. Cuộc ñời mới hoàn toàn khác với cảnh sống trần gian ngày trước.

Cơm ăn áo mặc và mọi vật dụng cần thiết, chàng ñều có sẵn, không thiếu một thứ gì. Sắc ñẹp tuyệt vời, tính nết hiền dịu của Giáng Hương luôn luôn làm cho chàng thỏa dạ. Chàng lại ñược ñi ngao du các ñộng tiên, thơ ngâm vịnh làm ra thao thao bất tuyệt. Tuy nhiên, lâu dần, Từ Thức lại thấy như thiếu một cái gì, một hôm chàng tâm sự với Giáng Hương:

- Xa cha ngái mẹ ñã lâu, muốn về thăm một chuyến có ñược chăng?

Thấy vợ ngần ngừ chàng nói thêm:

- Chỉ cho về gặp bà con xóm làng một lần chót, rồi tôi sẽ ñến ñây ở với mình mãi mãi.

Giáng Hương thủ thỉ khuyên dỗ chồng hãy bỏ cái ý nghĩ trở về vì cõi tục và cõi tiên là hai con ñường cách biệt. Nhưng Giáng Hương càng khuyên bao nhiêu thì nỗi nhớ nhà của Từ Thức càng nặng bấy nhiêu. Thấy chồng tuy không ñòi về

nữa nhưng nét mặt ngày một héo hon. Giáng Hương ñành phải thưa với mẹ. Mẹ

nàng thương hại:

- Không ngờ gã ấy còn lưu luyến bụi hồng ñến thế!

Nói rồi cho người ñẩy xe mây ñến cho Từ Thức trở về. Chàng vội vã từ giã vợ

và mẹ vợ, từ giã các bạn tiên, rồi bước lên xe. Chỉ trong chớp mắt, chàng ñã thấy lại quê hương cũ. Các rặng núi, con sông, những lũy tre dưới mắt chàng vẫn không có gì khác xưa. Xe ñặt chàng xuống giữa một bến sông, nơi mà ngày còn nhỏ chàng vẫn ra ñấy tắm mát và bơi lội. Nhưng khi nhìn kỹ cảnh vật thì Từ

Thức lấy làm ngờ ngợ. Mới ba năm mà nhà cửa vườn tược làm sao ñã khác. Dân làng cũng chẳng có một người nào quen mặt. Hỏi một người ñi ñường, người ấy cho biết ñúng là tên của làng chôn rau cắt rốn của mình. Nhưng khi hỏi ñến bố

mẹ và em gái thì ai cũng lắc ñầu trả lời không biết.

Sau cùng, Từ Thức ñem họ tên của mình hỏi thăm các cụ già trong làng, thì một người ngẫm nghĩ hồi lâu rồi ñáp:

823

https://thuviensach.vn

- Từ lúc còn nhỏ, tôi có nghe truyền lại rằng các cụ tổ năm ñời nhà tôi có một cụ cũng tên họ như thế, trước làm quan huyện rồi treo ấn từ về, một hôm ñi chơi sa vào hang núi mặt tích. Từ bấy ñến nay dễ ñã gần ba trăm năm.

Nghe kể chuyện, Từ Thức mới thấm thía lời nói của vợ. Chàng bùi ngùi ñứng nhìn cây ña mình trồng ñầu ngõ bây giờ ñã thành cổ thụ, cây to hàng vầng, cành lá rườm rà, rễ buông từng chùm chi chít. Chàng thẫn thờ trước ñám ñông ñang vây quanh mình. Sau cùng Từ Thức trở lại chỗ xe mây, thì không ngờ xe ñã biến mất từ lúc nào. Buồn rầu vô hạn, chàng lại khăn gói lần mò ñến cửa Thần-phù, ñịnh bụng tìm lại hang cũ dẫn ñến ñộng tiên nhưng mịt mù cây ñá kín lối không thể tìm ra ñược nữa. Chàng ñi, ñi mãi, về sau không biết là ñi dâu. Từ ñấy người ta gọi hang núi ở chỗ này là ñộng Từ Thức1.

KHẢO DỊ

Một số chi tiết của truyện trên, có sách kể hơi khác.

Ví dụ như ñoạn hội xem hoa:

Nhà vua một hôm ñịnh xây một cái thành trên một cánh ñồng xa kinh ñô. Tự

nhiên ở chỗ ấy mọc lên một cây không biết là cây gì có hoa lất lạ, vừa ñẹp vừa thơm. Các quan ñịnh ñem dâng vua, bèn sai quân lính canh gác rất kỹ. Tiếng ñồn khắp nơi nên dân chúng kéo về xem rất ñông. Có cô tiên Giáng Hương ở một hòn ñảo bốn bề ñá dựng ngoài biển khơi nghe tin, cũng về xem. Tiên sờ vào hoa không may hoa rụng, liền bị lính bắt2.

Hay ñoạn nói về lý do Từ Thức ñòi về cõi trần:

Một hôm chúa tiên cùng quần tiên lên chầu thượng ñế ăn tiệc bàn ñào. Khi ra ñi có dặn các tiên ñồng không ñược cho Từ Thức ra cửa sau. Nhưng Từ Thức nghe lỏm ñược, tò mò lén ra cửa sau ñể xem cho biết, ra xem thì nhìn thấy cõi trần. Dưới ñó, mọi người ñang làm ăn vui vẻ, Từ Thức bỗng ñộng lòng nhớ nhà.

Lúc chúa tiên và quần tiên về, ông bèn xin về thăm quê v.v...3

Người Nhật có truyện Người câu cá trẻ tuổi hình tượng phần nào giống với truyện Từ Thức và truyện Giáp Hải (số 149, tập IV) của ta.

Một người câu cá ở tỉnh Tăng-gô một hôm gặp một em bé bắt ñược một con rùa nhỏ, thấy nó nghịch ngợm làm tội con rùa, bèn ñến ñể xin tha. Xin không ñược, anh xuất tiền ra mua. Thả xong, hôm sau ñi câu, anh bỗng nghe rùa gọi tên 1 Theo Thính văn dị lục và lời kể của người Thanh hóa.

2 Theo Jê-ni-bren (Génibrel). Chuyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết.

3 Theo Trương Vĩnh Tống. Mỹ am tùy bút.

824

https://thuviensach.vn

mình. Hỏi thì nó mời anh xuống thủy phủ ñể ñền ơn cứu mạng. Rùa ñang bé bỗng hóa thành to lớn, cho anh ngồi lên lưng và ñưa anh xuống nước.

Vua Thủy là cha rùa tiếp ñãi rất hậu. Được vài ngày, anh nhớ nhà xin về. Cha con vua Thủy lưu lại không ñược, bèn tặng anh một hộp quý, dặn ñừng mở sẽ ân hận. Anh lại trèo lên lưng rùa trở về làng. Lên ñất không thấy bố mẹ, gặp ai anh cũng lạ cả. Mãi sau có một người nghe anh xưng tên mới nói. - "Tôi nghe bà nội tôi kể chuyện trước ñây bảy trăm năm ở làng này có một người câu cá trẻ tuổi tên là U-ra-si-ma Ta-rô, một hôm ra khơi không thấy về".

Buồn rầu anh ngồi lại mở hộp ra xem. Chỉ thấy một làn khói nhẹ bay ra phả

vào mặt. Bỗng chốc anh soi bóng thấy mình trở thành già khọm da mồi tóc bạc1.

Có hai truyện khác của ta cũng có nhan ñề là Từ Thức, nhưng nội dung khác truyện trên kia.

1. Một người ñàn bà ở Ninh-bình bị hổ bắt vào rừng buộc phải ăn nằm với hổ, sau yên lành trở về, ñẻ một con trai ñặt tên là Từ Thức. Lên mười tuổi, Từ Thức có sức mạnh, giỏi võ, nhưng không chịu làm quan mà bỏ vào hang Thần-phù ñi tu. Tu ñược mười lăm năm tự nhiên hóa hổ, ñầu là hổ nhưng tay chân mình mẩy còn là người, thường khi gầm như tiếng hổ. Hổ bắt thú vật ăn sống nhưng vẫn có ý thức như người. Trở về với cha mẹ ngày ngủ ñêm ñi lùng bắt con mồi cho cha mẹ bán lấy tiền. Một ñêm nọ ñi bắt nai, không ngờ có một tướng cướp là Quản Nhất Tiền nghe tiếng Từ Thức gầm, sợ quá chết giấc. Nhờ vậy quan mới bắt ñược cướp2.

2. Một người tên là Từ Hàn ở Thanh-hóa vốn tốt bụng chăm làm việc công ích, ñược mọi người gọi là Thiện sĩ, một hôm mộng thấy thần cho một tượng ñá, sau ñó sinh ra Từ Thức. Lớn lên chàng chăm học nhưng thi không ñỗ. Một hôm ñi chơi chùa Hương-tích, gặp một nhà sư mời vào chùa.

Thấy chàng tỏ vẻ hâm mộ cảnh chùa, sư bèn mời ăn hoa quả, ăn vào, chàng bỗng quên mọi "tục lệ", lại ñược mời ra vườn ngắm cảnh. Ở ñây Thức gặp một cô gái ñẹp, hai bên trò chuyện dần dần gắn bó. Cô gái cho biết mình là tiên, vốn có duyên nợ với Thức. Bên rủ cùng về cung tiên học ñạo trường sinh. Bùi tai, Thức vào ñộng cùng nàng. Từ ñó người ta không biết chàng ñi ñâu3.

Ở truyện thứ hai, cũng có chủ ñề phảng phất như truyện trên kia, nhưng theo chúng tôi cách kể ñã ñượm mùi Nho và mùi Đạo nên nội dung trở nên khô khan .

1 Theo Phu-ji- ta. Truyền thuyết Nhật bản.

2 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

3 Theo Thính văn dị lục.

825

https://thuviensach.vn

131. NGƯỜI HỌC TRÒ VÀ BA CON QUỶ

Ngày xưa, ở một vùng nọ có hai vợ chồng một nhà phú hộ tuổi ñã già mới sinh ñược mụn con gái, nên hết sức chiều chuộng. Cô gái lớn lên hình dung ñẹp ñẽ ít ai bì kịp, bố mẹ lại càng nâng niu như vàng như ngọc. Họ bỏ tiền ra xây một ngôi lầu cho con ở. Lầu dựng xong, phú hộ lại cho người ñi tìm hoa thơm cỏ lạ

trồng xung quanh vườn ñể con thưởng ngoạn.

Bấy giờ trong ñám rừng sâu gần ñấy có ba con cáo sống lâu năm thành quỷ, có phép biến hóa, thường quen thói hại người. Nghe tin có cô gái ñẹp cấm cung mà bố mẹ thì ñang bỏ tiền ra mua các cây hoa trồng ở vườn, chúng rắp tâm phá phách, bèn hóa thành một thứ cây có hoa rất lạ. Hoa có ba cánh: một cánh mầu xanh, một cánh mầu trắng, một cánh mầu ñỏ. Một người tiều phu lên rừng hái củi thấy hoa ñẹp chưa từng có, liền bứng lấy ñưa về bán cho phú hộ. Thấy cây hoa ñặc biệt, phú hộ vội mua ngay rồi ñem trồng ở vườn. Tuy hoa rất lạ và trông thật ñẹp mắt nhưng cô gái lại tỏ vẻ không thích, vì thế mưu kế của lũ quỷ không thành. Lâu ngày hoa tàn cây héo, lũ quỷ sắp sửa bỏ ñi nơi khác. Giữa lúc ấy, người phú hộ chặt cây thấy thớ gỗ ñẹp, bèn chọn lấy một khúc, ñẽo thành then cửa ñem về chốt ở cửa buồng của con gái.

Thế rồi sau ñó mấy hôm, một ñêm kia trong khi cô gái ñang ngủ, thì một con quỷ từ chiếc then cửa bỗng hiện ra, lên giường, toan sinh sự với cô. Nhưng cô ñã vùng dậy, hết sức chống cự và kêu la inh ỏi. Biết không xong, con quỷ liền hớp lấy hồn nàng rồi lại biến vào then cửa. Khi vợ chồng phú hộ và người nhà chạy vào buồng thì thấy cô gái nằm thiêm thiếp trên giường như người ñã chết, ngực thoi thóp ñập nhưng lay gọi mãi vẫn không tỉnh. Chưa kịp tìm thầy cứu chữa, thì tối hôm sau, trong khi người cha một mình chăm sóc cho con, con quỷ thứ hai lại hiện ra hớp lấy hồn ông. Tối hôm sau nữa lại ñến lượt một người nhà bị con quỷ thứ ba hớp hồn. Vợ phú ông sợ quá vội cho người mời một thầy phù thủy ñến bắt quyết trừ tà. Thầy làm phép trong ba ngày ba ñêm thì phú ông và người hầu tỉnh lại. Duy chỉ có cô con gái là quỷ ñầu ñàn vẫn không chịu buông tha.

Thầy tuy ñã cao tay nhưng quỷ vẫn chẳng coi ra mùi gì. Cuối cùng thầy ñành xách gói cáo từ vì phép thuật ñã giở ra hết mà cô gái vẫn nằm lịm trên giường, nửa mê nửa tỉnh. Từ ñấy người ta tin rằng ngôi lầu có quỷ nên không ai dám lui tới.

Một buổi chiều nọ, có một thầy cử tên là Long ñi thi hội, ñến ñây thì lỡ ñộ

ñường. Thấy có ngôi nhà tốt, anh bèn ghé vào xin nghỉ trọ. Người nhà kể lại câu chuyện ñã qua và nói:

- Chẳng giấu gì ông, nhà chúng tôi ñang bị lũ quỷ quấy nhiễu. Ông nên tìm chỗ khác mà trọ, kẻo mang vạ vào thân.

826

https://thuviensach.vn

Nghe ñoạn, Long vội nói với vợ chồng phú ông:

- Đã là học trò ñọc sách thánh hiền thì yêu tinh ma quỷ dám ñâu trêu ghẹo.

Ông bà cứ cho tôi nghỉ lại một ñêm. Biết ñâu tôi lại không trừ ñược nạn cho ông bà.

Vợ chồng phú hộ nghe nói bèn mở cửa ñón khách vào. Ăn xong bữa chiều, Long khoan thai bước lên lầu. Anh chỉ xin nhà chủ cho mình một ngọn ñèn và một con dao sắc. Đêm lại, anh thắp ñèn ngồi trước án thư ñọc sách, con dao ñể

sẵn bên người. Đến khuya, một con quỷ từ then cửa buồng cô gái hiện ra với trạng mạo một cô gái xinh ñẹp. Long vẫn ñiềm nhiên ñọc sách không nói gì cả

cho ñến lúc nó biến ñi. Lần thứ hai, một con khác tiến vào dưới dạng một người mặt mày hung ác, tóc xõa, lưỡi thè chừng một gang. Nó chạm vào người Long, nhưng anh vẫn thi gan mặc kệ. Đến lượt con thứ ba tức là con quỷ ñầu ñàn ñang hớp hồn cô gái, bước vào. Thấy bóng anh học trò, nó vội quay trở ra, chỉ kịp rú lên mấy tiếng: - "Có bậc quý nhân. .. Trốn cả mau!". Long lần này ñã cầm sẵn dao ngồi rình, nhanh như cắt, nhảy ñến chém một nhát, con quỷ ñứt mất một chân. Long chạy theo ñến cửa buồng cô gái thì thoáng thấy cả ba con quỷ chui biến vào then cửa. Anh cầm lấy chân quỷ soi vào ñèn xem, thì thấy ñấy là một cái chân con cáo. Vì quỷ ñau quá phải buông thả hồn ra nên ngay lúc ñó cô gái cũng tỉnh dậy. Long liền ñến gần hỏi chuyện. Biết ñó là người cứu mình, nàng cúi ñầu chào và ngỏ lời cảm ơn. Long dẫn nàng ra cho vợ chồng phú hộ. Lại ñem chân con quỷ cho mọi người xem. Ai nấy ñều lắc ñầu lè lưỡi phục tài anh học trò.

Sáng hôm sau lúc lên ñường. Long từ chối vàng bạc của hai vợ chồng phú hộ

ñưa tặng, chỉ xin họ cái then cửa buồng giắt vào thắt lưng. Đi ñược nửa ngày, anh ñã thấy ba con quỷ hiện ra, phủ phục trước mặt, khẩn khoản xin anh làm phúc bỏ lại cái then cửa. Long cười:

- Không ñược! Chúng mày có tài phép gì thì cứ giở ra cho hết ñể tao xem, rồi tao sẽ cho chúng mày vào lửa.

- Xin ngài tha cho chúng tôi - ba con quỷ ñáp - chúng tôi xin tặng ngài những vật quý.

- Vậy thì ñưa ra ñây ngay, nếu không thì ñừng có trách!

Con quỷ thứ nhất ñưa tặng Long một cái mặt trời ñựng trong túi, dặn rằng ban ñêm hễ rút ra khỏi túi thì trời sẽ sáng như ban ngày, cất vào túi thì trời lại tối sẫm như cũ. Con thứ hai tặng một mặt trăng cũng vậy, hễ ban ñêm tối tăm rút ra khỏi túi thì không cần ñến ñèn ñuốc. Còn con thứ ba tặng một con ngựa mỗi ngày có thể ñi ngàn dặm ñường. Long vui lòng nhận lấy những món quà tặng rồi ném cái then cửa vào một bụi rậm bên ñường.

827

https://thuviensach.vn

Sau ñó, Long nhảy lên lưng ngựa, bảo ñưa mình tới kinh ñô. Lập tức ngựa hý lên một tiếng rồi lao rất nhanh, bàn chân không chạm ñất. Chỉ một lát sau, ngựa ñã ñặt anh xuống ở phía ngoài hoàng thành. Long ở lại ñây sắm sửa mọi thứ ñể

dự kỳ thi hội.

Hôm bắt ñầu thi, bài của Long làm rất ñắc ý. Cho nên thi vừa xong buổi sáng, anh bỗng nhớ ñến vợ. Sẵn có con ngựa quý, anh nhảy lên lưng, bảo nó ñưa mình về quê nhà. Ngựa phóng tít mù, chỉ vừa chập tối là ñã ñến nơi. Anh khe khẽ gọi cửa. Vợ Long ñang ngủ, rất kinh ngạc vì thấy chồng mình ñi thi chưa ñược mấy ngày ñã vội trở về. Long không muốn thức cha mẹ dậy, nên dặn vợ giấu kín chuyện mình về. Rồi hai vợ chồng nhỏ to trò chuyện cho ñến tờ mờ sáng anh mới lại lên ñường. Mặc dầu vậy ñêm ấy tiếng chuyện trò rì rầm của ñôi vợ

chồng ñã thức tỉnh cha mẹ Long nằm ở buồng bên. Hai ông bà không tin là con trai mình về, chỉ ngờ rằng nàng dâu có nhân tình nhân ngãi chi ñây. Cho nên sáng hôm sau ngủ dậy - lúc ấy Long ñã cưỡi ngựa trở lại kinh ñô ñể kịp nghe loa báo tin - hai ông bà vội vào buồng nàng dâu gạn hỏi. Vợ Long trước còn giấu quanh, nhưng sau thấy không giấu ñược nữa, ñành phải kể lại câu chuyên chồng về tối hôm qua, cùng những việc chồng mình trị quỷ và ñược chúng tặng ngựa quý ra sao, v.v... Nhưng bố mẹ chồng làm sao mà tin ñược một việc khó nghe ñến thế, nên trách mắng con dâu thậm tệ. Vợ Long không biết lấy gì làm chứng, ñành chỉ ôm mặt ngồi khóc. May sao chiều ấy Long lại về. Được tận mắt thấy con trai và con ngựa thần, hai ông bà mới tin là thực. Long kể chuyện cho bố mẹ

và mọi người cùng nghe:

- Sáng hôm nay ngựa ñưa con vào ñến kinh ñô thì cũng vừa lúc tiếng loa trường thi bắt ñầu gọi tên những ai thi ñỗ. Nghe loa gọi ñến tên con, con mừng rỡ vội ra nhà trọ thu xếp hành lý, phóng ngựa về ñây. Ba ngày nữa con lại trẩy kinh ñể còn dự yến ñêm do ñức hoàng ñế ñãi các ông nghè ở ñiện Thiên quang.

Nghe nói có con ngựa thần một ngày ngàn dặm, người cha ngỏ ý muốn cưỡi thử. Long hỏi:

- Bố muốn ñi chơi ñâu bây giờ?

- Bố thường ao ước ñược vào tận trong Đồng-nai Gia-ñịnh ñể du ngoạn một phen.

- Được.

Sáng hôm sau, ông già cơm nước xong, nai nịt chỉnh tề bước ra sân. Long nắm dây cương trao cho cha. Ông già vừa nhảy lên yên thốt ra hai tiếng "Gia-ñịnh!", ngựa ñã phóng ñi vùn vụt, loáng một cái không thấy ñâu nữa. Cho ñến tận chiều, vào lúc mặt trời gác núi, con ngựa quý lại phóng như bay trở về, ñặt ông già xuống giữa sân. Ông vui vẻ mở tay nải lấy quà mời mọi người nếm thử, rồi kể

chuyện tai nghe mắt thấy ở Gia-ñịnh.

828

https://thuviensach.vn

Mẹ Long nghe chồng hết lời ca ngợi con ngựa thần, cũng có ý ñịnh muốn ñi chơi Đồng-nai Gia-ñịnh một chuyến dối già. Qua hôm sau, Long lại dắt ngựa ra sân rồi ñỡ mẹ lên yên. Nhưng ngựa chưa kịp bước ra khỏi cổng, tự nhiên ngã khuỵu, hất bà già ngã lăn xuống ñất. Một luồng khói trắng từ trong mình ngựa phóng ra và bay cuộn lên trời. Mọi người xúm lại xem thì con ngựa ñã tắt thở từ

lúc nào. Thì ra bà mẹ Long ñã cưỡi ngựa thần không ñúng lúc vì bà ñang thấy kinh nên thần ngựa hoảng sợ, bỏ lốt ngựa mà ñi.

Không những mất một tặng vật vô giá, ông tiến sĩ tân khoa còn ñứng trước mối hiểm nguy khó thoát ñược tội "khi quân", vì trước mắt không có cách gì ñể

tiến kinh cho kịp chiều mai dự yến. Đường từ quê Long ñến kinh thành ñi bộ

mất bốn năm ngày ñường, ñi ngựa cũng phải hơn hai ngày. Không còn kế gì hơn, Long ñành bắt một con ngựa thường, chẳng kịp từ biệt cha mẹ vợ con, vội ra roi cho con vật phi nước ñại.

Con ngựa ñi ñến tối mịt mà vẫn chưa ñược một nửa ñường. Nằm nghỉ ở quán trọ, Long lo lắng hết sức. Anh sực nhớ tới một tặng vật "mặt trời" do con quỷ

thứ nhất biếu vẫn còn cất trong túi vải. Thế là Long tìm ra một diệu kế. Ngay hôm sau, Long lại lên ngựa phóng ñi. Cho ñến khi mặt trời sắp gác núi, anh liền lôi "mặt trời" của mình ra treo trước ñầu ngựa. Thốt nhiên, một chuyện lạ chưa từng có xảy ra: ñâu ñâu cũng không thấy tắt ánh mặt trời. Cho ñến khi con ngựa ñưa Long ñến trước ñiện Thiên-quang, anh mới cất "mặt trời" vào túi, bấy giờ

bầu trời ñang từ ban ngày mới chuyển sang ñêm một cách ñột ngột.

Long buộc ngựa xong, bước vào ñiện. Nhưng cũng ñã muộn mất rồi. Mọi người chờ mãi không thấy ñêm xuống, song thức ăn thì ñã nguội cả, nên sau cùng Hoàng ñế ñành ra lệnh cho các ông tiến sĩ cứ bốn người một, ngồi vào mâm. Khi Long bước vào. thì tiệc rượu ñã hầu tàn. Biết việc chậm trễ có thể

khiến mình mất ñầu như chơi, nên anh cởi mũ "phủ phục" trước sân ñiện, một hai viện lý do "không thấy trời tối" ñể mong ñược nhẹ tội. Vua tha cho anh, nhưng ñể anh nhớ lỗi, bắt bổ anh về làm tri huyện một huyện từng nổi tiếng có nhiều vụ án ma. Mặc dầu vẫn nghe nhiều tin ñồng rùng rợn rằng từ trước ñến nay, hễ quan nào ñược bổ về huyện ấy ñều bị ma quỷ vật chết, Long vẫn ung dung về trị nhậm.

Theo tục lệ ở vùng này, mỗi khi quan mới bổ ñến, dân các làng xã ñều phải mang lễ vật ñến chào quan. Cho nên những ngày Long mới chân ướt chân ráo ñến nơi, dân các làng kéo nhau ñội lễ vật ñến ñầy cả công ñường. Long tiếp chuyện mọi người rất ân cần, nhưng nhất thiết từ chối mọi lễ vật. Chàng kín ñáo dặn lính hầu mỗi khi có toán dân nào ra về thì lén ñi theo ñể biết rõ tung tích.

Vào ngày thứ ba, một trong những người lính hầu mà Long phái ñi theo bén gót hai người dân ñội một mâm lễ vật trở về. Người lính thấy hai người này ñi mãi, ñi mãi, bóng chiều ñã ngả mà vẫn chưa ñến nơi. Cho ñến khi tắt ánh mặt trời 829

https://thuviensach.vn

mới thấy họ ñến sát một cái giếng hoang bên cạnh ñường. Thốt nhiên họ ñội cả

mâm, lội vùng xuống giếng, rồi thoáng một cái ñã biến mất. Vừa kinh ngạc, vừa sợ hãi, người lính vội ñi suốt ñêm trở về báo lại tình hình cho quan biết.

Sáng hôm sau, Long hạ lệnh cho một toán lính huyện tới tát cạn cái giếng ấy.

Họ ra sức tát suốt cả một ngày. Nhưng thật là lạ lùng! Tát ñược bao nhiêu nước lại ñầy ắp bấy nhiêu. Mấy ngày sau nữa công việc cũng không nhích lên ñược tý nào. Bọn lính huyện cảm thấy rất chán nản. Một ñêm nọ, vào giữa canh khuya, một người lính nằm ngủ bỗng thức giấc thấy có hai con quỷ ñang ngồi vắt vẻo trên cành cây nói chuyện với nhau. Một con hỏi: - "Nếu chúng nó kéo tới ñông thì có tát cạn chăng?". Con kia ñáp: - "Nhiều người cũng vô ích thôi. Chỉ có rồng mới có thể tát cạn, ngoài ra không có cách nào khác".

Người lính bèn ñem câu chuyện ấy trình lên quan. Long nói ngay:

- Chính ta là rồng ñây! Ta sẽ thân hành tát cạn giếng.

Nói xong Long cưỡi ngựa về tận nơi. Sau khi xem xét tình hình, quan xắn áo quần cầm lấy gầu tát lấy tát ñể. Quả nhiên chỉ một mình Long ñã làm cho nước giếng dần dần cạn thấu ñáy. Nhưng khi giếng cạn hết, cả quan và lính ñều không tìm thấy quỷ. Giữa ban ngày, quỷ có phép tàng hình, mắt người không thể nhìn thấy ñược. Nhưng ñêm ñến, quỷ lại dựa vào tối trời, lẩn lút trốn nấp trong các hang hốc làm cho Long và lính hầu tìm hết hơi mà không ra. Họ thắp ñuốc lên nhưng bó ñuốc nào hễ ñưa vào cửa hang cũng ñều tắt ngấm, không thể chụm lên ñược. Long sực nhớ tới món tặng vật bèn mở túi lấy "mặt trời" ra treo lên ñầu ngọn tre. Lập tức cả một vùng sáng rực như ban ngày. Nhưng vì là ban ngày nên quỷ lại tàng hình lọt khỏi con mắt của mọi người. Sau cùng Long nhớ ñến món tặng vật thứ hai. Vừa ñưa ra khỏi túi, "mặt trăng" tỏa một thứ ánh sáng dịu mát vào khắp mọi nơi. Long liền mang "mặt trăng" ñi lần xuống giếng, tiến vào các hang các hốc. Dưới ánh sáng trăng, quỷ ñành lộ mặt, không thể tàng hình nổi.

Cho nên chỉ một chốc, chưa giập miếng bã trầu, quan và lính ñã tóm ñược hai con quỷ. Chính ñó là hai con xà tinh quen thói hại người, thường dùng một cái hang ở ñáy giếng làm sào huyệt. Trước mặt Long, hai con quỷ cúi ñầu van lạy xin quan sinh phúc tha cho tính mạng, từ rày không dám làm hại ai nữa. Long sai lính giải chúng ñi ñày thật xa. Từ ñây dân huyện ấy sống yên ổn1.

KHẢO DỊ

Một truyện của người Mèo Hang rồng có một số tình tiết tương tự với truyện trên:

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn, và lời kể của người Bình-ñịnh.

830

https://thuviensach.vn

Có hai anh em hàng ngày ñi kiếm rau lợn, một hôm thấy có người của nhà vua ñến trước núi ñá nói ba lần: - "Rồng à, mở cửa!". Sườn núi bỗng mở ra cho họ

vào. Khi họ ra, lại nói ba lần: - "Rồng à, ñóng cửa lại!", sườn núi khép lại lại như

cũ. Chờ khi họ ñi xa, hai anh em cũng ñến gọi như thế. Sườn núi liền mở ra, hai anh em bước vào thấy nhiều ñồ ñạc quý giá, trong ñó có một cái ngai vàng rất ñẹp. Trở về, hai anh em mách cho bố biết rồi dắt bố vào hang. Bố trèo lên ngai vàng ngồi chơi, chẳng may người dính chặt vào ngai không gỡ ñược. Biết thế

nào cũng chết, bố dặn con về làm chiếc nỏ chín sải khi nào có cờ trắng xuất hiện thì bắn chết người có cờ (vua). Từ ñấy cửa hang ñóng kín, không mở theo tiếng gọi nữa. Anh em về làm theo lời bố dặn, nhưng lại bắn không trúng người có cờ.

Biết việc bí mật bị lộ, vua cho truy hỏi những người vào hang lần trước xem có gặp người nào chăng? Họ ñáp: - "Có gặp hai ñứa bé hái rau lợn". Vua sai lính bắt hai anh em về trị tội. Lính ñến nhà bắt họ ñi. Dọc ñường trời tối, tất cả nghỉ

lại ở một nhà nọ. Thấy khách lạ, chủ nhà nói: - "Nhà chúng tôi có một ñứa con gái bị ma quấy, ñêm nào cũng rên la". Đêm ấy, trong khi bọn lính ngủ say, hai anh em ñang lo lắng thao thức, bỗng nghe tiếng gọi: - "Ngưỡng cửa, ngưỡng cửa mở mau cho tao vào!". Tiếng trả lời: - "Nhà có quý khách, "ma nước" hãy ñi ñi, mai lại tới". Ma nước bỏ ñi, nhờ thế, ñêm ấy người con gái chủ nhà không rên la gì. Chủ nhà cho là hai anh em có phép bèn nhờ họ trừ hộ. Chờ cho mọi người lui ra, hai anh em tra hỏi cái ngưỡng cửa. Ngưỡng cửa cho biết là dưới cái ao sau nhà có con "ma nước" vốn là một con ếch thành tinh. Cô gái này ñi lấy nước ñánh rơi chiếc nhẫn xuống ao, ma nước nuốt lấy chiếc nhẫn, từ ñó thường về

quấy. Muốn trừ nó thì chuẩn bị một ống chỉ buộc một ñầu vào chiếc búa, rồi trong khi làm lễ cúng ma, hễ thấy một người ñàn bà nào cao lớn hãy dùng búa bổ mạnh vào ñầu, ma sẽ mang theo sợi chỉ chạy về. Lúc ấy thuê nguời tát cạn ao lần theo sợi chì mà tìm sẽ bắt ñược một con ếch làm thịt ếch nướng cho cô gái ăn, sẽ khỏi. Ngưỡng cửa lại bảo khi nào bố mẹ cô gái ñền ơn, thì nhớ xin tôi mang theo, tôi sẽ giúp cho nhiều việc. Hai anh em làm theo lời, cô gái qua khỏi.

Khi ra ñi, họ xin cái ngưỡng cửa thay cho tiền tạ ơn.

Dọc ñường họ hỏi ngưỡng cửa làm cách gì ñể khỏi bị vua làm tội. Ngưỡng cửa dặn khi nào thấy hổ trắng thì bảo nó nằm phục xuống rồi cưỡi lên lưng nói: -

"Đây là ngựa ta!". Gặp hổ ñen cũng làm như vậy. Gặp tổ ong bò vẽ thì mang cả

tổ theo, nói: - "Đây là quân ta!". Khi về triều chúng nó sẽ cứu mạng. Họ lần lượt gặp hổ trắng, hổ ñen và tổ ong vò vẽ. Làm theo lời dặn họ cưỡi hổ về triều. Thấy vua quan, hổ xông ra ăn thịt. Quân triều xông lại bị ong ñánh ñuổi. Hai anh em bèn lên làm vua1.

1 Theo Truyện cổ dân tộc Mèo, ñã dẫn.

831

https://thuviensach.vn

Về chỗ Long cưỡi ngựa thần ñêm lẻn về với vợ, sáng dậy lại cưỡi vào kinh làm bài, người Bắc-giang cũng có một truyện dưới dạng thần tích có hình tượng tương tự.

Ngày ấy có giặc Bắc sang xâm lược, vua sai sứ ñi tìm người tài giỏi cứu nước.

Sứ giả tìm ñược Vũ Thành, người anh hùng ở xã Tùng-linh, huyện Lục-ngạn.

Vũ Thành xin vua một thanh gươm, một con ngựa trắng ñem quân ra trận . Vua phong là Đầu thượng tướng quân. Nhưng con ngựa vốn có phép thần, nên ñêm ñêm anh thường lẻn về với vợ, không một ai biết. Người vợ có thai. Mẹ chồng mắng nàng dâu sao không giữ trinh tiết với chồng. Vợ Vũ Thành ñáp: - "Chồng con thường ñêm ñêm lẻn về nhà, sáng mai lạl ñi sớm. Nếu mẹ không tin, con xin giấu gươm của chồng con trình mẹ hay".

Một ñêm, Vũ Thành về nhà, vợ giấu thanh bảo kiếm rồi thay vào một chiếc gươm gỗ. Khi Vũ Thành giáp trận rút gươm ra chém giặc, không ngờ gươm gỗ

vô dụng bị quân giặc xông lại chém ñứt ñầu. Vũ Thành chỉ còn biết ôm lấy ñầu phi ngựa về. Đến một nơi nọ gặp một bà lão, bèn hỏi: - "Mất ñầu còn sống ñược chăng?". Bà lão trả lời: - "Mất ñầu thì chết!". Nghe ñoạn Vũ Thành lăn xuống ngựa chết1.

Cũng dưới dạng thần tích, người Nùng Lạng-sơn kể như sau:

Ngày xưa có một chàng trai ñược mẹ cho ñi học với một thầy ñồ ở làng. Hàng ngày anh phải chăn ngựa cho thầy. Một hôm con ngựa ấy ñược một ñám mây trắng phủ, ñẻ ra một con ngựa ñá. Anh trèo lên lưng nó cưỡi chơi, không ngờ ñó là con ngựa thần, nó bay lên trời, ñưa anh ñi rất xa theo ý muốn, rồi lại trở về

trong phút chốc. Về sau, anh học với một ông thầy khác ở nước ngoài. Nhờ ngựa thần anh sớm tối ñi về không phí sức.

Một hôm, vợ anh muốn ñùa chơi nên trước khi lên rừng hái củi, giấu kỹ chiếc giày của anh thường mang. Thấy mặt trời ñã lên cao mà chưa tìm ra giày, anh liền cưỡi ngựa thần bay lên trời kéo mặt trời xuống, làm ñến ba lần như vậy vẫn không tìm thấy giày, bất ñắc dĩ anh lấy ñất bùn nặn thành một chiếc giày giả rồi cưỡi ngựa ñi học. Ở trường, thầy bảo trò: - "Hôm nay mặt trời lên xuống ba lần.

Đó là ñiềm vua (hay trạng) xuất hiện". Sau ñó thầy bảo trò mang lưới ñi ñánh cá ñể làm thức ăn. Chiếc giày ñất của anh tan ra trong nước. Thầy tức giận cho là vô lễ bèn chém chết. Anh nhặt ñầu ñặt lên cổ rồi cưỡi ngựa ñá về hỏi mẹ: - "mất ñầu còn sống ñược chăng?" Mẹ anh cũng ñáp: - "Mất ñầu thì chết!". Anh ném ñầu xuống ngã ra chết sau khi dặn vợ, ñặt xác mình ở ñầm, mỗi ngày ñốt một nén hương và nấu một nồi cháo ñể nguội rắc xuống ñầm, ñủ một trăm ngày sẽ

sống lại. Vợ nghe lời, làm ñược chín mươi chín ngày, nhưng ñến ngày thứ một 1 Theo Trịnh Như Tấu. Bắc-giang ñịa chí và Lại-thâm xã thần tích.

832

https://thuviensach.vn

trăm, vợ ñi rừng lấy củi, ở nhà mẹ không biết, ñổ cả nồi cháo nóng xuống ñầm, các con trùng chết hết.

Hồn anh lại báo mộng cho vợ bảo vớt những con trùng chết chôn ở vườn tre, khi tre tốt nếu có ai hỏi mua bảo phải có ñủ một trăm ñồng tiền mới bán. Vợ làm theo. Một hôm có quan quân ñi qua bị gãy ñòn cáng. Một người lính tìm ñến nhà hỏi mua một cây tre tốt, nhưng hắn chỉ có chín mươi chín ñồng tiền. Người vợ

không bán. Nhưng sau ñó người mẹ vì không biết chuyện, nên nhận lời bán. Lúc người lính chặt tre, thấy trong cây tre người ñã thành hình nhưng còn non yếu, chẳng mấy chốc thì chết. Vì vậy anh không sống lại ñược nữa1.

Theo người Tày Cao-bằng thì truyện trên là sự tích của Nùng Trí Cao. Đoạn ñầu kể như sau:

Nùng Trí Cao có lần bị buộc phải về chầu vua Lý ở Thăng-long, bị vua giữ lại và cho ñi học. Vốn có con ngựa thần (có thể thu nhỏ bằng lóng tre). Cao ñêm ñêm lại lén về thăm vợ. Vì thế vợ có thai. Bị mẹ chồng mắng nhiếc, nàng dâu phải thú thật và phải giấu chiếc hài của chồng làm chứng. Như trên, sáng dậy thấy mất chiếc hài. Cao phải ba lần kéo lùi mặt trời ñể có thì giờ tìm tòi, nhưng cuối cùng không tìm ra, ñành phải nặn một chiếc hài bằng ñất ñể ñi tạm. Thấy sự

lạ, nhà vua sai quan chiêm tinh ñoán cho ra kẻ làm lùi mặt trời, Cũng như trên, bằng mẹo bắt cá, quan chiêm tinh biết Cao là thủ phạm. Nhưng khác với truyện trên, vua không giết mà tha, và gả công chúa cho Cao2.

Truyện này trong Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV, có khác ñi như sau:

Hai anh em nhà nọ bị dì ghẻ bạc ñãi, ñang mùa ñông mụ ñòi kiếm cho mụ một quả ñào thì mới cho ñi học. Một bà tiên hiện ra cho họ quả ñào, bảo sau khi ăn, xin lấy hột, sau này sẽ cầu ñược ước thấy. Kim Tự là người anh, học một biết trăm làm cho cả trường ghen tỵ, chúng buộc phải có áo quần, rồi sau ñó, phải có giày mới ñược ñi học. Người em mới thêu cho anh ñược một chiếc, còn một chiếc nữa vì vội nên phải bồi bằng giấy. Nhưng chưa kịp thì trời ñã sáng. Túng quá, Kim Tự lấy hột ñào ra ước mặt trời lặn xuống.

Phải làm ñến ba lần như vậy mới bồi xong. Nhưng sau ba lần ước, hột ñào cũng biến mất.

Nhà vua thấy sự lạ phái quan quân ñi dò. Thầy trò ñi ñón quan quân giữa mưa.

Giày giấy bị nát, Kim Tự bị bắt. Sau ñó chúng biết anh là kẻ gây ra sự lạ nên chém chết. Từ ñây truyện giống với truyện trên. Anh bưng lấy ñầu về nhà, hỏi mọi người. Câu trả lời của mụ dì ghẻ làm anh ngã chết. Xác anh biến thành sâu 1 Theo Uyên-cốt xã Cao Quý Minh ñại vương phả lục.

2 Theo tài liệu của Hoàng Quyết.

833

https://thuviensach.vn

do người em nuôi trong chum, hàng ngày nấu cháo ñể nguội ñổ vào. Nhưng mụ

dì ghẻ một hôm ñổ cháo nóng làm sâu chết hết. Sâu hóa thành tre. Anh báo mộng cho em nếu có ai ñến mua bảo có ñủ một trăm ñồng mới bán. Một hôm vua ñi chơi bị gãy ñòn cáng, sai người ñến mua tre nhưng chỉ có chín mươi tám ñồng. Người em không chịu bán nhưng mụ dì ghẻ lại bán. Không ngờ khi chặt thì Kim Tự và binh mã xuất hiện ñánh cho vua quan thất ñiên bát ñảo. Nhưng vì còn non nên cuối cùng anh và binh mã cũng ngã xuống chết cả.

Từ ñấy ñến ngày Tết, người ta chặt tre về trồng ñể ghi nhớ hình ảnh Kim Tự.

Truyện Sư tích ong mật sưu tầm ở Tuyên-quang cũng kể gần như trên, chỉ

không thấy hình ảnh ñôi giày. Và ở ñoạn kết, khi binh mã ngã xuống ñều hóa thành ong, chàng trai là ong chúa, vợ anh hóa thành một loại cây có hoa cho ong hút mật1 .

Cả mấy truyện vừa kể, sự tiến triển của hình tượng cùng cách giải thích hình tượng không ñược lô-gich, chắc người kể chưa nắm ñược cốt truyện cũng như

chủ ñề.

Xem thêm các truyện Tinh con chuột (số 115) và Hà Ô Lôi (số 116).

Về tặng vật "mặt trời" nhiều truyện cổ tích phương Tây dùng khá phổ biến, có khi không phải "mặt trời" mà là một vật gì ñó (ví dụ chiếc lông) có khả năng chiếu sáng làm cho ñêm cũng như ngày, v.v... Ở ñây nên ñối chiếu với hình ảnh của truyện Nợ như chúa Chổm (số 44, tập II), tức là Chổm cầu Thượng ñế kéo lùi mặt trời lại ñể cho mình làm nốt công việc.

1 Theo Đức Hùng, Phù Ninh, sách ñã dẫn.

834

https://thuviensach.vn

132. HAI CÔ GÁI VÀ CỤC BƯỚU

Xưa có một cô gái con nhà nghèo khó. Không may cho cô là khi sinh ra ñã mang một cục bướu ở mặt. Người càng lớn cục bướu càng to, vì vậy nhan sắc của cô thua em kém chị. Tuy nhiên cô vẫn không lấy thế làm buồn, suốt ngày thường vui ñùa ca hát.

Một buổi trưa hè cô theo bạn lên rừng kiếm củi. Vì mê mải tìm nấm, cô vui chân quá bước vào rừng sâu, quên bẵng trời ñã ngả về chiều, và mây thì ñang kéo tới mỗi lúc một ñen sầm, báo hiệu một con dông sắp tới. Quả nhiên khi cô ñịnh trở ra ñể gặp chúng bạn thì không kịp nữa. Gió thổi mạnh làm cho cây rừng xào xạc, cành khô gẫy răng rắc và những giọt mưa hắt vào mặt. Bất ñắc dĩ cô phải chạy ñi tìm chỗ ẩn. May làm sao cô chạy kịp ñến một hốc cây cổ thụ, thu mình chui vào ngồi ñể dùng làm chỗ tránh mưa. Nhưng ñến lúc mưa tạnh, bước ra khỏi hốc thì trời cũng ñã tối mịt. - "Các bạn ta bây giờ chắc ñã rủ nhau về cả.

Đường rừng trời tối lại ñi một mình thật là ñáng sợ. Thôi ñành ở lại ñây ñợi sáng, không còn cách nào khác". Nghĩ vậy, cô dọn lại chỗ hốc sạch sẽ rồi lách mình vào ñó nằm nghỉ, không quên ñặt bó củi chắn ở cửa ñề phòng thú dữ.

Khuya lại có những tiếng hát tiếng cười và tiếng dàn sáo làm cho cô gái tỉnh giấc. Cô nhìn ra thấy trăng sáng như ban ngày. Ở một bãi ñất bằng phía bên kia gốc cổ thụ có một ñám người ñang múa hát vui vẻ. Cô bước ra khỏi hốc. Thoạt ñầu cô cứ ngỡ là có một nhóm người ñi rừng nào ñó lên ñây sớm ngồi ñợi trời sáng nên bày ra múa hát mua vui. Nhưng khi nhìn kỹ thì hóa ra không phải. Đó là những người hình dung dị thường, ăn mặc khác lạ, có những bộ mặt ñen ñủi ñầy những lông lá gớm ghiếc. Cô gái bụng bảo dạ: "Đúng là một bọn quỷ!" và cô bỗng rùng mình. Nhưng rồi cô lại ñánh bạo bước lại nấp sau cây cổ thụ rình xem. Bọn quỷ vẫn múa hát không biết có người ñang nhìn mình. Giọng hát của chúng không hay nhưng thực là vui làm cho cô vui lây. Cho nên, cô cũng lẩm bẩm hát theo bằng một giọng nho nhỏ trong cổ họng. Dần dần hứng lên, tự nhiên cô cất cao giọng, quên bẵng mình ñang nấp.

Nghe tiếng hát, bọn quỷ bỗng im bặt. Rồi cả bọn ùa nhau chạy ñến gốc cây.

Một ñứa nói: - "Hà hà, khá quá! Ra ñây, ra ñây, ta cùng hát cho vui". Rồi chúng dắt cô ra bãi bảo cô hát tiếp. Cô lấy can ñảm hát lại bài hát vừa rồi. Giọng cô rất trong làm cho bọn quỷ phải lắng nghe. Xong một bài, chúng tấm tắc khen ngợi rồi nhảy múa thích thú. Chúng lại ñưa những quả sim quả ổi mời cô ăn, ăn xong, lại bảo cô hát tiếp. Rồi chúng còn lần lượt ñàn hát và nhảy nhót suốt ñêm.

Tiếng gà rừng gáy buộc bọn quỷ phải ngưng cuộc vui ñùa. Một ñứa bảo cô: -

"Cô hát hay quá! Tối mai ñến ñây hát nữa nhá!". Cô gái ñáp: - "Cái ñó thì cũng còn tùy". Nó kêu lên: - "Ấy, còn tùy là thế nào, Chúng mày ơi! ngộ tối mai cô ấy 835

https://thuviensach.vn

không ñến thì sao?". Một tiếng ứng theo: - "Phải bắt cô ấy ñể lại cái gì làm tin mới ñược!" - "Phải ñấy, phải ñấy!". Một ñứa chỉ vào cái bướu: - "Ta hãy giữ lấy cái này, chắc là của quý. Mai cô ñến mà lấy nhé!". Nói xong phẩy tay một cái, rồi cả lũ biến ñi lúc nào không hay.

*

* *

Sáng hôm sau, cô gái ra về, lòng mừng khấp khởi. Cục bướu ñã ñược bọn quỷ

lấy ñi một cách thần diệu làm cho mặt cô trở nên nhẹ nhõm. Gặp ai, cô cũng kể

lại câu chuyện tối hôm trước cho họ nghe. Chẳng mấy chốc tiếng ñồn ñã lan khắp ñầu ñường cuối chợ. Một nhà phú hộ ở làng bên cạnh có một cô gái cũng không may mang một cục bướu trên mặt. Khi nghe câu chuyện, cô này vội vàng ñến gặp cô kia xin chỉ chỗ cho mình ñi thay, hy vọng nhờ lũ quỷ nhổ cho cái bướu xấu xí trên người. Cuối cùng cô gái nhà phú hộ cũng tìm ñược ñến gốc cổ

thụ nọ và nấp sẵn trong hốc cây. Nửa ñêm bọn quỷ hiện ra dưới ánh trăng.

Chúng vội vã tìm ñến chỗ cô gái nấp: - "Nào, cô hãy xuống hát với chúng tôi ñi!". Vốn quen thói gắt gỏng, lại thấy những cánh tay lông lá giơ ra kéo lấy áo, cô vội gạt ñi: - "Buông ra ñã nào, tránh ñể tôi xuống. Ôi kinh tởm!". Rồi cô cũng nhảy xuống khỏi hốc nhưng vẫn tỏ vẻ sợ hãi gớm ghiếc, không dám lại gần lũ

quỷ. Cô ñể cho chúng giục hai ba lần mới cất giọng hát, song nét mặt thì không ñược vui, giọng của cô cũng vì thế mà mất tự nhiên. Mỗi lần cô cố gắng cất cao, thì giọng lại the thé, nghe chẳng hay ho gì. Cô mới hát ñược một bài, bọn quỷ ñã tỏ ý không hài lòng! Một ñứa nói: - "Hôm qua sao hát hay thế còn bây giờ thì chán ngắt? Thôi cô về ñi cho rảnh" - "Phải ñấy về ñi". Tiếng ñuổi của lũ quỷ

nhao nhao làm cho cô gái phật ý, quay lưng trở lui. Nhưng mới ñi ñược mấy bước, cô ñã nghe có tiếng chạy theo: - "Này cô kia, trả lại cô cái làm tin hôm qua". Cô vừa ngoảnh lại thì ñã thấy có vật gì mềm nhũn văng vào má. Sờ tay vào một biết bây giờ không phải một mà hai cục bướu1.

KHẢO DỊ

Truyện trên cùng một dạng với truyện Hai cụ già và lũ quỷ của người Nhật.

Đại khái, ở ñây thay vào hai cô gái là hai cụ già. Một cụ có bướu ở má bên phải, cụ cũng vào rừng kiếm củi rồi cũng vì mưa phải ẩn trong hốc cây, nghỉ lại suốt ñêm. Cũng có lũ quỷ (mặc áo xanh áo ñỏ, người một mắt, kẻ không mồm v.v...) ñốt ñống lửa ngồi xung quanh rồi vừa hát vừa nhảy. Cụ già vui tính cũng ra khỏi chỗ nấp nhưng không hát mà chỉ nhảy với lũ quỷ. Cuối cùng chúng cũng ñòi giữ

1 Theo lời kể của người Hải-dương, và theo Lê Doãn Vỹ, ñã dẫn, số 6 (1940) .

836

https://thuviensach.vn

cái bướu của cụ làm tin như truyện trên - "Ô, bướu gắn bó với tôi ñã lâu năm, xa nhau không nỡ, vậy các ông cứ lấy một con mắt hay một lỗ mũi cũng ñược chứ

ñừng lấy cái ấy ñi". Lũ quỷ nghe nói ñoán là vật quý lắm nên nhất ñịnh cứ lấy bướu.

Cụ già thứ hai có bướu ở má bên trái, nghe cụ kia kể cũng ñi lên rừng cầu may nhưng ông cụ nhảy tồi. Thấy vậy, lũ quỷ cũng ñuổi về và ném trả lại cái bướu giữ làm tin hôm qua vào má bên phải, cụ này ñành phải mang cả hai cục bướu trở về1.

1 Theo Truyện cổ tích của nước Nhật cổ (Bản dịch ra tiếng Pháp của Đô-trơ-me (Dautremer).

837

https://thuviensach.vn

133. NGƯỜI HÓA DẾ

Vào ñời nhà Lê người ta hay chơi trò chọi dế. Người ta cố tìm những con dế

khỏe mạnh khéo chọi và bán giá cao. Mỗi lần có cuộc chọi dế, người ñánh cuộc vây vòng trong vòng ngoài, chủ nhân của những con dế thắng trận vừa ñược những món tiền thưởng lớn lại vừa ñược ñám ñông trầm trồ thán phục. Vì thế, từ

quan chí dân, ai nấy ñua nhau nuôi dế chọi, chính nhà vua lại là người say mê thú chơi này ñệ nhất. Có những viên quan chuyên có mỗi một việc nuôi và chăm sóc ñàn dế chọi cho nhà vua. Có những viên nội giám chuyên ñi lùng dế trong dân. Trong cung thường mở những ngày hội chọi dế, có nhiều quan lớn các trấn về dự các trận ñấu. Để luôn luôn có dế tốt, vua ra lệnh cho mỗi tổng ở gần kinh kỳ phải tìm cho ñược ít nhất là một con dế chọi ñem nộp, nếu quả là dế hay thì sẽ miễn trừ sưu thuế, trái lại nếu nộp dế xấu hay không có ñế, thì phải tội nặng.

Bấy giờ vùng Kinh-bắc về tổng Đại-mão, có một ông cai tổng nuôi một con dế

chọi hay lắm. Tất cả những con dế có tiếng là hay ñem ñến chọi với dế của ông cũng ñều thua chạy. Vì thế ông quý dế mình hơn vàng, hết sức chăm chút ñể ñợi ngày tiến vua. Ông nghĩ bụng: - "Có thể nhờ nó may ra vụ thuế năm nay ñược tỉnh giảm ít nhiều".

Sắp tới ngày tiến dế, một hôm ông cai tổng ñi chợ ñể sắm sửa hành trang. Ở

nhà hôm ấy chỉ có mỗi một mình thằng con ông còn nhỏ giữ nhà. Buồn tình, nó gọi bọn trẻ lối xóm tới chơi. Chơi ñược một chốc, chúng nó bày trò chọi dế. Tuy biết dế của bố không ñược phép mó vào, nhưng nay nhân bố mẹ vắng nhà, thằng bé mở lồng bắt con dế quý ra, cho chọi với dế của chúng bạn. Chẳng biết chúng nó bắt lên bắt xuống thế nào mà chỉ ñược một chốc con dế quý tự nhiên ngắc ngoải, rồi lăn ra chết. Thấy dế chết, thằng bé vô cùng sợ hãi. Nghĩ ñến những trận roi sắp tới của người bố nghiêm khắc, nó không còn hồn vía nào nữa. - "Mất con dế tiến, bố ta mà về thì sẽ vặn cổ không tha!". Nghĩ vậy thằng bé vội bỏ nhà cắm cổ ra ñi một mạch.

Khi ông cai tổng trở về, như thường lệ, ñến ngay chỗ lồng nâng niu con dế

tiến. Thấy dế chết, ông gầm lên. Và khi biết thủ phạm là con mình, ông tức tốc sai người ñi tìm về toan ñánh cho một trận. Nhưng người nhà tìm khắp nơi chẳng thấy thằng bé ñâu cả. Ngày một ngay hai không thấy con về, ông ñổi giận làm lo. Ông phải viết giấy cho các xã trưởng nhờ tìm tòi, song cũng vô hiệu.

Chắc rằng con mình sợ tội, nên ñã liều thân hoại thể ở ñâu rồi, hai vợ chồng ông hết sức ñau xót. Hai vợ chồng bảo nhau: - "Dế ñã chết, không biết lấy gì ñể nạp lên vua, sự thể chắc thế nào cũng sẽ bị tội nặng, mà ñứa con ñộc nhất cũng chẳng còn, thôi thì thiết sống làm gì nữa". Thế rồi, họ ñịnh bụng tối ñến sẽ ra vườn sau thắt cổ.

838

https://thuviensach.vn

Lại nói chuyện ñứa bé sau khi bỏ nhà ra ñi, cứ nhắm ñường rừng bước miết. -

"Ta phải ñi thật nhanh kẻo bố cho người ñuổi theo". Đi mãi ñến chiều tối, phần thì mệt và ñói, phần thì sợ hãi vì trong rừng sâu không một bóng người, ñứa bé nằm vật trên một tảng ñá kêu khóc. Bỗng từ sau tảng ñá, một ñạo sĩ hiện ra hỏi:

- Tại sao con khóc?

Thằng bé mếu máo kể chuyện ñầu ñuôi cho ñạo sĩ nghe, và nói:

- Bây giờ bố cháu không có dế nạp vua, chắc là vua trị tội nặng.

Nghe ñoạn, ñạo sĩ bảo:

- Con ñừng lo, ñể ta giúp con chuộc tội cho bố mẹ.

Nói rồi, ñạo sĩ dắt ñứa bé về hang, lấy cơm cho ăn và trải giường cho ngủ. Qua ngày sau, ñạo sĩ gọi thằng bé dậy dặn rằng:

- Ta sẽ làm cho con hóa dế, con về giúp bố con có cái ñể nạp vua. Xong việc, tìm cách trốn về ñây ta sẽ hóa phép cho con trở lại nguyên hình. Có muốn thế

không?

Thằng bé gật ñầu. Đạo sĩ ñọc lên một câu thần chú. Tự nhiên thằng bé cứ nhỏ

lại dần, nhỏ dần và cuối cùng hóa thành một con dế. Đạo sĩ khoát tay bảo:

- Hãy can ñảm ñi ñi, rồi nhớ ñường về ñây.

Dế ta cất cánh nhằm ñường cũ bay một mạch trở về. Khi về ñến nhà thì vừa lúc hai vợ chồng ông cai tổng ra vườn sau toan buộc dây thắt cổ. Dế sán lại gần gáy lên từng hồi. Nghe tiếng dế rất gần, ông cai tổng lấy làm lạ, vội ñốt ñuốc ra soi thì dế bay ñậu ngay vào lòng bàn tay ông. Thấy con dế có vẻ khỏe, lại quen người, ông cai tổng ñổi buồn làm vui "Đây là trời xui ñất khiến ñưa dế cho mình ñể thay cho con hôm nọ ñây!". Ông quên ngay mọi việc xảy ra và bỏ ý ñịnh tự

tử, bèn ñem dế bỏ vào lồng ñể mai mang tiến vua cho kịp ngày hội.

Khi dế của ông cai tổng Đại-mão ñưa vào cung, vua chưa thấy có con nào bé người mà khỏe ñến thế. Vua cho nó ñấu thử với các con dế khác, thì không một con nào dám ñương ñầu. Tất cả những con dế nổi tiếng ở kinh ñô ñều ñại bại.

Vua rất ñẹp lòng về con dế vô ñịch, vội xuống chỉ ban cho người tiến dế phẩm hàm và hạ lệnh tha thuế cho tổng Đại-mão trong ba năm ñể thưởng công phu kiếm ñược dế tốt. Vua sai ñưa con dế quý bỏ vào trong một cái lồng bằng vàng và sai mấy viên quan nội giám hết sức chăm chút. Mấy ngày sau, giữa ngày hội lớn, vua ra lệnh ñưa con dế mới ra chọi với dế quan tổng ñốc ba trấn miền Nam mới về dự hội. Đấu ñược ba hiệp, con dế mới ñã cặp cho con dế quan tổng ñốc gãy càng. Nhà vua chưa lần nào ñược sảng khoái như thế. Nhưng khi viên nội giám sắp bắt dế bỏ vào lồng thì bỗng dưng dế xòe cánh bay vút lên trời, và chỉ

một chốc ñã biến mất trước những con mắt ngơ ngác của ñám vua quan.

839

https://thuviensach.vn

Dế cứ lần theo ñường cũ bay trở về hang của ñạo sĩ. Trông thấy ñạo sĩ, dế ñậu ngay vào áo. Đạo sĩ bắt dế vào tay, ñọc lên một câu thần chú. Tự nhiên dế lại lớn dần, lớn dần lên, và chỉ trong chớp mắt trở lại biến thành ñứa con ông cai tổng.

Đạo sĩ vỗ vào vai bảo:

- Thôi con trở về kẻo bố mẹ con mong!

Thằng bé lại tìm ñường ra khỏi rừng rồi trở về nhà. Trông thấy con, hai vợ

chồng ông cai tổng khôn xiết mừng rỡ1.

KHẢO DỊ

Một bài vè sưu tầm ở miền Bắc nhắc ñến truyện trên nhưng kết thúc câu chuyện thì không giống:

Nhà Lê, niên hiệu Chính Hòa,

Bốn phương phẳng lặng, âu ca thái bình.

Thôn quê cho chí thị thành,

Lối chơi chọi dế thường tình biết bao!

Lệnh vua, bất cứ tổng nào,

Cũng nuôi "dế chọi" tiến vào trong cung.

Dế hay, thăng thưởng tiền công,

Lại tha sưu thuế suốt vùng cả năm.

Bấy giờ ở phủ Thuận-thành,

Thầy cai Đại-mão hiền lành xưa nay.

Tưởng là vận ñỏ hồi may,

Được con dế quý ñợi ngày tiến kinh.

Lồng son nhốt dế cạnh mình,

Hàng ngày chăm chút thực tình dám sai.

Nào ngờ thần ám họa lai,

Đứa con ñánh chết dế quay tức thời!

Sợ ñòn, trốn bặt tăm hơi,

Làm cho thầy tổng rối bời ruột gan.

1 Theo Sê-ông (Chéon). Sách ñã dẫn.

840

https://thuviensach.vn

"Việc này lỡ ñến tai quan,

"Khi quân" khép tội an toàn ñược nao!"

Một mình than vãn hồi lâu,

Liền ra chỗ vắng phía sau ñình làng:

Treo ñầu lên chiếc cành bàng,

Mượn dây oan nghiệt quyết ñàng quyên sinh.

Nghĩ người cai tổng thương tình,

Vì con dế mọn thân mình xem khinh!1

Người Trung-quốc cũng có truyện Con dế rất giống với truyện Người hóa dế

của ta:

Ngày xưa, dưới triều vua Tuyên Đức, trong cung có tục chọi dế. Người ta nộp dế ñể thay cho thuế. Tri huyện Hoa-âm muốn ñẹp lòng bề trên, buộc các lý trưởng cố tìm dế tốt và ra một thời hạn rất kíp. Một lý trưởng họ Trương cất công ñi tìm nhưng ñến hẹn vẫn không có nộp. Vì thế Trương bị ñánh ñòn.

Trong làng có thầy phù thủy gù lưng, vợ Trương ñến cầu, thầy ñưa cho mảnh giấy vẽ một con dế ở trong một cái bụi trên mô ñất sau chùa. Trương bèn ñến chùa làng như trong giấy vẽ tìm, quả bắt ñược một con dế to và khỏe. Cũng như

truyện của ta, nhân lúc Trương ñi vắng, ñứa con bắt dế quý ra chơi làm gãy hai càng, chết ngay. Thằng bé sợ, nhảy xuống giếng. Vợ chồng vớt lên chỉ còn thoi thóp. Thằng bé sống lại nhưng hôn mê bất tỉnh. Trương buồn phiền toan tự tử.

Sáng dậy thấy có tiếng dế ngoài cửa, vội chạy ra thì thấy một con dế tốt, ñuổi bắt mấy lần ñều trượt. Cuối cùng vẫn không bắt ñược, trong khi ñó lại thấy có một con dế khác nhỏ, ñen nhảy vào áo. Bèn ñưa vào nhà. Trong làng có người chuyên nuôi dế hay, lúc nào cũng giành phần thắng. Qua nhà Trương thấy có dế

mới, bèn ñưa dế của mình ñến chọi. Thoạt ñầu con dế mới ngồi ngây bất ñộng.

Người ta lấy lông lợn khích nó ra ñấu. Mấy lần vẫn ngồi trơ. Sau cùng nó nhảy ra chọi và thắng con kia. Một con gà ở ñâu nhảy ñến bắt dế. Trương hốt hoảng lo gà ăn mất, nhưng dế ñã nhảy lên cắn lấy mào gà làm cho gà giãy giụa như bị cắt cổ.

Sau ñó, Trương ñưa dế nộp lên. Thấy dế bé, quan huyện la mắng, nhưng Trương vội kể chuyện vừa qua cho quan nghe. Sau khi thử thách, quan cho mang dế lên tổng ñốc. Tổng ñốc bỏ vào lồng vàng dâng vua. Vua thích thú vì con dế khôn và khỏe chưa từng có, bèn ban thưởng cho tổng dốc. Tổng ñốc ban ơn cho tri huyện. Tri huyện ban ơn ñến Trương. Nhờ thế, Trương ñậu tú tài.

1 Tri tân, số 30 (1942).

841

https://thuviensach.vn

Một năm sau ñứa con của Trương mới hồi tỉnh. Nó bảo rằng trong những ngày qua nó ñã biến thành dế ñể bố tiến lên vua và từ ñó ñã phải dự nhiều trận ñấu với ñủ các loại dế từ khắp nơi trong nước dâng tiến. Nhà Trương về sau trở nên giàu có1.

Về sự tích con dế xem thêm truyện Người dì ghẻ ác nghiệt, số 145.

1 Theo Bồ Tùng Linh, Liêu trai chí dị.

842

https://thuviensach.vn

134. THÁNH GIÓNG

Vào thời Hùng Vương có một người ñàn bà ñã nhiều tuổi nhưng sống một thân một mình. Một hôm sáng dậy bà ñi thăm nương, bỗng nhìn thấy một vết chân giẫm nát cả mấy luống cà. Bà kinh ngạc kêu lên: - "Ôi! Bàn chân ai mà to thế này!".

Bỗng bà cảm thấy rùng mình khi ñưa bàn chân ướm thử vào dấu chân lạ. Từ

ñó bà có mang. Đủ ngày tháng, bà sinh ñược một ñứa con trai bụ bẫm ñặt tên là Gióng. Nhưng thằng bé lên ba tuổi rồi mà vẫn nằm ngửa ñòi ăn, không biết ngồi biết lẫy, cũng không biết nói biết cười gì cả.

Ngày ấy có giặc Ân kéo vào cướp nước ta. Giặc Ân rất hung hăng tàn ác, cầm ñầu là một viên tướng tên gọi Ân vương, hình dung cổ quái dữ tợn. Chúng nó ñi ñến ñâu là ñốt phá nhà cửa, giết người cướp của ñến ñấy. Quân ñội Hùng Vương nhiều phen xuất trận, nhưng ñánh không nổi. Vua Hùng lấy làm lo lắng vội phái sứ giả ñi khắp nơi trong nước tìm bậc tướng tài ñể giúp vua cứu nước.

Một hôm sứ giả ñi ñến làng chú bé Gióng. Nghe tiếng loa rao nói ñến việc nhà vua cầu người tài, bà mẹ Gióng ñang ru con, liền bảo ñùa con rằng:

- Con ơi! Con của mẹ chậm ñi chậm nói làm vậy, thì biết bao giờ mới ñi ñánh giặc giúp vua ñược ñây!

Không ngờ Gióng nhìn mẹ mở miệng bật lên thành tiếng:

- Mẹ cho gọi sứ giả vào ñây cho con!

Nói xong lại im bặt. Bà mẹ vừa mừng vừa sợ, vội ñi kể chuyện với xóm giềng.

Mọi người ñổ tới, ai nấy cho là một sự lạ. Sau cùng một người nói:

- Ta cứ ñi mời sứ giả ñến xem thử nó muốn cái gì.

Khi sứ giả của nhà vua bước vào nhà nhìn thấy chú bé Gióng liền hỏi rằng:

- Mày là ñứa trẻ lên ba mới học nói, mày ñịnh mời ta ñến ñể làm gì?

Gióng trả lời rất chững chạc:

- Về bảo với vua rèn cho ta một con ngựa sắt, một thanh gươm sắt, một giáp sắt và một nón sắt, ta sẽ ñánh ñuổi giặc dữ cho!

Ai nấy ñứng nghe khôn xiết lạ lùng. Cho là thần nhân xuất hiện, sứ giả lập tức phi ngựa về tâu vua. Nghe nói, Hùng Vương mừng rỡ liền ra lệnh cho thợ rèn góp tất cả sắt lại rèn ngựa, gươm, áo giáp và nón như lời xin của chú bé. Mọi thứ

rèn xong nặng không thể tưởng tượng nổi. Hàng chục người mó vào thanh gươm mà không nhúc nhích. Vua Hùng phải cho hàng ngàn quân sĩ tìm mọi cách chở

ñến cho chú bé Gióng.

843

https://thuviensach.vn

Khi ñược tin quân sĩ khiêng ngựa sắt sắp ñến làng, mẹ Gióng sợ hãi chạy về

bảo con:

- Con ơi! Việc nhà vua ñâu phải là chuyện chơi. Hiện quân sĩ ñang kéo ñến ầm ầm ngoài bãi, biết làm thế nào bây giờ?

Nghe nói thế, Gióng vụt ngồi dậy, nói:

- Việc ñánh giặc thì mẹ ñừng lo. Nhưng mẹ phải cho con ăn thật nhiều mới ñược!

Mẹ vội thổi cơm cho con ăn, nhưng nấu lên ñược nồi nào Gióng ngốn hết ngay nồi ấy. Mỗi lần ăn một nồi cơm thì Gióng lại lớn thêm một ít và ñòi ăn thêm. Mẹ

càng cho con ăn thì con lại càng lớn như thổi, bỗng chốc ñã thành một chàng thanh niên khỏe mạnh. Hết gạo, bà mẹ ñi kêu gọi xóm làng. Mọi người nô nức ñem gạo khoai, trâu rượu, hoa quả, bánh trái ñến ñầy một sân. Nhưng ñưa ñến bao nhiêu, Gióng ăn vợi hết bấy nhiêu, mà vẫn ñòi ăn không nghỉ.

Sau ñó, Gióng lại bảo tiếp:

- Mẹ kiếm vải cho con mặc.

Người ta lại ñua nhau mang vải lụa tới may áo quần cho Gióng mặc. Nhưng thân thể Gióng lớn vượt một cách kỳ lạ, áo quần vừa may xong ñã thấy chật, thấy ngắn, lại phải mang vải lụa tới ñể chắp nối thêm. Không mấy chốc ñầu Gióng ñã chạm nóc nhà. Ai nấy chưa hết kinh ngạc thì vừa lúc quân sĩ ñã hì hục khiêng ñược ngựa, gươm, áo giáp và nón sắt tới. Gióng bước ra khỏi nhà vươn vai một cái, người bỗng cao to sừng sững, chân dài hơn trượng, hét lên một tiếng như tiếng sấm:

- Ta là tướng nhà Trời!

Thế rồi Gióng mặc giáp sắt, ñội nón sắt, tay cầm gươm múa quanh mấy vòng.

Đoạn từ biệt mẹ và dân làng, nhảy lên lưng ngựa. Ngựa sắt bỗng chồm lên, phun thẳng ra ñàng trước một luồng lửa ñỏ rực. Gióng thúc chân, ngựa phi như bay, sải từng bước dài hàng chục con sào, rung chuyển cả trời ñất. Chỉ trong chớp mắt, ngựa ñã xông ñến ñồn trại giặc bấy giờ ñang ñóng la liệt cả mấy khu rừng.

Lưỡi gươm của Gióng vung lên loang loáng như chớp giật. Quân giặc xông ra chừng nào chết chừng ấy. Ngựa thét ra lửa thiêu cháy từng dãy ñồn trại, lửa thiêu luôn cả mấy khu rừng. Khói bụi mịt mù, tiếng la hét kêu khóc như ri.

Nhưng tướng giặc Ân vương vẫn cố gào thét hô quân xáp tới, Gióng càng ñánh càng khỏe, thây giặc nằm ngổn ngang ñầy rừng. Bỗng chốc gươm gãy.

Không bối rối, Gióng thuận tay nhổ những bụi tre hai bên ñường quật tới tấp vào các toán giặc ñang cố gắng trụ lại theo lệnh chủ tướng. Chẳng mấy chốc quân giặc ñã tẩu tán khắp nơi, Ân vương bị quật chết tan xác. Bọn tàn binh giặc lạy lục xin hàng. Quân ñội của Hùng Vương cũng như dân các làng chỉ còn việc 844

https://thuviensach.vn

xông ra trói nghiến chúng lại. Không ñầy một buổi, Gióng ñã trừ xong nạn nước.

Lúc bấy giờ ngựa Gióng ñã tiến ñến chân núi Sóc-sơn. Đến ñây, Gióng bèn cởi giáp bỏ nón lại, rồi cả người lẫn ngựa bay thẳng lên trời.

Sau khi thắng trận, ñể nhớ ơn người anh hùng, vua Hùng sai lập ñền thờ Gióng ở làng quê, phong làm Phù Đổng thiên vương.

Ngày nay chúng ta còn thấy dấu vết những dãy ao tròn nối nhau kéo dài suốt từ Kim-anh, Đa-phúc cho ñến Sóc-sơn, người ta bảo ñó là những vết chân ngựa của Thánh Gióng. Khu rừng bị ngựa sắt phun lửa thiêu cháy nay còn mang cái tên là làng Cháy. Những cây tre mà Gióng nhổ quật vào giặc bị lửa ñốt màu xanh ngả thành màu vàng và có những vết cháy lốm ñốm, ngày nay giống ấy vẫn còn, người ta gọi là tre là ngà (hay ñằng ngà)1.

KHẢO DỊ

Truyện trên chắc xuất phát từ một thần thoại xa xưa, vì nghệ thuật thần thoại trong ñó còn khá rõ nét. Về sau truyện Thánh Gióng còn ñược nhân dân một số

ñịa phương vùng Bắc-ninh, Bắc-giang phát triển, thêm thắt, ghép vào một số

tình tiết hoặc thần kỳ hoặc không, làm cho câu chuyện phong phú hơn. Ví dụ: Sau khi thắng trận, Thánh Gióng ñến một nơi, buộc ngựa sát vào hai cọc ñá lớn ngồi nghỉ. Ngày nay một cột ñá còn thấy ở làng Cựu-tự cao khoảng ba thước vòng rộng sáu tấc, xâu thẳng xuống một bệ ñá tự nhiên hình bầu dục. Ngựa sắt mệt quá sủi bọt mép thành một bãi cát trắng xóa lấp lánh dưới ánh mặt trời. Bãi này nay thuộc xã Ngọc-xá, huyện Quế-võ, ñặc biệt ở cách xa bờ sông, người ta gọi là Bạch-nhạn-sa.

Hoặc Thánh Gióng ñi qua một làng nọ ven sông Cầu, ở ñây có một bà lão bán nước vối. Thánh Gióng dừng lại xin nước uống. Bà lão dâng bầu rượu. Uống xong, Thánh Gióng khen bà lão có lòng tốt, ñặt tên là làng Bầu và dặn lúc nào hạn, cho phép cầu mưa sẽ linh nghiệm. Từ ñấy, mỗi khi ñại hạn, ở ñây (nay gồm bảy làng gọi là tổng Bầu) có hội cầu mưa, người ta thường rước thành hoàng làng lên Sóc-sơn ñể xin nước. v.v...

Cao Huy Đỉnh ñã sưu tập rất nhiều những mẩu chuyện này trong quyển Người anh hùng làng Dóng 2 .

Sau ñây là một số dị bản truyện Thánh Gióng, những dị bản này ñều mang hình thức thần tích.

1 Theo Lĩnh-nam chích quái.

2 Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà-nội, 1968.

845

https://thuviensach.vn

1 Thạnh tướng quân. Đời Hùng Vương, ở làng Yên-việt có hai vợ chồng hiếm con. Một hôm chồng lên núi, ñược thần Núi (Sơn thần nhạc phủ) báo mộng cho ñá ñất làm con (do mẹ ñá thụ thai ñã ba năm). Một hôm bỗng có tiếng sét nổ

vang, phiến ñá trong ao nhà họ tự nhiên nứt ra, xuất hiện một em bé. Hai vợ

chồng ñưa về nuôi. Bảy tuổi chưa biết nói.

Bấy giờ có 50 vạn người Man cầm ñầu là Lục Đinh thần tướng sang chiếm nước ta, thế rất dữ dội. Vua Hùng ñược thần mách, sai "xá nhân" ñến Yên-việt cầu tài. Lúc ñó em bé ñang nằm trên giường. Người bố vỗ vào em nói: - "Nước nhà có giặc vua sai xá nhân ñi tìm, sao không dậy giúp nước còn ngủ mãi ư?".

Thạch tướng - ñứa bé - nghe nói, bèn ñứng dậy mời xá nhân vào, rồi bảo về nói với vua làm cho một voi ñá cao mười trượng cùng lá cờ thiên ñế, sẽ dẹp xong giặc. Vua cũng sai thợ ñá tạc như lời yêu cầu. Được voi và cờ, em bé vươn cao mười trượng, mặt ñỏ như mặt trời mọc, nhảy lên voi cầm cờ có quân sĩ theo sau.

Quân Man hồn kinh phách tán, xô nhau chạy trốn, tướng của chúng bị chém làm ba ñoạn.

Thắng trận, Thạch tướng quân trở về làng rồi cưỡi voi lên trời1.

2. Lân Hồ ñô thống ñại vương. Một người ñàn bà không chồng ở làng Đồng-bảng một hôm vào rừng kiếm củi bỗng nghe một tiếng hổ gầm, tâm thần chuyển ñộng, có mang mười bốn tháng sinh một trai, ñặt tên là Lân Hổ, cao một trượng, có sức khỏe hơn người.

Bỗng có giặc từ phương Bắc tràn xuống tàn phá ñến vùng Bạch-hạc. Vua nhà Trần xuống chiếu cầu bậc có tài dẹp giặc. Lân Hổ ứng mệnh bảo sứ tâu vua rèn cho mình một ngựa sắt, một roi sắt ñể ra trận. Được mọi thứ, Lân Hổ nhảy lên mình ngựa ñánh cho giặc tan tành. Vua Trần ban cho tám chữ: "Nam phương chính khí, Bắc khấu hàn tâm" (Chính khí phương Nam làm cho giặc Bắc lạnh vía). Ông không nhận quan tước, chỉ trở về quê nuôi mẹ. Mẹ chết rồi, Lân Hổ

cưỡi ngựa ñi ñến xã Toàn-mỹ mà hóa2 .

3. Linh Lang ñại vương. Đời Lý Thái Tông có cung phi tên là Thị Sung. Một hôm ñi tắm ở hồ Dâm-ñàm bị một con thuồng luồng quấn vào người. Từ ñấy có mang, sinh ñược một người con trai trên mình có hai mươi tám vết như vẩy rồng, trên ngực có bảy hàng châm óng ánh như ngọc. Vua dặt tên là Linh Lang, xây nhà cho mẹ con ở tại làng Thị-lệ trên hồ, gọi là hồ Linh Lang. Chợt có giặc Trinh Vĩnh sang xâm lăng, các tướng chống cự không nổi. Vua nghe lời thần, sai sứ ñi tìm bậc thần nhân làm tướng. Đến làng Thị-lệ, Linh Lang ñang nằm ngửa trên giường, bỗng nói ñược, bảo mẹ gọi sứ giả tới, rồi nói xin vua cha một lá cờ

ñỏ lớn, cán dài, và một con voi ñực, sẽ dẹp yên giặc. Được mọi thứ Linh Lang 1 Theo Trinh Như Tấu. Bắc-giang ñịa chí, ñã dẫn.

2 Theo Thần tích xã Phương-viên (Vĩnh-yên).

846

https://thuviensach.vn

cầm cờ thét lớn: "Ta là tướng nhà trời!" rồi cưỡi voi ra trận. Voi chạy như hay, cờ phất một cái thì giặc tan. Tướng giặc ngã lăn ra chết. Lúc trở về bị bệnh ñậu.

Sắp chết, xin vua cho ñem lá cờ ñỏ tung lên trời hễ cờ rơi xuống ñâu thì cho lập ñền thờ ở ñấy. Sau ñó, biến thành một con rắn bò ñến hồ Dâm-ñàm rồi mất1.

Nói chung những truyện như các thần tích kể trên thì còn nhiều, nội dung ñại ñồng tiểu dị.

Người Nghệ-an có truyện Con ngựa ñất dường như cũng là một dị bản của truyện Thánh Gióng:

Một em bé mười lăm tuổi ăn rồi chơi nghịch ñất, thường lấy ñất vắt voi ngựa.

Bỗng có giặc ñến xâm lăng. Không ai ñánh nổi. Nhà vua cũng phải cho người ñi cầu bậc tài giỏi. Em bé sau khi gặp sứ giả bèn lấy ñất vắt một con ngựa. Vắt xong ngựa tự nhiên lớn phổng lên, biết ăn biết chạy. Em bé bèn cưỡi lên ngựa.

Ngựa chở em ra trận cuối cùng dẹp tan giặc2.

Xem thêm truyện Vũ Thành trong Khảo dị truyện số 131 cũng là một dị bản của truyện Thánh Gióng.

Các dân tộc anh em cũng có những truyện có nhân vật anh hùng tương tự hoặc ít hoặc nhiều với Thánh Gióng

Trước hết là truyện của ñồng bào Tày Lệnh Trứ:

Có hai vợ chồng già hiếm hoi nghe lời ñạo sĩ bắc một trăm hai mươi chiếc cầu, cuối cùng người vợ có mang ñẻ ñược một con cóc. Cóc ñược mười hai tháng chỉ

bằng nắm tay, nhưng bố mẹ vẫn nuôi. Một hôm, có sứ giả rao tìm người tài ñánh giặc. Cóc bảo bố mẹ gọi vào ñòi ñược giúp nước. Sứ giả ñưa về triều. Tuy bé bằng nắm tay nhưng không ngựa nào chịu nổi sức nặng của cóc, ñành phải ñi bộ.

Đến nơi vua hỏi: - "Cần những gì?". Đáp: - "Xin vua cho rèn một ngựa sắt cốt bằng gang ba nghìn cân, ngoài bằng sắt hai nghìn cân, bờm và ñuôi bằng lông tóc của nam nữ mười bốn cân. Lại xin một lá cờ hiệu rộng ba sải tay". Vua chỉ

cho ñúc có tám nghìn cân nên khi cóc nhảy lên, ngựa khuỵu lưng. Nhưng rồi ngựa cũng ñi ñược. Vua phong cóc làm tướng Lệnh Trừ, hứa sẽ gả công chúa nếu thắng. Gặp giặc, ngựa xông vào phun lửa ñằng mồm, phun khói ñằng mũi.

Giặc tối tăm mày mặt, bị lửa thiêu cháy. Thắng trận trở về, vua lần lượt hỏi ý kiến ba nàng công chúa, chỉ có công chúa ba bằng lòng làm vợ cóc ñể giữ chữ

tín cho bố mình.

Đoạn sau phát triển khác với truyện Thánh Gióng. Vua dành gả nhưng sai làm một trăm hai mươi cỗ kiệu, bắt cóc chỉ ñúng kiệu nào có công chúa ba ngồi mới ñược lấy. Cóc ghé vào một cái quán. Trời mưa, cóc nhảy lên dọi mái cho khỏi 1 Theo Thần tích xã Đại-quan (Hưng-yên).

2 Theo Bản khai của xã Cát-ngạn.

847

https://thuviensach.vn

giột. Chủ quán vốn là tiên, mách cho cóc biết kiệu nào có ong bướm bay lượn là ñúng. Công chúa về nhà cóc, cóc cởi lốt hóa làm chàng trai. Sáng dậy lại mang lốt vào. Hai chị hỏi em, công chúa ba thật thà kể lại. Người ta tổ chức bữa tiệc, công chúa ba bảo chồng cởi lốt vào dự. Vua quan vào buồng xem lốt cóc. Vua thử mặc lốt vào, nhưng khi muốn cởi ra thì không cởi ñược nữa. Thế là vua biến thành cóc. Triều thần tôn cóc làm vua1.

Truyện của ñồng bào Mơ-nông Dũng sĩ mặt trăng:

Có hai vợ chồng già hiếm hoi, một hôm vợ mộng thấy một con thỏ từ mặt trăng xuống chơi giỡn trước mặt, từ ñó có mang rồi ñẻ một ñứa bé. Cho là con thần linh, sợ mang họa, vợ chồng ñem bỏ ở ñồng cỏ, chỉ thỉnh thoảng ñến thăm.

Một hôm chúa làng bắt gặp, quẳng em bé xuống suối nhưng nó không chìm, chỉ

trôi ñến một nơi ñược bà Iă Pôm vớt về nuôi. Lên bốn, em biết múa khiên ñao.

Một hôm em ñứng trên một phiến ñá, khấn: - "Hỡi thiên thần, hãy giúp ta giết tên chúa làng gian ác". Dứt lời hòn ñá cựa quậy hóa thành một con ngựa trắng cao to. Ngựa cúi ñầu vẫy ñuôi trước mặt, tỏ ý thuận phục. Cùng lúc ấy một bà già tóc vàng từ trên trời bay xuống bảo em ñến dòng thác lấy vật báu. Em nhìn thấy một vật sáng lấp lánh trôi bập bềnh, bèn lội xuống vớt lên thì là một thanh gươm quý. Em rùng mình một cái trở thành một người cao lớn phi thường, cưỡi lên ngựa, ngựa hý phi như bay, cây cối cúi rạp. Đến nơi, tên chúa sợ, ñóng cổng lại. Em múa gươm, gươm tỏa ra muôn ngàn hào quang, ñốt cháy cổng, rồi cung ñiện. Bọn tôi tớ xông ra ñều bị ngã hàng loạt. Em giết chết tên chủ làng, rồi lấy của chia cho mọi người, ai về nhà nấy. Lại cưỡi ngựa về chốn cũ. Ngựa không bay lên trời mà hóa thành ñá, em ném gươm trả cho dòng thác, còn mình thì ñược bà chúa mặt trăng ñưa lên trời, vì em vốn là con bà.

Truyện của ñồng bào Ba-na (Bahnar) Cha gấu:

Một nhà nghèo ñẻ ñược mười cô gái, hàng ngày các cô phải vào rừng ñốn củi sinh nhai. Một hôm họ gặp một con gấu ñỏ, kể hoàn cảnh nghèo ñói cho gấu nghe. Gấu trèo cây hái quả ngon cho ăn, lại cho mỗi người một gùi quả ñem về.

Cô út sau khi ăn quả của gấu thì có mang, sáu năm sau ñẻ ñược một con trai bụ

bẫm. Trong khi bị làng ñuổi, cô ñược gấu ñỏ ñến nhận con và hái quả nuôi. Từ

ñây truyện gần với truyện của ta. Chú bé lớn nhanh nhưng không nói ñược, không ñi ñược. Mẹ rất buồn. Một hôm con nói với mẹ. - "Mẹ nấu cho con năm bung cơm và dọn bốn ché (hũ) mắm chua". Mẹ làm theo. Con ăn một loáng hết sạch, ăn xong, con xin mẹ ñi làm nương: nhưng mẹ không cho. Nó bèn vươn vai một cái tự nhiên cao lớn vụt lên: áo quần mẹ may cho rách toạc hết. Mẹ kinh ngạc ñi gọi làng xóm tới. Lúc trở về thì con ñã thành một trang thanh niên khổng lồ, tay cầm thanh gươm nom rất oai vệ. Ai nấy ñang ngơ ngác thì nó ñã cưỡi lên 1 Theo Hoàng Quyết. Truyện cổ Tày Nùng. Người Sán Dìu có truyện Vua cóc cũng là một với truyện Lệnh Trừ, theo Đức Hùng, Phù Ninh, ñã dẫn.

848

https://thuviensach.vn

khiên bay vụt lên không. Đến ñây truyện kết thúc có khác. Lúc này gấu ñỏ xuất hiện biến thành người, ñến khuyên dỗ vợ rồi cùng ngồi lên khiên bay ñi tìm con.

Gặp con, hai người rủ nhau ñi trị tội một tên chúa làng gian ác nhưng có nhiều phép thuật tên là Ria. Thoạt ñầu Ria làm lửa cháy khắp bốn bề. Cha con gấu hóa phép làm cho nước ñổ xuống như mưa. Ria lại dâng nước cho ngập lụt, cha con lập tức gọi rồng hút. Ria hoảng hốt chưa kịp chạy trốn, ñã bị cha con bắt trói.

Nhưng họ không giết Ria, chỉ buộc nó bỏ thói gian ác và chia của cải của nó cho mọi người. Xong, gấu ñỏ lại ñưa con trở về với vợ1.

Truyện của ñồng bào Xơ-ñăng Đăm Tay:

Đăm Tay là một chú bé không cha không mẹ, ñi ở với một tên chủ làng giàu có nhưng ñộc ác. Vì khổ quá em bỏ ñi; ñi mãi, gặp một vườn mía vào bẻ ăn. Chủ

vườn mía là hai ông bà già, thương em khổ, nuôi làm con nuôi. Một buổi sáng, em leo núi thấy trên ñỉnh toàn là chiêng ché, trâu bò, voi ngựa, về nhà lại thấy một thanh gươm bằng vàng hào quang lóng lánh. Khi bố mẹ nuôi về em hỏi: -

"Của cải trên núi ñể cho ai?" - "Cho con" - "Thanh gươm ñó cho ai?" - "Cho con". Thích quá, em vùng dậy ăn một loáng hết cả một nồi lớn cơm và uống hết một bầu nước. Đi qua suối vàng em xuống tắm, người bỗng vàng ra và cao lớn lên. Em cưỡi voi ñi ñến một bờ suối thấy trong một cái chòi có tiếng khóc. Từ

ñây trở xuống giống với truyện Tiêu diệt mãng xà (số 148): Em vào xem thấy một cô gái xinh ñẹp. Hỏi thì mới biết dân ở vùng ñó bảy năm một lần phải nộp một cô gái ñẹp cho yêu tinh, nếu không nó sẽ dâng nước chết hết. Đăm Tay chém chết yêu tinh, từ biệt cô gái, bỏ lại vỏ gươm và một mảnh ñuôi khố bị yêu tinh chém ñứt. Người bố cô gái gọi các chàng trai ñến so ñuôi khố và so gươm, hứa sẽ gả con gái cho ai so vừa. Dĩ nhiên chẳng có ai vừa trừ Đăm Tay, nhưng em lại bị bọn nhà giàu ghen ghét bẫy chiếc cầu làm cho voi ngã, Đăm Tay rơi xuống nước chết. Xác em ñược cô gái chôn cất, nhưng sau ñó lại ñược con chó của bố mẹ nuôi ñến bới lên, rồi liếm làm cho sống lại. Em lại mang gươm ñi các nơi trị tội bọn tham lam ñộc ác2.

Một truyện khác của người Mơ-nông Hai anh em Pờ-rang và Dang là một dị

bản của truyện vừa kể:

Xưa, có hai anh em Pờ-rang và Dang ở chung nhau một nhà, anh thương em, nhưng vợ anh thì trái lại. Một hôm Dang ñi săn nhờ chó sủa, nhặt ñược một hòn ñá lạ ném trâu, ñá xuyên bụng trâu. Chị dâu ghét em, xui chồng giết. Chồng gửi em ở nhà một người bạn, nói dối là ñã giết. Nhưng sau vợ biết là chồng lừa, bèn buộc chồng phải giết cho kỳ ñược. Cuối cùng chồng phải làm một cái trống bỏ

em vào cùng với thức ăn, thả cho trôi theo dòng nước. Trống trôi ñến một nơi có hai vợ chồng một ông già không con, họ nuôi Dang làm con. Một hôm hai vợ

1 Đều theo Truyện cổ Ba-na, tập II, ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ tích các dân tộc ở Việt-nam, ñã dẫn, tập IV.

849

https://thuviensach.vn

chồng ñi xa, dặn Dang ñừng ñụng tới chum nước ñể ở góc nhà, nhưng do tò mò, anh thò tay vào, cánh tay tự nhiên vàng rực, càng chùi càng vàng khắp người.

Làng ông lão thờ thần rồng cứ bảy năm một lần phải nộp một mạng người, lại phải nộp năm trăm trâu, năm trăm bò và năm trăm lồng gà vịt. Năm ấy ñến lượt Nê-ang Pu, con gái vua nộp mạng. Dang ñến thần Jê-ác nhớ thần rèn gươm bằng hòn ñá của mình. Rèn xong anh chặt thử, gươm bị gãy. Rèn lại cũng thế, mãi sau mới thành công, chỉ chặt một nhát vào cây là gãy, chặt một nhát vào nước, cá chết ñầy sông. Khi có gươm, sức khỏe của Dang tự nhiên tăng lên gấp bội. Một mình ăn hết một nong cơm tám sải, một nong thịt tám sải, một nong ớt tám sải và một nong cà tám sải. Chỉ một quật, anh lật nhà, mái lộn xuống ñất. Trở về, Dang giết chết rồng cứu Nê-ang Pu. Nhưng lập công xong anh trở về nhà nằm bên bếp vùi tro lại giấu mình không cho ai biết (tình tiết này giống với các dị

bản phương Tây). Nhưng do anh bỏ quên vỏ gươm, nên về sau nhà vua cũng tìm ra. Đoạn sau này xem Khảo dị truyện số 26, tập I.

Truyện của ñồng bào Ja-rai (Djarai) Chàng Y Ban:

Có hai vợ chồng bị chủ làng ñuổi nhưng lại gặp tiên, ñược tiên làm cho trở nên giàu có, lại ñẻ ñược một ñứa con trai ñặt tên là Y Ban, nuôi một con nuôi tên là Y Rít. Chủ làng lại tìm ñến nơi giết chồng rồi bán vợ lại cho người khác. Y Ban ñược Y Rít bồng chạy trốn ñến một nơi, làm con nuôi một gia ñình khác. Em ăn một lúc sáu mâm cơm, ngủ sáu ngày sáu ñêm liền. Lúc dậy vươn vai, người em tự nhiên cao bằng cây kơ-nia trước sân. Em ñánh con quay làm vỡ tan quay, lại ñánh nữa cũng vỡ. Phải mua quay bằng sắt giá bằng ba chòi lúa với hai con trâu, phải dùng voi cho con quay về. Em tập múa khiên và dao: khiên vỡ dao gãy. Em chặt một cây cổ thụ bẩy người ôm ñể làm khiên (không thấy nói ñến việc rèn búa). Đi ñánh nhau, mọi người ñều thua em. Sau ñó tìm ñược mẹ, em quyết trả

thù cho cha. Sai Y Rít ñi dò ñường ñến nhà tên chủ làng, phải ñi bảy ngày bảy ñêm mới tới, bị chủ làng ñuổi, Y Rít chạy về dẫn ñường cho Y Ban ñi. Lúc ñến nơi Y Ban chỉ giáng một búa, cổng thành vỡ tan, ñoạn giết chết chủ làng và sáu ñứa em của nó. Sau ñó anh lấy cô gái làng ấy1 .

Cô-xcanh (Cosquin) trong Những truyện Ấn-ñộ và phương Tây khi kể truyện Tro bếp hay Lọ lem (nữ) có nói ñến một loạt truyện mà ông gọi là Tro bếp nam (Cendrillon masculin) trong ñó nhân vật chính là nam, lúc còn bé thường ngủ

trong tro nhưng có sức khỏe, ăn khỏe (có khi cả ngủ khỏe) với cái gậy (hay chùy, hay giáo) bằng sắt nặng ghê gớm; lập nên nhiều kỳ tích. Dưới ñây kể một số:

Truyện của Pháp:

1 Chàng Y Ban (tập truyện cổ tích của các dân tộc Tây-nguyên) .

850

https://thuviensach.vn

Lu-i ñã lên hai mà vẫn nằm, không dậy. Bố mẹ thường bảo: - "Dậy ñi con!".

Con ñòi: - "Khi nào cho con một cái áo bờ-lu và một quần cộc thì con sẽ dậy".

Vì không có áo quần nên lên tám, rồi lên mười hai, Lu-i vẫn nằm ở giường. Bố

mẹ bảo thì em vẫn trả lời như thế. Đến năm mười lăm tuổi, bố mẹ khâu ba mươi sáu miếng vải nhặt ñược thành áo quần. Em bèn dậy làm việc với một chủ trại với ñiều kiện là mỗi ngày phải cho em ăn một ñống bánh ngọt và một thùng rượu. Em làm việc khỏe gấp mấy chục lần những người ñầy tớ khác.

Một truyện khác ở Thượng Brơ-ta-nhơ (Haute-Bretagne), kể một em bé thường xuyên không nằm trên giường, nhưng bà mẹ cho chơi cho ñến mười bốn tuổi, mới bảo làm việc. Em ñi rèn một "chiếc ñũa nhỏ" nặng bảy trăm bảng rồi cầm lên như cầm chiếc lông ñi chu du thiên hạ. Đoạn cuối giống truyện Chàng Gấu (xem Khảo dị truyện Thạch Sanh, số 68, tập II ).

Truyện Iếc-lăng (Irlande):

Một người ñàn bà góa nghèo không có áo quần cho con mặc, bèn bỏ con vào bồ tro gần bếp ñắp tro nóng vào. Con càng lớn càng ñắp thêm tro. Khi con mười chín tuổi, mẹ kiếm cho một mảnh da dê cuốn quanh lưng và bảo ñi làm việc kiếm ăn. Em có sức mạnh tuyệt vời, làm nhiều cuộc thám hiểm và lấy ñược công chúa.

Truyện Đức:

Jăng, chàng Sắt - tên em bé - vì ăn tợn quá nên bố mẹ không cung cấp nổi. Bố

mẹ bảo em ñi ở với một thầy cả và rèn cho một roi sắt. Em ñã ăn bữa ăn chiều bằng bữa ăn của mười hai người ñầy tớ, ăn bữa ăn trưa bằng bữa ăn của các nữ

tỳ và các ñầy tớ, nhưng làm việc mấy chục lần hơn họ. Cuối cùng ñể ñuổi em, chủ sai em ñi tìm ñứa con gái của mình bị quỷ bắt, hứa sẽ thưởng một túi tiền mà em vác nặng. Em cầm roi ñi ñến cửa âm phủ, gõ cửa ầm ầm. Quỷ trốn biệt.

Em phá cửa vào ñưa cô gái về, và ñòi tiền công. Em bỏ tất cả của nả của chủ vào một cái túi mà vác vẫn chưa nặng. Sau khi mang về cho bố mẹ, em ñi chu du thiên hạ.

Truyện Thổ-nhĩ-kỳ (Turquie):

Một em bé thường nằm trong ñống tro bếp. Một hôm một chị và hai anh của em bị một con quỷ ba ñầu nuốt mất. Em ñứng dậy rũ mình cho rơi tro, bỗng xảy ra một trận bão lớn làm cho nhiều nông phu ñang cày ruộng phải bỏ cày chạy về

nhà ẩn nấp. Em lấy tất cả các cày của họ mang ñến cho một người thợ rèn, bảo rèn cho mình một cái giáo. Nhưng khi ném giáo lên trên không rơi xuống, ñụng phải ngón tay út, giáo gãy. Rồi em lại lắc mình mạnh hơn trước, lại nổi lên một trận bão lớn hơn. Người ta lại bỏ cày ñi trốn, em lại lấy số cày nhiều hơn ñể rèn giáo lần thứ hai, nhưng giáo vẫn bị gãy. Lần thứ ba em cũng làm như vậy, lần này giáo làm bằng tất cả những chiếc cày còn lại tung lên rơi xuống không bị

851

https://thuviensach.vn

gãy. Em liền cầm lấy ñi cứu chị và hai anh. Đoạn cuối cũng giống như truyện Chàng Gấu của Pháp.

Truyện của người Nga:

I-văng là một em bé ngốc. Mười hai năm ròng em nằm ngủ trong tro của lò sưởi nên người ta gọi em là cậu bé Tro (Pô-pi-a-lốp). Sau ñó em dậy, lắc lắc người, làm rơi ñến sáu pút tro. Bấy giờ có một con rắn ngăn trở không cho mặt trời mọc làm cho ñêm tối ngự trị. I-văng xin cha rèn cho mình một cái chùy sắt năm pút. Chùy rèn xong, em tung lên không, rơi xuống trán, chùy bị gãy vụn.

Lại xin rèn một chùy khác mười pút nhưng khi rơi xuống ñầu gối em, cũng gãy tan. Đến cái thứ ba mười lăm pút, rơi xuống trán làm móp trán. I-văng bèn cầm lấy ñể ñi ñánh rắn.

Ở truyện của người Xla-vơ ở Bô-xni (Bosnie) thì một em bé tên là Hạt tiêu.

Sau khi chết mất hai ñứa con trai, bố mẹ em cầu xin một ñứa con khác, sau ñó ñẻ

ra em chỉ lớn bằng hạt tiêu. Nhưng em có sức khỏe tuyệt vời, thường cầm một chùy sắt vĩ ñại như cầm một chiếc lông.

Truyện của người Béc-be-rơ (Berbères) ở An-jê-ri (Algérie):

Một chàng trai có sức khỏe kỳ diệu nhưng hung dữ. Dân trong xứ xin vua trừ

ñi. Vua tìm ñược một cách là lừa anh ñến nhà một bà chằng ăn thịt người ñể

mượn tay bà chằng trừ hộ, mới bảo: - "Chị mày ở trong tay bà chằng ấy". Anh chàng bèn ñến thợ rèn bảo rèn cho một cái gậy sắt. Thợ rèn rèn cho một gậy nặng mười tạ. Cũng như truyện trên, anh cầm gậy tung lên không, rơi xuống cánh tay, gậy gãy. Anh cầm khúc gậy còn lại ñánh người thợ rèn gãy lưng. Lại nhờ một người thợ khác rèn một cái gậy hai mươi tạ. Lần này thử không gãy.

Anh cầm gậy nhẹ như một cái lông, ñi ñánh bà chằng giải phóng cho chị mình.

Truyện Brê-din (Brésil):

Một ông vua có một ñứa con trai, khi mới ñẻ ñã to lớn và khỏe dị thường.

Được mười ngày nó ăn hết một con bò. Vua hoảng quá, gọi cố vấn ñến hỏi kế.

Cố vấn bảo vua phải cho con ñi nơi khác kiếm ăn. Hoàng tử bằng lòng ñi, nhưng xin rèn cho một gậy sắt thật nặng, một cái búa tạ, một lưỡi hái to. Được mọi thứ, nó ra di. Kết cục giống như truyện Chàng Gấu của Pháp (ñã dẫn).

Người Ba-tư (Iran) cũng có một truyện như truyện Chàng Gấu của người A-ra-vơ, nhưng ở ñây bố của em là một hoàng tử bị gấu cái bắt về làm chồng. Lên ba tuổi khi nghe bố kể chuyện, em lật hòn ñá nặng ñưa bố ra khỏi chỗ giam lại giết mẹ khi bị ñuổi bắt. Vua - ông nội của em - sợ quá cho em ở một nơi hẻo lánh. Lên sáu: em xin ñi ñánh trận, nếu không sẽ phá hết nhà cửa nơi ñó. Vua sai em ñến hồ Si-na-dơ nhặt củi với ý ñịnh ñể cho thú dữ ăn thịt, không ngờ em gọi ñược mọi thú rừng chim chóc bảo chúng ñi nhặt củi hộ, ñưa về. Vua cho ở kinh ñô năm năm, sau ñó em lại xin ñi ñánh trận, nếu không sẽ phá nát cả kinh ñô.

852

https://thuviensach.vn

Vua sai em ñi giành lại thành Sim-ken trước ñấy bị chiếm ñoạt. Hỏi cần bao nhiêu quân, nó chỉ xin một thanh gươm nặng bảy vạn bát-man và một cái búa một vạn sáu nghìn bát-man. Vua sai gộp tất cả sắt trong nước lại ñể rèn, ñến bốn mươi ngày mới xong. Gươm rèn xong, cả một ñội quân không nhấc nổi. Em chỉ

cầm có một tay rồi giắt vào lưng. Đến nơi, em hét lên một tiếng: có bốn vạn người chết, hét tiếng thứ hai: ba vạn, tiếng thứ ba; một vạn. Thế là giành xong.

Em ñi gọi dân nghèo lân cận tới ở. Đoạn sau xem Khảo dị số 88, tập II1.

Ở truyện Xéc-bi (Serbie) thì em bé ñược mẹ cho bú trong ba thời kỳ liên tiếp là bảy năm. Sau ñó em vươn vai ñứng dậy thành người to lớn, nhổ một cây "sên"

cổ thụ. Không những thế, em còn lật ngửa cây cho gốc lên trời. Ở truyện Nhật-bản cũng có một em bé khỏe tuyệt trần tên là Kin-ta-rô cưỡi ngựa cầm gươm ñi dẹp giặc.

Ở truyện Jê-or-gi (Géorgie) thì em bé tên là Nát-xác-khơ-ki-ia (người gãi vung tro như kiểu chó gãi) không những có sức khỏe mà còn có mưu. Em thường ngồi ở bếp ñào một lỗ trong tro bếp mà nằm. Bố mẹ em chịu ñựng một thời gian lâu, sau ñó ñuổi em ra khỏi nhà. Đi chu du thiên hạ, em gặp một tên Khổng lồ. Thấy nó bóp ñá ra nước, em nói: "Tốt lắm, ta có thể làm tan ra bột bất kỳ hòn ñá nào".

Đoạn lấy một quả bầu ñựng tro giắt sẵn ở thắt lưng ra, vung cho tro bay khắp nơi. Khổng lồ chưa hết kinh ngạc thì ñã bị tro làm cho mù mắt2.

Người Mô-rơ (Maures) có hai truyện có hình tượng lạ hơn, là một em bé anh hùng ñược sinh ra cùng với cây gươm thần:

1) Một ông vua có hai người con nhút nhát, bèn cầu thần A-ra cho mình một ñứa can ñảm không ai thắng nổi, trừ bậc tối cao. Một vị tiên hiện ra bảo trước cho vua sẽ có con can ñảm và cho một cây gươm. Hoàng hậu quả ñẻ một ñứa bé có một cây gươm giắt ở lưng, ñặt tên là Bu-xíp (người có gươm). Đứa bé lớn nhanh. Vua thử rút gươm xem thì cây gươm bay ra múa tít rồi lại trở về chỗ lưng ñứa bé. Lớn lên, vua cha chết, em ñi săn ñược con thịt nhiều bằng của mười người thợ săn góp lại. Rồi em cưỡi lừa ñi chu du, gặp các anh hùng khác trổ tài, làm nên nhiều kỳ tích.

2) Một ông vua lấy một nữ nô lệ da ñen ñẻ ñược một ñứa bé mang một lưỡi gươm cả vỏ. Vua bắt bà mụ giấu kín nhốt em trong buồng không cho ñi ñâu cũng không cho giao tiếp với người ngoài. Em lớn lên, vua cho một ông thầy tới dạy chữ. Một hôm vua cho phép em lên gác của hậu phòng. Bắt ñầu thấy người và cảnh vật, em ñòi ñi ra. Vua không cho. Em ñấm thủng tường ra ñi. Cùng ñi với em có một con ngựa thần không ai dám ñến gần, và cũng chưa ra khỏi 1 Theo Da-sác-cô (Zacharko). Truyện cổ tích Xác-tơ.

2 Phần nhiều những truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách vừa dẫn, và sách Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, tập II.

853

https://thuviensach.vn

chuồng bao giờ. Vua sai ñóng móng bằng vàng và bạc. Em dắt ngựa ra cưỡi.

Một bà già bảo em ñi tìm mặt trời của mặt trời. Em bảo mẹ chuẩn bị thức ăn rồi ra ñi và cũng lập nhiều kỳ tích1.

1 Theo Đét-xpac-mê (Desparmet). Truyện cổ tích Mô-rơ trong Tạp chí dân tộc học và truyền thống dân gian (1921).

854

https://thuviensach.vn

135. AI MUA HÀNH TÔI HAY LÀ LỌ NƯỚC THẦN

Ngày xưa có một anh chàng trẻ tuổi chưa có vợ, sống bằng nghề làm ruộng.

Một ngày nọ anh xách búa lên rừng ñốn củi. Trong khi ñang lúi húi chặt cây, anh trông thấy một con quạ tha một con chim sẻ tới ñậu trên một phiến ñá ở gần chỗ mình làm việc. Nhìn thấy thế, anh bỗng ñộng lòng thương con chim bé bỏng sắp sửa lọt vào miệng loài ác ñiểu.

Anh bèn nhặt hòn ñá ném con quạ. Quạ giật mình bỏ mồi vỗ cánh bay lên. Tức mình vì hỏng ăn, quạ chửi rủa om sòm. Anh nhặt ñá ném thêm và mắng: - "Đồ

chim dữ, hãy cút ngay!". Quạ hậm hực bay ñi, miệng còn ñe dọa sẽ báo thù. Anh chàng chạy lại nhặt con chim sẻ ñang thoi thóp, cố tìm cách ủ cho nó sống lại.

Chỉ chừng giập bã trầu, con chim sẻ ñã hồi tỉnh và bay ñược. Nó cảm ơn anh và bảo anh ngồi chờ ñể nó ñưa biếu một vật. Một lát sau, con chim ñã bay trở lại miệng ngậm một cái lọ bé xíu ñặt xuống bên cạnh và nói: - "Đây là là nước thần có phép làm cho người trẻ lại, vật thì lớn thêm, trần gian không ai có". Nói rồi nó vỗ cánh bay ñi. Anh ngồi lại tần ngần mở nút ra xem thì thấy ñầy một lọ nước mùi thơm ngạt ngào. Anh nghĩ bụng: - "Những thứ này chỉ ñể cho các bà quan làm dỏm, có ñâu ñể hạng như mình dùng". Rồi anh nút lọ lại cẩn thận, khi gánh củi về, treo lọ lên kèo nhà. Và rồi thời gian trôi qua, vì bận công việc làm ăn, anh cũng quên ñi, không nghĩ tới cái lọ ấy nữa.

Ít năm sau, chật vật mãi anh chàng mới cưới ñược vợ. Vợ anh cũng con nhà nông, quanh năm chân lấm tay bùn, nên ñen ñủi, xấu xí. Nhưng hai vợ chồng rất thương yêu nhau.

Một hôm chồng ñi cày vắng, vợ ở nhà quét dọn khắp nơi. Thấy một cái lọ con treo trên kèo nhà, chị bèn bắc ghế lấy xuống mở nút ra xem. Khi ngửi thấy mùi thơm, chị ta ñồ là dầu thơm gội ñầu. Lát sau, chị nấu nước tắm gội rồi tiện tay ñổ lọ nước ra xức khắp tóc tai mình mẩy.

Không ngờ sau khi xức xong, chị ta tự nhiên trở nên xinh xắn trắng trẻo, nhan sắc mỹ miều ít ai sánh kịp. Nước thần trôi xuống mấy luống hành bên cạnh giếng, khiến cho những cây hành cũng lớn phổng lên một cách lạ thường: củ to như bình vôi, dọc dài bằng ñòn gánh.

Khi người chồng ñi cày về nhìn mặt vợ thì ngẩn cả người cứ tưởng là tiên sa xuống cõi trần, nếu không có tiếng nói thì cơ hồ anh không nhận ra là vợ mình nữa. Nghe vợ nhắc ñến lọ nước thơm, anh mới sực nhớ tới chuyện báo ñền của con chim sẻ ba năm về trước. Nỗi mừng biết lấy chi cân, anh ngắm và mãi không chán mắt, rồi kể lại câu chuyện cũ cho vợ nghe.

855

https://thuviensach.vn

Từ ñấy anh cứ quấn quýt lấy vợ không rời. Công việc ñồng áng vì thế cũng mười phần bê trễ. Nhưng cứ ở nhà mãi thì ñói mất nên anh ñành phải ñi làm. Để

khỏi nhớ, anh thuê thợ vẽ hình vợ. Mỗi khi ra ñồng làm việc, anh lại treo bức tranh ở bờ ruộng ñể nhìn cho thỏa. Một hôm anh ñang cày ruộng, bức tranh ñược treo lên một cái cọc cắm ở trên bờ. Vừa cày ñược mươi luống, tự nhiên con quạ

năm xưa ở ñâu sà xuống quắp lấy bức tranh mang ñi. Anh chàng ở bên kia bờ

thấy vậy bèn hò hét ñuổi theo nhưng không kịp nữa. Quạ ñã cất cánh bay cao và bay ñi rất xa, chỉ một loáng ñã mất hút. Báo thù việc anh ném ñá giành mồi của nó ngày xưa, quạ mang bức tranh vào ñến tận kinh ñô, thả xuống ở sân rồng.

Bọn lính thị vệ thấy sự lạ lùng, bèn nhặt lên ñem trình vua. Cầm lấy bức truyền thần, vua ngắm nghía mãi không chán mắt, bụng bảo dạ: - "Trong ba cung sáu viện của ta ñã có nhiều người ñẹp, nhưng chưa có người nào ñẹp bằng người ñàn bà trong bức tranh này. Hẳn là trời sai con quạ ñến mách cho ta ñây!".

Lập tức vua ra lệnh cho một quan dại thần và một trăm thị vệ phải tìm cho ñược người ñàn bà như ñã vẽ trong tranh mang về. Quan ñại thần cho người về

các ñịa phương sục sạo khắp hang cùng ngõ hẻm. Để việc tìm tòi có hiệu quả, chúng bày ra trò mở hội ở các vùng chúng ñến ñể cho mọi người ñổ về xem.

Mỗi lần thấy dân tập hợp ñông ñúc, chúng ñưa bức tranh ra giả tảng nói là tình cờ bắt ñược, người nào mất thì ñến mà nhận.

Một hôm, chúng tới vùng quê hai vợ chồng anh chàng có lọ nước thần và cũng bày trò mở hội ba ñêm ngày. Quả nhiên anh chàng sa vào mưu gian. Khi nhìn thấy bức tranh anh không ñắn ño gì cả, lật ñật bước tới ñể nhận. Nhưng anh không ngờ bọn lính chộp lấy anh như chộp con mồi. Chúng theo anh về nhà và tìm thấy ngay người ñàn bà trong tranh. Mừng quá, chúng vội ñưa kiệu rước nàng về kinh ñô, mặc kệ cho người chồng vật mình than khóc.

Sau khi bị bắt vào cung, người ñàn bà không cười không nói, áo ñẹp không mặc, ñầu không chải và không cho một ai ñến gần. Đem ñược người ñẹp về

cung, nhà vua hết sức mừng rỡ, nhưng cũng hết sức buồn phiền vì mọi thứ dỗ

dành, dọa nạt ñều không thể làm cho người ngọc nở một nụ cười hoặc nói lên một tiếng. Vua bèn hạ lệnh cho rao trong dân chúng hễ ai có cách gì làm cho nàng cười nói lên ñược, thì sẽ ban thưởng cho quan cao lộc hậu. Nghe tin này, có nhiều người, từ những vai hề nổi tiếng, những ông trạng cười cho ñến các bậc lương y, các pháp sư phù thủy, v.v... ñua nhau trẩy kinh hy vọng dùng tài phép lớn cho người ñàn bà phải buột miệng nói cười ñể mong ân thưởng. Nhưng dù ñã giở ñủ mọi trò, ñều vô hiệu.

Lại nói chuyện anh chồng từ khi vợ bị quan quân bắt ñi thì không còn thiết làm ăn gì nữa. Khi nghe tin loan báo ai làm cho người ñẹp trong cung nói cười ñược thì sẽ ñược vua ban thưởng, anh biết là vợ mình ñang ở cung vua, bèn quyết vào kinh tìm vợ. Trước khi ñi, anh nhổ mấy củ hành ở cạnh giếng buộc 856

https://thuviensach.vn

làm một gánh quẩy theo. Đến kinh ñô anh quảy gánh của mình ñi lại trước cửa hoàng cung rao to lên những câu:

Dọc bằng ñòn gánh,

Củ bằng bình vôi,

Ai mua hành tôi,

Thì thương tôi với!

Tiếng rao của anh vọng vào cung mỗi lúc mỗi lớn. Nét mặt của vợ anh tự

nhiên cũng mỗi lúc mỗi tươi. Cuối cùng, nàng quay lại bảo thị nữ:

- Hãy gọi người hàng hành vào cho ta!

Khi nhìn thấy mặt chồng, vợ anh cười lên một tiếng. Thấy người ñàn bà lần ñầu tiên cười nói, vua sung sướng như mở cờ trong bụng, lại thấy những cây hành to lớn lạ thường thì nhà vua lấy làm kinh ngạc quá ñỗi. Vua ngỡ là nhờ

những cây hành kỳ lạ này mà người ñẹp nói cười. Vua liền nảy ra ý nghĩ muốn tự mình cải trang gánh gánh hành ñể làm vui lòng người ñẹp. Vua bảo anh chồng:

- Hãy ñặt gánh hành lại ñó và cởi áo ra mau!

Vui cởi áo long bào vứt cho anh và mặc áo của anh vào. Vua còn bắt anh bày cho mình học thuộc câu rao, rồi quẩy gánh hành qua lại trước mặt người ñàn bà, cất tiếng rao mới học ñược. Thấy vậy, vợ anh hàng hành cười ngặt nghẽo. Vua thích thú lại càng làm già. Nhưng ñột nhiên người ñàn bà bảo thị nữ thả ñàn chó ra. Chó thấy vua ngỡ là người lạ liền nhảy xổ tới cắn chết. Người ñàn bà vội bảo chồng:

- Mình hãy mau mau trèo lên ngai vàng ñi!

Anh chồng lật ñật trèo lên ngai vàng giữa lúc trăm quan và cung nữ rập ñầu bái mạng. Từ ñó anh làm vua và ở với vợ trọn ñời1.

KHẢO DỊ

Phần ñầu truyện trên có nơi không kể việc báo ân của con chim mà là báo ân của một con rồng. Số là anh chồng một hôm làm ñồng ñào phải huyệt ñất rồng (có người nói táng mả vào lưng rồng), làm cho con rồng ñau. Rồng báo mộng bảo phải lấp lại (hoặc dời mộ ñi nơi khác), nó sẽ cho một thứ nước thần ñưa lọ ra mà hứng, v.v...

1 Theo lời kể của người miền Bắc.

857

https://thuviensach.vn

Đồng bào Tày có truyện Ba anh em mồ côi là một dị bản của truyện trên: Có ba anh em mẹ chết còn bố, tài sản chỉ có một con bò là quý giá. Bố chết, hai em giết bò làm ma. Anh ñi xa về thấy thế la mắng em sao không ñể bò lại mà cày, rồi ñây lấy gì làm ăn. Bèn ñến mộ bố gào khóc ñêm ngày. Hồn của bố

thương con cho con bạc ñặt ở trên mộ. Được bạc, anh ñưa về tiêu dùng một mình, không chia cho các em. Em thứ hai thấy vậy, lại ñến mộ bố kêu khóc và ñược bố cho vàng. Đến lượt em út ñến kêu khóc, bố nói không còn gì nữa cả, chỉ

có một hũ nước thần cho về treo lên nóc nhà nút kỹ sẽ có ngày dùng ñến. Hắn làm ñúng như lời, nhưng vợ hắn lại tưởng là hũ vàng hũ bạc chi ñây, bèn nhân lúc chồng ñi vắng lấy xuống xem. Cũng như truyện trên, khi thò tay vào khoắng thấy tay trở nên trắng trẻo, chị bèn dùng nước tắm khắp người, thành ra ñẹp như

tiên. Ở ñây không có câu chuyện bức tranh truyền thần và con quạ báo thù. Nghe tin, vua ra lệnh cho chồng ñưa vợ tới cho mình xem mặt. Lúc tới, vua chiếm lấy người ñẹp, chồng chỉ còn ngồi khóc. Vợ dặn nhớ về bắt nhiều chim sâu vặt lông làm áo quần rồi mặc ñến cung. Anh làm theo. Vua thấy lạ, ñòi ñổi áo. Kết cục cũng như truyện của ta, chó thấy vua tưởng là người lạ xông ra cắn chết và người chồng trở thành vua1.

Người Mèo có truyện Chàng thổi khèn cũng là một dị bản của các truyện trên: Một chàng trai có tài thổi khèn làm cho con gái một phú ông ñâm ra mê mẩn.

Anh phải ñi trốn ñến một hòn ñảo ñể tránh tai vạ. Ở ñây tiếng khèn của anh lại làm ñẹp lòng Long vương. Vua sai ñón anh xuống thổi khèn nhân ñám ma bố

mình. Cô gái út Long vương ñến lượt phải lòng anh, nhưng Long vương không muốn gả, bắt anh phải qua nhiều thử thách. Nhờ có sự giúp ñỡ của người yêu, anh ñều thắng cuộc. Lần cuối cùng, người yêu của anh biến thành gà ñể bí mật theo anh về cõi trần. Sau ñó nàng còn nhờ tiên xây lâu ñài ñể cho hai vợ chồng ở. Nhưng một hôm, Ngọc Hoàng nghe tin vợ người thổi khèn ñẹp, bèn ñòi anh ta ñổi vợ cho mình: một lấy mười. Anh không chịu, Ngọc Hoàng sai lính ñến cướp lấy mang về. Cũng như các truyện trên, nhờ có chiếc áo (ñây là lông thú không phải lông chim) do vợ dặn mình khâu, anh lên trời rao bán, làm cho Ngọc Hoàng phải ñổi áo cho anh ñể mua nụ cười của người ñẹp. Kết cục anh chàng thổi khèn làm vua, còn Ngọc Hoàng bị bầy chó trong cung lạ hơi vì chiếc áo, xông ra cắn chết2.

Một số dị bản của truyện Chiếc áo lông chim có gắn vào một phần ñầu nói về

lai lịch của một nhân vật vốn là người thần trong lốt vật. Cô-xcanh (Cosquin) thì cho rằng loại truyện như truyện Chiếc áo lông chim vốn xuất phát từ loại truyện có chủ ñề người (nam) kết duyên với vật (nữ), thực ra ñó là người trong lốt vật 1 Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge), ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ Việt bắc, ñã dẫn.

858

https://thuviensach.vn

như kiểu Người lấy cóc (số 126), v.v... Sau ñây là truyện của người Dao ở

Tuyên-quang:

Một chàng trẻ tuổi chữa bệnh cho vua Rồng ở biển bằng cách tháo lưỡi câu mắc vào họng vua. Để trả ơn, vua cho chọn một trong ba cái lọng thần. Anh chàng vô tình chọn ñược một cái lọng có phép làm mưa, khi trời hạn muốn mưa bao nhiêu cũng ñược.

Một hôm anh ñang làm mưa, tự nhiên rơi xuống một con cá vảy biếc. Anh ñem về nuôi trong vại nước. Giống với truyện Tú Uyên (số 117), từ ñó mỗi lần anh ñi vắng, mọi việc nhà ñều ñược một người lạ mặt nào ñó ñến chăm sóc chu ñáo. Để tìm ra sự thật, một hôm anh trốn vào chạn lúa phía trên cái vại tay thủ

sẵn một cái chày giã gạo, giả cách di vắng. Cá bỗng hóa ra cô gái ñẹp (vì ñó là con vua Rồng) bước ra khỏi vại làm công việc nhà. Anh ñể rơi chày làm vỡ vại rồi ôm lấy cô gái. Không có nước ñể trở về hình dạng cũ, cô gái từ ñó trở thành vợ anh. Hai người rất yêu nhau.

Đến ñây truyện bắt ñầu chuyển sang dạng truyện Chiếc áo lông chim. Một hôm, anh ñi làm ñồng vắng. Ở nhà lính vua ñi qua ngõ thấy có người ñàn bà ñẹp bèn bắt giải về dâng vua. Vua yêu dấu, nạp làm hoàng hậu và biệt ñãi hơn tất cả

các vợ khác, nhưng vẫn không làm cho người ñàn bà vui lòng. Về nhà không thấy vợ, anh ñi theo dấu cải mọc (vì biết rằng ñó là dấu của vợ cho mình biết mà ñi tìm). Anh ñi mãi ñi mãi ñến nỗi áo rách tơi tả như ăn mày. Cuối cùng cũng ñến kinh ñô nhà vua. Người ñàn bà lúc ấy ở sân rồng vừa thấy mặt chồng thì mỉm cười. Thấy thế vua nói: - "Một năm nay ta chăm sóc yêu dấu mà không thấy nàng cười. Thế mà vừa thấy bóng ñứa ăn mày thì nàng vui ra. Hay là ta cũng ăn mặc như nó ñể cho ñẹp lòng nàng". Cũng như các truyện trên, vua cởi áo ñang mặc cho anh, rồi mặc áo rách vào, và cũng bị chó trong cung xé xác.

Còn người chồng thật thì trèo lên ngai vàng1.

Một truyện Mông-cổ chép trong sách Cái chết mầu nhiệm (Siddhi Kho) tương tự với truyện trên:

Một chàng trẻ tuổi giải phóng một con nhái, con gái của vua Rồng, sau ñó lại cứu một con rắn khỏi vuốt một con chim dữ, con rắn này là con trai vua Rồng anh ñược vua trả ơn bằng một tặng vật có thể gọi ñược thức ăn ngon. Vua lại cho một con chó cái như kiểu con cá vẩy biếc ở truyện trên. Đêm lại chó cái cởi lốt hóa ra người, thành vợ chàng trai, sáng ra lại mặc lốt vật vào. Một hôm vợ

anh lấy dạng người ñể ñi tắm, ở nhà anh ném lốt vào lửa. Vợ về thấy vậy rất buồn vì chồng làm thế tất sẽ có sự chia ly, ít ngày sau, người ñàn bà lại ñi tắm ở

một con sông. Một búi tóc của nàng rơi ra, trôi theo dòng nước. Búi tóc này có 1 Theo Bô-ni-pha-xi (Bonifacy). Truyện dân gian người Mán ở Bắc kỳ, BEFEO.

859

https://thuviensach.vn

năm mầu lấp lánh và bảy tính quý, trôi vướng vào bình của một cô hầu trong cung ñang múc nước. Thấy búi tóc lạ, người hầu dâng lên vua.

Vua bảo mọi người: - "Trên nguồn phải có một người ñàn bà rất ñẹp mới có búi tóc như thế này. Các ngươi hãy cố gắng bắt về cho ta".

Khi thấy người của nhà vua sắp ñến, người ñàn bà biết sắp phải chia ly, mới dặn chồng làm một cái áo lông chim "pi" và lông thú rồi mặc vào, ñến cung vua làm những ñiệu bộ cầu khẩn. Người chồng nghe theo. Thấy chồng ñến với cái áo lạ, người ñàn bà giờ ñã là hoàng hậu, nở một nụ cười, vua nói: "Hơn một năm nay mặc dầu ta chiều chuộng ñủ cách mà nàng không cười, nay sao lại cười trước ñiệu bộ của người kia?". Đáp: - "Tôi cười vì cái bộ lông chim kia. Nếu vua mặc vào tôi cũng cười ngay". Trong khi vua ñổi áo cho anh chàng thì người ñàn bà dặn người hầu thả chó dữ ra. Vua bị chết tại chỗ, còn người ñàn bà ñưa chồng lên ngôi vua1.

Ở một số dị bản khác của truyện Chiếc áo lông chim lưu hành ở một số dân tộc còn có xen vào những tình tiết ñấu trí giữa nhân vật chính (nữ hay nam) với tên vua (hoặc quan do vua sai ñến) cùng một loại với những tình tiết của truyện Em bé thông minh. Ví dụ truyện Chiếc áo lông chim của dân tộc Nùng (ñã kể ở

Khảo dị truyện số 80, tập II)2.

Dân tộc Dáy có truyện Vợ chồng anh mò ốc:

Một anh chàng chuyên mò ốc, một hôm ñi bắt ñược một con ốc lớn lạ thường, ñem về bỏ vào chậu nước. Từ ñó mỗi ngày ñi làm về, anh thấy có cơm canh sẵn.

Tưởng bà con xóm giềng giúp ñỡ, anh ñứng ở cổng nói thật to mấy câu cám ơn, nhưng sau mọi người cho anh biết là không ai giúp anh như thế cả. Cuối cùng anh cũng lập mưu bắt ñược quả tang cô gái ñẹp từ vỏ ốc chui ra. Cô bằng lòng làm vợ anh, nhưng ñến lượt anh quyến luyến vợ, bỏ bê công việc làm ăn.

Từ ñây truyện giống với truyện người Nùng. Vợ cũng vẽ cho hai bức truyền thần dặn chồng khi ñi cuốc nương thì cắm mỗi bức một ñầu, tha hồ ngắm nghía.

Một hôm anh bỏ quên một bức ở nương, bức tranh bị gió cuốn bay ñến sân nhà vua. Muốn thử xem người ñẹp có tài không, nên khi gặp anh, vua hỏi: "Một 1 Theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây, sách ñã dẫn.

2 Người Nùng còn có truyện Nàng Xáy nói ñến một chàng trai nhờ con chó chín ñuôi bắt ñược một cái trứng. Từ trứng hiện ra một cô gái, dọn cơm canh hàng ngày khi anh vắng mặt. Về sau anh rình bắt ñược. Từ ñấy Nàng Xáy là vợ anh, nhưng vì anh phạm vào ñiều cấm kỵ (ăn trứng) nên vợ biến về thủy phủ. Trải bao gian khổ ñi tìm vợ nhờ con chó chín ñuôi, ruồi và cá anh vũ, nên anh cũng tìm ñến nơi. Ở ñây anh phải chịu ba lần thử thách của Long vương (bố

vợ); nhờ có ñom ñóm, kiến, chim nên anh làm tròn. Nhưng khi ñưa vợ trốn về, vì quá nôn nóng, nên vợ lại bị khi bắt, nhờ có châu chấu giúp, cuối cùng anh về an toàn. Từ ñây truyện giống với truyện trên, chỉ có gánh gừng hương thay cho gánh táo (theo Truyện cổ Việt bắc, ñã dẫn).

860

https://thuviensach.vn

ngày cuốc ñược bao nhiêu nhát?". - Vợ anh gà cho anh hỏi vặn lại vua: "Ngựa vua một ngày chạy ñược bao nhiêu bước?". Lần thứ hai vua lại hỏi: - "Có ñầm nước trên núi ñá ñủ 15 con trâu tắm không?". - Vợ anh cho vua biết rằng "chồng mình ñi bứt dây mây ba ngày chưa lần ñến gốc". Vua không tin có mây dài như

thế thì người ñàn bà ñáp: "Trên núi cũng không có ñầm rộng như thế". Vua chịu thua. Lần thứ ba gặp anh, vua lại hỏi: "Chỗ nào có cái trống ñánh từ mồng một, tiếng vang ñến ngày rằm?". Vợ anh nói rằng: "Chồng thiếp bận mổ một con trâu ba ngày mà lột da chưa xong". Không tin thì người ñàn bà ñáp. - "Lấy da trâu ấy mới bưng ñược trống ñánh từ mồng một vang ñến ngày rằm". Vua lại chịu thua.

Lần thứ tư gặp người ñàn bà vua hỏi: - "Đố biết ta ñi về hay là xuống ngựa ñấy?". Nàng hỏi vặn vua: "Đống rác này tôi hót ñi ñổ một hay hai lần?" - "Một lần", vua ñáp. Người ñàn bà liền hót rác làm hai lần. Biết là bị mắc mưu, nhưng vua tìm cách bắt mỗi người dân nộp một vác củi rồi ñể vu vạ anh mò ốc, vua bỏ

một con mèo chết vào vác củi của anh và nói: - "Mèo của ta không phải là mèo cũng không phải là hổ, rất quý. Có người ñã trả năm mươi lăm lạng rưỡi vàng.

Nay ñã ñánh chết thì một là phải làm sống lại, hai là phải trả ñủ số vàng. Không ñược thì phải ñưa vợ ñến thay". Không thấy anh mò ốc ñền mèo, hôm sau vua ñến nhà ñể ñòi, không ngờ khi xô cửa làm rơi một cái muôi gỗ, bị vợ anh mò ốc lý sự: "Muôi nhà tôi không phải muôi, gỗ không phải gỗ, rất quý, có người ñã trả

sáu mươi sáu lạng sáu vàng. Nếu vua bắt chồng tôi làm cho con mèo sống lại thì vua cũng phải làm cho cái muôi lành lặn như cũ. Nếu bắt ñền tiền thì vua còn mắc nợ mười một lạng mốt vàng" . Vua lại chịu thua .

Thấy người ñàn bà vừa ñẹp vừa có lài trí, vua sai quân ñến bắt ñi. Từ ñây truyện lại trở về dạng truyện Chiếc áo lông chim. Theo lời vợ dặn, người chồng cũng làm áo bằng lông các loại chim ñánh bẫy ñược, nhưng không phải trồng táo mà là trồng hẹ "lá tốt như cỏ tranh". Sau ba năm anh mặc áo ấy và gánh gánh hẹ

ñi ñến cung vua. Tiếng rao của anh cũng làm cho người vợ bỗng bật nói cười.

Kết cục như các truyện trên, vua cũng ñổi áo cho anh mò ốc, người ñàn bà cũng thả chó ra cho cắn chết vua, và anh mò ốc thì trèo lên ngai vàng. Ở truyện của người Nùng thì hai vợ chồng trở lại ñời sống ngày trước sau khi ñưa của cải của vua phân phát cho mọi người1.

Truyện vua A Tú của dân tộc Miêu (Trung-quốc) cũng có một ñoạn giống với các truyện trên:

Chàng trai A Tú ñến lợp cung ñiện cho vua. A Tú nhổ một bãi nước bọt biến thành quả anh ñào làm cho công chúa mê anh. Về nhà anh bảo mẹ ñi dạm công chúa. Vua bằng lòng gả nhưng bắt phải chịu một số thử thách. Lần ñầu là dùng tro bện một sợi dây quấn quanh lầu ba vòng, và mang ñến một con trâu sừng dài không ñi lọt cửa thành. A Tú lấy rơm bện thành thừng rồi ñốt như truyện của 1 Theo Chàng xà trị hổ ác, ñã dẫn.

861

https://thuviensach.vn

người Nùng; lại bóc vỏ cây xuân cắm tiếp vào sừng trâu cho dài. Lần thứ hai phải nộp ba ñấu mề gà và ba thăng mắt cá. A Tú bắt mẹ mèo rừng và mẹ rái cá, bảo lũ con phải tìm nhiều mề gà và mắt cá mới thả mẹ chúng ra, nhờ vậy mà ñủ

số ñem nộp. Lần thứ ba phải nhặt ñủ số hạt ñậu vàng mà vua sai rắc trong núi. A Tú bắt quạ loan báo cho các giống chim phải nhả số ñậu ñã ăn ñem nộp. Lần thứ

tư, ñể lấy ba sợi râu của Long vương, A Tú dùng gậy ñập xuống mặt hồ làm cho Long vương ăn ngủ không yên, phải nhổ râu cho A Tú. Sau bốn lần thử, vua bằng lòng gả công chúa, nhưng bắt A Tú phải ñoán ñúng kiệu công chúa trong số một trăm hai mươi kiệu che kín rước ra cửa cung. Một con ruồi bằng lòng giúp chàng việc này. Đến ñây truyện gần giống với truyện của ta.

Vì công chúa ñẹp quá nên ngày nào A Tú cũng ngắm nghía không rời, bỏ công ăn việc làm. Công chúa bèn vẽ cho chồng một bức tranh luôn luôn mang theo bên người và dặn ñừng huýt sáo. Câu chuyện rối ren cũng xảy ra vì A Tú quên mất lời dặn. Gió cuốn bức tranh ñến nước vua phương Nam. Binh mã của vua mang bức tranh ñi tìm người ñẹp. Một hôm chúng ñến làng A Tú. Chúng cũng hỏi anh mỗi ngày cuốc ñược bao nhiêu nhát. Anh chặn họng chúng bằng cách hỏi lại ngựa một ngày ñi ñược bao nhiêu nước. Thấy thế chúng ñến nhà với ý ñịnh ñể hỏi ñố nữa. Ở ñây chúng tìm ñược người ñàn bà vẽ trong tranh, mặc dầu nàng ñã dùng nhọ nồi bôi vào mặt.

Cũng như mấy truyện trên, trước khi ra ñi, công chúa dặn A Tú làm áo lông chim và mang khèn ñến cung vua. Vào cung ba năm, công chúa không nói một lời và chỉ nói cười khi thấy A Tú ñến. Vua mừng rỡ ñổi áo hoàng bào lấy áo lông chim của A Tú. Nhưng trong khi vua nhảy múa thổi khèn thì bị công chúa xui chồng bắn chết. Rồi A Tú lên ngai vàng làm vua1.

1 Theo Truyện dân gian Trung-quốc, ñã dẫn.

862

https://thuviensach.vn

136. NGƯỜI DÂN NGHÈO VÀ NGỌC HOÀNG

Ngày xưa, có một nhà kia trải ñã mấy ñời sống trong cảnh khố rách áo ôm.

Đến ñời người cháu nội là một anh học trò không ñất cắm dùi. Ngày ngày anh cố

công làm thuê làm mướn ñể tối ñến học năm ba chữ, may chi thay ñổi ñược số

phận, nhưng mãi ñến năm ba mươi tuổi, cuộc sống của anh vẫn không nhích lên ñược tí nào. Không chịu ñược nỗi ñói khổ dằn vặt, một hôm anh ngồi than thở

một mình:

- Tục ngữ có câu: - "Không ai giàu ba họ, không ai khó ba ñời". Ấy vậy mà ñã ba ñời nay dòng họ mình toàn là ñói rách xơ xác. Ta nghe nói ngoài biển Đông có Ngọc Hoàng thượng ñế thường xuống ngự trên một hòn ñảo. Vậy ta phải ñi tìm một phen ñể hỏi cho ra lẽ.

Nghĩ vậy, anh bèn khăn gói quả quyết lên ñường.

Anh cứ ngày ñi ñêm nghỉ ñã ñược mươi hôm. Vì tiền, lương mang ñi không có bao nhiêu nên chóng cạn. Đành phải lần vào một nhà nọ ñể xin giúp ñỡ. Người chủ nhà này là một phú ông. Phú ông sai người dọn cơm nước ñãi anh tử tế, ñoạn hỏi:

- Anh ñi ñâu có việc gì?

Người học trò không giấu giếm một tý nào cả:

- Nghe nói Ngọc Hoàng thượng ñế thường xuống ngự trên một hòn ñảo ngoài biển Đông, tôi cất công ñi tìm Ngọc Hoàng ñể hỏi tại sao người ta thường nói: -

"Không ai giàu ba họ, không ai khó ba ñời", thế mà nhà tôi ñói khổ từ ba ñời nay không cất mặt lên ñược.

Nghe ñoạn, phú ông ñưa cho anh học trò một số tiền ăn ñường, và nói:

- Thế thì nhân thể anh làm ơn hỏi giúp Ngọc Hoàng cho tôi một việc. Nhà tôi từ xưa ñến rày không hề làm việc gì ác ñức, vậy mà không hiểu tại sao vợ chồng tôi chỉ sinh hạ có mỗi một mụn con gái mà lại câm từ thuở nhỏ.

Người học trò gật ñầu nhận lời, rồi lên ñường, tiếp tục cuộc hành trình. Nhưng số tiền ăn ñường của anh chẳng mấy chốc lại hết veo. Anh lại lần vào nhà một người nọ ở dọc ñường ñể cầu giúp ñỡ. Người chủ nhà này cũng ñãi ñằng cơm nước tử tế, ñoạn hỏi anh về mục ñích chuyến ñi. Anh cũng kể lại tỉ mỉ số phận ñen ñủi của mình cũng với ý ñịnh ñi tìm Ngọc Hoàng thượng ñế. Nghe thủng câu chuyện, người kia mang tiền gạo ra tặng anh, và nói:

- Nếu anh ñi gặp Ngọc Hoàng thượng ñế thì nhân thể làm ơn hỏi hộ cho tôi việc này một tý. Nguyên nhà tôi có trồng mấy cây cam, không hiểu tại sao cây tốt sum suê mà lại không hề có quả.

863

https://thuviensach.vn

Người học trò nhận lời và lại tiếp tục lên ñường. Anh ñi mãi rồi cũng ñến ñích.

Nhưng khi muốn vượt biển ñể tìm ñến hỏi ñảo chỗ Ngọc Hoàng thường ngự

xuống thì thấy một trời một nước mênh mông, chẳng có thuyền bè gì cả. Anh ngồi lại ở trên bờ chờ ñợi. Chờ luôn ba hôm không thấy gì, anh không khỏi sốt ruột. Bỗng một hôm anh trông thấy một con ba ba khổng lồ nổi lên mặt nước bơi vào bờ, hỏi anh có việc gì mà ngồi chờ ở ñây. Người học trò liền kể hết tâm sự

của mình cho ba ba nghe và nói lên ñiều mong mỏi trước mắt là chờ gặp một con thuyền ñể ñi nhờ ra ñảo. Ba ba nghe vậy liền bảo:

- Anh cứ trèo lên lưng tôi, tôi sẽ vui lòng ñưa giúp anh ra ñến tận ñảo. Nhưng nhân thể nhờ anh hỏi hộ Ngọc Hoàng cho tôi là tại sao tôi sống ở ñây ñã ñược một ngàn năm rồi mà vẫn cứ thế này mãi chứ không thay ñổi.

Người học trò lại nhận lời của ba ba. Anh ngồi lên lưng ba ba ñể cho con vật rẽ sóng ñưa mình băng qua muôn trùng sóng nước. Đảo xa mù tít ngày một rõ dần. Không bao lâu, bàn chân anh ñã giẫm lên ñảo. Anh còn tiếp tục ñi một ñoạn ñường rất dài và trèo lên tận ñỉnh một ngọn núi. Theo lời chỉ dẫn thì ñây chính là chỗ Ngọc Hoàng thỉnh thoảng thường ngự xuống nghỉ ngơi. Cho nên, anh dừng chân lại và gắng sức chờ ñợi. Quả nhiên ba hôm sau, vào một buổi sáng, bỗng có một vầng sáng từ trên trời bay vụt xuống ñỉnh núi, Ngọc Hoàng từ trong vầng sáng bước ra rồi khoan thai tới ngự trên một cái ngai ñầy châu báu rực rỡ.

Không rụt rè một tí nào, anh học trò tiến ñến trước mặt Ngọc Hoàng quỳ xuống tâu xin. Nhìn thấy anh, Ngọc Hoàng chau mày:

- Nhà ngươi muốn cái gì mà ñến ñây .

Người học trò chưa vội hỏi việc của mình, anh bắt ñầu kêu hộ việc của ba ba.

Ngọc Hoàng nghe xong, liền nói:

- Nó có hòn ngọc ở trong cổ nên không hóa kiếp ñược. Chỉ cần bỏ ngọc ra là hóa ñược ngay.

Anh lại ñem việc của người trồng cam ra tâu. Ngọc Hoàng bảo:

- Những cây cam ấy không có quả là vì dưới gốc của chúng có vàng. "Kim khắc mộc" nên mới như thế.

Anh học trò lại chuyển sang hỏi hộ cho người con gái câm. Ngọc Hoàng bảo:

- Nó không nói ñược là vì chưa có ông trạng nào ñến "khai khẩu" cho nó.

Người học trò sắp sửa chuyển sang hỏi việc cho chính mình, thì không ngờ

Ngọc Hoàng thượng ñế thấy anh hỏi mãi nên học mình, gắt:

- Bực quá! Ta ñến ngồi ở ñây tưởng cách biệt với thiên ñình ñể kiếm chút yên tĩnh, không ngờ lại bị bọn trần gian tìm ñến quấy rầy.

864

https://thuviensach.vn

Nói ñoạn, Ngọc Hoàng vội cưỡi mây bay về trời. Cho là số phận của mình ñen ñủi nên mới xui ra vậy, anh học trò ñành ngậm ngùi quay trở về. Đến bờ biển ñã thấy ba ba chực sẵn ở ñó, nó bảo anh trèo lên, chở vào ñất liền, rồi hỏi:

- Việc của tôi thế nào?

- Tại trong cổ mày có hạt ngọc mà mày thì cứ khư khư giữ mãi không chịu bỏ

ra, nên không thể hóa kiếp ñược?

Ba ba bèn nhả viên ngọc ñưa ra biếu anh và chỉ một chốc sau nó ñã ñược ñầu thai làm kiếp khác.

Anh học trò lại lần theo ñường cũ trở về. Đến nhà có cây cam, người chủ ra ñón anh, hỏi:

- Việc của tôi thế nào?

- Vì dưới gốc cây có vàng chôn, cứ ñào lên là khắc có quả.

Người làm vườn bèn lấy thuổng ñào, quả tìm thấy dưới mỗi gốc cây có một chĩnh vàng. Ông ta vui lòng chia cho người có công ñi hỏi giúp mình một chĩnh.

Anh học trò lại lên ñường về. Đi ngang qua kinh thành nhà vua thì một không khí tấp nập làm anh chú ý. Ở ñây người ta ñang mở khoa thi ñể kén Trạng nguyên. Nhờ có viên ngọc, anh học trò ñã trở nên sáng dạ lạ thường, bao nhiêu kinh sử ôn ñến ñâu thuộc làu ñến ñấy. Vì thế anh bèn nấn ná ở lại. Sẵn có vàng, anh sắm sửa mọi thứ: quyển thi, lều chiếu và lễ vật... ñể ñược có tên vào danh sách ứng thí. Khoa ấy, văn bài của anh làm rất xuất sắc. Chánh chủ khảo lấy anh lên ñầu bảng. Nhà vua vô cùng khen ngợi vì kén ñược nhân tài xứng ñáng, phong cho anh ñậu Trạng nguyên.

Sau ñó ít lâu Trạng cưỡi ngựa vinh quy. Một ñoàn lính tiền hô hậu ủng theo Trạng cùng ñi. Khi ñi qua nhà phú ông, Trạng vẫn không quên lời hứa ngày nọ.

Chàng bèn dừng ngựa ghé vào. Phú ông lấy làm ngạc nhiên khi thấy có quân gia kéo vào nhà mình, liền khăn áo chỉnh tề ra tiếp ñón. Thấy Trạng không phải ai khác hơn người học trò nghèo ñi hỏi Ngọc Hoàng dạo trước, phú ông lại càng bội phần kinh ngạc. Nhưng Trạng vừa kịp truyền cho phú ông biết câu trả lời của Ngọc Hoàng thượng ñế, thì từ buồng trong, cô gái câm ñã bước ra mỉm cười cúi chào Trạng và tự nhiên thốt lên thành lời. Để cám ơn người có công giúp mình, phú ông bèn ñem con gái gả cho Trạng làm vợ1.

KHẢO DỊ

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

865

https://thuviensach.vn

Mô-típ trên phổ biến ở một số nước châu Á và châu Âu. Ở Triều-tiên, Trung-quốc ñều có truyện giống với truyện của ta. Sau ñây chỉ kể một số dị bản có tình tiết hơi khác.

Dân tộc Dáy có truyện Phìn pản phân (chia ñôi):

Xưa có một chàng trai nghèo ñi ở cho một nhà giàu, một hôm nhặt ñược một thoi vàng trên có ba chữ "phìn pản phân" anh bị tên nhà giàu cướp lấy, bảo ba chữ ấy là tên mình. Anh bèn bỏ chủ ñi tìm tiên ñể hỏi. Dọc ñường anh cũng lần lượt gặp một nhà có hai cây cam có hoa không quả, một nhà có cô gái câm và một con rắn sống mấy trăm năm mà chưa ñược lên trời, nhờ hỏi hộ lý do. Cũng như truyện trên, anh chỉ hỏi ñược ba việc cho người, mà không hỏi ñược việc của mình. Nhưng khi xong việc của con rắn, anh ñược nó tặng một viên ngọc lấy từ ñầu rắn, xong việc thứ hai, anh ñược nhà nọ gả cho cô gái hết câm; xong việc thứ ba anh ñược chia ñôi số thoi vàng và bạc mà trên mỗi thoi ñều có ba chữ

"phìn pản phân". Qua ñó anh tự giải ñáp ñược luôn câu hai của mình: chính là tên nhà giàu ñã cướp không thoi vàng của mình nhặt ñược. Kết cục câu chuyện, thoi vàng của tên nhà giàu tự nhiên biến thành cục phân1.

Truyện cổ tích Grim (Grimm) có kể Ba sợi tóc vàng của chúa quỷ cũng là một dị bản của các truyện trên, khá phổ biến ở châu Âu.

Một ñứa bé ñẻ ra ñã ñội mũ, thầy số ñoán nó sẽ lấy công chúa. Nghe nói, nhà vua muốn phá tiền ñịnh, bèn bắt thằng bé bỏ vào hộp thả sông. Một người chủ

cối xay nhặt ñược hộp vướng vào hàng cừ, bèn ñem về nuôi cho khôn lớn.

Vua ñi qua, biết nó là ñứa bé mình toan hại trước ñây, bèn nhờ anh mang thư

về cho hoàng hậu, trong thư dặn vợ giết chết người ñưa thư. Nhưng một bọn cướp bắt ñược anh và bức thư, bèn bí mật chữa lại là "gả công chúa cho người ñưa thư". Vì thế anh ñược lấy công chúa. Khi vua trở về thì mọi việc ñã xong ñâu vào dấy. Tức giận, vua bèn bắt anh phải ñi lấy ba sợi tóc vàng của quỷ, có ñược mới nhận làm rể.

Đến ñây truyện giống với những truyện vừa kể ở trên. Anh ñến một thành phố, người lính gác thành phố thấy anh nói gì cũng thông hiểu, bèn xin anh cho biết tại sao giếng ở chợ mọi ngày vẫn chảy ra rượu vang nay lại cạn. Anh hứa lúc về

sẽ trả lời. Một người lính gác thành phố thứ hai hỏi anh vì sao cây ñang ra quả

vàng tự nhiên héo khô. Một người lái dò mà anh gặp sau ñó, hỏi anh vì sao suốt ñời phải ñưa ñò ở bến. Anh ñều hứa khi về sẽ trả lời. Vào ñịa ngục, ñến nhà chúa quỷ, gặp quỷ vợ, anh nói mục ñích của mình và các câu hỏi. Vợ chúa quỷ biến anh thành con kiến nấp trong nếp áo ñể cho chúa quỷ khỏi ăn thịt - phần nào giống với nhân vật sư và Ác-lai trong Sự tích cá he (số 13, tập I). Chúa quỷ về, bảo vợ rằng mình ñánh hơi thấy có mùi thịt người. Vợ ñánh trống lảng cho qua 1 Theo Chàng xà trị hổ ác, sách ñã dẫn.

866

https://thuviensach.vn

chuyện, ăn xong, chúa quỷ nằm xuống gối ñầu lên dùi vợ nhờ bắt chấy. Vợ nhổ

lần lượt ba sợi tóc, mỗi lần nhổ chúa quỷ ñau tỉnh giấc, là một lần vợ ñem một câu hỏi của anh ra hỏi. Sáng hôm sau khi chúa quỷ ñi khỏi nhà, anh ñược vợ quỷ

làm phép trả lại hình người và trao cho ba sợi tóc vàng.

Trở về, anh lần lượt trả lời ba câu hỏi. Với anh lái ñò, ñợi khi qua sông xong, anh nói: - "Thấy người nào qua sông cứ ấn mái chèo vào tay rồi bỏ ñi là từ giã ñược nghề cầm chèo". Với người lính canh thứ hai. - "Bắt con chuột gặm rễ cây giết ñi, cây lại có quả vàng". Người ấy tặng anh một con la chở ñầy vàng. Với người lính canh ñầu tiên - "Bắt con cóc dưới ñáy giếng thì lại có rượu vang", cũng ñược tặng hai con la ñầy vàng.

Vua ñược ba sợi tóc rất mừng. Nhưng nghe nói bên kia sông có nhiều vàng thì ñộng lòng tham, quyết ñi tìm vàng. Lúc vua qua sông, người lái ñò dúi mái chèo vào tay vua rồi ñi mất. Thế là vua phải ở lại làm nghề chèo dò.

Người Pháp có truyện Bà tiên chồn:

Một người anh chiếm hết cả gia tài, chỉ chia cho em một ít tiền. Em ñông con, ăn hết tiền lại ñến vay của anh. Anh bảo cởi truồng ra dầm mưa rồi lăn vào trong chạn ñầy bột của mình, dính ñược bao nhiêu cho lấy bấy nhiêu. Em làm theo lời, chỉ ñược bột vừa ñủ làm nửa cái bánh, nhưng sau ñó phơi bánh ở cửa sổ, gió thổi bay ñi mất. Lại ñến xin người anh lần nữa. Anh bảo ñi tìm bà tiên chồn mà hỏi.

Em ñi ngay. Trong khi ñi ñường, em ñược một gốc ña che cho khỏi lạnh, cây nhờ hỏi hộ tại sao những cây khác ñều có quả mà mình thì không. Lại ñược một con diều lớn nằm giữa ñất cho nấp dưới cánh, chim cũng nhờ hỏi hộ vì sao mình lại không bay ñược. Một dòng suối mà chàng lội qua cũng nhờ hỏi vì sao những suối khác ñều có cá mà mình thì không. Khi gặp bà tiên chồn, bà tiên trả lời ba câu hỏi hộ người, ñến câu hỏi của mình thì bà trao cho một cái liềm vàng. Em về

lội qua suối rồi nấp sau một ñống ñất nói với suối rằng - "muốn có cá phải nuốt một người". Sau khi ngủ dưới cánh diều một ñêm, sáng dậy chàng gỡ một hòn ñá trong nách chim, chim liền bay ñược. Sau khi ngủ một ñêm dưới gốc ña, chàng ñào dưới gốc ñược hai hũ hạt, cây từ ñó có quả. Đưa về nhà thì hòn ñá ở

nách chim hóa thành kim cương, hai hũ hạt thành hai hũ vàng.

Nghe tin em giàu có, người anh tìm ñến hỏi, rồi vội bỏ ñi gặp bà tiên chồn; nhưng cây ña ñã có quả, chim ñã bay mất, hắn không còn chỗ ẩn nấp, khi qua suối lội xuống bị nuốt chửng. Từ ñó, suối trở nên lắm cá.

Truyện của người ñảo Cor-xơ (Corse) Bạn của những người nghèo: Một ông chúa vì làm phúc mà phá sản. Tin tưởng ở ñức chúa Trời, ông ñeo túi lên vai ñi tìm ñể hỏi. Dọc ñường, gặp một ông chúa lâu ñài nhờ hỏi hộ vì sao ñất của mình không sinh sản. Gặp một thầy cả nhà dòng nhờ hỏi vì sao nhà dòng trở

867

https://thuviensach.vn

thành ñịa ngục và các thầy tu lại sinh ñánh nhau. Cuối cùng gặp một người ñàn bà nghèo nhờ hỏi vì sao con gái mình không kiếm ñược chồng.

Khi ñến nơi, chúa Trời trả lời cho ông các câu hỏi, rồi cho ông một túi sỏi ñủ

cho ông và vợ làm phúc suốt ñời. Trở về qua chỗ người ñàn bà nghèo, ông trao cho bà và các cô con gái mỗi người một hòn sỏi. Sỏi hiện thành kim cương, các cô gái liền kiếm ñược chồng. Đến chỗ nhà dòng, ông bảo thầy cả phải ñem cây thập tự cho người ñầu bếp và rung tất cả các chuông lên. Quỷ ốp vào người ñầu bếp, làm hắn chạy trốn và kêu rống. Cả nhà dòng sợ hãi, từ ñó các thầy tu không ñánh nhau nữa. Đến chỗ ông chúa lâu ñài, ông bảo hạ tường xuống ñất thì ñất sẽ

sinh sản ñược1.

Một số truyện khác của Việt-nam dường như xuất phát từ một số hình tượng chính của truyện Người dân nghèo và Ngọc Hoàng mà phát triển thành, ví dụ

truyện Nhà sư và cá kình (giống với hình tượng người học trò và con ba ba): Một nhà sư trụ trì ñã lâu năm mà chưa thành chính quả: một hôm mộng thấy thần linh bảo phải ñi ñến nước Phật ñể tìm một câu tụng niệm, rồi tự mình tụng lấy thì ñắc dạo. Sư ra ñi với một ñám ñệ tử, nhưng ñường sá gian nguy, các ñệ tử

rơi lại dọc ñường, còn một mình sư vẫn không nản chí. Đến bờ biển không có thuyền bè nào dám chở. Một con cá kình ngẫu nhiên qua ñó ghé cho sư lên. Biết sư ñi tìm Phật, cá nhờ hỏi Phật cho một câu. Sư ta nhận lời (nhưng như vậy là phạm lỗi vì ñáng lý phải ngậm thinh). Cá nói mình ñã sống một nghìn một trăm năm nay và gần ñây ñể chuộc lỗi lầm cũ, không hề ăn một con tép nhỏ, nhưng không hiểu sao vẫn chưa thành chính quả. Sư sợ cá bỏ mình dọc ñường (ý nghĩ

ñó là phạm lỗi lần thứ hai) nên tuy biết không thể hỏi ñược nhưng cũng hứa liều (phạm lỗi lần thứ ba). Cám ơn sư, cá chở ñến tận bờ. Đến nơi, sư nhận ñược của Phật một quyển kinh trong ñó có câu tụng niệm, nhưng vì lỗi lầm làm mờ ám, sư

chỉ ñọc ñược câu ñầu sách và lặp ñi lặp lại: "Nam-mô-a-di-ñà-phật". Sau ñó sư

bỏ kinh vào ñãy trở về.

Đến bờ biển gặp lại con cá kình cũ. Sư lại trèo lên lưng cho nó chở về. Đến nơi cá hỏi, sư run rẩy vì lỗi lầm của mình nên ñánh rơi ñãy. Cá tưởng Phật cho mình bèn nuốt chửng ñãy kinh rồi ñi luôn. Sư bước lên bờ: ñây là ñảo Phú-quốc.

Sư dừng lại ở ñây trụ trì, và sau ñó ghi lên hang núi một câu: "Kẻ ñệ tử ñã ñi sang Tây-trúc tìm ñược câu tụng niệm là "Nam-mô-a-di-ñà Phật"2.

1 Chúng tôi chưa nắm ñược ý nghĩa của tình tiết sau cùng này.

2 Theo Tạp chí Đông-dương tập XIII, số 1 (1910) . Một dị bản của truyện này như sau: Một nhà sư sang Tây-trúc thỉnh kinh, ñến bờ biển không có ñò, nhờ có con rùa nổi lên chở ñi. Dọc ñường rùa dặn: - "Xin ông hỏi hộ với Phật tại sao tôi cứ phải ở nước mãi khổ lắm". Sư ta nhận lời. Khi sư quay về lại ñược rùa ñón chở. Đi ñược nửa ñường rùa hỏi về ñiều mình nhờ hỏi hộ.

Sư ñáp: - "À quên". Rùa giận lặn mất, vì thế kinh kệ ướt cả, may có con diều tha kinh lên phơi phóng. Do câu chuyện này người ta cho rằng rùa bị tội ñội bia. Còn diều thì ñược biểu dương 868

https://thuviensach.vn

Người châu Âu có khá nhiều truyện có nói tới một nhân vật ñi tìm cho vua ba sợi tóc vàng (hay thuốc trẻ lại). Đặc biệt hầu như các truyện ñó ñều có hình ảnh người lái dò ngang từng làm việc lâu năm và muốn tìm người thay thế. Ví dụ

truyện Thằng bé gù, có nói tới một hoàng tử ñi tìm thuốc trẻ lại, dọc ñường gặp một con chồn biếu một cái khăn có thể gọi ra thức ăn và dặn: thuốc trẻ lại ở

trong một lâu ñài rất xa. Lâu dài này có một ông chằng, một con hổ và một con sư tử canh giữ. Muốn ñến lâu dài phải qua sông bằng ñò ngang, người lái ñò làm nghề này ñã mười tám thế kỷ, xuống ñò nếu người nào bước thụt lùi một bước, là phải thay chân người lái mãi mãi, v.v...

(HẾT TẬP III)

bằng cách ngậm phướn (Bản khai của sách Hữu-lập, sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu-hợp ñã dẫn, tập I). Xem thêm Khảo dị truyện số 13, tập I.

869

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM CỦA NGUYỄN ĐỔNG

CHI1

Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam ñã ra ñược ba tập và có tập ñã in lại ñến lần thứ tư, thứ năm, trong vòng trên mười lăm năm. Chỉ sự việc ñó thôi, cũng ñã nói lên một phần giá trị của bộ sách. Đáng lẽ phải chờ cho sách ra trọn bộ, ñể có thể nghiên cứu cả ý kiến của tác giả về "ý nghĩa, giá trị và ñặc ñiểm của truyện cổ tích Việt-nam thế nào? Phương pháp nghệ thuật và nội dung tư tưởng của nó có khác gì với truyện cổ tích Đông Tây?" (Bản in ñã dẫn, tập I, tr. 71), và xem toàn bộ hệ thống truyện ñược chọn lọc ở cả những tập cuối, rồi mới góp ý kiến thì hợp lý hơn. Nhưng chúng tôi thiết nghĩ ba tập sách ra ñời, trải qua thời gian hơn mười lăm năm, cũng tạm ñủ thử thách ñể có thể cho phép chúng ta rút ra một số nhận xét, kết luận cần thiết. Hai nữa, chờ cho sách ra ñược trọn bộ e có thể còn lâu, vì "kho tàng" truyện cổ tích Việt-nam trên khắp cả ñất nước ta vô cùng phong phú, công phu sưu tầm và nghiên cứu của tác giả dù ñã rất lớn, chắc cũng còn phải bỏ vào ñấy khá nhiều.

Những tập ñã công bố của Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam có hai phần chủ

yếu:

Phần thứ nhất: Nghiên cứu truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích Việt-nam.

Phần thứ hai: Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam (phần này mới chỉ gồm 120

truyện).

Phần nghiên cứu in ở ñầu tập I ñề cập ñến ba mặt của vấn ñề truyện cổ tích: Bản chất truyện cổ tích, Lai lịch truyện cổ tích, Truyện cổ tích Việt-nam qua các thời ñại. Đây có thể coi là phần "tuyên ngôn", nêu rõ quan ñiểm của các tác giả

về loại hình truyện cổ tích, quy luật cũng quá trình hình thành truyện cổ tích, bước ñường tiến hóa của nó trong lịch sử văn học truyền miệng và lịch sử văn hóa dân tộc (tác giả ñề cập ñến sự xuất hiện và sự suy tàn của truyện cổ tích Việt-nam những trong ñó có dụng ý khái quát tiến trình vận ñộng của loại hình truyện cổ tích và tuyên truyền miệng nói chung). Còn phần "tổng kết", ñánh giá toàn bộ truyện cổ tích Việt-nam, chắc cũng sẽ có tầm quan trọng tương xứng với phần "tuyên ngôn", như ñã nói ở trên, sẽ ñược in ở lớp cuối của bộ sách, là phần thứ ba, khép lại của toàn tập.

Trong khi chờ ñợi sách ra trọn bộ, và cũng ñể ñọc liền mạch cả hai phần nghiên cứu, ñể trình giải cho xác ñáng những ý kiến có tính hệ thống của tác giả

1 Chúng tôi viết bài này trên cơ sở các tập Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam tập I tập II (in lần thứ tư), tập III (in lần thứ hai), Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà-nội, 1972- 1973 .

870

https://thuviensach.vn

(trong ñó nhiều ý kiến ñã ñược các học giả phương Tây luận bàn1), chúng tôi xin phép ñược hẹn một dịp khác sẽ trực liếp phân tích, ñánh giá một cách tổng thể

phần nghiên cứu quan trọng này. Riêng phần văn bản truyện cổ tích, chỉ qua ba tập ñã in ra, tác giả ñã giới thiệu cho chúng ta 120 truyện, xoay quanh những chủ ñiểm sau:

1. Nguồn gốc sự vật (25 truyện)

2. Sự tích ñất nước Việt (10 truyện)

3. Sự tích các câu ví (25 truyện)

4. Thông minh, tài tử và sức khỏe (32 truyện)

5. Sự tích anh hùng nông dân (12 truyện)

6. Truyện phân xử (10 truyện)

7. Truyền thần tiên, ma quỷ và phù phép (6 truyện).

Ngoài ra, ở dưới mỗi truyện, trong phần Khảo dị, tác giả còn giới thiệu thêm rất nhiều dị bản, nhiều truyện cổ tích khác có khía cạnh tương tự về mặt này hay mặt khác với truyện ñã kể. Đây là hàng loạt cổ tích của các dân tộc thiểu số

trong nước ta hoặc cổ tích của nhiều dân tộc trên thế giới...

Qua ba tập sách, người ta ñã thấy ñây ñúng là "kho tàng", dù chỉ mới xếp xong có "ba kho". Ở chủ ñiểm nào cũng thấy sự phong phú ña dạng của loại hình cổ tích. Đọc xong một sự tích của ta, bạn ñọc lại bị lôi cuốn vào hàng loạt sự tích cùng loại của thế giới (chẳng hạn ở truyện Sự tích con khỉ (tập I), phần Khảo dị tác giả kể thêm 25 dị bản; ở truyện Nói dối như Cuội có thêm 24 dị

bản; truyện Ba chàng thiện nghệ (tập III) có thêm 30 dị bản...). Rất ít truyện không có Khảo dị. Nếu ñổ ñồnghơn bù kém cứ sau một truyện chính lại gợi thêm chừng 10 dị bản, thì số lượng truyện cổ ñến trong cả ba tập - với những hình thức và chi tiết khác nhau - phải tính ñến con số ngàn.

Kho tàng này còn ñáng quý ở chỗ bao gồm ñược những truyện ñã ñược thời gian sàng lọc - tất nhiên ñược tác giả kỳ công tìm tòi, tuyển chọn và kể lại - ñể

có giá trị tiêu biểu bậc nhất cho truyện cổ tích Việt-nam. Vì thế, có thể nói, Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam của Nguyễn Đổng Chi ñánh dấu một bước tiến quan trọng trong công tác sưu tầm, giới thiệu, nghiên cứu truyện cổ tích Việt-nam; nó ñạt ñược những thành tựu vững chắc hơn không ít các tập truyện cổ

tích ñã xuất bản từ trước ñến nay, về cả hai mặt số lượng và chất lượng.

Về mặt ngôn ngữ truyện kể, tác giả ñã cố gắng ñể không rơi vào hai xu hướng lệch lạc khá phổ biến xưa nay là tiểu thuyết hóa hoặc ñơn giản hóa truyện cổ

tích. Nhiều truyện kể hấp dẫn, làm nổi bật chủ ñề, sự việc diễn biến dồn dập, lôi 1 Xin xem bài của M.Durand và bài của Lê Văn Hảo trên BEFEO, số 1 - 1964 .

871

https://thuviensach.vn

cuốn, như Sự tích chim tu hú, Gốc tích tiếng kêu của Vạc, Cộc, Dủ dỉ, Đa ña và Chuột, Sự tích ñầm Mực... (tập I). Của Thiên trả Địa, Chàng Lía ...(tập II), Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ, Ba Vành... (tập III), vân vân... Tác giả

ñã dụng công kết cấu từng truyện ñúng như cái cốt ban ñầu của chúng, ñể cho mỗi truyện lôi cuốn người ñọc theo sự kết hợp mô-típ và chủ ñề riêng của nó, tránh dàn ñều xóa nhòa sự dị biệt, ñặc thù nếu có, lại càng tránh xu hướng hiện ñại hóa lộ liễu. Người ñọc không hề phải khó chịu vì ñọc những ñoạn văn tả

cảnh, tả tình dài dòng như ở một số tập truyện cổ tích khác. Lời văn kể chuyện trong cả ba tập nói chung giản dị, dễ hiểu, ñôi chỗ dí dỏm, vui tươi. Có thể nói, ở ñây, tác giả ñã cố gắng sử dụng ngôn ngữ kể chuyện của người bình dân và cách diễn ñạt dân gian mà vẫn không làm cho các truyện rơi vào thô thiển. Cái khó của truyện kể là xác ñịnh cho ñúng chủ ñề tư tưởng ban ñầu của câu chuyện cổ, rồi kể làm sao cho nổi, cho sáng chủ ñề tư tưởng ñó một cách nghệ thuật, hợp với luận lý. Ở truyện Sự tích ñầm Mực, qua lời trao ñổi của Chu An với hai anh học trò là con vua Thủy: - "Các con cố thứ nghĩ xem có thể lấy nước ở ñâu ñược không? Không cứu ñược nhiều thì ta hẵng tạm cứu ít vậy!" - "Dạ, oai trời rất nghiêm nhưng là thầy thì rất trọng. Chúng con xin vâng lời thầy", tác giả ñã cho ta thấy ñạo ñức của ông thầy và tình nghĩa thầy trò sâu nặng. Người ta thường gọi lối kể này là "khéo léo phục chủ ñề qua sự việc".

Tuy vậy, ở một số truyện, rải rác vẫn còn ñôi chỗ dùng từ cầu kỳ hoặc chen vào một ñôi lời bàn không cần thiết, như. "Ngày xưa, có một vị hòa thượng trẻ

tuổi nổi tiếng chân tu. Mọi "thị dục" của bản thân, hòa thượng ñều kiên quyết cắt ñứt, chỉ một lòng chuyên chú vào lẽ hư vô của ñạo Thiền", hoặc "Thế là chuyến ñó Phật bà Quan âm không ñược hài lòng. Giận vị hòa thượng ñã thiếu kiên trì trước sức cám dỗ của thị dục"... (Sự tích con nhái, tập I, sách ñã dẫn, tr.119-121). Chữ "thị dục" tuy có giữ lại ñược màu sắc cổ kính của từ ngữ, nhưng nên chăng ñổi sang một chữ khác cho bình dị hơn?

Ở một vài truyện, ngôn ngữ ñối thoại có lẽ còn phảng phất ảnh hưởng của những văn bản thuộc loại hình khác, không phù hợp lắm với lối kể dân gian. Ví dụ trong truyện Vợ ba Cai Vàng, khi Cai Vàng mời ba vợ ñến họp bàn, tác giả

kể lại cuộc ñối thoại giữa họ với nhau:

"Ông nói. - "Tôi nay không khác gì cưỡi trên lưng hổ, sớm muộn bọn chúng cũng chẳng ñể yên cho nào. Vậy tôi muốn một phen chọc trời khuấy nước, diệt cho hết lũ tham tàn ñể vẫy vùng riêng một cõi. Ba nàng nghĩ sao?". Người vợ cả

thưa rằng. - "Châu chấu chống xe làm sao ñược! Chàng ñừng nghĩ dại dột! Cái vạ diệt tộc hãy còn rình sau lưng ñấy! Mong chàng nghĩ lại thôi. Nếu chàng dấy quân, thiếp ñành xin trở về nuôi mẹ. Một mai nhỡ có việc gì, thiếp xin phụng dưỡng mẹ già thay chàng".

Người vợ hai cũng tiếp luôn:

872

https://thuviensach.vn

"Chàng ơi, nghe thiếp ñừng ñi,

Cửa nhà, cơ nghiệp thiếu gì ăn chơi" v.v...

Về mặt khảo dị, tác giả ñã dày công nghiên cứu và tìm tòi tư tiệu ở khắp mọi nơi và khắp mọi nguồn, ñể có thể gợi ra hoặc kể tóm tắt nhiều dị bản ở trong nước, ngoài nước, giúp ích rất nhiều cho người ñọc trong việc so sánh, ñể tìm những nét ñại ñồng tiểu dị trong nội dung những truyện kể thuộc cùng một chủ

ñề, hoặc một chủ ñiểm trong cách kết cấu của những truyện cùng loại hình, trong sự lặp lại hoặc phát sinh của những "mô-típ, hình tượng; mặt khác thấy ñược những nét ñộc ñáo của truyện cổ tích Việt-nam và sự giao lưu văn hóa giữa các nước.

Điều ñáng nói là tác giả ñã cố gắng tìm ñược nhiều dị bản ở nhiều ñịa phương trong nước. Điều này quan trọng hơn rất nhiều so với việc so sánh dị bản ở

nước ngoài. Vì càng có ñược trong tay nhiều dị bản về một cốt truyện ñã chuyển hóa qua nhiều nơi, nhiều vùng, thì càng có cơ sở tô ñậm tính dân gian của truyện cổ tích, càng giúp người ñọc dễ nắm bắt ñược chủ ñề ñích thực của từng câu chuyện. Đọc xong truyện Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán (tập II), rồi ñọc thêm dị bản Bạc hơn cầm thú ở Hà-tĩnh, và những truyện khác ở Nghệ-an, ở phường An-phụ (Hà-nội)... chúng ta càng thấy sức sáng tạo của quần chúng mỗi nơi mỗi vẻ, cũng như nét nhân bản rất rõ trong truyện cổ tích Việt-nam (con người không thể không cứu ñồng loại, mặc dầu biết rõ ñồng loại là loài khôn ngoan nhất, nên có thể trở thành "nguy hiểm" cho mình). Đọc sự tích Tô thị vọng phu ở Lạng-sơn, sự tích ñá Vọng phu ở Bình-ñịnh và một loạt dị bản khác ñược dẫn dắt khéo léo trong tập sách của Nguyễn Đổng Chi, ta mới biết sự

khác nhau về chủ ñề vẫn thường gặp trong một số truyện cổ tích có bề ngoài hình như giống nhau.

Có thể nói, giá trị của Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam tăng lên nhiều, một phần quan trọng là nhờ sự phong phú, dồi dào của phần Khảo dị. Tuy vậy, bạn ñọc vẫn muốn yêu cầu tác giả trong những lần tái bản sau, nâng cao hơn nữa số

lượng dị bản ở trong nước, ñể không những phù hợp với tên bộ sách là Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam mà chủ yếu ñáp ứng một yêu cầu khoa học thực tiễn cấp thiết của giới nghiên cứu, và của ñông ñảo công chúng. Đó là vấn ñề: tính dị

bản của cổ tích Việt-nam, cho ñến nay vẫn chưa ñược ñặt thành vấn ñề nghiên cứu một cách thật hệ thống. Có nhiều nhà cổ tích học ñã sưu tập ñược hàng trăm dị bản và một cốt truyện ở nhiều nước khác nhau, nhiều dân tộc khác nhau, như Ê-ma-nuy-en Cô-xcanh (Emmanuel Cosquin) với cốt truyện "cô gái bị bắt ñược cứu thoát và những nhân vật có tài lạ", hoặc như Đinh Gia Khánh với loạt truyện Tấm Cám ... Song ñó là vấn ñề ñặt ra cho loại sách khảo cứu chuyên ñề.

Còn ñối với sách "kho tàng" cổ tích của một dân tộc, như Kho tàng truyện cổ

tích Việt-nam thì thiết tưởng yêu cầu ñầu tiên là làm nổi bật các dị bản của các 873

https://thuviensach.vn

ñịa phương trên ñịa bàn Việt-nam (ñó là sự vận ñộng nội tại của loại hình này, qua các mối giao lưu văn hóa trong lịch sử), rồi sau mới tính ñến các dị bản của thế giới.

Cách sắp xếp ở phần Khảo dị cũng có những phần chưa ñược nhất quán. Phải chăng nên có những khảo dị rành rọt về từng loại: khảo dị truyện cùng chủ ñề, khảo dị truyện cùng loại kết cấu, khảo dị truyện có mô-típ, hình tượng giống nhau... Làm như thế chắc sẽ mất công nhiều hơn (mà bộ sách này tác giả ñã bỏ

ra bao nhiêu là tâm huyết), và cũng chiếm nhiều trang hơn (trong khi sách cũng ñã rất dày), nhưng nêu lên như trên chứ không nhất thiết truyện nào cũng phải có ñủ cả các phần khảo dị như ñã nói. Ví dụ: ở truyện Sự tích con khỉ có lẽ nên khảo dị trước hết những truyện cùng mô-típ người hóa khỉ, rồi Khảo dị ñến những truyện cùng kết cấu hai người tốt và xấu và mỗi người chịu kết quả báo ứng tương xứng với tính nết của họ" như truyện chính; sau ñó mới mở rộng ñến truyện cùng kết cấu "một cặp chị em tốt và xấu và mỗi người chịu kết quả báo ứng tương xứng với tính tiết của họ". Như vậy, trình tự của khảo dị sẽ mạch lạc, và người ñọc ñể nghiên cứu cũng dễ nắm ñược các dẫn liệu của công trình. Mặt khác, qua phần Khảo dị mà tác giả trình bày, cũng có thể nghĩ rằng, có một số

truyện nên tách ra ñể xếp vào kho truyện chính. Chẳng hạn, ở phần Khảo dị Sự

tích ñá Vọng phu, truyện Sự tích sao Hôm, sao Mai và sao Rua hay Sự tích cây Phật thủ ñều có ñủ tư cách ñể ñứng riêng thành một truyện chính tiêu biểu trong Kho tàng. Không hiểu do sự giới hạn số lượng dự ñịnh trước hay một lý do nào ñấy ñã khiến tác giá không ñẩy cao hơn nữa những tư liệu quý giá của mình?

Việc sưu tầm và nghiên cứu truyện cổ tích nói riêng, văn học dân gian nói chung - ñúng như tác giả viết trong Lời nói ñầu - "nếu chưa thành một công việc của tập thể, ñược khởi ñộng thành một phong trào rộng lớn trong cả nước thì vẫn chưa thể gọi là toàn diện và do ñó cũng chưa ñạt kết quả dứt ñiểm như ý muốn". Trong khi chờ ñợi công trình tập thể mơ ước ñó, cho tới nay, một mình tác giả ñã cho ra mắt bạn ñọc ba tập Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam, với phong cách riêng và những ưu ñiểm như ñã nói ở trên, thật là một cống hiến kịp thời và rất ñáng coi trọng.

TẠ PHONG CHÂU

(Tạp chí Văn học, số 2- 1975)1

1 Tron g bản in trên Tạp chí Văn học, tác giả ký bút danh Anh Phong, nhưng tron g bản bổ sung và sửa chữa hoàn chỉnh gửi cho thân phụ chúng tôi, ông ñã ký tên thật. Bản in này dựa trên văn bản ñó (NHC).

874

https://thuviensach.vn

PHẦN THỨ HAI

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM

(Tiếp theo)

875

https://thuviensach.vn

1. Trong phần kho tàng truyện cổ tích trình bày sau ñây, chúng tôi ñã gắng chọn lọc lấy những truyện tiêu biểu, sắp xếp theo thột hệ thống nhất ñịnh, bỏ bớt ñi một số những truyện hoặc không phải là truyện cổ tích Việt-nam, hoặc không có giá trị tiêu biểu cho truyện cổ tích Việt-nam. Nói chọn lọc không phải những truyện ñược ñem vào ñây là hoàn toàn có tư tưởng tiến bộ. Chúng tôi cũng ñem vào một số truyện lạc hậu về phương diện này hay phương diện khác: ñể bạn ñọc thấy ñược toàn diện truyện cổ tích nước nhà.

2. Phương pháp kể chuyện của chúng tôi là không ñơn giản hóa, cũng không tiểu thuyết hóa. Chúng tôi cố gắng kể theo thột hình thức riêng, ñể vẫn giữ ñược ít nhiều phong vị và không khí cổ của câu chuyện; tất nhiên sẽ vẫn dùng một số

từ ngữ quen dùng trước ñây. Trừ những truyện cần kể một cách vắn tắt trong mục Khảo dị chúng tôi sẽ chú ý không thêm hoặc bớt những tình tiết quan trọng trong khi xây dựng từng truyện một.

3. Những tài liệu mà chúng tôi sử dụng có hai phần:

- Tài liệu trong các báo chí sách vở (một số lớn là do nhớ lại hoặc do ghi ñược từ trước, chứ không có trong tay khi viết bộ sách này, cho nên hầu hết các ñơn vị không ghi chú ñược ñầy ñủ các chi tiết, ví dụ số bài, số trang...). Xem Thư mục tham khảo ở cuối tập V .

- Tài liệu do các người thân và quen biết kể lại (trong ñó có một số do phụ

thân của chúng tôi lưu lại).

Những tài liệu trên có truyện kể rất vắn tắt, có truyện kể hơi khác nhau về chi tiết. Trong khi xây dựng lại từng truyện, chúng tôi sẽ căn cứ ở tài liệu nào ñầy ñủ hơn và ñược nhân dân truyền tụng nhiều hơn, nhưng vẫn không quên tóm tắt dị bản ở các Khảo dị .

4. Chúng tôi có ý tập hợp những truyện giống nhau về một mặt nào ñấy vào từng mục riêng như. Nguồn gốc sự vật ; Sự tích các câu ví ; Thông minh tài trí và sức khỏe , v.v... ñể tiện cho việc sắp xếp bộ sách, chứ không phải phân loại truyện cổ tích.

876

https://thuviensach.vn

137. SỰ TÍCH CÔNG CHÚA LIỄU HẠNH

Ngày xưa, ở trên thiên ñình có cô con gái Ngọc Hoàng tên là Liễu Hạnh. Tính tình cô phóng túng ngang bướng, không chịu theo khuôn phép nhà trời. Ngọc Hoàng hết lòng dạy dỗ nhưng vô ích, cô chứng nào vẫn giữ tật ấy. Giận vì trong nhà có con gái hư không thể làm vì cho thiên hạ, Ngọc Hoàng quyết trị tội ñể

cho con tu tỉnh. Nhân một lần Liễu Hạnh phạm lỗi, Ngọc Hoàng bèn ñày nàng xuống trần trong ba năm. Sau khi xuống trần, Liễu Hạnh hóa thân thành một cô gái ñẹp, dựng một cái quán ở chân núi ñèo Ngang. Đây là nơi rừng núi vắng vẻ

nhưng cũng là nơi con ñường thiên lý từ Bắc vào Nam vắt qua, nên hàng ngày không bao giờ ngớt bộ hành ñi lại. Từ xưa ñến nay, vì sợ giặc cướp và thú dữ, không ai dám ñến ñó mở quán bán hàng. Vì vậy ngôi hàng ñộc nhất của Liễu Hạnh ngày nào cũng ñông khách. Bất kỳ ai lên ñèo xuống ñèo, ñã ñi qua quán không thể không ghé lại nghỉ chân, huống gì trong quán lại có cô gái tuyệt sắc.

Từ khi bị ñày, Liễu Hạnh vẫn chưa bỏ ñược nết cũ, khinh mạn và trêu chọc mọi người. Cho nên, hễ ai vào quán ăn bánh uống nước rồi tiếp tục ra ñi thì không sao. Nhưng hễ thấy chủ quán xinh ñẹp mà giở thói cợt nhả, hoặc có ý cậy sức, cậy thế, cậy thần làm ñiều bất chính thì nàng quyết trị tội không tha: lúc trở

về nếu không lăn ra chết cũng trở thành ñiên rồ ngây dại.

Hồi ấy là thời vua Lê Thái Tổ trị vì thiên hạ. Tiếng ñồn về một cô gái ñẹp một mình mở quán ở ñèo Ngang không mấy chốc lan truyền rất rộng. Khắp nơi bàn tán xôn xao. Người thì nói chủ quán là một cô gái võ nghệ hơn ñời, mình nàng ñịch nổi trăm người một lúc. Kẻ thì cho cô là một ả giang hồ thành thạo, không những giỏi quyến rũ trai tơ mà còn làm nhiều nghề không lương thiện khác.

Cũng có người cho cô là một nàng tiên xuống thử người phàm trần. Mỗi người nói một phách không biết thế nào mà tin. Nhưng tiếng ñồn xa gần về cô chủ

quán ñèo Ngang cũng thu hút vô số chàng trai vô công rồi nghề từ làng quê ñến Kẻ-chợ. Hoàng tử con vua Lê bấy giờ ñang trẻ người non dạ, nghe tin ấy bụng cũng say mê. Hoàng tử muốn sai ngay quân lính ñi bắt người con gái kia về, nhưng vốn biết tính vua cha rất nghiêm khắc, làm náo ñộng cả một phương là chuyện không bao giờ nhà vua cho phép. Vả lại nghe nói người con gái ấy ñã giỏi võ nghệ lại có nhiều phép thuật nên cũng ngần ngại.

Sau cùng không ngăn nổi lòng ao ước và trí tò mò, một hôm, hoàng tử giấu vua cha và hoàng hậu, sắm sửa cáng xá hành lý, ñóng vai một nhà quý tộc trẻ

tuổi dẫn ñoàn thị vệ cải trang ra ñi. Sau hơn mười ngày ñường, hoàng tử vượt qua sông Lam, rồi núi Nam-giới, và sắp bước chân lên ñèo cao nhất.

Từ trên ñèo Ngang, Liễu Hạnh ñã biết có hoàng tử ñến tìm mình, lại cũng biết ñó là một chàng trai tầm thường, không có bản lĩnh gì, nhưng lại kiêu căng, dật 877

https://thuviensach.vn

lạc. Để ngăn cản, nàng hóa phép thành một cây ñào tiên mọc ở vệ ñường, chỗ

hoàng tử ñang nghỉ chân; trên cây có một quả chín mọng rất ñẹp mắt. Hoàng tử

vừa chợt thấy quả ñào ñã thèm rỏ giãi, bèn không ñợi sai lính hầu, vội trèo lên ngắt xuống toan ăn. Quả ñào ñang thơm ngát và ngon lành, bỗng ñâu khi sắp bỏ

vào miệng thì trở nên mềm nhũn trên tay hoàng tử, rồi thu nhỏ, cuối cùng mất biến không còn tý gì nữa. "Quả ñào này có ma?". Bọn thị vệ kinh hãi la lên và khuyên hoàng tử hãy nên cẩn thận. Hoàng tử cũng cảm thấy rờn rợn. Nhưng vì vẫn không thể hiểu ñược ý nghĩa răn ñe kín ñáo của Liễu Hạnh, nên một chốc sau chàng lại giục phu cáng tiếp tục ñi nhanh ñến chân ñèo.

Khi giáp mặt Liễu Hạnh quả nhiên cả thầy lẫn tớ ai nấy ñều thảng thốt sững sờ. Chưa bao giờ hoàng tử lại mê mẩn ñến như thế. Người con gái này có nhan sắc kiều diễm ñúng như lời ñồn, trong cung ñình vua cha dễ không có người nào sánh kịp. Hoàng tử bèn kín ñáo hạ lệnh cho cả ñoàn dừng chân ở quán, lân la hết ăn ñến uống kéo dài ñến tận chiều, rồi khi mặt trời gần lặn, bảo với chủ nhân:

- Đường xa trời tối. Chúng ta muốn nghỉ lại ở ñây một ñêm. Chẳng hay nữ chủ

nhân có bằng lòng không?

Liễu Hạnh ñã thừa rõ tâm tư của hoàng tử, bèn khước từ:

- Thưa công tử, ở ñây hàng quán chật chội, vả lại chỉ có mấy chị em là ñàn bà con gái, công tử và các vị ở lại sợ không tiện. Cách ñây nửa dặm về phía Đông có làng xóm. Các vị ñến ñó trú sẽ có sẵn nhà cửa và dân phu phục dịch.

- Chúng ta chỉ cần nghỉ ở ñây thôi! Nữ chủ nhân ñừng lo. Chỉ cần một chỗ

trong quán ñể căng màn là ñủ. Ngoài ra xin hứa là không làm gì phiền ñến nữ

chủ nhân cả.

- Nếu thế thì công tử cứ tùy tiện.

Tối lại, mọi người ăn cơm xong sửa soạn ñi ngủ. Những phu cáng và lính hầu trải chiếu nằm la liệt giữa sân. Riêng hoàng tử ñã có hai thị vệ căng màn trướng ở trong quán. Trời mùa hè mát mẻ, trăng gió hữu tình. Dưới ánh ñèn dầu, hoàng tử dựa cột trò chuyện với nữ chủ quán không rời. Liễu Hạnh vẫn chịu khó ngồi nán lại tiếp. Mỗi lời nói của nàng ñều ñẹp lòng khách làm cho hoàng tử càng thêm mê hồn. Chàng quên mất lời hứa, ñánh rơi cả vẻ ñạo mạo lúc mới tới và bắt ñầu tả lơi. Liễu Hạnh cự tuyệt và chạy vào buồng. Trong cơn si mê, hoàng tử

không cần gì thể diện nữa, bèn chạy theo vào. Có ngờ ñâu chỉ trong nháy mắt, Liễu Hạnh ñã biến hình, phi thân lên núi bắt một con khỉ cái về cho hóa thành một cô gái ñẹp ñể ñánh lừa hoàng tử. Không thấy chủ quán ñâu nhưng thấy một cô gái khác trong buồng, hoàng tử liền cầm lấy tay dắt tới trước ñèn. Nhìn thấy cô gái này cũng ñẹp không kém gì cô chủ, hoàng tử liền giở trò suồng sã. Nhưng bỗng chốc hắn rú lên một cách dễ sợ làm cho bọn lính hầu ñều tỉnh dậy. Trong tay hoàng tử không phải là một cô gái nõn nà nữa mà là một con khỉ cái lông lá 878

https://thuviensach.vn

ñầy người. Bọn lính hầu xông lại. Vụt một cái, con khỉ lại biến thành một con rắn hổ mang hoa từ trên người hoàng tử vươn lên kèo nhà, há miệng phun lửa phì phì, rồi biến mất. Khi bọn lính hầu thắp ñược ñèn lên thì hoàng tử ñã ngã vật ra quán mê man, mặt cắt không còn giọt máu.

Nửa ñêm hôm ñó người ta cắt ngựa trạm ñưa hoàng tử về kinh. Về ñến cung, hoàng tử trở nên mất trí, ai hỏi cũng không trả lời, chỉ cười nói một mình. Hoàng hậu và phi tần hết sức lo sợ. Một mặt, Hoàng hậu cho giấu kín chuyện "vi hành"

khinh suất ñó, mặt khác cho mời các bậc ngự y và thầy thuốc giỏi khắp kinh thành. Tuy nhiên, các danh sư ñược ñón vào chữa chạy cho hoàng tử ñều lắc ñầu bó tay. Trong cung càng thêm bối rối hoảng hốt. Sau cùng, có người mách nên vào xứ Thanh xin bùa phép ở tám vị Kim Cang họa may mới khỏi.

Lại kể chuyện một ngàn năm về trước, Phật bà Quan âm một hôm hiện ra ở

biển Đông hóa phép thành hai cái túi: một nổi lên ở giữa biển, còn một, ở trên núi Ói làng An-ñông xứ Thanh. Sau một thời kỳ lâu dài, hai cái túi nở ra hai ñóa hoa, và từ trong mỗi ñóa hoa hiện ra bốn vị tướng có phép biến hóa cực kỳ

huyền diệu. Theo lệnh của Phật bà, tám vị tướng thân chinh ñi tám phương ñánh dẹp tà ma quỷ quái ñang hoành hành quấy nhiễu. Dẹp xong, Phật bà gọi họ về ở

lại chỗ cũ. Người ta quen gọi là Bát bộ Kim Cang.

Lập tức bọn thị vệ ñược lệnh vua vào Thanh-hóa ñể xin bùa phép của tám vị

Kim Cang. Nhờ có bùa phép, hoàng tử dần dần khỏi bệnh. Sau khi bình phục, hoàng tử cúi ñầu nhận tội với vua cha, kể lại cho vua nghe tất cả câu chuyện gặp gỡ giữa mình với nữ chủ quán ở ñèo Ngang. Vua Thái Tổ hết sức giận dữ, vì hoàng tử ñã dám khinh thường lệnh vua, bỏ phủ ñi chơi, hãm mình vào cảnh thân tàn ma dại, nên xuống chiếu cất ngôi hoàng tử mà lập con thứ lên thay.

Nhưng vua còn hết sức giận dữ vì ở trên bờ cõi mình trị vì lại có một người con gái dám khinh nhờn phép nước. Vua bèn ban lệnh hỏi quan trấn thủ xứ Nghệ về

lai lịch nữ chủ quán ñèo Ngang. Sau một thời gian cho người cất công dò la, quan trấn thủ mới gửi sớ về tâu bày, trong sớ nói ñó là một nữ yêu không biết từ

ñâu ñến, hay bắt hồn ñàn ông con trai, nếu không có phép cả tài cao thì khó lòng khuất phục.

Vua lại lệnh cho với các pháp sư phù thủy cao tay ñi trừ yêu. Nhưng chẳng bao lâu họ ñã trở về triều xin chịu tội vì chẳng những không trị nổi yêu mà mọi phép giở ra ñều bị Liễu Hạnh thu mất cả. Vua lại ñành phải cầu cứu tám vị Kim Cang. Nhận lời vua, tám vị phi thân vào ñèo Ngang. Được tin chẳng lành, Liễu Hạnh ra ứng chiến. Cuộc chiến ñấu dần dần trở lên dữ dội. Mới ñầu Tám vị Kim Cang làm một trận bão lớn, mưa dồn gió giật khủng khiếp, cây ñổ khắp lượt, nước tràn vào vây lấy ñèo Ngang. Liễu Hạnh cũng hóa phép chống lại. Nàng làm cho cây rừng ñã ñổ lại ñứng dậy cùng với ñất ñá bay rào rào vào kẻ thù.

Thấy Liễu Hạnh pháp thuật cao cường, tám vị Kim Cang lại hóa phép thành thú 879

https://thuviensach.vn

dữ tập hợp nhe nanh múa vuốt xông vào hàng ñàn toan xé cắn, nhưng Liễu Hạnh ñã kịp thời bay lên không trung, rồi dùng phép tiêu diệt hết bầy mãnh thú.

Trận ñánh diễn ra ba ngày ba ñêm. Đèo Ngang trở thành một bãi chiến trường rùng rợn. Mọi phép thuật của hai bên lần lượt giở ra mà chưa phân thắng phụ.

Về sau tám vị Kim Cang biết mình bất lực, bèn bay lên trời cầu khẩn Phật bà.

Phật bà ném cho họ một cái túi. Nhờ ñó nên cuối cùng Liễu Hạnh sa vào túi của Phật bà. Tám vị Kim Cang mang túi về kinh báo tiệp.

Vua lập tức ra sân ñiện tra hỏi.

- Ngươi là ai?

- Tâu bệ hạ, là con gái Ngọc Hoàng bị ñày xuống cõi trần, lấy vùng ñèo Ngang làm nơi trú ngụ.

- Là con Ngọc Hoàng sao lại phá phách dân sự và làm hại hoàng tử con ta?

- Việc trừng trị bọn con trai chòng ghẹo nhi nữ, ăn hiếp người cô ñơn là tuân theo phép nước, không phải phạm phép nước.

Thấy Liễu Hạnh nói là con Ngọc Hoàng, lại thấy nàng ñối ñáp khôn ngoan, vua ñổi giận làm vui. Cho nên sau cuộc thẩm vấn, vua hạ lệnh tha bổng, chỉ

khuyên nàng ñừng gây náo ñộng và tàn hại dân lành.

Ít lâu sau Liễu Hạnh sinh một ñứa con trai, mỗi bàn tay có sáu ngón, nàng mang con ñến ngôi chùa trên núi Hồng-lĩnh gửi cho một nhà sư nuôi dạy, dặn nhà sư hãy giúp cho con mình ñược lừng danh trong nước. Rồi ñó, ñủ ba năm.

Liễu Hạnh trở về trời.

Nhưng không bao lâu Liễu Hạnh lại bị Ngọc Hoàng ñày xuống trần một lần nữa. Lần này Liễu Hạnh ñến ñèo Ba-dội cũng là nơi vắng vẻ, rồi dựng lên ở ñây một cái lầu ba tầng, bốn bên có thành bao bọc. Trong thành có vườn, ñủ các thứ

hoa thơm cỏ lạ. Trong vườn tập hợp ñủ các giống chim. Cạnh vườn có ao, thả ñủ

các giống cá. Hàng ngày nàng sai mở cửa cho khách bộ hành ñi qua về lại ñược tự do vào nghỉ chân và nhìn ngắm. Ở ñây có quán xá, và cũng như lần trước, Liễu Hạnh thường hóa mình cô gái bán hoa quả, quà bánh, trầu nước và ñồ chơi.

Ai ăn uống mua bán rồi ñi thì không sao, nếu giở chuyện trộm cướp trăng hoa, lập tức bị nàng trừng trị.

Ở ñược mấy năm, Liễu Hạnh lại sinh một con trai thứ hai. Đứa bé thiếu mất ở

mỗi bàn tay một ngón. Nàng ñem con gửi cho một sư nữ ở chùa Bà-ñỏ, bảo sư

rằng:

- Ta hai lần xuống trần ñẻ ñược hai ñứa con, cũng ñịnh cho chúng trở thành vương giả nhưng không ñạt, vì một ñứa quá thừa, một ñứa lại quá thiếu. Hãy làm cho nó ñược nổi tiếng, ít nhất cũng trở thành Trạng.

880

https://thuviensach.vn

Rồi ñó, hết hạn ở trần. Liễu Hạnh ñốt tất cả lâu ñài mà trở về trời.

Những ñứa con của Liễu Hạnh về sau quả nhiên nổi tiếng, trong ñó có một ñứa tên là Trạng Quỳnh. Chỗ di tích ngôi ñền của Liễu Hạnh xây lên ở xứ Thanh và ở xứ Nghệ, người ta dựng thành ñền thờ trên núi. Không một ai dám ñộng ñến một vật gì ở các ngôi ñền này cả, vì sợ Liễu Hạnh báo thù.1

KHẢO DỊ

Truyện Liễu Hạnh từ lâu ñã ñược nho sĩ cải biến thành một truyện ñượm màu sắc tôn giáo và nho hóa khác với truyện dân gian, mặc dầu cho ñến nay, truyện kể trong dân gian cũng ñã ít nhiều biến ñổi về chủ ñề: các hình tượng và tình tiết ñã ñược cắt xén, sàng lọc.

Theo Thính văn dị lục và một số thần tích thì Liễu Hạnh là con gái Ngọc Hoàng, vì ñánh vỡ chén ngọc bị giáng xuống trần ñầu thai ở nhà Lê Thái Công, xã Vân-cát (Nam-ñịnh) mang tên là Giáng Tiên. Lớn lên làm con nuôi một viên quan hưu họ Trần, ñược học hành nên có tài văn chương, giỏi ñàn sáo. Năm mười tám tuổi lấy chồng là Đào lang, con một viên quan ở làng. Được ba năm hết hạn ñày không bệnh mà chết, ñể lại cho chồng một trai, một gái. Nhưng vì

"trần duyên chưa dứt", Ngọc Hoàng lại cho xuống trần, lần này với phép biến hóa huyền diệu. Nàng gặp lại bố mẹ và chồng con, nhưng sau ñó lại bỏ ñi, tính tình phóng túng, tung tích vô ñịnh: khi làm cô gái thổi sáo, khi hóa bà già chống gậy, ẩn hiện bất thường. Ở Lạng-sơn, nàng làm thơ ghẹo nho sĩ, ở hồ Tây làm cô hàng rượu ngâm vịnh và dự tiệc với các ông Phùng Khắc Khoan, họ Ngô, họ Lý, v.v... Lại vào Nghệ-an kết duyên với người học trò, thường ngày thơ ca xướng họa với chồng, sau sinh ñược một trai, rồi lại trở về trời.

Sau ba năm nhớ cõi trần, Liễu Hạnh lại xin vua cha cho xuống trần một lần nữa. Lần này có ñem theo hai người thị nữ. Họ trú ngụ ở phố Cát (Thanh-hóa) về sau ñược dân ñịa phương ở ñây lập ñền thờ. Triều ñình sau một thời kỳ sai thuật sĩ tiễu trừ mà không xong, ñành thừa nhận và sắc phong là Mã hoàng công chúa2 .

Sách vở của phái Nội ñạo tràng miêu tả cuộc chiến tranh giữa Tiền quan với Liễu Hạnh như sau:

Khi ñày Liễu Hạnh xuống trần, Ngọc Hoàng thấy chân bên tả của con ñi dón gót, biết là xuống dưới ấy sẽ thành yêu, liền sai Tiền quan giáng sinh luôn ñể kịp thời ngăn chặn.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn, và lời kể của người Hà-tĩnh.

2 Theo Tiên hương thần tích, và Đoàn Thị Điểm. Truyền kỳ tân phả.

881

https://thuviensach.vn

Có thói tàn nhẫn, Liễu Hạnh ñi ñến ñâu gặp ñiều không vừa ý thì ra tay sát hại.

Cho nên ở ñâu nàng cũng làm cho người và vật tử thương. Thành hoàng phải

"xuất ngoại". Người ta sợ nàng ñến nỗi bỏ công ăn việc làm, ban ngày ñóng cổng không dám lên tiếng hoặc phải bày ñàn ở ven ñường cúng lễ.

Về sau ñến Sùng-sơn (Thanh-hóa) thấy cảnh ñẹp, Liễu Hạnh báo mộng cho hào trưởng vùng ấy phải lập cung miếu. Thấy họ còn dùng dằng, nàng làm cho trong năm ngày chết hơn một nửa dân. Khi cung miếu dựng xong, nàng thường hóa thành gái ñẹp bán hàng, hễ bọn trai trẻ và nho sĩ trêu ghẹo thì tâu về triều.

Vua sai các vị pháp sư nổi tiếng ñến trị, nhưng họ không trở về ñược. Có lần chúa Trịnh vào Lam-sơn. Liễu Hạnh cùng bộ hạ ñón ñường quấy phá. Chúa trở

về giận lắm, sai người mời tất cả pháp sư phù thủy và hội tất cả thành hoàng vào ñánh nhưng họ chỉ chuốc lấy thất bại.

Lại nói chuyện vị Tiền quan ñược giáng sinh làm con trai thứ ba một vị

Thượng sư - là tổ sư phái Nội ñạo tràng - cả ba anh em ñều ñược Phật tổ truyền cho phép thuật, hai anh là Tả quan và Hữu quan tu tại Côn-sơn, còn Tiền quan thì ở ngay lại làng quê, tức là làng Từ-minh (Thanh-hóa) luyện ñạo và truyền ñạo cho học trò. Sau lần thất bại của các pháp sư phù thủy, nhà vua sai sứ ñi triệu Tiền quan về kinh phong làm Thượng tướng cầm ba vạn quân ñi ñánh Liễu Hạnh.

Đến Tam-ñiệp. Tiền quan sai ñóng quân lại, còn mình thì cải trang làm dân thường, cưỡi ngựa trắng tìm ñến Sùng-sơn. Gặp Liễu Hạnh, Tiền quan làm bộ

thân mật: - "Ta báo cho biết sắp sửa có nạn lớn vì nàng ñã trêu chọc vua chúa.

Họ sắp cử ñến ñây một pháp sư cao cường. E rằng nàng không ñịch nổi, nên ta ñến xem nàng có phép gì, nêu thiếu ta sẽ dạy cho". Liễu Hạnh không ngờ gì cả, giở tất cả ba ngàn phép cho khách xem. Tiền quan hết lời ca ngợi, nói: - "Như

thế này thì không cần phải học gì nữa". Khi Tiền quan về rồi, Liễu Hạnh mới biết là mình bị mắc mưu, nhưng ñã muộn. Cuộc giao chiến bắt ñầu. Bên Liễu Hạnh có các thần bộ hạ ñến giúp. Bên phía Tiền quan có hai ông anh cùng với bát bộ Kim Cang làm tiên phong, hai bên tả hữu có hắc hổ, bạch xà, trung tâm có lục ñinh lục giáp. Sau ba ngày ba ñêm chiến ñấu, trời nổi mưa to lớn, bụi cát mù mịt, sấm sét ñùng ñùng, cây cối nhà cửa tơi tả, người vật chết khắp nơi, nước sông ñỏ như máu. Cuối cùng, quân của Liễu Hạnh thất bại. Quỳnh Hoa, Quế

Hoa bỏ chạy. Tiền quan ngồi trên voi chín ngà giục thần tượng ñem lưới sắt vây bọc. Liễu Hạnh hóa làm một ñứa trẻ nhưng bị ñuổi kíp quá, lại hóa thành con rồng trốn trong một cái giếng. Tiền quan bắt ñược trói bằng dây ñồng giải về

kinh ñô. Vua chúa ñang ngồi trong ñiện bỗng thấy một ñám mây ñen ñầu rồng ñuôi lân, rơi xuống văng lên ba lần ở sân ñiện, biết là Tiền quan ñã thắng trận.

882

https://thuviensach.vn

Nhưng Phật tổ không muốn ñể con gái Ngọc Hoàng chịu sự trừng phạt của người trần, nên ñã kịp thời xuống gặp ba anh em, bảo họ giao cho mình làm cho nàng cải tà quy chính1.

Có người kể thêm ñoạn kết như sau:

Khi Liễu Hạnh bị bắt thì Phật tổ hiện ra giải cứu. Ngọc sư (tức Tiền quan) vâng lời Phật tổ cho nàng một bộ áo cà sa, một cái mũ ni-cô ñể quy phật. Vì vậy, ngày nay ở nhiều chùa có dựng thêm ñiện ở phía sau ñể thờ Liễu Hạnh2.

Ở vùng Hà-tĩnh, Quảng-bình trước ñây, dân gian thường lưu truyền nhiều mẩu chuyện về một cô gái thỉnh thoảng hiện hình trêu ghẹo những khách bộ hành ñàn ông, nhất là các thầy khóa, thầy cử ñi lại trên ñường quốc lộ. Ví dụ truyện Cô Doạt (Hà-tĩnh). Nàng Ha (Quảng-bình). Có người nói những mẩu chuyện ấy vốn xuất phát từ Sự tích công chúa Liễu Hạnh mà phát triển ra. Lưu Trọng Lư ñã từng viết một truyện lãng mạn nhan ñề là: Người nữ tỳ của bà chúa Liễu3 có lẽ

cũng hư cấu từ những truyện loại ấy.

Ở vùng Hà-ñông cũng có lưu truyền nhiều mẩu chuyện về Liễu Hạnh, ví dụ

một mẩu chuyện sau ñây:

Liễu Hạnh bị một pháp sư lừa bắt ñược bỏ vào một cái lọ nút kín, phía ngoài dán bùa rồi treo lên cây ña ở rừng vắng trên ñường ñi Vạn-phúc. Có hai vợ

chồng ñi bán dâu qua ñó, nghe tiếng nói văng vẳng phát ra: - "Các con ñến ñây cứu mẹ, mẹ sẽ hậu tạ". Hai vợ chồng trước sợ hãi, nhưng sau ñánh bạo trèo lên cây, ñưa lọ xuống. Khi ñập vỡ lọ thì thấy có một con bướm trắng bay ra, tự xưng là Liễu Hạnh, rồi biến mất.

Ở nhà mình, pháp sư, do tín hiệu riêng, biết giờ chết ñã ñến vì Liễu Hạnh ñã trốn thoát và sẽ báo thù. Bèn sai con ñem tro sàng khắp nền nhà, ñoạn tắm rửa sạch sẽ rồi lên giường nằm, ñóng cửa lại, dặn vợ con ñến giờ ngọ hãy mở ra. Khi vợ con mở cửa thì thấy pháp sư ñã chết, trên nền nhà có dấu bàn chân ñi lại chi chít, v.v. ..4.

1 Theo Lăng Tuyết, Sùng-sơn ñại chiến sử, và Nguyễn Văn Huyên. Đạo tiên ở An-nam.

2 Theo tạp chí Phương Đông, số 21 (1973) .

3 Hà Nội báo (1936).

4 Theo lời kể của người Hà-ñông.

883

https://thuviensach.vn

138. NGƯỜI THỢ SĂN VÀ MỤ CHẰNG

Ngày xưa có một người thợ săn trẻ tuổi. Như lệ thường, một hôm anh vào rừng sâu săn thú. Mải ñuổi theo một con hươu, không ngờ anh lạc vào một nơi chân mình chưa bước tới bao giờ. Đói và mệt, anh cố tìm ñường trở ra. Nhưng anh càng ñi lại càng lạc.

Cho ñến lúc vạch cây rẽ lá lần xuống khe ñể tìm nước uống, anh mới trông thấy một ngôi nhà bên bờ suối. Mừng quá, anh tiến ñến gọi cửa xin nghỉ chân.

Một cô gái từ trong nhà bước ra. Cô có vẻ mừng khi nhìn thấy chàng trẻ tuổi. Cô mời anh vào nhà và không giấu giếm ý nghĩ của mình là từ lâu vẫn muốn kiếm một người bạn trai, nay ñược gặp anh, cô rất vui lòng. Thấy anh ñói, cô dọn thức ăn cho anh ăn. Tuy nghi hoặc, nhưng người thợ săn vẫn ăn uống thỏa sức, ăn xong, cô gái nói:

- Bây giờ anh hãy theo tôi ñể ñưa ñi giấu ở một nơi kẻo nguy hiểm ñến tính mạng?

Người thợ săn ngạc nhiên, hỏi:

- Tại sao lại nguy?

Đáp:

- Ôi! Anh không biết ư? Mẹ tôi là mụ Chằng, ăn thịt người không tanh. Hôm nay mẹ tôi còn bận ñi kiếm mồi. Mẹ tôi mà gặp thì mạng anh khó chu toàn.

Nhưng có tôi thì anh chẳng còn phải lo, miễn chúng ta sẽ kết thành ñôi lứa.

Trong buổi ñầu anh hãy tạm ẩn một nơi, ñợi tôi khuyên dỗ mẹ, rồi hãy hay.

Đoạn, cô gái ñưa anh ñến một cái hầm, rồi vần ñá lấp kín cửa lại.

Trời tối hẳn mụ chằng mới về. Đến cửa, mụ khịt khịt mũi nói:

- Có mùi thịt người! Có mùi thịt người.

Mặc dù con gái có giấu quanh, mụ chỉ tìm một lát là lôi ñược người thợ săn ra khỏi hầm. Cô gái chạy lại:

- Xin mẹ tha nó cho con. Con cần có một người chồng. Mẹ ñừng giết nó ñi!

Mụ Chằng hỏi anh ñi săn:

- Mày có bằng lòng lấy nó làm vợ không?

Trước tình thế bắt buộc, anh ñành phải trả lời:

- Xin vâng! Xin vâng!

Thế là từ ñấy anh thợ săn ở lại ñây ñóng vai con rể mụ Chằng.

884

https://thuviensach.vn

Hai người ăn ở với nhau ñược ít lâu. Người thợ săn buồn nhớ làng quê, bụng muốn trốn lắm, nhưng nghe vợ nói mụ Chằng nhiều phép thuật nên còn ngần ngại. Một hôm, mụ Chằng ñi kiếm mồi, anh cố dỗ vợ ñể ñược xem bảo bối của mụ. Vợ anh dẫn anh ñến một gian buồng kín, mở ra và nói:

- Cái buồng này luôn luôn khóa kín, mẹ tôi không hề cho ai vào. Hôm nay nhân trộm ñược chìa khóa mở ra cho anh xem.

Trỏ vào một cái gậy, vợ anh bảo:

- Đây là cái gậy thần, gõ ñầu này thì làm chết người, nhưng gõ ñầu kia lại làm cho người chết sống lại.

Lại trỏ vào hai cái túi:

- Đây là hai thứ bảo bối: một cái có thể làm cho sông biển nổi thành rừng, một cái có thể làm cho núi ñồi sụp xuống thành biển, rất mầu nhiệm!

Người thợ săn làm bộ nghi ngờ, vợ cố cãi, nói:

- Không tin, lúc nào mẹ tôi làm thì anh sẽ biết.

- Nếu thế, ñể tôi thử dùng gậy gõ vào người nàng xem có hiệu nghiệm không, rồi tôi sẽ làm sống lại sau.

Cuối cùng vợ anh cũng bằng lòng ñể cho chồng thử. Chồng vừa gõ vào một

gậy, vợ lăn ra chết ngay. Nhưng người thợ săn ñã có chủ ý sẵn, anh không làm cho con gái mụ Chằng sống lại nữa, mà cướp lấy chiếc gậy và hai túi ñựng bảo bối rồi trốn ñi.

Anh ñi suốt cả một buổi từ sáng ñến trưa, không dám dừng lại nghỉ. Khi bóng mặt trời ñã ngả về chiều, bỗng nghe có tiếng ào ào ñằng sau lưng biết rằng mụ

Chằng về trông thấy cơ sự ñã ñuổi theo kịp mình vì nghe nói mụ có phép rút ñất, anh bèn ném mạnh túi bảo bối thứ nhất ra phía sau. Lập tức cả một dãy núi lởm chởm mọc lên, cây cối, tre pheo bạt ngàn sơn dã. Anh lẩm bẩm:

- Cho dù có tài phép gì thì vượt ñược dãy núi này còn bở hơi tai!

Nói ñoạn lại cắm ñầu chạy miết. Nhưng khi mặt trời gác núi, anh ñã nghe tiếng mụ Chằng hét ở ñằng sau:

- Thằng kia, muốn tốt hãy dừng lại!

Người thợ săn hoảng quá, nhưng anh cố trấn tĩnh rút ngay túi bảo bối thứ hai ném mạnh về ñằng sau. Sau lưng anh vốn ñang là một giải ñất liền, bỗng hóa ngay thành một biển nước mênh mông, bờ xa tít tắp. Anh lại vừa chạy vừa lẩm bẩm:

- Muốn ñuổi ñược ta họa có là bay!

885

https://thuviensach.vn

Nhưng anh không ngờ rằng mình chạy nhanh là thế, chỉ ñược một quãng ñã thấy mụ ñuổi theo gần kịp. Lúc này anh ñã mệt quá. Trong cơn nguy cấp, anh ñứng lại thủ thế sau một gốc cổ thụ. Khi mụ vượt qua, anh xông ra bất thình lình gõ cho một gậy mụ ngã lăn ra chết quay lơ. Trừ ñược nạn mụ Chằng, anh ngồi nghỉ cho lại sức. Cuối cùng anh cũng tìm ñược ñường về ñến nhà. Bà con xóm giềng thấy anh còn sống ai nấy ñều mừng cho anh. Anh không quên dùng gậy phép ñể cứu giúp mọi người.

Buổi ấy, mẹ vua ñột nhiên bị một chứng bệnh nguy kịch. Nhà vua là người rất có hiếu, sai rao khắp nước xem ai chữa ñược sẽ thưởng cho quan cao lộc hậu.

Nghe tin anh thợ săn liền vác cây gậy phép ñi vào kinh ñô. Nhưng khi vào ñến nơi thì mẹ vua chết ñã ñược mấy ngày, sắp làm lễ chôn cất. Anh ñến cửa Ngọ

môn xin vào chữa. Lính thị vệ cản lại không cho vào. Anh nói:

- Tôi nghe nói hoàng ñế ñang cầu người chữa bệnh cho hoàng thái hậu kia mà.

Họ trả lời:

- Hoàng thái hậu ñã chết cách ñây năm ngày rồi, ông vào làm gì nữa.

- Chết rồi, tôi cũng chữa ñược!

Nghe nói thế lập tức họ dẫn anh vào cung. Vua sai mở nắp áo quan cho anh làm phép. Chỉ một gậy gõ vào xác, mẹ vua ñã ngồi nhổm dậy. Vua và hoàng gia hết sức mừng rỡ, ban thưởng cho anh rất hậu, lại cho làm quan1.

KHẢO DỊ

Mô-típ trên phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, chủ yếu là châu Á. Trước hết, truyện của bộ lạc Giô (Dzo) ở Băng-la-dex (Bangladesh) gần với truyện của ta hơn cả. Một người nhờ phù phép lấy một cô gái là Cun-gô-ri làm vợ. Lấy xong hắn hóa hổ, mang vợ ñi mất. Cha cô hứa ai ñưa ñược con mình về sẽ gả cho. Có hai thanh niên là Hơ-pô-tia và Hơ-răng-san nhận ñi cứu. Khi ñến nơi họ ñược cô gái giấu vào chỗ kín. Người hổ về nói: "Ta nghe có mùi người". Vợ lấp liếm: -

"Chỉ có tôi thôi". Mai sáng người hổ lại ñi săn. Một người già bày cho hai anh mang theo các hạt giống lửa, nước và gai góc. Họ nghe lời. Đang chạy thì một con chim mách: - "Chồng nó ñang ñuổi". Họ ném hạt giống lửa, rừng tự nhiên cháy dữ dội, người hổ không qua ñược. Lửa tàn, hắn lại ñuổi. Chim lại mách. Họ

ném hạt giống nước hóa thành sông lớn ngăn cách. Người hổ chờ nước trôi hết lại ñuổi. Chim lại mách. Họ ném hạt giống gai góc, gai góc mọc ñầy, người hổ

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

886

https://thuviensach.vn

mở ñược một lối, ñuổi kịp, nhưng Hơ-pô-tia ñã cho một mũi dao, y chết. Đoạn sau xem Khảo dị truyện Thạch Sanh (Số 68, tập II).

Truyện Ả-rập (Arabie):

Một người có hai con: Một gái, một trai, vợ chết, hắn lấy vợ khác. Hàng ngày ñi săn, hắn chỉ ñược vài con ña ña ñem về nấu lên chia nhau. Vợ thấy khẩu phần ít ỏi, bèn xui chồng bỏ hai con lên rừng. Chồng ñành nghe lời, nhưng ñứa chị

nghe lỏm ñược mưu ấy. Nó bèn bỏ vào rổ của mình một ít thứ quả như chà là, nho khô, hạnh nhân và cám. Sáng hôm sau nó ñi cuối cùng, thỉnh thoảng rắc các thứ quả xuống dọc ñường, nên cuối cùng chị em lại nhận ra ñược ñường về. Lần thứ hai, bố lại mang con vào rừng sâu. Cô chị lại rắc các thứ quả xuống nhưng vì lần này ñứa em ñi sau cùng, lần lượt nhặt hết những thứ mà chị nó bỏ xuống, vì vậy hôm ấy không tìm ñược ñường về. Hai chị em ñành trèo, lên cây ñể nghỉ

ñêm. Sáng dậy gặp một người, chúng nhờ chỉ ñường, người kia cho hai cuộn chỉ

trắng và ñen, dặn ñến ngã ba thì tung cả hai lên, hễ cuộn chỉ trắng rơi xuống ñường nào thì ñi theo ñường ấy. Nhưng dọc ñường em ném các cuộn chỉ ñể chơi làm chỉ rối tung rồi ñem vứt bỏ. Vì thế, khi ñến ngã ba, chúng bị lạc vào nhà một bà Chằng. Sáng mai mụ cầm bình nước ñi múc nước chuẩn bị làm thịt hai dứa trẻ. Biết mình sắp chết, chúng nó khóc nức nở. Một con quạ chỉ ñường cho chúng trốn, lại cho ba cái túi, dặn khi nào mụ ñuổi gần kịp thì lần lượt ném ra sau lưng. Đoạn, con quạ hai lần ñánh ñổ nước của mụ Chằng ñể cho chúng có thì giờ chạy xa. Khi biết mất hai ñứa trẻ, mụ ñuổi theo. Đang chạy, chị bảo em ngoái nhìn ñằng sau. "Có cái gì như là một con chim!" - em nói. Một lát lại nói: -

"Như con lạc ñà". Một lát nữa: - "Mụ Chằng sắp ñuổi kịp". Chị bèn ném cái túi ñầu tiên, tự nhiên cây mọc rậm rì; nhưng chỉ một lúc sau mụ lại ñuổi kịp. Cô chị

ném cái túi thứ hai hóa thành sông. Một lúc sau mụ lại ñuổi sát nút, cô ném cái túi thứ ba hóa thành một con ñường ñầy dao cạo và muối. Lần này mụ không ñuổi nổi vì dao cạo làm ñứt chân mụ và muối làm xót chân. Mụ nói theo: - "Thế

là chúng mày thoát rồi ñấy. Hãy nghe ta dặn ñây: Nếu dọc ñường gặp một con cừu nằm ngang bảo cắt hộ lông thì chớ có nghe lời mà chết, lại nữa, nếu gặp hai con chim cãi nhau thì chớ có can, nếu thấy bình nước trong thì chớ có uống".

Chúng nó lần lượt gặp các thứ như mụ dặn. Nhưng khi thấy nước, ñứa em khát quá ñòi uống cho bằng ñược, mặc dầu chị can mãi. Nó uống xong thì cả người lẫn bình biến mất.

Còn một mình chị, sau ñó gặp một người chăn cừu, bèn xin mua một tấm da chó, khâu lại rồi mặc vào cho giống con chó. Một hoàng tử thấy chó thì dắt về

cho ở một buồng. Đêm ñến hoàng tử nghe thấy tiếng ho biết không phải chó, bên rình xem thì hóa ra là một cô gái ñẹp. Hoàng tử xin lấy làm vợ. Các ông anh 887

https://thuviensach.vn

can: - "Sao không lấy người, lại lấy chó". Nhưng khi vua cha thấy cô gái mặc áo quần ñẹp vào ra mắt mình, thì cho làm ngay lễ cưới1.

Truyện Ấn-ñộ ở bán ñảo Đê-căng (Déccan):

Một người trẻ tuổi bị hung thần (rắc-sa) ñuổi. Anh lần lượt ném các vật phép thành sông lớn, rồi núi cao, rồi một dám lửa cháy rừng nhưng hung thần ñều vượt qua và cuối cùng ñuổi kịp, giết chết.

Truyện của người Kiếc-ghi-dơ (Kirghizs) ở Nam Xi-bê-ri (Sibérie): Một người ñàn bà trẻ tuổi bị một mụ già ñộc ác ñuổi theo. Chị lần lượt ném một cái lược thành rừng, một cái gương thành hồ lớn ñể chặn bước tiến của mụ.

Ở truyện của người Xa-mô-y-ét (Samoyèdes) thì ba vật báu ném ra sau lưng là: một là hòn ñá mài hóa thành sông, hai là ñá cò súng hóa thành núi, ba là cái lược cũng hóa thành rừng.

Ở một truyện của Thái-lan, vật báu ñược thay bằng thuốc phép, túi thuốc thứ

nhất hóa thành cọc nhọn dựng lên tua tủa, nhưng bà Chằng ñã dùng phép phá tan; túi thuốc thứ hai hóa thánh núi cao, cũng thế, túi thuốc thứ ba hóa thành biển. Đến ñây bà Chằng hết phép ñành phải quay về.

Đến truyện của người Ca-phrơ (Cafres) châu Phi thì có khác. Ở ñây cô gái con bà Chằng trốn với người mà cô yêu. Bị bố ñuổi lần ñầu, cô ném một quả trứng hóa thành sương mù dày ñặc, lần thứ hai ném một túi da dê ñựng sữa hóa thành hồ nước lớn, lần thứ ba ném một cái bình làm cho trời tối tăm mù mịt, lần thứ tư

ném hòn ñá thành núi lởm chởm.

Ở truyện người Man-gát-sơ (Malgasches) có một con chuột mách cho cô gái trước khi trốn mang theo một cái chổi, ném thì hóa thành bụi rậm, một quả trứng hóa thành một cái hồ lớn, một cây sậy hóa thành rừng, và một hòn ñá hóa thành núi lởm chởm.

Ở truyện người Pô-li-nê-diêng (Polynésiens) ở Xa-moa (Samoa) thì lại là một người con trai mang theo người yêu ñi trốn và cũng có tình tiết ném lược thành rừng.

Một số truyện sau ñây cũng có truyện ném các vật phép thành núi, sông, v.v...

nhưng nội dung và kết cấu lại khác.

Việt-nam có truyện Con tìm mẹ:

Một cô gái sống trong một cái hang trên rừng với một ñạo sĩ. Đạo sĩ truyền cho cô nhiều phép lạ. Lớn lên, cô lấy chồng và ñi theo chồng ở Kẻ-chợ. Nhưng khi sinh ñược một con trai, thì tự nhiên một hôm cô bỏ về ở rừng, và không cho 1 Theo Báo châu Á, ñã dẫn (1889).

888

https://thuviensach.vn

chồng biết chỗ ở của mình. Con lớn lên, một hôm hỏi bố: - "Mẹ con ñâu?" Đáp:

- "Không biết". Con bèn ñến hỏi thầy học. Thầy học vốn có phép ñộn. liền trỏ

ñường cho học trò, và dặn: - "Khi tìm ñược mẹ rồi thì con hãy nhớ: 1) ñừng nói với mẹ là ai chỉ ñường cho con; 2) nếu mẹ con cho con quả cây gì thì ñưa về nhà hãy ăn, hay nếu ăn thì quẳng hột ra sau lưng, ñừng quẳng ra phía trước". Đứa bé quả tìm thấy mẹ. Nhưng hắn vốn lơ ñãng, quên mất cả những lời dặn dò của thầy. Mẹ hỏi ai chỉ ñường, hắn nói thật. Mẹ bèn ñùng phép làm cho nhà thầy học cháy ñể trả thù. Ở nhà, thầy học ñã ñộn biết ñược việc này nên trước khi ñi vắng, dặn người nhà phải dọn ñồ ñạc cho xong trước canh ba. Nhưng người nhà lại không tin, cứ chần chừ không chịu dọn, nên mọi thứ trong nhà cháy mất cả.

Trước khi ra về, người con ñược mẹ cho một quả cây. Dọc ñường ñói bụng, hắn lấy ra ăn. Nhưng lại quên lời dặn của thầy, hắn không quẳng hột ra sau lưng, mà quăng ra trước mặt. Tự nhiên những hột này mọc thành rừng. Cây cối bờ bụi dày ñến nỗi hắn phải khó khăn mới tìm ñược ñường về, và sau ñấy phải bỏ hẳn dự ñịnh dẫn bố ñi tìm mẹ1 .

Truyện của ñồng bào Ca-tu Chàng Dưa:

Có hai vợ chồng hiếm hoi, ngày nọ làm rẫy thấy quả dưa ngon mắt, bèn hái ăn.

Từ ñó vợ có mang ñẻ ñược ñứa bé không bú, không khóc nhưng lớn như thổi.

Lớn lên con ăn rất khỏe, ñặc biệt khi nó làm ñồ chơi thì những con giống ñều biết cử ñộng như thật. Chàng Dưa ñi chơi lang thang. Một chúa làng thấy ñứa bé có phép lạ liền dọa bắt phải nặn cho hắn thật nhiều voi. Trốn ñi, chàng Dưa lại ñến một nơi gặp một cô gái ñang tắm. Chàng xuống tắm nặn cá to cho lội.

Nhưng không ngờ cô gái vốn là con của nữ thần Mặt Trời cũng có phép như thế.

Cô nặn một con voi hai ñầu, con voi cũng trở thành voi thật. Chàng Dưa rủ cô gái cùng mình trốn về quê. Cô ta ñi mang một gùi phép. Hai người cưỡi voi ñi suốt ngày ñêm. Bị bố mẹ ñuổi kịp, cô ném lại ñằng sau một hòn ñá hóa thành lèn ñá dựng chặn ñường. Bố mẹ lại ñuổi kịp, cô ném một cành tre hóa thành bụi rậm. Lại bị ñuổi, cô hóa phép làm thành dãy núi cao (nay là hòn Rơ-gu). Lại bị

ñuổi nữa, cô hóa phép làm thành con sông lớn (nay là sông Re). Đến ñây bố mẹ

cô gái dành chịu, phải trở về. Hai người về tới nhà, bố không nhận ra con trai, bèn lấy xôi vắt lại ném vào con, tất cả những vắt xôi ñều chui tọt vào mồm hắn -

"Đúng là con tôi rồi!" - người bố reo lên. Họ ăn mừng, giết nhiều trâu, bò, lợn, gà ñều do hai vợ chồng chàng Dưa nặn ra. Tên chúa làng nghe tin chàng Dưa về

thì ñến ñòi nợ, bắt ñắp một con ñường sang Lào. Hai vợ chồng nặn một nghìn con voi ñi phá ñường một lúc xong ngay. Hắn lại bắt làm một cái cầu bắc qua sông Re. Hai vợ chồng làm phép gọi các loại cá tập trung làm thành cầu. Chúa 1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

889

https://thuviensach.vn

làng rất thích kéo cả họ hàng và các chúa lân cận lên cầu chơi. Hai vợ chồng lại làm phép cho cá lặn hết cả. Bọn chúng ñều chết ñuối1.

Truyện của ñồng bào Ja-rai (Djarai): Y Rít.

Một tù trưởng bắt một chàng trẻ tuổi tên là Y Rít ñi tìm cô gái ñẹp như tranh do anh vẽ. Y Rít tìm mãi, ñến nhà một cô con gái tên là Trát Tô, do một con hổ

nhặt ñược ñưa về nuôi kết nghĩa ông cháu. Lúc ấy hổ ñang ñi vắng. Y Rít rủ

nàng theo anh về, Trát Tô bắt một con voi khỏe nhất ra ñi, không quên lấy những ñồ vật có phép lạ của hổ. Nhưng ñi ñược một chốc, hổ ñã ñuổi kịp. Cô gái lấy lược phép của hổ cắm xuống thành một rừng trúc. Hổ luồn rừng ñuổi theo: cô gái trút ống nước phép thành sông. Nhưng rồi hổ cũng vượt qua ñược, bắt Y

Rít ăn thịt, cõng cháu gái về.

Trát Tô xỉa răng cho ông, rơi ra một cục thịt, cục thịt biến thành cây nấm. Từ

nấm lại biến thành Y Rít. Hai người lại rủ nhau trốn nhân ông hổ ñi vắng, lần này Trát Tô mang theo những vật mầu nhiệm nhất của con hổ . Hổ ñuổi theo, cô gái ném viên ñá mài làm mọc lên một dãy núi dựng ñứng trơn tuột, hổ trèo không nổi ñành phải trở lại.

Về ñến nơi, họ ñược bà Y Rít là Iă Pôm cho phép lấy nhau. Tù trưởng bắt Y

Rít phải ñi tìm một bông hoa ñỏ bên kia biển, nếu không ñược sẽ bị mất vợ. Trải bao gian khổ Y Rít lấy ñược hoa, nhưng bị cá voi nuốt, nhờ dân làng giết cá, mổ

bụng cứu ñược ra. Tù trưởng còn lần lượt bắt chàng phải ñi lấy sữa voi, sữa gấu, sữa hổ, lấy dây mây rồi lại bắt chàng ñưa cả gia ñình xuống hang sâu ñể lấy chiêng vàng. "ché" bạc. Sóc, nhím, chuột, chồn giúp chàng trong việc cuối cùng này và làm cho tù trưởng và gia ñình nó bị chôn dưới ñất2.

Truyện Pháp Hoàng tử và con ngựa:

Một ông vua một hôm giao cho hoàng tử chìa khóa và bảo: - "Cha bận ñi vắng mươi hôm, có ñi xem lâu ñài thì ñừng vào phòng cấm." Hoàng tử ñáp - "Vâng", nhưng khi còn lại một mình, thì chàng cứ mở cửa phòng cấm vào xem. Thấy một cái giếng, chàng nhúng thử một ngón tay vào nước. Rút ra, ngón tay vàng khè, chùi không sạch, chàng ñành buộc giẻ lại, khi vua cha về hỏi: - "Có vào phòng cấm không?" - "Không" - "Ngón tay làm sao thế?"- "Đứt tay" - "Đưa ñây xem". Khi biết sự thật, vua than: - "Không tin con thì biết tin ai bây giờ".

Hôm khác vua ñi, lại giao chìa khóa cho hoàng tử. Lần này hoàng tử lại vào phòng cấm nhúng áo và ñầu vào nước giếng. Trong phòng còn có chuồng ngựa có hai con. Hoàng tử hỏi một con tên là Mo-rô: - "Một bước ñi ñược mấy dặm?"

Đáp. - "Mười tám dặm". Lại hỏi con kia là Bay-da, nó ñáp: - "Mười lăm dặm".

1 Theo Truyện cổ Ca-tu, sách ñã dẫn .

2 Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, ñã dẫn, tập I.

890

https://thuviensach.vn

Bèn cưỡi con sau ra ñi. Trở về, vua không thấy hoàng tử bèn ñi tìm. Hỏi ngựa Mo-rô: - "Con Bay-da ñâu?". Đáp: - "Nó ñi với hoàng tử". Vua bèn cưỡi lên ñuổi theo. Đến ñây, tình tiết giống với các truyện trên.

Hoàng tử cưỡi con Bay-da ñi ñược khá lâu, bỗng con vật nói: - "Chết mất, ñằng sau có hơi thở của con Mo-rô, ông chủ hãy cầm cái bọt biển này quẳng lại ñằng sau cho cao cho xa". Bọt biển tự nhiên nổi lên thành rừng. Nhưng chỉ một lát, ngựa Mo-rô lại ñuổi gần kịp. Bay-da lại ñưa cho chủ cái kỳ lông ngựa bảo ném. Kỳ lông ngựa biến thành sông ngăn cách1. Nhưng rồi Mo-rô lại vượt qua.

Bay-da lại trao hòn ñá ném thành núi cao. Mo-rô ñau chân không trèo ñược ñành phải trở lại.

Một truyện khác cũng của Pháp sưu tầm ở Ô-vec-nhơ (Auvergne): Cô gái tóc vàng.

Một người ñàn bà nhà nghèo ñông con, bỗng nhiên một hôm có Khổng lồ ñến bảo: - "Bà sẽ ñẻ một cô gái tóc vàng nhưng phải trao cho ta nuôi thì nó mới sung sướng, nếu không thì khổ". Người ñàn bà ưng thuận, khổng lồ nuôi cô con gái rất chăm, không thiếu thứ gì, nhưng hắn cấm cung cô, ñặc biệt hàng ngày hắn chải tóc cho cô, ñếm kỹ từng sợi. Cô gái sống rất ñầy ñủ nhưng cũng rất khổ.

Một hôm có người thợ săn trẻ tuổi ñến lâu ñài Khổng lồ lúc hắn ñi vắng.

Chàng lần ñến cửa sổ buồng cô gái trò chuyện rồi xin một sợi tóc. Cô vui lòng nhổ cho. Khi Khổng lồ trở về chải tóc thấy thiếu, hắn mắng cô. Lần thứ hai, lần thứ ba cô vẫn nhổ tóc cho chàng ñi săn. Khổng lồ giận, càng canh giữ riết.

Một hôm khác, chàng ñi săn ñưa cô lên ngựa ñi trốn. Khổng lồ về thấy mất cô bèn cưỡi ngựa ñuổi theo. Sắp ñuổi kịp thì cô gái ném một sợi tóc thành một cái hồ. Nhưng rồi Khổng lồ cũng vượt qua. Lần thứ hai, cô lại ném một sợi tóc thành một dòng sông. Khổng lồ cũng vượt ñược. Lần thứ ba ném hóa thành một lưới lửa, lần này hắn chịu, hai người nhờ ñó ñi thoát2.

Một truyện của người Jê-or-gi (Géorgie) sưu tầm ở Ba-tum Anh chàng diệt quỷ:

Một ông vua có ba con, chỉ dạy cho con cả nghề làm vua. Một hôm vua bắt ñược quan ñầu triều ñang ngồi cùng với một phi tần trong cung, bèn hỏi vợ và con nên xử tội thế nào. Vợ ñáp: - "Treo cổ quan ñầu triều". Người con cả: "Treo cổ cả hai". Người con thứ hai: - "Anh con khôn ngoan hơn, con không biết nói gì hơn". Vua không hỏi con út nhưng nó ñáp: - "Không nên treo cổ khi tội chưa rõ". Vua giận, sai ñuổi con út ra khỏi nước.

1 Ở chỗ này có lẽ người kể ñã lẫn lộn giữa cái bọt biển với cái kỳ lông ngựa.

2 Theo Mê-ra-vi-ơ (Méraville). Truyện cổ tích dân gian ở Ô-véc-nhơ.

891

https://thuviensach.vn

Hoàng tử ñi mãi ñến một nơi gặp một bà già, bèn hỏi ñường. Bà nói: - "Đường này ñi ñến xứ quỷ, có ñi không trở về vì chúng biến con thành ñá". - "Nhưng con phải ñi không thể trở về ñược". - "Vậy ta bày cho con cách tránh. Hễ thấy người ñá chớ mó tay vào, thấy gì quý lạ chớ nhìn. Gặp người già thì chỉ nói mình bị lạc ñường. Họ sẽ giao chìa khóa bốn chục căn buồng, nếu mở ñúng buồng con cừu thì thoát."

Đúng như lời, hoàng tử gặp bọn quỷ hình dạng ông già. Chúng giao cho anh chìa khóa bốn chục căn buồng. Mở ñược ba mươi tám buồng có ñồ ñạc quý giá nhưng anh không nhìn ngắm. Vào một buồng khác gặp một cô gái, anh kể

chuyện cho cô nghe. Cô bảo anh cố mở buồng con cừu, nhưng mở không ñược.

Cô bảo phải trốn nhanh kẻo bọn quỷ giết chết. Hai người cưỡi lên một con ngựa bạch. Ít lúc sau bọn quỷ ñuổi theo, cô rút lược ném hóa thành dãy núi. Quỷ vượt ñược. Lần thứ hai ném một nắm kim cương, hóa thành bãi ñá lởm chởm. Cũng thế. Lần thứ ba ném một chai nước hóa thành biển. Trong khi bọn quỷ nguy khốn giữa biển thì hai người quay trở lại, tìm vào buồng quỷ lấy trộm một gói ñất có phép màu nhiệm ném vào người sống thành chết, ném vào người chết thành sống. Sau ñó, họ quay ra dùng ñất ném chết mụ quỷ canh cửa, rồi lại dùng ñất ném cho những người ñá sống lại. Mọi người không trở về mà ở lại, tôn hoàng tử làm vua. Anh lấy cô gái làm vợ.

Tiếng ñồn về chàng diệt quỷ làm cho các vua láng giềng sợ hãi. Bọn này gồm bảy ông vua, hội quân bảy nước ñến ñánh, nhưng ñều thất bại. Trong số bọn vua bị bắt có vua cha hoàng tử, anh chừa lại không giết. Anh vạch cho cha biết mình cũng làm ñược vua. Tuy nói vậy, sau ñó anh nhường ngôi cho anh mình1.

Truyện Cục thịt của người Miến-ñiện (Myanmar):

Một bà hoàng hậu sinh ra một cục thịt. Vua giận, sai ném xuống sông và bắt cạo ñầu hoàng hậu, cho làm người tưới vườn hoa. Một mụ yêu tinh vớt ñược cục thịt, cục thịt vỡ nhảy ra một em bé trai. Mụ nhận là con. Một hôm mụ ñi vắng bảo con chớ có trèo lên tháp nước, chui xuống hang hoặc vào bếp.

Ở nhà em bé trèo lên tháp thấy một cụ già bị trói. Cụ kể cho em biết mẹ em là yêu tinh ăn thịt người. Em xuống hang thấy ñầu lâu, xuống bếp thấy ba viên thuốc màu nhiệm trong hũ gạo (do cụ già cho biết).

Em ñi trốn, mụ ñuổi theo em ném một viên hóa thành một giải rừng sâu bảy dặm. Mụ vượt ñược. Em lại ném viên khác hóa bảy ngọn núi cao. Mụ vẫn vượt ñược. Lại ném viên cuối cùng hóa biển lửa dài bảy dặm. Mụ bị thiêu chết.

1 Theo Đuy-mê-din (Dumézil) . Truyện cổ tích La-dơ.

892

https://thuviensach.vn

Nhờ tài bắn, em chiếm ñược những gói cơm của trẻ chăn trâu thua cuộc. Em lấy cơm ñãi thần Na-tơ. Thần trả ơn bằng cách báo cho vua biết. Cuối cùng vua nhận em làm hoàng tử, khôi phục ñịa vị của hoàng hậu1.

Một loạt những truyện khác tuy cũng có bà con với các truyện trên nhưng hình tượng thì biến cải khá nhiều. Đặc biệt ở ñây người ñi trốn biến thành một kẻ

khác hẳn hoặc thành một vật gì ñó dễ ñánh lừa người ñi tìm. Kể một vài ví dụ: Truyện Pháp Con chim xanh:

Một anh chàng con nhà giàu thích dạo rừng. Một hôm ñang dạo thấy có con chim xanh ñẹp bèn ñuổi theo, không ngờ lạc ñường. Nửa ñêm thấy có ánh sáng bèn ñến gõ cửa. Một cô gái ra mở cửa nói ngay: - "Cha tôi là ông Chằng ăn thịt người, sắp về". Đáp: - "Không cần, miễn là tôi ñược ngủ". Cô gái ñành ñưa vào.

Ông Chằng về bảo ngay: - "Có mùi thịt người". Cô gái chống chế: - "Có một thanh niên. nhưng ñừng giết vì nó biết làm nhiều nghề". Sáng dậy, trước khi ñi bảo anh phải gỡ rối các sợi chỉ nếu không xong thì ăn thịt. Anh ñang bối rối thì cô gái gõ chiếc ñũa thần, mọi việc xong ngay. Hôm sau ông Chằng lại bắt anh phân loại một ñống lông chim. Lại nhờ cô gái nên cũng làm xong. Hôm sau nữa, khi lão ñi vắng, cô gái hỏi xem bố mình bắt anh phải làm việc gì. Anh ñáp: -

"Không bảo làm gì cả" - "Thế là bố tôi muốn ăn thịt rồi ñấy." Bèn dắt nhau ñi trốn. Đi ñược hồi lâu cô gái bảo anh nhìn xem có phải cha mình ñuổi theo không. - "Có, ñang ñi nhanh như gió." Ở ñây cô gái không ném gì cả mà hóa làm một cây táo và biến anh thành người ñàn bà trảy táo. Ông Chằng ñến hỏi: "Có thấy một trai một gái ñi qua ñây không?". - "Không". Ông Chằng trở về kể lại với vợ. Vợ bảo: - "Thế là ông nhầm rồi: cây táo là con mình, người trảy táo là nó ñấy". Ông Chằng lại ñi ñuổi. Lần này cô gái hóa thành một ngôi ñền, anh kia thành một thầy tu quét mạng nhện. - "Có thấy ai qua ñây không?". Thầy tu ñáp: -

"Không". Ông Chằng trở về kể lại, vợ hắn lại cho biết sự thật. Hắn lại ñuổi theo.

Lần thứ ba cô gái hóa thành cá gáy, anh kia làm sông. Ông Chằng nhảy xuống nước bắt cá bị chết ñuối. Hai người sau khi qua khỏi tai nạn bèn kết thành vợ

chồng.

Người Ấn-ñộ có một truyện trong sách Biển truyện:

Một hoàng tử một hôm ñi lạc vào một lâu ñài của một lão Chằng (rắc-sa-xa) ở

giữa rừng có vua tên là A-nhi-xi-kha. Cô con gái lão lại yêu hoàng tử. Cô nói với bố nếu không lấy ñược làm chồng, thì sẽ chết. Lão bằng lòng với ñiều kiện là chàng rể phải làm ñược bốn việc sau ñây trước khi lấy nhau. 1) nhận ra cô gái giữa 100 chị em giống nhau như ñúc (cô gái cho anh biết trước cô sẽ buộc trên ñầu một chuỗi ngọc nên anh nhận ra ngay). 2) phải cày một ñám ñất ñủ gieo một trăm thúng vừng. 3) nhặt những hạt vừng vừa gieo xong (cô bảo kiến làm giúp), 1 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện, sách ñã dẫn.

893

https://thuviensach.vn

4) ñi mời người em của bố vợ (cô cho một con ngựa phi rất nhanh và những ñồ

vật mầu nhiệm, dặn hễ mời xong là trốn về ngay, không có nó sẽ ăn thịt).

Lão Chằng thấy anh chàng làm xong mọi thử thách lấy làm lạ, bèn gả con gái cho. Ít lâu sau, hoàng tử muốn về quê, vợ hẹn cùng về nhưng phải giữ thật kín.

Hai người cưỡi ngựa ñi trốn. Chẳng bao lâu lão Chằng biết, ñuổi theo. Sắp ñuổi kịp, cô gái làm cho chồng và ngựa biến ñi, còn mình thì hóa thành một nông phu ñang cầm rìu chặt củi. Lão ñến hỏi: - "Có thấy một cặp trai gái cưỡi ngựa qua ñây không?" - "Không " - "Tại sao mắt ướt"- "Vì vua răc-sa-xa là A-nhi-xi-kha chết, nay phải chặt củi ñể ñốt". Lão về hỏi người nhà, người nhà cho biết vua còn sống. Lão lại ñuổi. Sắp kịp thì cô gái hóa thành người ñưa thư, ta cầm một phong thư. - "Mày ñi ñâu' . - "Đưa thư". - "Thư nói gì?" - "Nói vua A-nhi-xi-kha bị tử thương, nay gọi người em ñến ñể giao nước cho". Lão lại chạy về, biết là mình bị lừa nhưng không ñi tìm nữa1.

Truyện của bà Ôn-noi Cây cam và con ong:

Một hoàng tử lạc ñến một xứ Chằng: ở ñây có một công chúa cũng bị bắt, hai bên yêu nhau rồi cùng cưỡi lạc ñà ñi trốn, mang theo chiếc ñũa thần. Người xứ

Chằng ñuổi theo. Lần ñầu công chúa dùng ñũa thần hóa con lạc ñà thành hồ, hoàng tử thành chiếc tàu, công chúa thành bà chúa tàu già. Lần thứ hai, hóa lạc ñà làm cột, hoàng tử làm ảnh treo cột, công chúa làm một thằng lùn. Lần cuối cùng hóa lạc ñà làm cái thùng, hoàng tử làm cây cam. Công chúa làm con ong bay lượn.

Ở truyện của người Thụy-ñiển (Suède) thì lần ñầu hai người hóa thành hai con chuột, lần thứ hai hai con chim, lần thứ ba hai cái cây.

Trong một anh hùng ca của người Tác-ta (Tartares) ở Nam Xi-bê-ri (Sibérie) có kể: Người anh hùng Ai To-li-si bắt cóc một cô gái. Ba người em của cô gái ñuổi theo. Cô gái làm phép hóa con ngựa thành cây bạch dương, hai người thành quạ ñậu trên cây. Ba người em không biết ñành trở về không2.

1 Theo Xô-ma Đơ-va (Soma Deva).

2 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn.

894

https://thuviensach.vn

139. QUAN TRIỀU HAY LÀ CHIẾC ÁO TÀNG HÌNH

Ngày xưa ở vùng Cao-bằng có một chàng trẻ tuổi, nay ñây mai ñó làm nghề

chài lưới, tên là Triều. Gia sản của anh không có gì ngoài một bộ ñồ nghề làm ăn. Nhưng tính anh vốn hay thương người. Mỗi lần ñánh ñược nhiều cá, anh thường ñổi lấy gạo ñem chu cấp cho những người túng thiếu mà anh gặp. Vì vậy người nghèo khổ trong vùng ai cũng mến anh.

Ở Cao-bằng một thời gian, Triều lại dời sang ñánh cá ở vùng Thái-nguyên. Ở

ñây, anh lại cứu giúp mọi người không tiếc sức. Một hôm anh không ñánh ñược mẻ cá nào cả. Nhưng lúc về dọc ñường, anh bỗng thấy một ông lão ăn mày trần truồng ñang nằm run rẩy dưới gốc cây. Động lòng thương, anh cởi ngay chiếc áo ñang mặc ñắp vào người ông cụ.

Bẵng ñi một dạo, một hôm anh ñang buông chài giữa sông, bỗng nghe trên núi cao có tiếng ñàn văng vẳng. Anh dừng lại nghe một cách say sưa. Qua ngày hôm sau, anh lại ñược nghe tiếng ñàn trên núi như hôm qua. Hôm sau nữa, cũng từ

trên ngọn núi cũ, tiếng ñàn quen thuộc lại bay ñến tai anh. Lấy làm lạ, anh vội thu xếp ñồ nghề của mình, rồi tìm ñường trèo núi, quyết tìm cho ra người gảy ñàn. Lần theo tiếng ñàn, anh vạch cỏ rẽ lau tiến bước. Cuối cùng, ñến một bãi ñất rộng, anh thấy một cụ già ñang ngồi trên một phiến ñá. Ông cụ mê mải gảy ñàn không biết có người tới gần. Triều nhận ra khuôn mặt cụ già này rất giống với ông cụ nằm ở gốc cây hôm nọ. Chờ cho bản ñàn dứt hẳn, anh ñến trước mặt hỏi:

- Thưa cụ, cụ là ai mà ngồi ñánh ñàn ở ñây?

Ông cụ ngước mắt nhìn anh một cách âu yếm, rồi chỉ vào một phiến ñá trước mặt, bảo:

- Ta ngồi ñợi con ñây! Con trèo núi có mệt lắm không? Con hãy ngồi xuống ñây nghỉ một tý.

Triều vừa ñỡ chén nước ở tay ông cụ, ñã nghe ông cụ hỏi:

- Con có nhớ ta không?

- Có, Triều ñáp ngay. Cụ có phải là người nằm ở gốc cây ña ñầu làng hôm nọ

không?

- Đúng, - ông cụ trả lời. - Hôm nọ con ñành chịu mình trần ñể nhường áo cho ta. Tấm lòng ấy thật là ít có. Nay ta muốn ñền cho con một chiếc áo khác.

Nói xong, ông cụ cởi chiếc áo ñang mặc quàng vào mình Triều rồi biến mất.

895

https://thuviensach.vn

*

* *

Từ ngày ñược áo của Tiên cho, Triều mới biết ñấy không phải là chiếc áo thường mà là một bảo vật, có phép làm cho người ta tàng hình. Mỗi lần mặc áo, không một ai nhận ra có anh ở trước mặt. Triều mừng quá, từ ñây anh ñi chu du khắp nơi. Anh thường mặc áo rồi tìm ñến nhà bọn giàu có, ñường hoàng ñi vào tận buồng của chúng lấy tiền gạo ra chia cho những người nghèo. Anh kín ñáo giúp dân lành, cũng kín ñáo trị tội những kẻ bất lương, bạc ác. Có những người vì quá cơ cực ñang nằm là bên vệ ñường mà thở than thì bỗng thấy những quan tiền ở ñâu bay ñến trước mặt. Có những tên quan ñang nọc người ra giữa công ñường mà ñánh, thì chính hắn bỗng bị quất vào lưng ñau quằn lên, nhưng ngoảnh lại vẫn không hề tìm thấy một ai. Nhiều sự việc giống nhau xảy ra, làm cho lời ñồn ñại lan ra khắp cả một vùng. Người lo, kẻ mừng, nhưng ai cũng tin rằng Trời Phật ñã có con mắt.

Cứ như thế, Triều ñi khắp mọi nơi và giúp ñỡ những người cùng khổ. Một hôm anh tìm ñến ñất kinh kỳ. Mặc áo vào, anh tha hồ ñi ñó ñi ñây xem cho thỏa mắt. Hết vào nhà bọn quyền quý, anh lại vào cung cấm là nơi từ xưa không một người nào như anh dám bước chân ñến. Thấy người nghèo khó nhan nhản khắp phố phường, anh lẻn vào kho tàng nhà vua lấy của ra phân phát cho họ. Vì thế

kho công luôn luôn bị hao hụt, nhưng không một ai tìm ra thủ phạm cả. Trong khi ñó thì khắp kinh ñô ñồn ầm lên rằng có một vị Tiên thường cứu giúp những người ñói khổ và trừng trị những tên gian tà. Ở ñâu Tiên cũng có mặt, nhưng lại không "xuất ñầu lộ diện" bao giờ. Về phía Triều, anh vẫn ngày ngày làm công việc cứu giúp dân nghèo, coi ñấy là phận sự của mình, mà không hề băn khoăn ñến chuyện báo ñáp. Anh ñã làm cho bọn giàu sang xiết bao sợ hãi lo lắng khi thấy bạc tiền của chúng tự nhiên không cánh mà bay, mặc dầu trong nhà ngoài ngõ ñều có người canh gác cẩn mật.

Nhưng một hôm, sau khi trừng trị một tên quyền quý ñang ỷ thế ñánh người, anh vội lẻn ra khỏi nhà hắn ngay vì thấy kẻ hầu người hạ của hắn nghe tiếng ñộng ñổ xô tới rất ñông. Giữa lúc vội vàng, anh vướng vào một chiếc gai tre ở

bờ giậu làm cho chiếc áo toạc mất một miếng. Sợ rằng ñể vậy có thể bị lộ, nên anh ñã dùng một mụn giẻ vá lại. Sau ñó hàng ngày anh lại vào kho nhà vua tiếp tục phận sự của mình.

Từ ngày thấy của kho luôn luôn bị hao hụt, nhà vua hết sức lo lắng. Vua hạ

lệnh cho bọn quan coi kho phải tìm cách bắt kỳ ñược tên trộm bí mật, nếu không sẽ trị tội không tha. Bọn này nhiều phen cố sức rình mò nhưng chỉ hoài công vô ích. Tiền bạc trong kho cứ vơi dần mà chúng vẫn không tìm ra một dấu vết gì 896

https://thuviensach.vn

ñáng kể. Sau cùng, chúng sai thửa một kiểu bẫy lưới rất nhạy ñể chụp vào những nơi mà chúng ngờ. Hôm ấy, bọn quan coi kho bỗng thấy có một con bướm trắng từ ngoài cổng bay vào kho. Bướm bay ñi dạo lại trên những ñĩnh bạc trắng xóa, rồi bướm lại thủng thỉnh bay ra. Chúng nhìn lại thì thấy thiếu ñi mấy ñĩnh. Lập tức chúng chụp ngay lưới xuống chỗ có bướm. Và thế là Triều bị bắt. Chỉ vì miếng vải vá vào chiếc áo tàng hình khiến anh bị lộ. Bắt ñược Triều, bọn quan coi kho mừng lắm, liền giải anh lên vua. Vua sai bỏ ngục ñể chờ ngày xét xử.

*

* *

Hồi ấy, có ông vua một nước láng giềng từ lâu vẫn ngầm mưu mô ñánh chiếm nước ta. Giữa lúc Triều bị hạ ngục thì hàng chục vạn binh mã của nước láng giềng cũng ñang ùn ùn kéo sang. Nhà vua ñã cho quân ñội ra chống giữ nhưng ñánh trận nào thua trận ấy, không sao ngăn cản ñược kẻ ñịch tiến như vũ bão.

Tình hình bỗng trở nên nguy ngập. Tin cấp báo từ biên giới một ngày ñưa về

không biết bao nhiêu chuyến ngựa trạm, làm cho kinh ñô nháo nhác. Nghe ñược tin này, Triều liền bảo quan coi ngục tâu vua cho mình ñược ñi dẹp giặc cứu nước. Nhà vua mừng quá, vội sai tháo xiềng cho anh, và gọi anh ñến hỏi:

- Nhà ngươi cần bao nhiêu binh mã?

- Tâu bệ hạ, anh ñáp, chỉ một mình tôi cũng có thể ñuổi ñược giặc dữ. Chỉ xin bệ hạ cho tôi một thanh gươm.

Vua liền cởi gươm của mình trao cho Triều và phong anh làm Hộ quốc tướng quân. Vua còn ra lệnh cho quân ñội phải tuân theo lệnh anh. Trước ngày lên ñường, những người nghèo khổ từ lâu ñược Triều cứu giúp, nay nghe tin anh ñược tha và ñược phong tướng ñi ñánh giặc, ñều tìm ñến cảm ơn và tình nguyện ñi theo. Triều cho sắp xếp thành ñội ngũ và cùng kéo nhau lên ñường.

Lúc ñến vùng quân giặc ñang chiếm ñóng. Triều mặc ngay chiếc áo tàng hình vào người rồi cầm gươm ñi thẳng vào trại giặc. Chỉ một lát sau, anh ñã chém chết tên chỉ huy toán quân tiên phong. Bọn giặc mất tướng như rắn không ñầu bỏ chạy tán loạn. Những người ñi theo Triều chỉ có việc chia nhau ñón khắp các nẻo tóm cổ ñưa về. Đến những trại khác của giặc, Triều cũng làm như vậy.

Không bao lâu cả ñội tiên phong tinh nhuệ của giặc bị tiêu diệt và bị bắt sống không sót một tên. Các ñội quân khác còn lại kinh hoàng cho là bên phía Đại-việt có vị thần thiêng trợ chiến nên bao nhiêu tướng tài của mình ñều bị chém ñầu. Thấy quân sĩ ngã lòng, tên vua láng giềng ñành hạ lệnh rút lui. Từ ñấy biên giới lại vô sự. Khắp nơi ai nấy ca tụng công lao của Triều.

897

https://thuviensach.vn

Lúc Triều kéo quân khải hoàn, vua khen ngợi anh hết lời. Vua phong cho anh làm quan ñại thần, cắt ñất hai huyện cho anh ăn lộc, lại gả con gái cho anh làm vợ. Từ ñấy người ta quen gọi anh là Quan Triều.

Ngày nay ở Cao-bằng và ở Thái-nguyên còn có ñền thờ Quan Triều1.

KHẢO DỊ

Người Bắc-giang kể chuyện Quan Triều như sau:

Ở xã Quan-triều (Thái-nguyên) có một người ñánh cá nghèo tên là Dương Tự

Minh. Một hôm câu cá xong anh nghỉ ở cầu, gặp một nàng tiên cho một cái áo có phép tàng hình. Cũng như truyện trên, ñược áo, anh vào kho vua lấy vàng bạc về tiêu. Thấy mất của kho, người ta tăng cường canh phòng, nhưng nhờ chiếc áo, anh vẫn lọt lưới. Anh thường vào kho giờ "thân tý" ra giờ "ngọ mùi". Một hôm áo thần của anh bị chuột cắn, anh lấy miếng lụa vá vào. Một người lính gác thấy có một con bướm hàng ngày bay lượn tới kho bèn tâu lên.

Bấy giờ vào ñời vua Lý Anh Tông. Quan coi kho tâu báo mọi việc lên vua.

Vua sai tìm cách bắt cho ñược con bướm sẽ có thưởng. Khi bướm bay vào một hồi trống nổi lên, các cơ ñội giăng lưới bủa vây quanh kho và họ tóm ñược anh.

Vua sai giam lại ñể chờ xét xử. Một hôm có tên giặc nhà Tống là Đàm Hữu Lượng ñem 33 vạn quân kỵ cướp bóc vùng Tuyên - Thái. Quân ñội triều ñình thất bại. Vua hứa ai trừ ñược giặc sẽ chia cho nửa nước và cho làm quan to.

Nghe tin, Dương Tự Minh xin vua rèn cho mình một cây gươm ñồng và cấp cho mười hai người lính. Anh lại xin cho một ông quan ñi theo ñể chứng kiến. Vua sai ñại thần là Anh Vũ ñi theo. Từ xa, Anh Vũ thấy tự nhiên thành lũy giặc bị

phá tan quân giặc chạy trốn, ñầu rụng khắp nơi. Đàm Hữu Lượng cuối cùng bị

bắt sống. Vua gả công chúa Thiều Dung cho anh, phong làm phò mã, cai quản huyện Phú-lương.

Đoạn sau, truyện còn kể Dương Tự Minh bắt giam Anh Vũ vì tội tư thông với mẹ vua, lại ñem quân ñi ñánh giặc Biên-hòa Thủy-xá, ñược vua gả thêm cho công chúa Diêm Bình và ñược phong ñất từ Cao-bằng ñến Lục-ñầu. Về sau khi Anh Vũ ñược ân xá, hắn rất giận, tâu vua rằng Tự Minh có ngôi ñất quý xin cho người ñi ñào và chôn vào ñó một cột ñồng ñể yểm. Biết là vua ñã ghét mình, Tự

Minh ñi ñến núi Thạch-long, xã Đông-ñạt rồi hóa2.

Đồng bào Tày cũng có truyện Quan Triều giống hệt truyện của ta. Đại khái, cũng có một anh chàng câu cá nghèo ñược thần cho chiếc áo tàng hình, nhưng ở

1 Theo lời kể của người Thái-nguyên.

2 Theo Thần tích xã Thế-lộc và BEFEO, X, q. 4 (1910).

898

https://thuviensach.vn

ñây thần cởi áo ñắp cho trong lúc anh ñang ngủ trần truồng. Đoạn này có người kể: do việc thu nhặt thi hài của một quan tướng chết trận bỏ vào chum chôn cất tử tế nên anh ñược linh hồn quan tướng ñó trả ơn bằng cách tặngmột cái "áo giáp thần kỳ" (có phép tàng hình). Anh mặc áo về, vợ anh chỉ nghe tiếng mà không thấy người, sau ñó họ mới biết sự mầu nhiệm của cái áo.

Rồi anh cũng vào kho lấy tiền bạc của nhà vua phân phát cho dân nghèo, nhưng khi áo rách, không phải anh lấy mụn giẻ vá mà dùng giấy dán lại. Bọn lính gác kho cũng tưởng có con bướm nào ñó bay vào bay ra, và cũng dùng lưới chụp ñược. Cuối cùng anh cũng ñược thả ra ñể tìm kế chống giặc. Anh bèn xin vua rèn cho "một mã tấu ngàn cân" và xin vài chục lính theo mình.

Thắng trận trở về, anh không nhận vàng bạc chức tước, nói: - "Vàng bạc phát cho dân nghèo, chức tước nhường cho người coi kho". Rồi tiếp tục nghề câu cá1.

Theo chúng tôi, truyện của ta ở trên có lẽ bắt nguồn từ truyện của ñồng bào Tày.

Người Sơn-tây cũng có một truyện Chiếc áo tàng hình nhưng nội dung khác với truyện trên và có dáng dấp một truyện khôi hài:

Một người ñốn củi một hôm chặt một cây duối. Thần cây duối hiện ra xin ñừng chặt, rồi tặng một chiếc áo tàng hình. Mừng quá, người ấy mặc vào ñi khắp nơi và tự cho mình có quyền lục lọi phá phách và tước ñoạt. Một nhà nọ có giỗ, người ấy trèo lên bàn thờ ăn vụng. Chủ nhà cho là ông bà hiện về hưởng cỗ của con cháu nên không khai trình gì cả. Các nhà khác khi cúng giỗ ñều bị người ấy ñến ăn như vậy, nhưng họ vẫn vui mừng tin rằng ông bà linh thiêng.

Vợ thấy chồng từ ngày có áo trở nên bê tha, say sưa suốt ngày nên rất bực mình, bèn ñốt quách cái áo. Mất áo, người ấy lại vác rìu ñến chặt cây duối. Thần hiện ra bảo hãy lấy tro của cái áo nhào nước cho ñều rồi bôi khắp người, cũng sẽ

màu nhiệm như mặc áo. Người ấy làm y như lời, và từ ñấy những cuộc ăn vụng cỗ bàn các nhà lại tiếp tục. Chẳng may một hôm bị chủ nhà nọ hắt phải chén nước vào lưng do ñó tro bị trôi mất, lộ ra hai mông ñít. Cho là ma quỷ hiện hình, chủ nhân cầm gậy nện vào mông làm cho anh chàng chết ngất2.

Người Ma-rốc (Maroc) có truyện Đứa con người thợ vá giày cũng có nhân vật tàng hình, nhưng nội dung lại khác nữa:

Một anh chàng con của một người thợ vá giày tương tư một nàng công chúa ñến phát ốm. Người bố vốn có phép làm cho người ta trở nên vô hình, bèn vẽ lên trán con một ñạo bùa. Anh chàng ñường hoàng ñi vào chốn cấm cung của công chúa mà không một ai biết cả. Khi công chúa ăn, anh cũng ăn cùng một ñĩa. Đĩa 1 Theo lời kể của ñồng bào Tày ở Cao-bằng và theo Hoàng Quyết, sách ñã dẫn.

2 Theo lời kể của người Sơn-tây.

899

https://thuviensach.vn

thức ăn thừa ñưa ra khỏi buồng có hai chỗ khuyết tố cáo không phải một người ăn. Thấy thế, vua giận lắm, chạy vào buồng công chúa nhưng ngoài con ra không thấy một ai. Bèn cho gọi một pháp sư Do-thái ñến tìm cách trừ hộ. Ông này không làm phù phép gì cả, chỉ sai ñốt một ñống lửa to trong buồng công chúa. Nóng quá, anh chàng mô hôi nhễ nhại, trong một lúc anh ñưa tay lên trán quệt mồ hôi, làm cho ñạo bùa biến mất. Việc gian của anh vì thế bị bại lộ. Tuy vậy về sau anh cũng ñược vua ñem công chúa gả cho1.

Trong Nghìn lẻ một ñêm có truyện Người ñiên thứ ba cũng tương tự với truyện vừa kể:

Một nhà thông thái dùng một thứ bột thần bôi lên mi mắt một chàng trẻ tuổi giúp anh ta tàng hình ñể ñi vào buồng công chúa. Những hành ñộng của hắn làm cho người ta tưởng là ma quỷ. Một bà già hầu hạ trong cung bèn ñốt cứt lạc ñà trong buồng ñể ñuổi tà ma. Không chịu ñược khói, hắn lấy tay dụi mắt, vô tình chùi mất thứ bột mầu nhiệm nên lộ nguyên hình.

1 Theo Mô-ha-mét En Pha-si (Mohamed El Fasi) và Đéc-men-ghem (Dermenghem) . Truyện cổ tích Pha-dit (Ma-rốc).

900

https://thuviensach.vn

VIII. TRUYỆN ĐỀN ƠN TRẢ OÁN

140. THỬ THẦN VÀ MIÊU THẦN HAY LÀ SỰ TÍCH CHUỘT VÀ MÈO

Ngày ấy các kho của nhà trời thường hay bị nạn trộm cắp, vì vậy Ngọc Hoàng thượng ñế cần tìm một kẻ chuyên trông nom kho tàng. Nhiều người tiến cử Thử

thần vì cho rằng ông ta là người tốt, chăm chỉ, lại nhanh nhẹn, ñược việc. Thấy thế, Ngọc Hoàng bèn trao cho Thử thần chùm chìa khóa, phong cho chức Thiên khố giám và dặn:

- Trẫm giao phó cho ngươi trông nom tất cả các kho lẫm của trẫm. Mặc dầu của Trời là vô tận, nhưng cũng không thể bỏ vạ vật khắp nơi mà không coi sóc.

Gần ñây ñã thấy xảy ra những vụ trộm cắp nhỏ to. Vậy người hãy ñặt lính túc trực ngày ñêm ở các nơi ñể canh gác. Còn thực phẩm thì ngươi hãy cho sắp xếp vào kho kẻo phí của trời. Cứ mỗi năm hai lần, ngươi tâu báo tình hình cho trẫm biết.

- Hạ thần xin tuân lệnh!

Thử thần ñáp như vậy và vui vẻ nhậm chức. Trong những năm ñầu, Thử thần làm tròn phận sự. Mọi thứ ñược sắp ñặt ñâu ra ñấy không hề suy suyển. Ngọc Hoàng thượng ñế thấy vậy rất hài lòng. Nhưng ở trên trời cũng như bất cứ ở ñâu,

"sao dời vật ñổi" vẫn là ñiều thường thấy. Ngày một ngày hai, Thử thần tỏ ra phụ lòng tin cậy của Ngọc Hoàng. Thấy của nhà Trời thật là nhiều không ñếm xiết, xuất ra bao nhiêu, chẳng mấy chốc lại ñầy ắp bấy nhiêu, ông ta bèn nghĩ

ñến chuyện bớt xén. Bụng bảo dạ: - "Ta chỉ lấy mỗi kho một nắm thôi, cũng ñủ

cho vợ con no ñủ sung sướng trọn ñời mà chẳng ai biết cả". Bèn nghĩ sao làm vậy. Từ ñó trong nhà Thử thần cuộc sống trở nên dư dật, vợ con béo tốt và diêm dúa hơn xưa. Thứ dùng vào ăn tiêu, thứ cho người thân và bạn bè, Thử thần ngày càng xâm phạm của Trời không tiếc tay.

Chẳng bao lâu, Ngọc Hoàng thượng ñế cũng biết ñược việc kho lẫm nhà Trời bị thiếu hụt mà thủ phạm chẳng ai khác hơn là Thử thần. Bắt ñược tang chứng rành rành, Ngọc Hoàng nổi cơn thịnh nộ. Lập tức Thử thần bị ñày xuống cõi trần và bị hóa kiếp làm con vật tý hon nhọn mồm, dài ñuôi mà người dưới trần vẫn quen gọi là con chuột.

*

* *

901

https://thuviensach.vn

Tuy bị bãi chức và bị ñày ải, Thử thần vẫn chứng nào tật ấy. Quen thói vụng trộm, giờ ñây lại ñược cái thân thể bé nhỏ, vào ñâu cũng lọt, nên chuột ta mặc sức lục lọi ăn vụng những thức ăn của con người, bất kể ngày ñêm. Không những thế, nó còn cắn phá mọi ñồ dùng của người bày ra trước mõm, thôi thì áo quần, sách vở, thúng mủng, rương hòm, v.v.. . không kiêng nể gì cả. Vì thế loài người hết sức căm giận. Họ cũng ñể tâm bắt giết, nhưng cuối cùng không làm sao trị xuể, vì từ khi giống má nhà chuột xuất hiện ở cõi trần thì chúng sinh ñẻ

rất nhanh, lan tràn khắp nơi, do ñó chúng ñã làm cho họ thiệt hại không biết bao nhiêu mà kể.

Cực chẳng ñã, con người phải tha thiết kêu nài với Thổ công, nhờ vị thần này lên Trời tâu bày với Ngọc Hoàng thượng ñế về nỗi khổ tâm do sự phá phách quá trớn của loài chuột. Nhận thấy lời kêu nài của con người là ñúng: Thổ công vội lên Thiên ñình tâu báo số thiệt hại to lớn do Thử thần gây ra mà loài người là kẻ

chịu ñựng; lại không quên nói ñến sự sinh nở quá nhanh chóng của dòng giống Thử thần trên cõi ñất. Đoạn nói tiếp:

- Tâu bệ hạ, cớ sao bệ hạ lại không hay biết gì cả. Con người ñược sống ở cõi Trần là nhờ ơn tác thành của bệ hạ. Nhưng kho lẫm của con người chỉ có hạn, không như kho lẫm của nhà Trời, vì con người vốn nghèo ñói làm không ra ăn.

Nếu bệ hạ ñể cho Thử thần hoành hành thế ấy, thì tôi e rằng chẳng bao lâu loài người sẽ không còn sống nổi trên mặt ñất nữa.

Nghe Thổ công tâu bày, Ngọc Hoàng thượng ñế rất kinh ngạc, không ngờ cái hại của con vật bé xíu do mình tạo nên lại to lớn ñến thế. Suy nghĩ hồi lâu, Ngọc Hoàng ra lệnh ñòi Miêu thần ñến phán rằng:

- Trẫm không ngờ Thử thần là kẻ bị trẫm trừng phạt lại gây hại cho loài người dường ấy. Nhưng bây giờ ñòi hắn trở về thì ñã quá muộn. Nay trẫm phái ngươi xuống dưới ấy giúp loài người ngăn cản bàn tay phá hoại của Thử thần. Ngươi hãy nói rõ cho Thử thần biết rằng con người vốn nghèo túng, ñừng có xâm phạm thực phẩm và ñồ dùng do họ làm ra. Nếu hắn không nghe thì bấy giờ hãy thẳng tay trừng trị.

Miêu thần tỏ vẻ lo lắng, tâu:

- Tâu bệ hạ, cứ như lời Thổ công nói thì họ hàng dòng dõi Thử thần bây giờ

ñông vô kể, lan tràn khắp nơi, ñó là một ñiều khó ñối với hạ thần. Lại nghe nói vóc người của hắn nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn, leo trèo, chui luồn, lẩn tránh lắm cách tài tình, ñó là hai ñiều khó muốn trừ ñược cũng không phải dễ.

- Được. Trẫm sẽ cho ngươi thu nhỏ vóc lại chỉ bằng hai bằng ba Thử thần mà thôi, nhưng lại mềm mại, có bắp thịt cứng ñể chạy nhảy mau lẹ, và cho móng nhọn, mắt sáng, ñể có thể tóm bắt tội nhân ngay cả trong ñêm tối. Ngươi ñã bằng lòng chưa?

902

https://thuviensach.vn

Vốn có mối thù với Thử thần trước ñây. Miêu thần không ao ước gì hơn thế, vội cúi ñầu vâng lệnh ñi ngay. Thế là ñể giải quyết nạn chuột do mình vô ý gây ra, Ngọc Hoàng ñã sáng tạo ra một con vật khác ñược mệnh danh là chú mèo.

*

* *

Từ khi xuống trần, Miêu thần làm việc rất mẫn cán. Một mặt ông ta luôn luôn cảnh cáo chuột không ñược gây thiệt hại cho con người vì họ rất nghèo, (vì vậy mà con người quen gọi ông ta là "mèo" nói chệch tiếng "nghèo", "nghèo" mà ông ta thường gào vào tai Thử thần). Mặt khác Miêu thần làm những cuộc săn bắt dữ dội, tiêu diệt dòng giống nhà chuột một cách không thương xót.

Từ ñó, chuột có phần nào giảm nhẹ việc cắn phá những thức ăn, ñồ dùng của con người. Con người cảm ơn Miêu thần vô hạn. Khác hẳn cách ñối ñãi với những con vật khác, con người thường cho ông ta ăn uống tử tế, lại thường xới vào bát ñĩa hẳn hoi cho ông ta ăn.

Nhưng cũng từ ñó, bực mình vì phải xa cách các bạn tiên ở cõi Trời, Miêu thần ñâm ra tức giận Thổ công là kẻ gây cho mình cảnh sống chia ly ấy. Cho nên nhiều lần Miêu thần ñã ñến phóng uế bừa bãi ở chỗ ở của Thổ công cho bõ ghét.

Câu ca dao:

Chuột kia xưa ở nơi nao,

Bây giờ làm hại chúng (hay nhà) tao thế này.

là do truyện trên mà ra1.

KHẢO DỊ

Trung-quốc có truyện Năm con chuột vốn là một dị bản của truyện Tinh con chuột (số 114, tập III) có nói ñến vì sao chuột bị ñày ải xuống cõi trần: Xưa ở thiên cung có một nhà sư tinh thần ñạo ñức ñã thoái hóa. Y phân thân biến thành năm con chuột ñều có phép biến hóa mầu nhiệm. Chúng ñuổi một con rùa ñể chiếm lấy hang làm chỗ trú ẩn. Mỗi con thỉnh thoảng xuống trần biến thành người hay vật quấy phá ñể thỏa mãn dục vọng. Con chuột thứ năm một hôm biến thành một người nam, mở một cái quán dọc ñường ñể quấy nhiễu 1 Theo Lê Doãn Vỹ, ñã dẫn, số 17 (1940), và theo lời kể của người miền Bắc.

903

https://thuviensach.vn

khách bộ hành. Hồi ấy có thầy tớ Thi Tuấn tiến kinh thi hội qua ñấy. Trong khi trò chuyện, biết Thi Tuấn có vợ ñẹp vắng chồng, nên chủ quán ta - chuột thứ

năm - ñầu ñộc cả thầy lẫn tớ, rồi hóa thành Thi Tuấn giả ñến nhà, nói mình thi hỏng trở về. Vợ Thi Tuấn không ngờ gì cả. Cho ñến khi thầy trò Thi Tuấn lành (nhờ ñược một ñạo sĩ cứu chữa) thì thi cử ñã xong từ lâu. Buồn ñau, thầy trò trở

về ñến nhà thì lại bị Thi Tuấn giả xông ra ñánh ñuổi. Thi Tuấn thật ñến cầu cứu bố vợ. Bố vợ không biết làm sao mà phân biệt, bèn ñưa ñến nhờ thầy học phân xử. Thầy ra bài cho hai người làm ñể thử, nhưng Thi Tuấn giả cũng làm ñược văn. Việc ñưa lên Vương thừa tướng. Thừa tướng dò hỏi mới biết Thi Tuấn thật vốn có một nốt ruồi ở vai bên phải. Nhưng khi bắt ra tra hỏi, thì Thi Tuấn giả

cũng hóa phép làm cho mọc lên một nốt ruồi như vậy. Sau ñó thấy Vương thừa tướng sắp tra ra mưu gian, chuột thứ năm - Thi Tuấn giả - bằng phép thần thông, báo cho con chuột thứ tư phi thân tới tòa án hóa thành một Vương thừa tướng giả làm cho vụ án thêm rắc rối. Việc ñưa lên vua Nhân Tông. Sắp sửa vạch ra thật giả, thì ñến lượt một vua Nhân Tông khác lại xuất hiện do con chuột thứ ba ñược tin báo, phi thân tới, hóa ra. Vụ án lại chồng thêm một rắc rối mới. Người ta mời mẹ vua ra cứu xét; nhờ thử ngọc tỉ của vua, hoàng thái hậu phân biệt ñược vua giả. Trong khi ra lệnh bắt giam, thì con chuột thứ hai ñược tin báo tới hóa thân thành một hoàng thái hậu thứ hai. Triều ñình sau ñó phải cho mời Bao Công. Bao Công ñưa theo hai mươi bốn người hầu và ba mươi sáu hình cụ tới.

Bắt ñầu ông cho thần Thành hoàng tra hỏi, nhưng con chuột thứ năm ñã kịp thời báo tin cho chuột thứ nhất phi thân tới hóa thành một Bao Công giả. Trong khi mọi người thất vọng vì vụ án phức tạp khó hiểu, thì Bao Công thật quyết ñịnh xuống âm phủ ñể tìm cách tra cho ra lẽ. Ngọc Hoàng sai mười vị khâm sai ñi giúp Bao Công. Cuối cùng Bao Công mượn ñược con mèo Ngọc diện kim miêu (ñã ñược Phật làm cho bé lại ñể Bao Công bỏ vào tay áo). Lên trần, Bao Công sai ñắp nền ñất rồi ñứng lên trên, bắt những người thật và giả sắp hàng ñứng phía dưới. Được thả ra, mèo thần liền lần lượt chụp những con chuột mang lốt người, trừ con chuột thứ năm mau chân chạy thoát. Những con chuột chết, xác to lớn, không có máu, vua sai làm thịt cho quân ñội ăn.

Riêng con chuột thứ năm sau ñó bị Ngọc Hoàng bắt nộp cho Phật. Phật bắt hắn hóa thành kiếp chuột ngày nay, vĩnh viễn ở cõi trần sống bằng những thứ lén lút ăn trộm ñược của con người1.

1 Theo Ngũ thử náo Đông-kinh, Bao Công thu yêu truyện, dẫn trong. Nghiên cứu về truyện và tiểu thuyết Trung-quốc của Lê-vi (Lévi).

904

https://thuviensach.vn

141. CON CÓC LIẾM NƯỚC MƯA

Có hai người bạn Ân và Nghĩa cùng làm nghề sơn tràng. Thường ngày họ vào trong rừng sâu tìm cây ñốn ngã xuống, phạt cành lá, rồi cho trâu kéo ra bán cho bọn lái gỗ. Những ngày lên rừng họ thường làm chung với nhau, và cùng sống cạnh nhau vui vẻ hòa thuận. Sau ñó ít lâu Ân lấy vợ. Vợ Ân rất ñẹp. Hai vợ

chồng sống rất tương ñắc.

Nhưng mặt hồ ñang phẳng lặng bỗng tự nhiên nổi cơn sóng gió. Trước hạnh phúc của bạn, tâm hồn Nghĩa dần dần trở nên khác trước. Hắn ñâm ghen với bạn, oán số kiếp mình. Hắn thường nghĩ bụng: - "Tài trai như mình hơn hẳn nó mọi thứ, thế mà cuộc ñời của nó mười, mình không ñược một". Trong lòng người ñàn ông ấy ngày một chứa ñầy ghen ghét và ấm ức.

Rồi một ngày nọ ñến kỳ làm việc ở rừng, hai người lại cùng nhau vác búa ñi tìm gỗ. Nghĩa lừa Ân ñi qua ba ngọn núi cao, sáu thác nước xiết, bảo rằng có người mách cho biết có một cây vàng tâm chừng ba người ôm. Nếu ñược một cây như thế thì tha hồ mà bắt chẹt bọn lái. Ân tin bạn thực bụng, dấn sâu vào rừng thẳm. Trong khi Ân ñang ngửa mặt tìm gỗ quý thì bất thình lình Nghĩa ném ra một sợi dây xiết chặt hai tay Ân lại. Ân giãy giụa cố gắng thoát thân, nhưng sức Nghĩa vốn khỏe như vâm, lại thêm có chủ ý từ trước, nên chỉ trong một lát, Ân ñã bị trói gô lại. Ân cầu khẩn:

- Xin anh tha cho tôi! Nếu anh cần dùng tiền nong thế nào, tôi xin chạy ñủ số.

Nghĩa nói:

- Tao nói thật cho mày biết, tao muốn lấy vợ mày nhưng nếu ñể mày sống thì tao làm sao mà lấy ñược. Vậy tao phải giết mày. Mày có còn ñiều gì trối lại thì cho cứ nói ñi!

Ân trước còn van lạy mong bạn hồi tâm nghĩ lại, nhưng sau thấy kẻ thù của mình ñã nhất quyết quá, dù có nói hết hơi cũng không thể lay chuyển lòng lang dạ sói của hắn, nên anh nghiến răng chửi rủa hắn thậm tệ. Giơ cây búa lên, Nghĩa nói:

- Mày cứ yên lòng mà chết ñi! Mỗi năm tới ngày này tao sẽ làm lễ cúng cho mày!

Nghĩa ñịnh giáng lưỡi búa vào giữa ñầu Ân, nhưng cặp mắt ñau thương nguyền rủa của Ân giương to lên gặp ñôi mắt của hắn làm hắn rợn cả người. Hắn nghĩ: - "Không cần giết, nó cũng phải chết. Không lọt vào hàm cọp thì cũng hết thở vì ñói khát mà thôi. Chả có ma nào dám bén mảng tới chốn rừng sâu núi thẳm này làm gì". Nghĩ thế, hắn ném búa, ñem Ân trói giật cánh khỉ vào một 905

https://thuviensach.vn

thân cây cho loài cọp beo thường ñi qua ñây kết liễu hộ mình. Xong, Nghĩa trở

về nói dối với vợ Ân là chồng chị còn vào rừng sâu kiếm gỗ mấy hôm nữa sẽ về.

Hai hôm sau, Nghĩa lại lên chỗ Ân bị trói xem thử ñã chết chưa. Từ ñàng xa nhìn tới, Nghĩa thấy Ân vẫn còn cựa, mà ñầu thì hơi ngẩng lên cao. Hắn ngạc nhiên tự hỏi thầm: - "Nó ñang làm cái gì mà lại ngẩng ñâu lên như thế kia nhỉ?".

Vừa lúc hắn nhận ra cái lưỡi của Ân cứ từng lúc lại thè ra ngoài. Thì ra vì khát quá nên Ân ñã làm như vậy mong hứng lấy những giọt sương mai rơi từ lá cây xuống, hy vọng duy trì sự sống.

Nghĩa trở về. Hai hôm sau hắn lại lên nữa. Hắn trông thấy rõ ràng Ân ñã chết, ñầu gục xuống ngực. Lần này Nghĩa về rất yên tâm. Nghĩa phao lên cái tin rằng Ân tự dưng bỏ mình, bỏ quê hương ñi làm ăn ở phương xa không tưởng gì ñến vợ con làng nước nữa.

Thế rồi Nghĩa thỉnh thoảng lai vãng ñến nhà vợ Ân làm bộ hỏi thăm tin tức chồng nàng. Thấy nàng túng thiếu, hắn làm bộ hào hiệp giúp ñỡ khi năm quan, khi ba quan không tiếc. Trong lúc chồng ñi xa, lại ñược bạn chồng tận tâm săn sóc, vợ Ân rất cảm ñộng. Nàng chưa từng thấy có một người nào lại tốt bụng ñến thế. Cho ñến ngày cái tin Ân bị lũ cướp ở biên giới giết chết trong xó rừng ñến tai nàng, thì nàng thấy không thể nào lìa Nghĩa ñược nữa.

Rồi sau ñó khi ñoạn tang, hai người lấy nhau, và ñưa nhau về quê hương của Nghĩa ở một tỉnh xa ngoài Bắc.

*

* *

Hai người ăn ở với nhau thấm thoắt ñã ñược chín mười năm trời. Chồng vẫn không thổ lộ gì với vợ, mà vợ cũng không ngờ vực gì người chồng mới. Nghĩa bây giờ không phải vào rừng ñốn gỗ nữa mà là một ông lái buôn bè giàu có: nhà lim sân gạch, kẻ hầu người hạ, cuộc sống rất dễ chịu.

Một buổi chiều hè trời mưa phùn, hai vợ chồng cùng ngồi ăn cơm dưới mái hiên. Bỗng nhiên Nghĩa trông thấy một con cóc ñang chống chân bò lại gốc cây cau, dựng ñứng người lên, thè lưỡi ñể hứng lấy những giọt nước mưa bay qua ñầu. Hắn sực nhớ tới cái lưỡi của Ân một ngày xa xôi nào cũng thè ra hứng lấy những giọt sương như con cóc bây giờ. Tự nhiên Nghĩa bật ra một tiếng cười ghê rợn. Người vợ buông ñũa sửng sốt nhìn chồng và tò mò hỏi chồng.

- Anh nghĩ gì mà cười thế?

Hắn trả lời ngập ngừng:

906

https://thuviensach.vn

- Nhìn thấy con cóc liếm nước mưa tôi sực nhớ tới ngày xưa...

Biết mình lỡ lời, Nghĩa dừng câu chuyện. Thấy vậy, vợ tò mò hỏi gặng. Hắn giấu quanh nhưng giấu một cách vụng về. Vợ ngờ chồng có tình duyên vụng trộm gì ñó nên lại càng hỏi dồn. Câu chuyện cuối cùng biến thành một cuộc cãi vã giữa hai vợ chồng.

Nghĩa bụng bảo dạ: - "Vợ mình ăn ở với mình ñã ngần ấy năm trời, từ nghèo khổ ñến giàu có, vậy thì dù có biết rõ câu chuyện kia, hẳn cũng chả phàn nàn gì mình, mà biết ñâu lại chẳng thương mình hơn vì thấy mình phải vượt qua lắm nỗi khó khăn mới ñến ñược hạnh phúc ngày nay" . Nghĩ thế, hắn liền dặn vợ giữ

kín câu chuyện sắp nói, rồi thuận miệng kể toạc ra tất cả mọi ñiều bí ẩn ngày xưa.

Người vợ ngồi nghe trở nên trầm ngâm yên lặng. Nàng thấy kẻ ngồi trước mặt mình không còn là loài người. Tất cả lòng tử tế, sự âu yếm của giống sài lang ấy từ trước tới nay toàn là giả dối. Nàng thương xót người chồng yêu quý chỉ vì ñứa bất lương phản bạn mà chết một cách oan khốc. Tuy không tỏ thái ñộ gì ngay nhưng trong lòng nàng có cả một ñống lửa ñang ngày một bốc lên ngùn ngụt.

Một hôm nhằm ngày giỗ Ân - ngày giỗ mà Nghĩa vẫn không quên bày lễ cúng hàng năm như lời hứa - người ñàn bà ñi chợ mua rượu thịt về cúng vong hồn người bạc mệnh. Sau khi lễ tất, hai vợ chồng cùng ngồi vào ăn. Nàng cố chuốc cho Nghĩa uống thật nhiều. Khi ñứa gian ác ñã thật sự say gục xuống chiếu, nàng trói chặt hắn vào giường. Rồi cầm một con dao bầu ñã mài sẵn, nàng rạch bụng hắn lấy quả tim bỏ vào ñĩa, ñặt lên bàn thờ cúng chồng một lần nữa.

Đoạn nàng ñến công ñường tự thú1.

KHẢO DỊ

Đồng bào Cham-pa có truyện giống hệt với truyện trên về kết cấu và về hình tượng con cóc thè lưỡi.

Có hai người thanh niên cùng một làng: một người tính ác hay gây gổ, không ai chơi với, cũng không người ñàn bà nào chịu lấy làm vợ; một người hiền lành hay giúp người thì cả làng ai cũng mến. Sau ñó người hiền lấy vợ. Vợ chàng là một cô gái xinh trong vùng làm cho anh chàng kia ganh tị. Vợ chồng sau ñó sinh ñược một trai.

Một hôm người ác rủ người hiền vào rừng sâu ñào con kỳ nhông làm thức ăn.

Mãi mới tìm ñược một hang, nhưng ñào rất mệt vì hang lắm ngóc ngách. Người 1 Theo báo Tràng an.

907

https://thuviensach.vn

ác ñào ñược một hồi kêu mệt, nghỉ tay nhường cho người kia ñào. Hiền cố công ñào mãi, lúc bắt ñược con kỳ nhông là lúc sức ñã kiệt. Vừa nằm xuống thì anh bị

người bạn ác xông tới trói vào gốc cây và nhét cỏ vào mồm, nhưng cũng như

truyện của ta, hắn ñể vậy cho chết chứ không giết ngay. Về ñến nhà, hắn nói là bạn bị hổ vồ. Thế rồi hắn cũng làm bộ thương xót, chu cấp cho vợ con bạn.

Được mấy bữa hắn lại lên rừng, thì thấy người bị trói ñã nhè ñược cỏ ra khỏi mồm và ñang thè lưỡi. Thấy người ác ñến, người hiền gật ñầu ra ý xin tha, nhưng hắn lắc ñầu nói: - "Vợ mày sắp về tay tao, tao không thể ñể mày sống ñược!" Nói rồi bỏ về.

Ba năm mãn tang, hắn lấy ñược vợ bạn. Một hôm thấy một con cóc thè lưỡi hắn cũng buột miệng nói câu nói làm cho vợ nghi ngờ, hỏi gạn mãi. Sau cùng hắn nghĩ rằng ván ñã ñóng thuyền nói ra cũng chẳng hại gì, nên cũng thú thật với vợ. Vợ ñem việc ấy trình làng; làng bắt hắn ñưa ñường vào tìm hài cốt người bạc mệnh. Rồi ñó, làng trói hắn lại, làm ñuốc cho người ñàn bà ñốt làm ñám cho chồng1.

Đồng bào Ha-lang có truyện Sự tích núi Yang-kô (ñầu thần) hay là truyện Đầu nó vỡ rồi cũng có những nét gần gụi với hai truyện trên: Có hai người bạn chơi thân với nhau. Một người có vợ ñẹp vừa mắt người kia.

Người sau này bèn nảy âm mưu hại bạn ñể ñược lấy vợ bạn. Một hôm hai người rủ nhau ñi săn. Đến một hòn ñá cao trên ñỉnh núi, tên gian ác xui bạn trèo lên ñể

nhìn xa ngắm cảnh cho thích thú. Người kia trèo, không may bị trượt ngã, ñầu va vào ñá; hắn reo lên "Đầu nó vỡ rồi!" rồi bỏ bạn lại mà về, báo tin cho mọi người biết rằng bạn ñã chết. Sau ñó hắn lấy vợ bạn. Nhưng khác với hai truyện trên là người bạn lại không chết, nhờ có thần kịp thời giúp ñỡ nên chỉ bị thương, sau ñó mò mẫm lê về ñến một túp lều ñược người ở ñây chữa chạy, chăm sóc hơn một tháng thì lành. Trở về thấy bạn ñã chiếm mất vợ, người ấy ñánh bạn vỡ ñầu chết, rồi ñuổi vợ ñi, bắt phải phạt vạ cho mình. Nay hòn núi ấy còn mang tên "Đầu nó vỡ rồi", hay là Yang-kô2 .

1 Theo lời kể của ñồng bào Phú-yên.

2 Theo Truyện cổ Tây-nguyên.

908

https://thuviensach.vn

142. THẦY CỨU TRÒ

Ngày xưa có một anh học trò côi cút hiền lành. Nghe tin ở một tỉnh Đàng ngoài có một ông thầy nổi tiếng tài cao học rộng, ngoài "bách gia chư tử", các môn "nhâm, cầm, ñộn, toán" thảy ñều tinh thông, anh học trò liền ñể người vợ

trẻ ở nhà, cố lặn ngòi noi nước tìm ñến tận nơi theo học. Học ñược ba năm, một hôm anh bỗng nhớ tới vợ bèn xin phép thầy trở về thăm quê. Thầy bảo trò ngửa bàn tay cho xem, xem xong, thầy bảo:

- Con về lần này lành ít dữ nhiều, không nên con ạ!

Tuy người học trò vâng lời, nhưng thầy thấy vẻ mặt anh ta không ñược vui việc học có phần trễ nải, nên sau ñó ít lâu, thầy lại bảo:

- Như chí con ñã quyết thì con cứ về. Con sẽ gặp một số tai nạn, ñể ta ñọc cho nghe mấy câu này, con nhớ kỹ lấy và theo ñúng thì mới tránh ñược: Gặp ñình chớ tới,

Gặp thơm chớ gội,

Gặp gà chớ ñuổi,

Ba, Bốn, Sáu chớ hỏi1.

Anh học trò nhẩm lấy thuộc lòng và từ giã thầy ra về . Đi luôn mấy ngày ñường, một hôm anh bỗng gặp một trận mưa lớn, lúc ấy anh ñang ñi giữa một cái ñồi vắng, anh vội vã bước mau ñể tìm chỗ nấp. Vừa hay trong lùm cây trước mặt, anh thấy thấp thoáng có một ngôi ñình cổ trong ñó có mấy người ñang ẩn mưa. Anh co cẳng chạy tới nhưng lúc sắp tới nơi bỗng sực nhớ tới lời dặn ñầu tiên của thầy nên anh dừng lại. Những người nấp trong ñình gọi rối rít:

- Anh kia chạy vào mau kẻo ướt!

Anh thủng thỉnh ñáp:

- Thầy tôi ñã dặn không ñược trú trong ñình, bà con hãy ra ñi kẻo nguy.

Mọi người ñều cười khi thấy anh cứ ñứng giữa mưa gió mà không chịu vào.

Nhưng chỉ một chốc sau ñình bỗng dưng ñổ xuống rầm một cái mấy người nấp 1 Nguyên văn chữ Hán là:

Phùng ñình mạc túc,

Phùng thang mạc dục,

Phùng kê mạc trục,

Phi tam, phi tứ, phi lục.

909

https://thuviensach.vn

trong ñó ñều thiệt mạng. Anh học trò chỉ còn biết nhỏ nước mắt khóc cho những người xấu số , rồi lại tiếp tục lên ñường về nhà.

Lại nói chuyện người vợ của anh, sau khi chồng ñi học vắng, ở nhà tằng tịu với một gã trai khác. Hai người say mê nhau và ñiều ước muốn của họ là làm sao lấy ñược nhau mới thỏa dạ. Cuối cùng họ trù tính chỉ có tìm cách khử anh chồng của ả kia ñi thì mới có thể sum họp với nhau lâu dài.

Thấy chồng về, vợ làm bộ mừng rỡ rồi rít. Chuyện trò ñược một chốc, vợ ñòi ñi chợ ñể sắm cái ăn, kỳ thực là chạy ñến nhà tình nhân báo tin cho y biết ñể y ñịnh liệu. Anh tình nhân bảo người ñàn bà:

- Về nhớ nấu nước bồ kết trong ñó bỏ vào một ít lá thơm cho nó gội. Đêm ñến ta sẽ có cách.

Vợ trở về nhà nên cứ y kế nấu nước thơm cho chồng gội ñầu. Hắn bảo chồng:

- Mình yêu quý của tôi ơi! Hãy tắm gội thay áo quần ñi kẻo ñi ñường bao nhiêu ngày bụi bặm. Tôi ñã nấu sẵn bồ kết nước thơm cho mình ñây!

Chồng nghe nói ñến hai tiếng "nước thơm" thì giật mình, sực nhớ tới lời dặn thứ hai của thầy, bèn chối từ không gội. Vợ cố dỗ dành ñôi ba lần. Thấy vợ nài mãi, chồng kiếm cách nói cho vợ khỏi phật lòng:

- Ngày hôm qua khi ñi qua bến tôi ñã tắm gội sạch sẽ, mình ñừng có lo gì cho tôi cả.

Vợ thấy nói không ñược mà ñổ ñi thì tiếc của, sẵn ñầu tóc lâu ngày chưa gội, cuối cùng ñành dùng nước ấy gội ñầu cho mình.

Đêm hôm ấy, khi hai vợ chồng ñang ngủ say, thì người tình nhân lẻn ñến bên giường tay cầm một con dao sắc. Tuy ñêm hôm tối tăm hắn cũng tìm ra cái ñầu thơm một cách dễ dàng và dùng dao cắt cổ êm thắm và mau lẹ. Khi giết xong, hắn toan gọi tình nhân dậy ñể cùng mình khiêng xác vứt xuống sông, nhưng bỗng hắn nhận ra là mình ñã giết nhầm người yêu. Sợ quá, hắn bèn nhanh chân thoát ra khỏi nhà, may làm sao không một ai biết cả.

Anh học trò ngủ một giấc mê man mãi ñến sáng mới tỉnh dậy. Anh hết sức kinh ngạc khi thấy vợ mình ñã ñầu lìa khỏi cổ. Anh vội kêu cứu ầm lên. Làng xóm ñổ tới rất ñông. Anh kể hết mọi việc. Có mấy người ñồ rằng anh này ñã tự

tay giết vợ rồi bày chuyện la làng ñể ñánh lừa mọi người. Bọn hào lý không cần phân biệt phải trái, sai ñóng gông anh lại và giải lên quan.

Sau những ngày tra khảo, anh học trò vẫn một mực khai rằng mình không can cớ gì làm hại vợ cả. Vả chăng, nếu ñã ñịnh tâm giết vợ thì trốn ñi, dại gì mà kêu làng tới. Nhưng anh cũng không có cách gì ñể chỉ ra thủ phạm, vì thế vẫn cứ

phải giam vào ngục ñể còn cứu xét.

910

https://thuviensach.vn

Một hôm ở nhà giam người ta phơi thóc ñể bắt tù phạm xay giã. Anh học trò ñược bọn lính cắt cho công việc canh gà là việc nhẹ nhất. Anh ngồi ở một góc sân nhìn ra. Bầy gà trong trại thấy có thóc thì rủ nhau mò tới kiếm ăn. Nhưng anh học trò bỗng nhớ tới lời dặn thứ ba của thầy nên cứ ñể cho gà ăn mà không chịu xua. Bọn lính gác thấy vậy mắng anh:

- Sao bảo canh gà mà mày cứ ngồi trơ ra như phỗng thế?

Anh chỉ cười khì không ñáp. Sau ñó mấy lần bầy gà lại sà vào, anh vẫn ngồi nhìn và không nhúc nhích. Thấy vậy, bọn lính cho anh là một tên bướng bỉnh, sẵn roi quất cho một trận. Anh nhăn nhó kêu khóc rầm lên. Lúc bấy giờ quan ñang ngồi ở công ñường, nghe tiếng ồn ào, vội sai người ñến xem chuyện gì.

Khi biết ñầu ñuôi, quan bèn cho gọi anh tới và hỏi:

- Anh là học trò mà lại là kẻ có tội, vậy tại sao lại bướng thế? Người ta thương hại chỉ bắt xua gà là công việc nhẹ, sao anh nhất ñịnh không chịu làm?

Anh học trò ñáp:

- Bẩm quan, trước khi ra về thầy học của tôi có cho tôi bốn câu thơ ñể phòng thân. Tôi ñã theo hai câu ñầu, nhờ ñó tránh ñược tai nạn, nên câu thứ ba không thể không theo.

- Thơ như thế nào? - Quan hỏi.

- Câu thứ nhất là "Gặp ñình chớ tới". Suýt nữa tôi ñã tự chuốc lấy cái chết thê thảm vì trên ñường về toan vào ẩn mưa trong một ngôi ñình sắp ñổ. Tránh ñược là nhờ nhớ ñến câu ấy. Câu thứ hai là: "Gặp thơm chớ gội". Chính vợ tôi ñã gội nước thơm thay tôi nên bị một kẻ lạ mặt cắt cổ. Còn câu thứ ba thầy tôi dặn là

"Gặp gà chớ ñuổi." Vì vậy mà tôi không dám ñuổi gà, chứ không phải bướng ñâu.

Quan vội hỏi tiếp:

- Vậy còn câu thơ thứ tư là gì?

- Bẩm quan, câu thứ tư là: "Ba bốn sáu chớ hỏi".

Đêm hôm ñó quan nằm suy nghĩ mãi về câu thơ thứ tư. "Ba bốn sáu chớ hỏi, vậy thì chỉ có thể là Năm. Phải chăng có một người nào ñó tên là Năm ñã hạ sát người ñàn bà". Nghĩ vậy, sáng dậy, quan lập tức thảo trát ñòi lý hương của xã xảy ra án mạng phải khai ngay trong xã có người nào tên là Năm hay không.

Nếu có ai ñúng tên ñó thì phải bắt giữ lại và giải lên quan.

Trong xã ấy quả có một người tên là Năm. Và chính nó là tình nhân của người ñàn bà. Khi thấy bỗng nhiên vô cớ có nha lại về bắt giải ñi, hắn nghĩ rằng nếu không phải oan hồn của người nhân ngãi bị mình giết nhầm hiển hiện, thì làm 911

https://thuviensach.vn

sao quan lại bắt ñược ñích danh như thế. Nghĩ vậy, hắn không ñợi tra tấn, tự

thú1.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn và lời kể của người Nghệ-an, Hà-tĩnh.

912

https://thuviensach.vn

143. HAI CON CÒ VÀ CON RÙA

Ngày trước, có một người ñàn bà rất mực kiêu căng và chua ngoa. Hễ giận người nào hay gặp việc gì trái ý là bà ta nói cạnh nói khóe chửi bới không tiếc lời, cố gào ñến tận tam ñại người ta cho ñược mới nghe.

Khi người ñàn bà ấy chết, Diêm vương cho ñầu thai làm một con rùa nhỏ. Con rùa ấy từ lâu sống một mình ở ao sen. Một năm kia trời làm ñại hạn. Ao sen nước cứ khô dần cho ñến lúc chỉ còn một vài vũng bùn, sắp cạn. Một hôm, có hai con cò ở ñâu tới sà xuống ao kiếm ăn. Chúng nó mới lội bì bõm một lúc mổ

ñược vài ba con tép riu, thì bỗng rùa bắt gặp. Sợ cò ăn hết thức ăn của mình, rùa bèn ra ñứng trước cửa hang chửi ầm lên.

- Đứa nào ñấy? Muốn tốt thì xéo ngay ñi, không có bà ra bà vặt lông bây giờ.

Hai con cò thấy rùa chửi bới thì không vui nhưng cũng ñấu dịu, kiếm chuyện làm quen ñể rùa khỏi làm lôi thôi. Cho nên chúng làm bộ vui vẻ:

- Ủa, chị rùa, chị cũng ở ñây sao? Chúng tôi không ñến tranh ăn của chị ñâu.

Chúng tôi ñến ñây muốn kết bạn với chị, chúng ta sẽ cùng giúp nhau kiếm ăn trong thời buổi khó khăn này.

Rùa ñáp rất xẵng:

- Thì thôi! Bạn với chả bè. Tôi ñây từ nhỏ ñến lớn một thân một mình cũng sống ñược.

- Nhưng mà chúng tôi cũng ñến báo cho chị và bà con ở ñây biết một tin: ao này có thể khô cạn không còn gì mà ăn nữa.

Rùa nghe nói thế lại càng nổi giận, ñáp:

- Không có gì ăn thì kệ xác chúng tôi có ñược không? Ai bảo các người nhúng mũi vào công việc của người khác làm gì.

- Chị rùa, chị ñừng vội nóng! Chúng tôi bay từ xa tới ñây qua bao nhiêu ñường ñất, có nhiều vũng nước ñầy ăm ắp, không thiếu gì thức ăn ngon lành, chứ chúng tôi có cần gì kiếm ăn ở nơi khô rông rốc như thế này ñâu. Sở dĩ chúng tôi ñến ñây là ñể làm quen với chị và nhân thể báo tin cho chị biết ñể kịp lo liệu với nhau. Trời có thể còn nắng lâu dài, và ao này thì nhất ñịnh rồi sẽ không còn một tý gì mà ăn nữa.

Rùa bấy giờ chuyển giận thành lo. Rùa vội hỏi cò:

- Thế thì tôi phải làm thế nào mà sống ñây?

- Nếu chị muốn, chúng tôi sẽ dẫn chị tới một nơi cách ñây không xa, nhưng nước thì thật là ê hề, cây cối xanh tươi, thức ăn không bao giờ cạn.

913

https://thuviensach.vn

- Tôi không biết bay thì làm sao mà ñi ñến ñấy ñược?

- Có khó gì việc ấy. Chị cứ cắn thật chặt vào giữa một cái gậy, còn chúng tôi thì cắn vào hai ñầu gậy. Cứ thế mà bay thì có thể ñưa chị ñi ñến cùng trời cuối ñất cũng ñược. Nhưng chị phải nhớ là dọc ñường hãy ngậm miệng ñừng nói, dù có thấy gì lạ hay có ai kêu gọi, trêu chọc, cũng cứ một mực làm thinh, ñừng có mở miệng mà rơi xuống chết oan ñó.

Nghe bùi tai, rùa ta cám ơn hai con cò và làm theo. Quả nhiên hai con cò vỗ

cánh mang ñược rùa lên không trung.

Lúc bay qua một cái quán nước, những người ngồi ở quán trông thấy cảnh tượng lạ mắt, vội bảo nhau: - "Ô kìa, có hai con cò tha một cục cứt trâu". Rùa giận lắm, nhưng nhớ tới lời cò dặn, không dám nói gì hết. Một lát sau, bộ ba bay qua một cái chợ. Những người ñi chợ thấy vậy bèn reo lên: - "Kìa có hai con cò tha một con chó chết!"

Lần này rùa nổi giận xung thiên nên không kìm giữ ñược thói cũ của mình, ñịnh chửi lại một câu thật ñau, nhưng vừa mở miệng thì ñã rơi bịch xuống ñất, bị

người ñi chợ bắt về ăn thịt.

Hai con cò thấy rùa chết bảo nhau:

- Tội nghiệp, chị ấy không chịu nghe lời. Cũng ñáng kiếp cho cái tật ngoa mồm. Thôi bây giờ chúng ta có thể trở lại ao sen kiếm ăn mà không sợ ai chửi bới nữa1.

KHẢO DỊ

Người Lào cũng có truyện Rùa kết bạn với vịt trời:

Xưa trong hồ Póc-kha-ra-ni có một con rùa và hai con vịt trời. Gặp khi hồ cạn, hai con vịt trời muốn ñi chỗ khác kiếm ăn. Rùa xin họ ñưa mình ñi theo. Vịt trời ưng thuận, chỉ dặn là rùa không ñược mở mồm. Cũng như truyện trên, chúng nó bảo rùa cắn vào giữa một cái gậy rồi hai con cắn hai ñầu, cứ thế bay ñi. Có hai con chồn trông thấy, nói với nhau, một con nói: - "Kìa có hai con ngỗng tha một con rùa". Một con trả lời: - "Sao lại nói thế, biết có phải là hai con ngỗng tha một con rùa hay là một con rùa gánh hai con ngỗng". Rùa giận lộn ruột muốn chửi, nhưng vừa mở miệng ñã bị rơi xuống chết2.

Trong Kinh Tam tạng cũng có truyện Hai con ngỗng và con rùa có phần chắc là nguồn gốc của hai truyện trên.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

2 Theo Hoàng Lâm, Xu-văn thon. Truyện cổ tích Lào.

914

https://thuviensach.vn

Xưa, trong một cái hồ có nhiều ngỗng và nhiều rùa ở chung với nhau. Trong ñó có một con rùa kết bạn thân với hai con ngỗng. Gặp năm hạn hán kéo dài, nước hồ sắp cạn, hai con ngỗng ñến từ biệt rùa ñể ñi chỗ khác kiếm ăn. Rùa lấy tình bạn xin ñi theo và bày ra cách cắn vào gậy như trên. Hai con ngỗng nói: -

"Chúng tôi không từ chối, nhưng vì anh vốn lắm lời không kìm ñược mồm miệng, nhỡ có thế nào chúng tôi rất ngại". Đáp: - "Tôi biết giữ mồm tôi chứ!"

Bèn làm theo lời; cả ba bay lên trên không. Đến một thành phố, những người ñi chợ gọi nhau: - "Này xem có hai con ngỗng ăn trộm một con rùa!" Rùa tức lắm nhưng chịu ñựng, lặng thinh. Lai qua một thành phố khác, những người ở chợ lại kêu như trên. Rùa nghĩ bụng. "Sao có thể chịu mãi ñược cái khổ cổ thì ưỡn dài mà mồm thì ngậm thinh này. Bèn ñịnh nói: - "Đây là tôi muốn như thế chứ

không phải ngỗng bắt trộm". Nhưng chưa nói ñã rơi, bị trẻ con ñánh chết. Hai con ngỗng ngậm ngùi rồi bay ñi1.

Cũng ở kinh trên, lại có một truyện khác: Con sếu và con rùa. Một con rùa gặp năm ñại hạn, hồ cạn không có gì ăn. Rùa cầu cứu sếu. Sếu lấy mỏ cắn rùa tha ñi.

Qua một thành phố, rùa không ngớt miệng hỏi - "Cái gì ñây?" - "Cái gì kia?".

Sếu muốn trả lời nhưng vừa mở miệng thì rùa ñã rơi bịch, bị người ta bắt ăn thịt2.

Trong Ngụ ngôn Ơ-dốp (Fables Ésopiques) có truyện Rùa và le biển, ñại thể

là: Một con rùa nằm phơi nắng gặp một con le. Rùa ao ước: - "Giá ñược ai chắp cánh bay cao thì hay quá!" - "Cho ta gì ta sẽ mang cho", le ñáp - "Tôi sẽ tặng báu ngọc dưới ñáy biển" - Le bèn cắp rùa lên mây xanh, chẳng may sẩy, rùa rơi chết. Rùa than: - "Ta vốn nòi ñi chậm quen ở chốn bùn lầy, sao lại mong ước lên cao. Vả lại trên ấy nào có ai họ hàng quen thuộc, lên mà làm gì chết là ñáng lắm!".

Một truyện ngụ ngôn của ta Cóc và chuột hình tượng có khác nhưng ñề tài tương tự:

Một con cóc kết bạn với một con chuột, thường mời chuột về nhà ñãi ñằng hậu hĩ. Đến lượt chuột mời cóc ñến nhà nó. - "Tôi làm thế nào ñể lên chỗ ở của bác trên cây cao ñược", cóc hỏi - "Bác cứ ngậm vào ñuôi tôi là khắc xong". Rồi ñó chuột ñưa cóc lên cây cao. Chưa ñến nơi thấy vợ chuột ra chào, cóc mở miệng ñịnh chào lại thì bị rơi xuống chết (có người kể là bị oằn lưng như ngày nay vẫn thấy)3.

1 Theo Sa-van-nơ (Chavannes), sách ñã dẫn.

2 Theo Sa-van-nơ (Chavannes), sách ñã dẫn.

3 Theo Xi-mác-ñơ (Simardes). Cổ tích và truyền thuyết An-nam.

915

https://thuviensach.vn

144. CÔ GÁI LẤY CHỒNG HOÀNG TỬ

Ngày xưa ở một làng nọ có một cô con gái ñẹp. Thấy mọi người ñều trầm trồ

về nhan sắc của mình, cô bỗng có cái nguyện vọng thầm kín là ñược lấy hoàng tử làm chồng. Ngày ngày cô ñi chợ mua hương ñến một ngôi ñền trong vùng cầu thần phù hộ cho mình lấy ñược chồng như nguyện.

Ở chợ hồi ấy có một người lái buôn hương. Thầy cô gái xinh ñẹp lui tới gánh hàng của mình, hắn thường thả lời chòng ghẹo, nhưng lần nào cũng bị cô nghiêm sắc mặt cự tuyệt. Tuy vậy hắn vẫn tìm cách lân la gạ chuyện không nản.

Một hôm, hắn chợt có ý muốn tìm biết ngày nào cô gái cũng chịu khó mua hương ñể làm gì. Nhân khi cô vừa mua bán xong sắp sửa ra về, hắn vội gửi gánh hàng cho người quen rồi lén ñi theo bén gót. Thấy cô gái vào ñền, hắn cũng theo vào. Nấp sau một cánh cửa, hắn nghe ñược tất cả những lời khấn khứa rì rầm của nàng và hiểu ñược ñiều nàng muốn.

Lần khác, sau khi cô gái mua hương xong, hắn ñã ba chân bốn cẳng chạy trước tới ñền, nấp sau pho tượng thần. Khi nghe cô khấn vừa dứt, hắn nói vọng xuống, giả làm lời thần phán:

- Con gái như thế kia làm sao dám ñòi lấy chồng hoàng tử. Trên thiên ñình ñã ñịnh cho con làm vợ người lái buôn hương ở chợ. Số con là thế: không thể khác ñược!

Nghe lời truyền phán rõ ràng, cô gái lủi thủi ra về, trong bụng ñinh ninh không thể tránh ñược số trời ñã ñịnh. Ngày hôm sau, khi cô ñi chợ, người buôn hương lại thả lời ong bướm, nhưng khác với các lần trước: lần này hắn ñược cô gái bắt lời. Biết là mưu mẹo của mình có kết quả, hắn hết sức tán tỉnh và cuối cùng cá ñã cắn câu. Nhưng người buôn hương nghĩ rằng mình ñã nhiều tuổi, nếu ñưa lễ

vật ñến dạm hỏi, chắc chắn bố mẹ nàng không ñời nào chịu gả. Vì thế hắn có ý ñịnh tìm cách dỗ dành cho cô gái theo không, rồi kín ñáo ñưa nàng trốn về quê.

Mà phải làm sao cho bà con xóm giềng của nàng không có ai hay, kẻo họ tìm cách ngăn trở. Khi thấy miếng mồi mười phần ñã chắc ăn cả mười, hắn bèn hẹn nàng một ngày nọ tới chờ mình ở một lùm cây sau chợ, hắn sẽ ñưa ñi trốn.

Đúng hẹn, hai người gặp nhau ở lùm cây. Người buôn hương bảo cô gái ngồi vào trong một chiếc bồ lớn ñậy mẹt và buộc chặt lại ñể hắn gánh ñi cùng với một bồ khác ñựng hàng. Hắn ghé vào tai dặn nàng: - "Làm như thế sẽ không bị lộ, qua một thời gian anh sẽ về thú thật với bố mẹ sau". Cô gái nọ cả tin ở số phận nên vâng theo lời hắn không chút ngần ngại.

Đường ñi phải qua một khu rừng vắng. Trong khi người lái buôn hương lòng mừng khấp khởi với gánh hàng quý trên vai, thì tiếng thét của một toán lính làm 916

https://thuviensach.vn

cho hắn giật nẩy mình. Hắn không ngờ rằng ngày hôm ấy có một hoàng tử ñang ñi săn ở khu rừng này. Đầu cửa rừng, người, ngựa, chó săn ñang vây bọc các ngả. Vì ñang làm việc gian lận, lái hương ta sợ quá, vội quẳng cả gánh hàng mà chạy. Sau ñó, có mấy con chó săn ñi qua cái bồ, ngửi thấy hơi người bèn lên tiếng cắn sủa inh ỏi. Nghi ngờ, bọn lính dừng lại lục soát. Khi thấy trong bồ có một cô gái ñẹp, bọn chúng rất ñỗi kinh ngạc, vội dẫn nàng ñi gặp hoàng tử lúc ñó cũng vừa phi ngựa ñến nơi.

Hoàng tử chưa bao giờ thấy có một người con gái xinh ñẹp ñến thế, bèn xuống ngựa bảo nàng ngồi lại chuyện trò. Nghe cô gái kể hết nỗi lòng, hoàng tử ngỏ ý ñưa nàng về cung làm vợ. Nhân săn ñược một con hổ, hoàng tử bèn sai bỏ con thú vào bồ ñậy mẹt và buộc chặt lại như cũ. Đoạn ra lệnh cho mọi người trở về

kinh thành.

Sau khi hoàng tử và quân lính ñi ñã xa, người lái hương từ chỗ trốn lại quay về

tìm gánh hàng quý của mình. Thấy cặp bồ vẫn còn nguyên chỗ cũ, hắn vội vã ñặt gánh lên vai và rảo bước một mạch về nhà. Đến nơi, người nhà xúm lại, hỏi hắn:

- Bồ gì mà nặng thế?

Hắn ñáp ñùa ñể dọa:

- Đừng có nhìn mà chết. Hổ ñấy?

Nói ñoạn, hắn vội xách bồ quý vào buồng ñóng cửa lại. Nhưng vừa mở mẹt thì con hổ từ trong ñã nhảy ra, vồ hắn ăn thịt1.

KHẢO DỊ

Một truyện của người Can-múc (Kalmouks) chép trong sách Cái chết mầu nhiệm gần giống với truyện của ta:

Có hai ông bà già ñẻ ñược một cô gái, thường ñến chùa cầu khẩn ñức Phật cho con mình ñược lấy chồng khá, hứa sẽ cho con một món ngọc quý làm của hồi môn. Một người bán quả cây ñi qua, nghe lỏm ñược câu chuyện. Một hôm, hắn nấp sẵn vào ruột pho tượng Phật, chờ cho hai vợ chồng nhà ấy ñến cầu, nói vọng ra: - "Phải gả cho người nào ñến hỏi ñầu tiên". Sáng hôm sau hắn ñến sớm, hai vợ chồng gả con gái ngay và cho cả ngọc quý. Hắn bèn ñưa cô gái về, và vì ñã có vợ con, dọc ñường hắn nghĩ cách giải thích sao cho mọi người khỏi nghi ngờ

về nguồn gốc của cải và cô gái mà mình sắp ñưa về. Hắn bèn bỏ ngọc quý và cô gái vào một cái hòm, chôn xuống ñất có lỗ thông hơi, rồi về báo tin rằng mình 1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn và Trương Vĩnh Ký. Chuyện ñời xưa.

917

https://thuviensach.vn

học ñược phép lạ, sẽ ñọc bùa chú lấy của cải từ dưới ñất lên. Nhưng khi hắn chôn xong về nhà, một người con vua (khan) ñi qua có mang theo một con hổ

săn ñược. Thấy có ñất mới lấp, hoàng tử cho ñào lên xem, không ngờ lại ñược cô gái ñẹp; hoàng tử muốn lấy cô làm vợ, bèn bỏ con hổ vào hòm thay cho cô gái, lấp ñất lại rồi ñưa nàng về. Anh kia lúc ñến nhà dặn vợ con rằng hễ mình có ñưa hòm gì về thì dù thế nào cũng cấm không ñược vào buồng. Khi mở hòm, hồ

nhảy ra vồ lấy hắn, hắn kêu van ầm ĩ nhưng vì ñã ñược dặn dò nên chẳng một ai ñến cứu.

Một truyện của Ấn-ñộ cũng tương tự:

Một người làm nghề ñổi bạc có cô con gái rất ñẹp. Một người tu hành theo kiểu im lặng (vô ngôn), ngày ngày ñi xin của bố thí, một hôm ñến nhà nàng.

Thấy cô gái, hắn kêu lên một tiếng. Bố cô gái chạy ra, hắn nói: - "Ta từ lâu không nói với ai một lời, nay ta nói ra là vì thương hại cho nhà ngươi. Người con gái này ñẹp nhưng sẽ là mối họa ghê gớm. Ba ngày nữa cả vùng này sẽ bị

phá hủy. Muốn cứu vãn hãy bỏ nó vào một cái thùng, trong thắp ñèn sáng rồi quảng xuống sông Gô-ña-va-ri". Tin là bậc tiên tri bố cô gái làm theo không ngần ngại. Khi trở về chùa, hắn bảo các môn ñồ rằng ngày mai, có một cái thùng trôi sông, nếu vớt ñược sẽ ñược tám phép lạ, chớ ñể mất thời cơ. Nhưng một hoàng tử ñi săn nhân mỏi mệt ngồi ở bờ sông thấy có cái thùng trôi, nên sai người vớt lên. Thấy cô gái ñẹp, hoàng tử sai giữ lấy cô gái và bỏ một con khỉ

ñộc già thay vào, ñóng nắp lại như cũ rồi lại quẳng xuống sông. Môn ñồ của thầy tu vớt ñược thùng lên, ñưa vào chùa. Thần dặn trò: - "Dù các người có nghe tiếng gì ñi nữa cũng không ñược vào buồng ta, sau ñó các ngươi sẽ sung sướng".

Khỉ ñộc xông ra vồ lấy hắn. Hắn kêu to lên nhưng chẳng một ai vào. Một người lính hầu ñược hoàng tử phái ñi theo dõi cái hòm, trở về kể lại mọi việc xảy ra, hoàng tử cười ngất. Sau ñó chàng cưới cô gái làm vợ.

Truyện của người Ca-phrơ (Cafres) châu Phi:

Một tay ăn thịt người ñi dọc ñường bắt ñược một cô gái. Hắn dỗ dành cô, bỏ

cô vào một cái túi, ñi từ làng này ñến làng khác xin ăn trước khi về nhà. Ai cho thịt ăn, hắn bảo cô gái trong túi hát ít câu nhưng không mở túi, chỉ nói ñó là chim hát. Đi ñến làng quê cô gái, người em cô này nghe tiếng, ñoán ra tiếng của chị mình, bèn chỉ cho hắn một nơi có thể ñến xin ñược nhiều thịt (nhưng chính là nơi có tù trưởng, bố cô gái). Nghe tiếng con hát, ông này lừa cho tay ăn thịt người ñi xa, hứa sẽ không mở túi, nhưng khi hắn ñi rồi liền mở cho con ra và bỏ

rắn, cóc thay vào. Trở về, hắn thấy túi y nguyên, bèn xách về nhà rồi mời bạn hữu ñến "dự bữa tiệc người no nê". Nhưng khi mở túi thấy cóc rắn, khách dự

tiệc cho là giễu cợt họ, bèn giết hắn ăn thịt.

Truyện của người Ca-ta-lan (Catalans):

918

https://thuviensach.vn

Một cô gái trèo cây anh ñào. Một người ñi qua xin một quả không ñược, bèn bắt cô bỏ vào bị. Đi ñến một làng khác, hắn muốn dự lễ nhà thờ, bèn vào một nhà nọ gửi nhờ cái bị. Hắn không ngờ nhà này là nhà bà dì của cô gái. Bà mở bị

ñưa cháu ra, bỏ chó mèo vào. Khi về, hắn vừa mở ra bị chó ñuổi, bỏ chạy.

Một loạt truyện khác phổ biến ở nhiều dân tộc cũng có kết thúc giống với các truyện trên nhưng mở ñầu lại khác: ở ñây người ñi lừa lần lượt thu ñược thắng lợi bằng cách bắt vạ người ta. Chúng tôi kể ra dây ba truyện tiêu biểu: Truyện của Ý (Italia):

Một người ăn mày ñược một người ñàn bà cho một hạt ñậu to. Đến một nơi, người ấy gửi hạt ñậu lại cho chủ nhà, dặn dừng ñể cho gà mổ mất. Khi hắn ñến thì gà ñã ăn mất hạt ñậu. Hắn bắt vạ, ñược người ta ñền cho con gà. Đến nhà một người ñàn bà khác, hắn nhờ giữ hộ con gà ñừng ñể lợn cắn. Sau ñó lợn cắn chết con gà và hắn ñược bồi thường con lợn. Lại mang lợn ñến một nơi có bò, dặn ñừng ñể bò giết mất lợn. Bò làm chết mất lợn và hắn ñược bồi thường con bê.

Lại ñến nhà một người ñàn bà khác có cô gái ốm thèm ăn thịt bò, hẳn gửi bê nhưng dặn ñừng ăn tim. Hắn ñòi phải ñền cô gái, khi cô này giết mất bê. Người ñàn bà ñành phải ñền, bèn lừa khi cô gái ngủ bỏ cô vào bị, trao cho hắn vác về.

Từ ñây truyện phát triển giống với các truyện kể trên. Đến một nơi nọ hắn ñặt bị

vào một chỗ ñể nghỉ, mai lại ñi. Nhưng nhà chủ ñã lén giải phóng cô gái thay vào một con chó dại, và sau ñó, chó cắn hắn chết.

Một truyện của người Ka-bi-lơ (Kabyles):

Một con lang giẫm phải gai nhờ một bà già nhể hộ. Sau ñó lang ta cố ñòi cho ñược cái gai mà bà già ñã vô tình quẳng mất, và rồi ñược ñền bù một cái trứng.

Đến một làng nọ, lang gửi trứng cho người khác ñặt ở chỗ máng dê. Đêm lại, nó lén ăn trứng ñi rồi sáng dậy bắt chủ nhà phải ñền dê. Được dê, nó dắt ñến làng một người khác gửi ở chuồng ngựa. Nó lại lén ăn thịt dê và ñược ñền con ngựa.

Đến một làng khác nữa nó gửi ngựa ở chuồng bò. Lại ăn thịt ngựa và ñược ñền con bò. Đến một làng khác nữa nó gửi bò nhưng không biết cột bò vào ñâu.

Người ta bảo cột vào giường của một cô gái. Đến ñêm nó lại ăn thịt bò, và quẳng lòng lên người cô gái. Sáng dậy nó ñòi phải bồi thường cô gái. Người ta ñành phải bỏ cô gái vào một cái bị ñưa cho. Đến một cái ñồi nó mở bị toan ăn thịt cô gái, không ngờ trong bị nhảy ra một con chó săn cắn nó chết.

Một truyện sưu tầm ở vùng Phlăng-ñrơ (Flandre), tức là truyện Jăng ñuy Gô-ghê ñi Héc-nhi ăn ngỗng.

Jăng ñược người ta cho một nắm lúa. Ngủ ở bờ rào bị gà ăn mất lúa, hắn khóc lóc bắt vạ, ñược chủ ñền cho con gà. Đến một nơi khác gà bị bò ñạp chết và ñược ñền con bò. Sau ñó hắn ngủ lại ở một trại nọ, nhốt bò ở chuồng. Chủ nhà sai cô ñầy tớ vắt sữa. Bò không chịu ñể vắt, quất ñuôi vào mặt. Cô này ñâm 919

https://thuviensach.vn

thủng bụng bò. Jăng khóc to lên và ñược ñền cô gái. Hắn trói lại bỏ vào bị vác lên vai, nghĩ bụng: - "Đến Héc-nhi, ta sẽ cưới cô này làm vợ và ăn thịt ngỗng".

Dọc ñường ghé lại một nhà nọ, ñể bị ở ngoài cửa. Một người thấy cái bị cựa quậy, mở ra thấy cô gái, bèn giải phóng cho cô mà bỏ vào một con chó. Đến Héc-nhi, hắn tay mở bị, miệng hỏi: - "Có muốn lấy ta không?" Nhưng một tiếng sủa phát ra làm hắn sợ, thả dây, chó nhảy ra toan cắn. Jăng trèo lên một cây liễu già, nhánh gãy rơi xuống chó, chó chạy. Jăng nhìn thấy trong hốc cây liễu có cái gì sáng chói, hóa ra ñó là một con ngỗng vàng1.

1 Đều theo Cô-xcanh ( Cosquin) . Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, sách ñã dẫn, tập I.

920

https://thuviensach.vn

145. NGƯỜI DÌ GHẺ ÁC NGHIỆT HAY LÀ SỰ TÍCH CON DẾ

Ngày xưa, có một người ñàn ông hai vợ, người vợ cả chết sớm ñể lại một ñứa con trai còn bé tên là Văn Linh. Người vợ lẽ cũng sinh ñược một ñứa con trai khác tên là Văn Lang. Văn Lang hơn Văn Linh những năm tuổi, nhưng hai anh em chơi với nhau thân thiết hơn cả anh em cùng một mẹ. Những khi Văn Linh bị

trẻ con lối xóm ăn hiếp, Văn Lang lập tức bênh vực. Nhưng Văn Lang không biết rằng mẹ chàng trai lại coi Văn Linh như kẻ thù.

Văn Linh ngày một lớn khôn, người bố cho chàng theo nghiệp sách ñèn. Còn Văn Lang thì từ lâu ñã theo bố tập quen nghề trông coi cày cấy. Nhà họ vốn có của ăn của ñể. Cả một tư cơ ñồ sộ chắt chiu ñã vài ba ñời ñược gần vài chục mẫu ruộng và một mẫu vườn, có nhà ngói cây mít, thuộc vào loại khá nhất trong vùng.

Đột nhiên người bố ốm nặng rồi qua ñời. Người dì ghẻ ngoài mặt thì ñối ñãi với Văn Linh ngọt ngào tử tế nhưng trong bụng muốn nhổ cái gai trước mắt. Là con ñích, Văn Linh sẽ ñược gần như toàn bộ tài sản. Còn mẹ con Văn Lang thì nhiều lắm cũng ñược vài ba mẫu ruộng xấu với một cái trại ở bên kia ñồi. Tục lệ

ñã ñặt số phận của hai anh em là như vậy. Người dì ghẻ bỗng nảy tà tâm, muốn giết chết con chồng ñể chiếm lấy tất cả gia tài. Ý nghĩ ấy ngày một nung nấu trong lòng mụ, càng nung nấu nhiều hơn từ hôm người chồng, kẻ bênh vực cho Văn Linh không còn nữa.

Một hôm, người mẹ ghẻ sai hai anh em mang tiền ñi mua gỗ. Trước khi ñi, mẹ

gọi con ñẻ vào buồng riêng dặn dò: - "Con ơi! Con hãy tìm cách "khử" nó ñi.

Rừng nhiều thú dữ, sức con thì khỏe gấp ñôi nó, nếu khôn khéo và kín ñáo thì con chẳng sợ tội vạ gì hết!..." Người mẹ còn rỉ tai: - "Nếu nó mà sống ñược thì mẹ con ta không ñất cắm dùi... Có trừ ñi ñược, chúng ta mới mong sung sướng...". Văn Lang không muốn nghe lời mẹ, nhưng cũng không muốn làm phật ý mẹ, bèn cứ giả tảng vâng lời khăn gói ra ñi. Đến cửa rừng. Văn Lang nói thật cho Văn Linh biết mọi việc, rồi bảo:

- Mẹ tôi trước sau cũng tìm cách hại anh. Vậy anh hãy tìm cách trốn ñi. Số tiền mua gỗ anh hãy cầm lấy tất cả mà tiêu. Đến một lúc nào ñó anh hãy trở về, chúng ta sẽ sống bên nhau.

Khi Văn Linh ñi rồi, Văn Lang giết một con chó lấy máu bôi khắp nơi, rồi trở

về nói cho mẹ biết là mình ñã hạ thủ Văn Linh xong, mặt khác nói với mọi người rằng anh mình ñã bị hổ vồ mất tích. Xóm làng không một ai nghi ngờ.

Người dì ghẻ cho là mưu của mình ñã ñạt, từ ñấy không còn lo lắng gì nữa.

921

https://thuviensach.vn

*

* *

Lại nói chuyện Văn Linh ñau khổ từ giã Văn Lang ra ñi. Một thân một mình chưa từng rời khỏi nhà bao giờ nay bơ vơ giữa một nơi xa lạ, chàng ngập ngừng không biết ñi ñâu. Loanh quanh mãi, cuối cùng một ñêm nọ chàng lại lần về mồ

mẹ, nằm úp lên mộ than khóc rồi ngủ quên. Ở dưới mồ, mẹ chàng thương con quá, bèn hiện lên thành con chim phượng hoàng lớn ấp con vào ñôi cánh. Thấy trời sắp sáng, phượng hoàng dùng chân quắp lấy Văn Linh rồi bay ñi rất xa. Từ

một hòn núi cao, phượng hoàng hạ cánh. Tỉnh dậy, Văn Linh sửng sốt, nhưng phượng hoàng ñã nói:

- Ta là mẹ con. Con hãy ở ñây chớ về mà nguy hiểm. Rồi hàng ngày mẹ sẽ ñến với con.

Nói rồi phượng hoàng hóa thành nhà cửa và mọi ñồ ăn thức dùng ñể Văn Linh ăn ở tại ñấy. Sợ con xao nhãng học tập, phượng hoàng lại mang sách vở tới cho con ôn luyện. Ban ngày phượng hoàng biến ñi, nhưng ñêm lại, nó bay ñến chỗ

Văn Linh ở ñể bảo vệ chàng. Tờ mờ sáng nó còn gáy lên ñể ñánh thức con dậy học, rồi mới chịu cất cánh bay về.

Bấy giờ ở phía dưới núi có một xóm dân cư rải rác, trong xóm có nhà một cô con gái tên là Ngọc Châu. Ngọc Châu ñẹp như hoa mà chưa có chồng. Nàng có một người ñầy tớ gái tên là Hồng. Hai người sống nương tựa vào nhau, lấy nghề

dệt vải nuôi thân. Từ dạo Văn Linh ñến ở trên núi, hai thầy trò Ngọc Châu lấy làm lạ không hiểu vì sao trên núi từ xưa vắng bóng người, thế mà lúc này cứ mờ

sáng khi họ ngồi vào khung cửi ñã nghe tiếng chim phượng gáy, rồi nghe tiếng học trò học sang sảng cho ñến sáng.

Một hôm gà gáy canh năm, Ngọc Châu giả cách làm tắt ñống nhấm ñể bắt nàng Hồng lên núi xin lửa của người học trò bấy giờ ñã cất tiếng ñọc sách. Hôm ấy Văn Linh dậy sớm thắp ñèn ngồi học, bỗng nghe có tiếng gọi cửa. Chàng mở

cửa ra thì là một cô gái. Sau khi cho lửa, anh hỏi vay cô gái một hũ dầu vì dầu nhà mình ñã cạn. Nàng Hồng chỉ nhà ñể anh xuống lấy. Nhờ ñó Văn Linh làm quen với Ngọc Châu. Thế là chàng ñã có bạn xóm giềng, tối lửa tắt ñèn có nhau.

Từ chỗ quen nhau họ muốn ñược nên vợ nên chồng. Một hôm, Ngọc Châu mời chàng về ở cùng mình một nhà ñể tiện bề ñèn sách. Được con báo tin, chim phượng hoàng mang tới cho áo quần và tiền bạc. Rồi ñó nó không trở lại nữa.

Đám cưới cử hành ñơn giản nhưng cũng rất vui. Từ nay bên anh ñọc sách bên nàng quay xa, cảnh ñầm ấm ấy không ai hơn ñược. Sau năm năm học thành tài, Văn Linh quảy lều chiếu ñi thi. Đậu trường hương, chàng vào kinh quyết tranh ñua ở trường hội. Chàng sung sướng khi nghe loa báo có tên mình ở bảng tiến sĩ.

922

https://thuviensach.vn

Hôm vinh quy, cờ quạt chiêng trống và quân gia rầm rộ kéo về quê. Thấy anh vinh hiển trở về, Văn Lang hết sức mừng rỡ. Trong khi ấy người dì ghẻ nghe tin ñột ngột không kịp trốn, bèn chui xuống nấp dưới gậm giường. Nhưng vì quá sợ

hãi mụ ñã vỡ mật mà chết, hóa thành con dế1.

KHẢO DỊ

Một truyện nhan ñề là Tất suất bi thu (dế sầu mùa thu) của ta cũng nói ñến sự

tích con dế:

Ngày xưa có một người con gái nhan sắc và nết na tên là Nguyệt Diệu. Cô ñóng cửa kén chồng. Năm hai mươi sáu tuổi, một người học trò hay chữ tên là Chiếm Khôi tới hỏi làm vợ. Nàng thuận lấy chàng và hai người sống một cuộc sống êm ñẹp.

Nhưng chỉ ñược một năm thì tự nhiên Chiếm Khôi lăn ra chết, lại chết vào tháng Tám. Nguyệt Diệu hết sức ñau ñớn, ngày ñêm than khóc rất thảm thiết.

Nàng lủi thủi một mình không chịu chuyện trò cười nói với ai. Sau ba năm hết tang tiếng khóc vẫn không tắt. Rồi một hôm Nguyệt Diệu tự nhiên hóa dế lại càng da diết2.

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh (sưu tầm của Mạnh Sào Quan và Nguyễn Văn Nghĩa) .

2 Theo Sê-ôn g (Chéon), BSEI (1890).

923

https://thuviensach.vn

146. LÀM ƠN HÓA HẠI

Xưa có Trần Công là người có lòng sốt sắng. Ai có việc gì nhờ vả, ông ñều sẵn sàng. Trong ñời ông, ông ñã từng ñi lại nhiều nơi, ñến ñâu cũng hết lòng giúp ñỡ

người nguy kẻ khó mà không quản ngại.

Một hôm Trần Công vai ñeo ñãy, tay chống gậy tới vùng Hạ-hòa. Ở ñây ñang có nạn hạn hán. Trời nắng chang chang như thiêu như ñốt, ruộng nứt nẻ hết. Trải qua một ñoạn ñường dài, ông thấy khát khô cổ nhưng ñi mãi vẫn không gặp một hàng quán nào cả. Ông ghé vào một nhà nọ ở bên ñường. Cả nhà ñều ñi vắng.

Nhìn vào chum vại, ông thấy khô kiệt. Vào nhà thứ hai cũng vậy. Ông vội ñi tìm giếng nhưng không thấy ñâu cả. Ông bèn trèo lên một hòn ñá ñứng ñể tìm ao hồ, nhưng bao nhiêu ao hồ ñều khô rông rốc. Mãi sau mới thấy một ñám ñông ñang lúi húi chắt mạch ở một vũng nọ, ông vội tìm ñến nơi. Gặp một người cầm bình nước, ông gọi xin uống. Uống xong, Trần Công tỉnh ra liền hỏi;

- May quá, nếu không gặp ông, có lẽ tôi chết mất. Không ngờ ở ñây hột nước lại hiếm ñến như vậy.

Người kia ñáp:

- Vâng, chúng tôi ñều nguy mất. Đã hai năm nay cái bà thần Mưa ác nghiệt ñã quên mất vùng này. Giá có ai lên ñó nhắc bà ấy hộ nhỉ.

Trần Công khảng khái nói ngay:

- Vậy thì tôi xin ñi tìm thần Mưa giục phải làm mưa sớm cho bà con ta!

Từ giã ra ñi, Trần Công quyết tìm ñến xứ sở của thần Mưa. Ông trèo lên nhiều núi, lội rất nhiều khe, qua rất nhiều ngày mà vẫn chưa ñến. Một hôm, Trần Công trèo lên một quả ñồi. Một con vượn già bị mắc bẫy, thấy có người ñến thì kêu lên:

- Cứu tôi với! Cứu tôi với!

Ông vội chạy lại tháo bẫy cho nó. Được tự do, vượn hết lời cảm ơn ông. Nó hỏi:

- Ông ñi ñâu bây giờ?

- Ta ñi tìm xứ sở của thần Mưa.

- Xứ sở của thần Mưa còn xa ñây lắm, ông già rồi làm sao có thể tới nổi?

- Dù xa bao nhiêu ta cũng quyết ñi ñể giục thần Mưa phải mau mau cứu vùng Hạ-hòa ñang bị hạn.

- Thế thì ñể tôi biếu ông một vật.

924

https://thuviensach.vn

Vượn bèn bảo ông ngồi chờ, rồi chạy vội vào rừng, chốc sau nó trở lại với một cái gậy con. Đưa cho Trần Công, vượn nói:

- Cái gậy có phép rút ñất, ông có thể ñi bất cứ nơi nào cũng ñược, chỉ cần nói chỗ mình ñến là ñủ.

Trần Công vui vẻ nhận món tặng vật, cảm ơn vượn rồi bảo gậy:

- Hỡi thần gậy, hãy ñưa ta ñến xứ sở của thần Mưa.

Tự nhiên ông thấy mắt hoa lên, cây cối núi non hai bên như chạy rạt rất nhanh về phía sau, chỉ ñộ nửa buổi là ñứng lại. Ông nhận thấy mình ñứng giữa một nơi quang cảnh lạ lùng. Nhưng ở cũng có người và vật như ở trần gian. Ông hỏi nhà thần Mưa, người ta chỉ cho ông. Ông gọi ñến cổng. Có tiếng nói vọng ra: - "Ai ñó mời vào".

Bước vào nhà, ông thấy một bà già hom hem ñang nằm trên giường. Ông hỏi:

- Bà có phải là thần Mưa không?

- Phải.

- Tại sao bà ñể cho trần gian có những vùng hạn hán ñến nỗi không ñủ nước mà uống. Sao bà ác thế? Bà không biết ở hạ giới người ta rủa bà hàng ngày hàng giờ ñấy ư?

Bà già không nói gì, mời ông ở lại khoản ñãi cơm nước tử tế. Ở ñược vài ngày vẫn không thấy bà làm gì cả, suốt ngày chỉ nằm rên khừ khừ, Trần Công lại tới nhắc. Bà già nói:

- Ta vốn có phận sự làm mưa ở trần gian. Nhưng mấy lúc này ta bị một ác chứng không thể ñi ñâu ñược. Ta có ý chờ con gái ta về, nhưng không hiểu sao nó ñi chơi lâu quá! Nay trời cũng có lệnh truyền bảo làm mưa, ta muốn cậy ông làm hộ.

- Tôi thì biết gì mà làm.

- Công việc kể ra không có gì khó lắm, chỉ cần làm theo lời dặn là ñủ. Ông nhìn trên vách kia có một cái bầu, nếu ông bằng lòng ñi, tôi sẽ múc nước ñầy bầu cho ông. Bên cạnh bầu có một nhành lá. Chỉ cần trèo lên lưng con sư tử mà ngồi cho vững. Nó sẽ ñưa ông ñi tới những miền ñã ñịnh sẵn. Thế rồi ông cứ

nhúng những nhành lá vào bầu mà vẩy xuống, nhưng phải vẩy từ từ mới ñược.

- Thế thì tôi sẵn lòng làm giúp. Bà cứ sắm sửa mọi thứ ngay ñi!

Bà già ngồi dậy ra bể múc ñầy bầu nước và gọi một con sư tử ñến dặn dò mọi việc, Trần Công trèo lên lưng sư tử, một tay cầm bầu, một tay cầm nhành lá. Sư

tử liệng một vòng trên không rồi bay xuống hạ giới lần lượt ñến những chỗ làm mưa. Trần Công nhìn xuống thấy mọi vật ñều nhỏ li ti như hạt bụi. Nhưng ông 925

https://thuviensach.vn

lo lắng ñến công việc ñã hứa. Ông bèn cầm nhành lá nhúng vào bình rồi vẩy lia lịa. Nhìn xuống ñã thấy một phía trời mịt mù. Ông ñoán chắc là mưa to, trong lòng lấy làm thích thú. Ông cứ lần lượt vẩy mãi, vẩy mãi, mỗi lần ñến một chỗ

mới. Khi ñi ñến vùng trời Hạ-hòa, ông sực nhớ tới những lời than phiền hạn hán của những người dân nơi ñây, bụng bảo dạ: - "Ta phải cho họ thêm một ít nước ñể bù vào những cơn nắng hạn dữ dội, chứ mưa như thế chắc không thấm tháp gì. Và lại ñể ñền ơn cho họ ñã cứu ta khỏi chết khát". Bèn không vẩy nữa mà cầm cả bầu dốc ngược. Thấy thế sư tử tỏ vẻ hoảng sợ ngoái lại bảo ông dừng tay, rồi quay trở về. Chỉ một lát sau nó ñã về ñến nhà. Bà già ra ñón hỏi. Ông thực thà kể lại ñầu ñuôi. Nghe ñoạn, bà già chép miệng:

- Thôi, thế là ông ñã làm hại người ta rồi. Ở chốn ấy bây giờ chắc chẳng còn một mống nào sống sót.

Trần Công nghe nói giật mình, nhưng vẫn không tin lời bà già lắm. Hôm sau ông từ giã thần Mưa ra về. Chiếc gậy rút ñất lại ñưa ông xuống cõi trần một cách chóng vánh. Đường ñi qua vùng Hạ-hòa, ông dừng lại ñể xem thử thế nào. Thì ra ở nơi này nhà cửa, cây cối, người và vật ñều chẳng còn một tí gì. Cả cái mô ñất cao cũng bị hóa bằng, nếu không có hòn ñá lớn mà ông nằm nghỉ hôm nọ

còn lại, thì cơ hồ ông cứ tưởng là cõi hoang vu nào thưở trước. Ông tặc lưỡi hối hận:

- Thật có ai ngờ làm ơn hóa hại1.

1 Theo Bản khai thôn Ngọc-sơn, xã Xuân-lâm và lời kể của người Nghệ-an.

926

https://thuviensach.vn

147. HUYỀN QUANG

Vào thời nhà Trần có một người học trò trẻ tuổi ở xứ Bắc tên là Huyền Quang.

Nhà chàng không ñất cắm dùi nhưng cha mẹ chàng thì cố công cố sức làm thuê làm mướn các nơi ñể nuôi con ăn học. Khi Huyền Quang ñến tuổi lấy vợ, cha mẹ dạm cho một cô gái, con một nhà khá giả trong vùng.

Trải mấy năm trời, chàng ñã từng sêu tết và ñi làm rể bên nhà vợ khá là vất vả.

Cho ñến ngày gia ñình sắm lễ vật xin cưới thì ñột nhiên bên nhà gái trở mặt, trả

lễ lại và từ hôn. Huyền Quang lấy làm buồn lòng vì thói ñời tráo trở, chàng càng ñau khổ hơn khi thấy cô gái thuận lấy người cháu họ một viên an phủ sứ.

Sau ñó, cha mẹ chàng lại tìm cho con một ñám khác, nhưng cuộc nhân duyên lần này cũng dở dang, chỉ vì nhà gái chê nhà trai không có mả làm nên, không phải là nơi nương tựa. Vì vậy cho ñến năm hai mươi tuổi Huyền Quang vẫn một thân một mình.

Từ khi thất vọng về ñường tình duyên, Huyền Quang lại càng bấm chí về

ñường kinh sử. Năm hai mươi tuổi, chàng thi ñậu ở trường thi quê nhà, rồi vào thi ñình ñậu luôn Trạng Nguyên.

Nghe tin Huyền Quang ñậu Trạng Nguyên, có mấy tay phú hộ ở quanh vùng bắn tin cho con gái ñến tuổi lấy chồng kèm theo cả một tư cơ ñồ sộ. Một ông quan lớn ở kinh kỳ cũng mời quan tân khoa về thái ấp mình ñể xem mặt cô con gái yêu tuổi vừa ñôi tám. Tiếp ñó, ngày chàng vào kinh bái mạng ñể nhậm chức, một viên quan nội giám ñến gặp riêng chàng và rỉ vào tai:

- Hoàng hậu ñang kén phò mã cho công chúa ba ñấy. Nếu quan Trạng muốn, thì việc tốt ñẹp nhất ñịnh phải thành.

Thấy tính ñời như vậy, Huyền Quang than:

Khó khăn thì chẳng ai nhìn,

Đến khi ñỗ Trạng tám nghìn nhân duyên.

Than ñoạn, chàng nguyện sống suốt ñời sẽ không lấy vợ. Thế rồi người ta thấy chàng nhất quyết từ chối mọi hứa hẹn tốt ñẹp. Nhưng cuộc ñời danh vọng của Huyền Quang cũng không làm chàng thấy vui lòng. Nhìn thấy những cảnh tượng xấu xa trong ñám quan trường, chàng lại càng ghê tởm. Từ ñấy Huyền Quang tỏ

ra chán ñời. Làm quan chưa ñược bao lâu, chàng ñã ñệ ñơn lên vua xin từ chức ñể ñi tu. Bấy giờ cha mẹ chàng ñã nối gót nhau qua ñời.

927

https://thuviensach.vn

Vua không thể nào bắt ép chí của chàng ñược. Huyền Quang tu hành rất chăm chỉ. Chẳng bao lâu, chàng ñã thông thuộc tất cả kho tàng kinh sách của nhà Phật.

Rồi ñó, nhờ có học vấn không ai bì kịp, Huyền Quang ñược nhà vua ban cho danh hiệu Quốc sư. Vua còn cho chàng trông nom thư viện Trúc-lâm và cho trụ

trì ở một ngôi chùa lớn cai quản hàng mấy nghìn tăng ni. Còn ít tuổi như chàng ñược trở thành một bậc giáo chủ, người ñời bấy giờ coi là việc hiếm có.

*

* *

Hồi bấy giờ vua Anh Tông mới lên ngai vàng. Thấy vị tổ Trúc-lâm là một người còn ít tuổi, vua không tin là có thể chịu ñựng nổi sự diệt dục khổ hạnh. -

"Cứ ñưa ñến một cô gái ñẹp, nhất ñịnh thế nào thầy cũng sa ngã". Nghĩ vậy, vua có ý ñịnh thử xem ñạo ñức của vị tổ trẻ tuổi này như thế nào. Nhân mấy ngày hoàng hậu se mình, vua cho triệu tổ về kinh làm lễ cầu siêu. Sau mấy ñêm ngày, công việc cầu siêu ñã xong, trước khi chàng trở về chùa, vua sai ban cho 10 lạng vàng ñể ñền công khó nhọc. Huyền Quang không tiện chối từ ñành phải cầm lấy, nhưng chàng ñâu có ngờ rằng cái bẫy ñã bắt ñầu giương ra ñể ñợi người nhẹ dạ.

Thế rồi sau ñó ít lâu, vua cho một cung nữ nhan sắc xinh ñẹp tên là Điểm Bích, tìm cách ñến chùa, nơi Huyền Quang trụ trì, bảo phải quyến rũ cho bằng ñược. Vua còn dặn Điểm Bích phải làm sao lấy ở sư thầy ít nhất là một lạng vàng ñưa về làm tang chứng.

Lại nói chuyện Huyền Quang hôm ấy nghỉ tại một thiền trai cất trên một ngọn ñồi cách viện Trúc-lâm chừng vài dặm. Đây là một gian nhà nhỏ rất tĩnh mịch mà vua sai xây cho chàng ñể nghỉ ngơi sau những ngày giảng kinh mệt nhọc.

Vào khoảng tắt mặt trời, chú tiểu ñưa vào một cô gái vẻ mặt hốt hoảng nhợt nhạt, áo xống tơi tả.

- Bạch thầy, người này bị cướp ñuổi vừa gọi cửa kêu cứu.

Đó là Điểm Bích, lúc này ñã cải trang thành một cô gái quê mùa. Nàng khóc sướt mướt, một hai xin chùa cho ở trọ ñêm nay. Nàng bịa ra câu chuyện bị côn ñồ ñuổi và phải chạy chốn vất vả như thế nào làm cho Huyền Quang không thể

nào từ chối ñược. Cuối cùng theo lệnh của chàng, chú tiểu sắp xếp cho Điểm Bích một chỗ nghỉ ở phía ngoài thiền trai.

Sự việc vừa xảy ra làm cho Huyền Quang thấy trong lòng không ñược yên tĩnh. Chàng ñể cho chú tiểu ñi nghỉ, rồi giở quyển kinh ra tụng niệm mãi tới khuya. Sắp sửa ñặt lưng xuống giường, chàng bỗng nghe thấy tiếng rên rỉ của người ñàn bà. Chàng lại phải ñánh thức chú tiểu dậy xem thử như thế nào. Khi nghe nói người ñàn bà muốn xin ñược vào nằm phía trong thiền trai, vì ở ngoài không ngăn ñược sự sợ hãi, Huyền Quang lấy làm bối rối. Nhà thì hẹp chỉ có ba gian, nhân thân chỉ có hai thầy trò; các tăng chúng ñều ở xa không tiện gọi.

928

https://thuviensach.vn

Suy nghĩ giây lát, Huyền Quang bất ñắc dĩ cho người ñàn bà vào ở chỗ tiếp khách, còn mình thì lui vào trai phòng khóa cửa lại. Nhưng vừa chợp mắt ñi ñược một lúc, ñã nghe tiếng rên rỉ ở phía ngoài. Chàng lại ngồi dậy cầm lấy tràng hạt và quyển kinh. Nhưng khi bước ra khỏi trai phòng, qua ánh ñèn dầu le lói, chàng thấy người ñàn bà nằm lõa lồ trên bộ ván. Chàng bước vội trở vào và quyết ñịnh ngồi trên giường tụng niệm cho tới sáng ñể tránh sự cám dỗ. Không ngờ giữa lúc những tiếng tụng niệm vừa cất lên, thì Điểm Bích từ phòng ngoài ñã chạy vào, sán lại ngồi bên cạnh chàng, nói những câu cảm ơn nhưng lại xen vào nhiều lời khêu gợi.

Biết người ñàn bà này ñến ñây có mục ñích không lương thiện, Huyền Quang liền nghiêm nét mặt lại:

- A-di-ñà Phật. Nàng là ai? Tại sao lại tìm ñường vào ñây ñể quấy rối người tu hành? Nếu không mau mau cải tà quy chính, ta sẽ hô hoán lên cho mọi người ñến cầm lá dắt ra khỏi tu viện.

Thấy Huyền Quang không phải là hạng người dễ quyến rũ, Điểm Bích ñành phải thay ñổi thái ñộ. Nàng chuyển sang bộ mặt rầu rĩ và bịa ra câu chuyện ñể

gợi lòng trắc ẩn.

- Thiếp vốn là con nhà thế phiệt. Bố thiếp làm quan một huyện ở vùng biển.

Mùa tháng Năm vừa rồi nhân ñi thu thuế ñược ba nghìn quan, cho dân phu ñài tải về kinh. Không ngờ bị bọn cướp ñường ñón lấy mất cả. Quan trên thương tình cho khất ñến cuối năm. Hiện nay bố thiếp ñã thu góp tư trang mới ñược chừng một nửa. Bởi vậy thiếp phải ñi khắp ñó ñây xin các nhà từ thiện kẻ ít người nhiều ñể bù vào số thiếu. Hôm nay ñánh bạo ñến ñây ñịnh xin hòa thượng rủ lòng thương xót quyên cấp cho ít nhiều. Nhưng thấy cảnh chùa tôn nghiêm, nếu nói thật chưa chắc ñã ñược, vì vậy phải dùng mẹo nhỏ ñể gặp hòa thượng, sau ñó mới tỏ bày mục ñích. Dám xin hòa thượng mở lượng hải hà cứu vớt bố

thiếp và cả nhà thiếp. Thiếp nguyện ñưa thân nữ tì hầu hạ suốt ñời.

Nghe nàng sụt sùi kể lể, Huyền Quang không ngăn ñược cảm ñộng. Chàng vội trả lời:

- Nàng ñừng có lo lắng gì cả. Ngày mai ta sẽ tiến triều, tâu với vua xin tha tội cho cha nàng.

Sợ Huyền Quang về triều thì việc của mình không ñạt, Điểm Bích lại nói:

- Bạch hòa thượng, việc của bố thiếp còn may là chưa ñến tai Thánh thượng.

Hòa thượng về tâu giúp cho thật là công ñức vô biên, nhưng thiếp không muốn vì việc nhà thiếp làm phiền hòa thượng phải xuống núi nhọc sức.

Huyền Quang sực nhớ tới mười nén vàng của vua còn bày ở trai phòng. Chàng vội lấy ra ñưa cho người ñàn bà mà rằng:

929

https://thuviensach.vn

- Ta biếu nàng tất cả, nàng ñưa về mà chuộc tội cho cha!

*

* *

Lại nói chuyện khi trở về cung, Điểm Bích liền ñưa nộp mười nén vàng và tâu ñối với vua rằng mình ñã cám dỗ ñước con mồi. Để vua tin, nàng còn ñọc lên một bài thơ yêu ñương nói là của Huyền Quang ñã ngâm tặng mình trước khi phá giới.

Vằng vặc trăng mai ánh nước,

Hiu hiu gió trúc ngâm sinh.

Người vừa tươi tốt, cảnh vừa lạ,

Mâu Thích Ca nào chẳng hữu tình.

Nghe xong câu chuyện và nhìn thấy mấy nén vàng, nhà vua thở dài hối hận:

- Chao ôi. Bậy quá! Ta ñã làm hại một vị tu hành trẻ tuổi. Tự dưng vô cớ ñi gài bẫy, nhất ñịnh con chim khó có thể tránh ñược. Biết làm thế nào bây giờ?

Nghe nói thế, một viên quan ghé vào tai vua hiến kế:

- Tâu bệ hạ, xin bệ hạ cho thiết lập một lễ cúng Phật dọn toàn cỗ mặn rồi mời thầy về làm lễ. Nếu quả là thầy còn trong sạch thì chư phật sẽ ñộ cho cỗ mặn hóa thành chay, nhược bằng hư hỏng rồi thì chẳng bao giờ ñược ñộ.

Vua cho là phải, bèn hạ lệnh cho gọi Huyền Quang về triều ñể chàng làm một lễ chay trọng thể vào dịp rằng tháng Bảy sắp tới. Vua còn bắt quân hầu dựng một ñàn tràng nguy nga, các rạp ñều trần trướng toàn bằng lụa hoàng quyến.Trái hẳn với tục lệ nhà chùa, hôm bước vào chính lễ, vua ra lệnh cho giết bò và lợn, dọn toàn cỗ mặn.

Khi sắp bước vào rạp. Huyền Quang biết nhà vua cố ý làm nhục mình. Các mâm cỗ mặn tanh tưởi bày trên ñàn kia nếu không phải là một sự xỉ vả thì còn gì nữa. Lụa hoàng quyến nói lái lại rõ ràng ám chỉ hai tiếng "Huyền Quang".

Chàng bèn ngửa mặt lên trời lớn tiếng khấn:

- Kẻ ñệ tử này nếu có ñiều gì bất chính, xin chư Phật cho ñày xuống A-tì ñịa ngục, còn nếu không, thì xin cho những cỗ mặn kia hóa thành chay tất cả!

Tự nhiên một trận gió mạnh nổi lên, cát bụi mù mịt, trời ñất tối sầm cả lại.

Một chốc gió tan, mọi người nhìn lên ñàn tràng thì, lạ thay, tất cả các mâm cỗ

mặn ñều biến thành cỗ chay tinh khiết thơm tho, mọi mùi tanh tưởi ñều ñã bị

quét sạch từ bao giờ. Huyền Quang thủng thỉnh bước lên ñàn tràng giữa tiếng reo hò của chúng tăng và mọi người. Vua Anh Tông ñược tin, lập tức ra lệnh bắt Điểm Bích tra hỏi cho ra sự thật. Biết là bại lộ, người cũng nữ ấy cúi ñầu thú hết 930

https://thuviensach.vn

tội lỗi. Vua truyền bắt Điểm Bích bỏ ngục ñể chờ ngày phán xử, rồi xa giá tới gặp Huyền Quang tạ lỗi. Câu nói ñầu tiền của Huyền Quang là xin vua tha tội cho Điểm Bích1.

KHẢO DỊ

Theo lời kể của một số người Bắc-ninh khác thì phần sau của câu chuyện có khác với truyện vừa kể. Hồi ấy nhà vua ngự giá chơi chùa có tặng Huyền Quang hai mươi lạng vàng. Việc nhận vàng làm cho nhà vua nghi ngờ tấm lòng cao thượng của Huyền Quang. Lúc về cung, vua cho gọi các phi tần cung nữ xem ai có thể nhận nhiệm vụ thử thách vị tổ trẻ tuổi. Không một ai chịu ñi cả. Sau cùng có cô công chúa thứ ba - một cô gái học giỏi - nhận lời. Cũng như truyện trên, công chúa cải trang tìm ñến chùa, bịa ra câu chuyện cướp ñuổi, xin trọ, Huyền quang cho ở phía ngoài. Sự khiêu khích lần ñầu của công chúa không có hiệu quả. Trong chùa, Huyền Quang tụng hết quyển kinh này sáng quyển kinh khác.

Ngoài này, công chúa dùng bút giấy ghi chép tất cả. Sáng hôm sau, Huyền Quang lục thúng khảo của công chúa thấy có những bản ghi chép không sót câu nào, thì ngạc nhiên tưởng là tiên, bèn xiêu lòng. Sau ñó công chúa xin về, trong thúng có hai mươi lạng vàng Huyền Quang tặng.

Vua có ñủ chứng cớ, cho ñòi Huyền Quang về bắt làm tờ tự thú. Có câu: Tụng ba mưới sáu quyển kinh,

Bụi trần chưa sạch, tơ tình còn vương.

Nay nhờ ơn lệnh quân vương,

Rộng dung ân xá ñội ơn nghìn trùng.

Các quan ñều quì lạy xin tha cho Huyền Quang. Một người hiến kế cho vua như ñã kể. Nhưng phép của sư còn thiêng, bao nhiêu cỗ mặn ñều hóa chay cả.

Vua tha cho, nhưng Huyền Quang không ñược thành Phật. Có câu ngạn: "Từ

Thức tu không thành tiên, Huyền Quang tu không nên Phật"2.

Trong sách Huyền Quang hành 3 có kể truyện Huyền Quang nội dung tương tự

với lời kể trên. Đại thể là:

Sư Huyền Quang nổi tiếng chân tu ñược nhà vua Trần Minh Tông kính trọng, ban mười lạng vàng. Nhưng sau ñó vua sai Nguyễn Thị Bích ñi thử, dặn lấy cho 1 Theo Tam tổ thực lục và lời kể của người Hải-dương, Bắc-ninh.

2 Theo người Diễm-xá (Bắc-ninh) kể.

3 Theo Vũ trung tùy bút thì tác giả là Nguyễn Hoàn người làng Cố-ñô (Sơn-tây) soạn bằng chữ

nôm, có lẽ nguyên văn nay ñã mất.

931

https://thuviensach.vn

ñược vàng làm tin. Lúc ñầu sư cự tuyệt không cho vào nhưng vì nàng dùng lời nói khéo khẩn cầu, nên sư cho ở phía ngoài tăng phòng. Đêm khuya gió mát, trăng sáng như ban ngày. Sư ngủ không ñược bèn ñi bộ quanh chùa, thấy khách hơi lõa lồ, bèn bỏ ñi.

Nhưng rồi sư trở lại, không giữ ñược lòng nữa, bèn làm thơ tỏ tình. Đến lượt cô gái cự tuyệt, khiến sư phải cho vàng mới xong. Thấy vàng, vua bèn gọi sư về

bày ñàn thuyết pháp. Trông thấy bức màn bằng lụa quyến nhuộm vàng, sự nói: -

"Hoàng quyến nhuốm sắc, tức là ta". Đoạn sau, không có chuyện cỗ mặn hóa thành chay1. Còn có câu ca truyền lại:

Dù mà tát cạn Bình-than

Rửa làm sao sạch tiếng oan cho thầy2.

Về nàng Điểm Bích cũng có truyện riêng. Tương truyền nàng là con một người ñàn bà ăn xin ở huyện Đường-hào (Hải-dương). Sinh ra không có cha, người mẹ ñem nàng cho một nhà giàu làm con nuôi, mang tên là Tam nương (nàng Ba) và ñược theo ñòi bút nghiên. Dần dần học rộng, giỏi thơ văn, ñược vua Trần Anh Tông kén làm cung nữ, có lúc vua vì trọng tài gọi nàng là "gái thần ñồng". Vì vu oan cho Huyền Quang, Điểm Bích sau ñó bị giáng làm nữ tì hầu ở chùa trong cung Cảnh-linh3. Trong Vũ trung tùy bút, Phạm Đình Hổ có nói rằng hồi còn bé ông có ñược nghe kể chuyện về Điểm Bích, và người ta còn ñào ñược mộ nàng.

1 Theo Sơn cư tạp thuật.

2 Theo Vũ trung tùy bút.

3 Theo Tam tổ thực lục.

932

https://thuviensach.vn

148. TIÊU DIỆT MÃNG XÀ

Ngày xưa, trong một hang núi nọ có một con mãng xà. Đầu nó to bằng cái chum, trên ñầu có mào ñỏ, hai mắt như hai quả quýt, thân dài hơn trượng. Nó ñi ñến ñâu là cuốn thành bão ñến ñấy, cây cối ñổ rào rào, bụi bốc mù mịt. Nó ñã ăn thịt không biết bao nhiêu là súc vật và người. Người ta dùng nhiều cách ñể diệt trừ, nhưng mãng xà ñã không chết mà còn phá hoại dữ dội hơn. Cuối cùng nhà vua phải sai dựng cho nó một cái ñền và hứa mỗi năm khấn một mạng người ñể

nó ñỡ phá phách. Nhà vua ra lệnh bắt các làng mỗi năm phải nộp một người con gái ñể dâng cúng mãng xà, nhưng cũng cho rao trong nước, ai tiêu diệt ñược con quái vật ấy thì sẽ phong quận công và cho lấy công chúa làm vợ.

Bấy giờ có một chàng trẻ tuổi từ lâu ñược một nhà sư ñưa lên nuôi trên một ngôi chùa ở núi cao. Hàng ngày nhà sư truyền cho anh nghề múa gươm và các môn võ nghệ. Thành tài, anh ñược thầy tặng một thanh gươm quý và cho phép

"hạ sơn". Hôm ấy anh trở về làng. Sau khi kéo bộ suốt cả một ngày mệt nhọc, anh thấy một tòa ñền có ánh sáng le lói, không biết là ñền mãng xà, bèn ghé vào nghỉ chân. Vừa bước vào cổng ñền bỗng nghe có tiếng khóc thút thít ở phía trong, anh lấy làm ngạc nhiên vội lần vào thượng ñiện. Dưới ánh ñèn dầu, anh thấy một cô gái trạc mười tám, hai mươi tuổi, bị trói vào cột ở một góc ñiện.

Anh lập tức bước ñến cởi trói cho nàng và nói:

- Làm sao cô lại bị trói ngồi ở ñây?

Cô gái gạt nước mắt nói:

- Chàng là ai, ở xứ nào mà không biết ñây là ñền thờ mãng xà ư?

Đoạn cô kể lại những hành ñộng của mãng xà, mỗi năm phải nộp một mạng người ra sao, cuối cùng cô nức nở:

- Nhà thiếp có một mẹ một con, nghĩ mình chết ñi cũng không tiếc, chỉ thương mẹ già không có ai nuôi. Nhưng thôi chàng hãy ñi mau khỏi chốn này, nếu không mãng xà nó ñến thì chẳng còn tính mạng.

- Thế bao giờ thì nó ñến ñây?

- Chỉ nội trong ñêm nay!

Chàng trẻ tuổi ân cần:

- Tôi muốn thay nàng nộp mạng cho mãng xà ñể nàng ñược về với mẹ.

Cô gái ñáp:

933

https://thuviensach.vn

- Thiếp không muốn vì mình mà người khác phải chết. Cứ ñể mặc thiếp chịu số kiếp thê thảm, tiền oan nghiệp chướng này. Chỉ mong chàng nếu có ñi qua làng, hãy làm ơn ghé vào an ủi mẹ già giúp thiếp.

- Không. Nàng hãy kíp tránh khỏi nơi ñây ñể mặc tôi với con quái vật.

Rồi rút gươm ra khỏi bao, chàng nói tiếp:

- Nó không thể làm hại ñược tôi ñâu. Tôi sẽ bắt cái này ra ñối mặt một phen với nó. Nàng hãy chạy về làng mau ñi!

Nói ñoạn, anh dẫn cô gái ra khỏi cánh rừng, rồi trở lại ñền nai nịt gọn ghẽ, quyết thức ñợi mãng xà.

Vào khoảng nửa ñêm, bỗng phía ngoài có tiếng rào rào, cành cây gẫy răng rắc.

Một mùi tanh tưởi xông vào mũi ñến lộn mửa. Chàng trẻ tuổi ñứng dậy rút gươm nấp vào bên thượng ñiện. Mãng xà quen như mọi khi, từ từ vắt mình qua tường tiến vào. Nhưng nó vừa thò cái ñầu vào ñền thì chàng trẻ tuổi ñã khởi thế

công ngay. Lưỡi gươm của anh lóe lên trong ñêm tối như chớp giật. Con quái vật bị thương, lao tới toan nuốt sống kẻ thù. Nhưng ñường gươm lợi hại của anh ñã lại bồi cho nó một nhát thứ hai. Mãng xà ñau quá, rống lên, hà hơi phun gió rồi quật ñuôi tới tấp làm anh lăn ñi mấy vòng. Sắp bị lọt vào miệng quái vật thì may sao, anh ñã kịp ñứng bật dậy, thủ thế ñâm cho nó một mũi thứ ba, nhưng vì ñâm mạnh quá nên mũi gươm bị gãy. Anh bèn bồi tiếp mấy nhát, mãng xà bị

thương nặng. Cả khúc thân của nó quằn quại mạnh ñến nỗi tường và mái ñền ñổ

sụp, gạch ngói lăn xuống rào rào. Anh giơ lưỡi gươm chặt lấy cái ñầu con ác thú.

Giết ñược mãng xà, chàng trẻ tuổi khát nước quá chạy khắp rừng ñi tìm suối giải khát, rồi vì mệt quá, anh lần ra bên bờ suối ngủ thiếp một ngày một ñêm.

*

* *

Trưa hôm sau, một viên quản có phận sự gác ở khu vực này tiến vào ñền ñể dò ñộng tĩnh. Hắn vô cùng kinh ngạc khi thấy mãng xà nằm trên vũng máu, mà cô gái thì không biết ñã biến ñi ñường nào. Nhưng nghĩ ñến lời hứa của vua, hắn lập tức xách lấy ñầu mãng xà phóng ngựa về kinh lĩnh thưởng. Trông thấy ñầu con quái vật, nhà vua rất vui mừng. Vua hỏi:

- "Ai ñã giết ñược mãng xà?" Viên quan ñáp: - "Tâu bệ hạ chính là kẻ hạ thần này". Vua khen ngợi hồi lâu, rồi ban sắc chỉ phong cho làm quận công, lại truyền gả công chúa như lời ñã hứa.

Đám cưới tổ chức rất linh ñình. Nhưng giữa hôm cưới, trong khi vua quan tề

tựu ñông ñủ, thì bỗng có một người khách lạ xin vào yết kiến. Vua truyền cho vào. Người khách lạ chính là chàng trẻ tuổi ñã giết mãng xà. Vua hỏi: 934

https://thuviensach.vn

- Nhà ngươi ñến ñây có việc gì?

Chàng trẻ tuổi ñáp:

- Tâu bệ hạ, chỉ xin phép bệ hạ cho tôi ñược lấy lại một mảnh gươm gãy còn giắt trong ñầu mãng xà mà thôi!

Vua hết sức ngạc nhiên:

- A, vậy ra không phải là phò mã của ta ñã hạ thủ mãng xà ư?

Vua nhìn sang phò mã. Phò mã mặt ñã tái ñi, nhưng vẫn cố cãi:

- Nó là thằng bá vơ nào dám vào ñây nhận xằng!

Vua liền sai hoãn ngay lễ cưới lại rồi bảo vệ sĩ bổ ñầu mãng xà ñể tìm mảnh gươm. Một lát sau vệ sĩ ñã ñưa mảnh thép về dâng nộp, khi ráp vào với gươm của chàng trẻ tuổi thì vừa như in. Vua thét:

- Thì ra phò mã ñã lừa dối trẫm và mọi người.

Lập tức vua sai lột thẻ vàng quận công của hắn rồi ñeo vào cho chàng trẻ tuổi.

Sau ñó vua dắt anh ngồi vào chỗ ngồi của phò mã, và ra lệnh cho lễ cưới lại tiếp tục như cũ.Trong khi ñó thì viên quản bị giải ra pháp trường1.

KHẢO DỊ

Về mô-típ này, Việt-nam chúng ta còn có rất nhiều dị bản các loại. Trước hết là một phần của những truyện Thạch Sach (số 68, tập II), Con chim khách mầu nhiệm (số 124, tập III).

Trong Lĩnh-nam chính quái có truyện Quỷ Xương Cuồng hay ăn thịt người.

Vua Kinh Dương Vương làm bùa phép ñể trừ, nhưng không trừ nổi. Cuối cùng người ta phải dựng một ngôi ñền, mỗi năm cúng cho nó một người vào ngày 30

tháng Chạp. Đời Tần có Nhâm Ngao muốn phá bỏ tục lệ này nhưng bị Xương Cuồng ăn thịt. Đến ñời Đinh Tiên Hoàng, nhờ có một pháp sư bày ra các phép lạ

(giống như trò xiếc) cho quỷ Xương Cuồng ñến xem say mê, rồi bất thần chém chết.

Sê-ông (Chéon) có kể một Truyện rắn thần ở làng Mễ-ñỗ, tổng Tang-giá, huyện Quỳnh-côi (Thái-bình). Làng này hàng năm phải nộp cho thần một cô gái, không có thì làng ñộng không yên. Lệ làng phải cắt phiên từ tiên thứ chỉ lần lượt cho ñến người dân cuối cùng, hết vòng lại trở lại. Đến lượt ai thì người ấy thường mua sắm con gái nuôi cho lớn ñể nộp (nếu không, phải nộp con ñẻ). Vào 1 Theo lời kể của người Phú-thọ.

935

https://thuviensach.vn

khoảng rằm tháng Chạp làng mở hội tế thần, xong, bỏ người con gái vào hậu cung khóa lại, rồi ai về nhà nấy.

Một năm ñến lượt một cô con gái nhà giàu phải làm vật hy sinh. Một anh ăn trộm qua ñó nghe tiếng khóc lấy làm lạ, chạy vào hỏi mới biết chuyện, bèn phá cửa vào cùng ngồi với cô, tay thủ sẵn hai con dao găm. Khi rắn thần hiện ra nó há miệng bằng gàu giai, anh chàng một tay dùng dao chống hàm con rắn, tay kia cầm dao khác ñâm vào cổ họng. Rắn chết, anh ñưa cô gái về nhà, ñược bố mẹ cô gả cho làm vợ, ở gửi rể1.

Trong Thính văn dị lục có truyện Thần yêu ở xã Thanh-lâm, Thanh-hóa, mỗi năm cũng phải khấn một gái trinh: cho trai giới, ăn chay, mặc áo quần mới. Lúc sắp vào lễ mỗi ngày tắm một lần. Ngày lễ chính còn phải có cỗ xôi con lợn cũng ñưa cả vào ñền khóa lại. Nhưng nhân vật anh hùng ở ñây lại là Gia Long và Lê Văn Duyệt. Lần ấy qua ñó nghe tiếng khóc, họ vào cởi trói cho cô gái về, rồi ngồi chén cỗ. Khuya lại, thần tới như một trận cuồng phong nhưng bị những ñường gươm nên lỉnh mất. Sáng dậy, họ gọi phụ lão làng ấy vào rừng tìm thì thấy xác một con rắn lớn.

Sơn Nam kể truyện Mãng xà vương Tân-bằng ở làng Tân-bằng, sông Cán-gáo thuộc U-minh-thượng (Rạch-giá). Để ñược yên ổn, dân làng mỗi năm phải nộp mạng hai ñứa trẻ. Vào canh ba giờ tý, hai con quái vật từ vịnh Xiêm-la hiện lên, ñi ñến ñâu làm rung chuyển ñến ñó. Bấy giờ có Nguyễn Hữu Long ngự y cho nhà vua ñến ñây ñúng vào hôm hiến tế. Ông sai thay hai ñứa trẻ vô tội bằng hai con chó to béo, cạo lông mổ ruột trong nhồi thuốc mê, ngoài vẽ mặt mũi như

người. Hai con mãng xà tới chén no sau khi giỡn mồi bị thuốc mê ngấm nằm bất tỉnh. Nhưng ñáng lẽ giết ñi thì ông lại sai ñem sơn bôi vào chúng: một con màu xanh, một con màu ñỏ. Tỉnh dậy, chúng tưởng lạ, cắn nhau rồi ñuổi nhau chạy xuống biển, và từ ñấy không trở lại nữa2.

Lăng-ñờ (Landes) cũng kể một truyện, nhưng vai trò anh hùng ở ñây lại là bức tranh Quan Đế:

Ở phủ Kiến-xương có một cô gái mồ côi sống bằng nghề may thuê vá mướn.

Một hôm cô ñi chợ thấy có bán tranh Quan Đế. Bắt chước những người khác, cô nhịn ăn bỏ tiền mua một bức ñem về mỗi ngày dâng cúng trước khi ăn, ñi ñâu cũng mang theo.

Một hôm ñi qua làng Nhân-lý, làng này thờ thần Lợn, mỗi năm cũng phải dâng một người con gái. Cô gái thấy có hội làng, chen vào xem. Bọn hương lý làng này giả thuê cô làm một số công việc ở ñền trong mấy ngày hội, hứa sẽ trả cho một số tiền lớn. Đêm lại chúng bỏ cô một mình ở ñền. Cô lấy bức tranh ra treo ở

1 Sưu tầm những bài mới.

2 Theo Sơn Nam. Chuyện xưa tích cũ, tập II

936

https://thuviensach.vn

tường rồi dâng hương. Nửa ñêm thần Lợn xuất hiện, nhưng vừa tới gần thì ñã bị

Quan Đế từ trong tranh bước xuống chém làm ba khúc1.

Vũ Ngọc Phan cũng kể truyện một thần Lợn - con lợn thành tinh - mỗi năm làng cũng phải hiến một người con gái chưa chồng. Một anh học trò nghèo ñi qua ñền ñúng vào lúc một cô gái bị ñưa ñến ñền. Anh cầm dao ngồi ăn với thần Lợn, có bọn "tiểu yêu" của nó hầu hạ. Thừa lúc thần Lợn không ñể ý, anh chém cho nó một nhát gãy chân. Thần hiện nguyên hình là một con lợn, chạy trốn mất.

Cả làng ñổ ra, theo vết máu ñi tìm, cuối cùng bắt ñược con lợn chén thịt. Còn chàng trai và cô gái về sau lấy nhau2.

Một loạt truyện khác tuy khác nội dung nhưng vẫn cùng cấu trúc, nhất là hình ảnh nộp mạng người cho ma quỷ:

Truyện Ma rai:

Có một con ma rai ở trong hang ñá, dân chúng phải cúng mỗi tháng một mạng người. Đến phiên nhà nọ, nhà chỉ có một mẹ góa con côi. Hai mẹ con không muốn rời nhau, nên cả hai cùng ñi, mỗi người cầm một bó ñuốc vào ñến cửa hang. Ma vốn sợ lửa nên bảo họ ñừng ñưa vào.

Hai mẹ con không nghe, cầm ñuốc tiến thẳng vào, ma sợ chạy ra ngoài ñồng, chết thành con ruồi3.

Truyện Muỗi thần gần giống với truyện trên:

Cạnh ñộng Toàn-sơn có một hang rất sâu có con muỗi thần to bằng con bê.

Hàng tháng làng phải nộp một mạng người ñể cho con quái vật "chích huyết làm rượu, lấy thịt làm ñồ nhắm".

Một hôm ñến phiên nhà nọ cũng chỉ có hai mẹ con. Mẹ thương con cùng ñi với con. Đến nơi hai người ñem mía ăn, chờ muỗi thần. Ăn xong ñốt bã mía ñể

sưởi, không ngờ khói luồn vào hang, hun chết quái vật. Sau ñó, Diêm vương bắt y hóa thành muỗi, từ ñó muỗi chuyên chích trộm máu người4.

Một loạt truyện khác, tuy không có hình ảnh nộp mạng ñịnh kỳ nhưng cũng gần gũi với các truyện trên.

Truyện Con bà Dằn:

Tại xã Phú-khê (Cẩm-khê) có một cái ñộng bà Dằn hay ăn thịt người. Người ta ñánh nhau với nó, nhưng hễ chém ñứt ñầu hay tay chân thì những bộ phận ấy tự

tìm về và dính lại với nhau như cũ.

1 Truyện cổ tích và truyền thuyết An-nam, ñã dẫn.

2 Truyện cổ tích Việt-nam.

3 Theo Bản khai của tổng Thanh-xuyên.

4 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I

937

https://thuviensach.vn

Một hôm bà Dằn bắt ñược một cô con gái ñịnh nuôi béo ăn thịt, nhưng nó lại sợ cứt gà. Cô gái bị bắt ñi ñổ cứt gà, nhân biết chỗ yếu của mụ, bèn làm cho mụ

sợ, rồi trốn ñi. Về làng, cô báo tin với dân. Họ mang nhiều cứt gà tới vung vào, lại dùng gươm bôi cứt gà, chém bà Dằn làm trăm mảnh. Những mảnh ấy hóa làm vắt, muỗi và ñỉa1.

Một truyện khác, Quyền làm chồng, có bàn tay tô ñiểm của nho sĩ với ñôi nét hài hước:

Một làng kia thờ thần thiêng ở chân núi. Lúc tế thì bưng cỗ vào miếu, hôm sau ñã sạch như chùi. Một hôm thần báo mộng phải nộp một người học trò nọ cho thần làm chồng. Làng họp bàn. Người học trò nhận lời ñi nộp mạng, nhưng bảo làng chuẩn bị cho mình một dùi sắt, một vò rượu ngon.

Đến ngày, anh giấu dùi sắt vào người, tay cầm roi song. Đến nơi nhảy lên ngai thờ ngồi. Được một lát có một người con gái hiện ra mang tráp trầu vào mời.

Anh thét: - "Tao là chồng, chủ mày là vợ, sao chồng ñến ñây ñã lâu mà không thấy vợ ra mắt, hãy kêu chủ mày ra ñây ta bảo". Lát sau nữ thần hiện ra ăn mặc diêm dúa, anh nọc ra ñánh ba chục roi lấy cớ khinh người. Thần mời: - "Xin mời chàng vào". Anh ñi theo vào một hang ñá rồi trèo lên ngồi trên bàn ñá. Cơm dọn ra thấy thức ăn nguội anh lại nọc ñánh ba chục roi. Đem hâm nóng, lại bị ñánh.

thần không biết làm sao mà chiều, mới ngồi khóc. Bấy giờ anh rút dùi sắt ra ñập phá khắp nơi, một hồi chúng tan hết cả. Anh bèn ñánh trống ngũ liên mời làng ra triệt hạ ngôi miếu.2 Một truyện nữa Người ñàn bà lấy rồng kểt cục khác hẳn với các truyện trên:

Một ông vua không có con nối dõi, một ñêm ñi dạo vườn thấy một rắn mẹ và một ổ rắn con. Thấy vua than thở nỗi không con, một rắn con theo vua về. Từ ñó hoàng hậu có mang ñẻ ra một con rắn xanh, mắt sáng như ngọc. Nó lớn như thổi, chỉ ba ngày hóa thành rồng, rú lên những tiếng dữ dội. Vua và hoàng hậu sợ, bỏ

ñi ở chỗ khác. Đưa thứ gì rắn cũng không ăn, càng rú dữ dội. Một viên ñại thần tra tìm sách vở bảo vua rằng loài ñấy phải có thịt con gái mới yên. Vua không dám làm việc ác ñức nhưng cũng thử bắt ñại thần ñưa con gái ñến. Đại thần hiến kế: - "Hạ thần sẵn lòng nhưng như thế không ñủ, mà bắt con gái dân thì họ sẽ

nổi loạn. chi bằng cho lính ra biên giới bắt con gái dân láng giềng".

Một bà tiên hiện ra bảo vua cứ làm, sẽ có ñiều hay.

Nghe tin lính ñến bắt người, một mụ dì ghẻ muốn hại con chồng, bèn sai cô con gái chồng - Bạch nương - ñi chăn trâu xa, chiều tối hãy về, vì vậy mà cô bị

bắt. Nhưng trước khi phải làm mồi cho rồng, Bạch nương ñược bà tiên tiên hóa phép làm cho nhan sắc ñẹp ñẽ, lại cho một cái áo mặc vào ñể có thể thoát khỏi 1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I

2 Theo Bản khai Hữu-tập, sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu-hợp, ñã dẫn 938

https://thuviensach.vn

nguy hiểm. Nhờ có áo, cô ñã hàng phục ñược rồng. Rồng biến thành một chàng trai, sau ñó lấy cô làm vợ. Người dì ghẻ nghe tin này sợ quá hóa ñiên, bị khỉ ăn thịt1.

Các dân tộc ở Tây-nguyên cũng có nhiều truyện thuộc mô-típ này. Xem truyện của người Mơ-nông ở Khảo dị truyện Sự tích hồ Gươm (số 26, tập I).

Truyện của người Ja-rai (Djarai) Y Rít giết ñại bàng:

Có hai con ñại bàng bay tới toan ăn thịt cô gái Hơ-bia Bơ-dung ngồi dưới gốc cây. Cô ñáp: - "Dạo này tôi gầy lắm, ñể vài tuần trăng nữa ăn mới ngon". Nghe xuôi tai, chúng bỏ ñi. Đến ngày hẹn, người bố ñem trâu rượu mời dân làng ñến canh giữ, hứa ai cứu ñược sẽ gả. Nhưng khi ñại bàng ñến thì nó thu hồn họ lại làm cho mọi người ngủ say như chết. "Tôi vẫn còn gầy lắm, ñợi ba trăng nữa ăn mới ngon". Chim hút thử máu ñầu ngón tay cô gái thấy ñúng, liền bỏ ñi. Trai làng tỉnh dậy thì ñại bàng ñã ñi xa.

Lại sắp ñến ngày hẹn với ñại bàng. Trong làng còn sót một anh chàng nghèo khổ là Rít ở một túp lều rách cuối làng là chưa ñược mời. Hơ-bia bèn mời anh ñến canh giữ với các trai làng. Thấy Rít ñến, trai làng chế giễu, bắt ngủ dưới sàn cạnh chuồng gà. Đại bàng tới thu hồn mọi người nhét vào ống tre ñút nút lại. Vì Rít ngủ ở dưới sàn nên không ở trong số ñó. Rít lén lên chuồng Hơ-bia, chờ khi ñại bàng thò cổ vào ñịnh bắt Hơ-bia liền rút gươm chém chết, rồi cầm ống tre lẻn ra về. trong ñêm tối, Hơ-bia không biết là Rít, chạy theo nắm lấy vỏ gươm và khố của ân nhân, nhưng Rít kịp thời dùng gươm cắt ñứt dây buộc vỏ gươm và ñuôi khố ñi mất. Về ñến nhà, họ tranh công nhưng ñem so vỏ gươm và khố thì không ai vừa cả. Sau khi Hơ-bia ñến nhà Rít so thì vừa, bèn nhận làm chồng.

Hai vợ chồng bị bố ñuổi ñi, nhưng họ làm ăn siêng năng tài giỏi, khắp nơi tôn làm pơ-tao2.

Người Mèo ở Thanh-hóa có truyện Giết quỷ bốn mồm năm mũi: Một con quỷ bốn mồm năm mũi buộc dân bản mỗi tháng phải nộp cho nó một mạng thì nó mới không phá phách. Đến phiên anh Khó, anh mài dao chuẩn bị.

Có các con vật như ong, rùa, cáo, rắn và các cây rêu, ớt, bầu bí cùng giúp anh trong công cuộc diệt trừ quái vật. Những con vật và loài cây nói trên tiến vào chỗ quỷ ở. Thừa lúc nó ngủ say, các con vật xông vào ñánh trước. quỷ ñau rống lên, chạy ra bị rêu, ớt, bầu bí làm cho ngã lăn mù mắt. Khó và trai gái trong bản thừa dịp vác dao chém chết3.

1 Theo La-vây-xi-e-rơ (Laveissière). Truyện cổ tích Việt-nam.

2 Võ Quang Nhơn. Chàng Đam-thí.

3 Theo Truyện cổ dân gian Thanh-hóa, tập I.

939

https://thuviensach.vn

Mô típ truyện Tiêu diệt mãng xà cũng rất phổ biến ở các nước trên thế giới.

Hai truyện của người Áp-ga-ni-xtăng (Afghanistan) ở Căng-ña-har (Kandahar): 1. Vua Căng-ña-har bị bắt buộc phải hứa cho một con rồng mỗi ngày một cô gái. mỗi sáng người ta ñặt cô gái làm vật hy sinh lên lưng lạc ñà. Khi ñi qua chỗ

ở của rồng thì nó hít mạnh, lập tức cô gái lọt vào mồm nó. Một hôm, ñến lượt cô gái ñẹp con vua phải nộp mình. Vừa lúc gặp chàng A-li ñi qua. Thấy cô khóc, anh nhận ñi thay cho cô, cũng ngồi trên lưng lạc ñà cho rồng hít. Nhưng khi vừa bị hít tới mồm thì nhanh như cắt, anh tuốt gươm chém ngay một nhát, ñầu rồng ñứt ñôi.

2. Đứa con người ñánh cá: Một người ñánh cá câu ñược một con cá lớn. cá bỗng nói: - "Đừng giết tôi, tôi sẽ cho nhiều cá". Anh thả ra, quả nhiên như lời. về

nhà, anh kể với vợ, vợ bỗng nảy sinh ý ăn thịt con cá lớn. Hai hôm sau anh ñi câu cũng lại ñược con cá lớn, mấy lần ñều thả ra, nhưng do vợ dọa, cuối cùng anh phải mang về, bảo với cá là vợ mình thèm ăn thịt nó. Cá nói: - "Thế thì lấy xương tôi chia ba ñem chôn ở góc vườn, ở sau nhà và ở dưới chỗ chó cái ngựa cái nằm. Lại lấy ra ba ống máu của tôi; khi con anh khôn lớn thì giao cho mỗi ñứa một ống. Sau này hễ ñứa nào gặp nạn, các ống máu sôi lên sẽ biết mà ñi tìm". Anh làm theo. Sau ñó vợ anh ñẻ ba ñứa con trai. Chó cái và ngựa cái cũng ñều ñẻ ñược ba con, chỗ chôn xương sau vườn ñào lên ñược ba lưỡi giáo. Ba ñứa bé lớn lên, một hôm chúng chia nhau mỗi ñứa cưỡi một con ngựa và ñem một con chó ra ñi, hẹn sẽ cứu nhau nếu thấy ống máu sôi lên báo hiệu.

Người anh cả ñi ñến một ngôi làng nọ thấy mọi người ñều ñể tang, hỏi, thì họ

ñáp: mỗi năm phải nộp một cô gái cho quái vật bảy ñầu, nay số phận rơi vào công chúa. Anh lên rừng tìm gặp công chúa, bảo nàng lên ngựa nấp vào một nơi.

Khi quái vật ñến, nhờ chó giúp, anh giết ñược nó. Công chúa cám ơn, mời về

nhà, anh từ chối; nàng tặng một cái khăn có tên của mình. Anh cắt lấy bảy cái lưỡi quái vật, lấy khăn bọc lại, rồi chia tay. Công chúa sau ñó gặp ba người ñốt than liền kể chuyện cho họ nghe. Ba người ñe dọa bắt nàng phải về nói với vua là chính tay họ giết. Vua tin là thật hứa gả cho một trong ba người, nhưng công chúa hẹn sau một năm và một ngày mới cho cưới. Từ ñấy công chúa buồn thành bệnh. Đến ngày hẹn, vua chuẩn bị lễ cưới, thì cái tin ấy ñến tai người anh cả.

Anh chàng ñến kinh ñô, bảo con chó của mình vào cung tìm thức ăn. Nó lấy về

hai cái ñĩa, ñầu bếp nhà vua báo tin ấy cho vua hay. Vua sai một toán lính ñi tìm con chó, nhưng anh ñã giết cả bọn, trừ một người trở về. Anh lại sai chó ñi lấy bánh của vua. Vua sai lính ñi tìm chó, lại bị anh diệt. Vua thân hành ñến nơi mời anh lên xe vua ñưa về dự tiệc. Khi món tráng miệng bưng ra, vua bảo mỗi người kể một câu chuyện, bắt ñầu từ ba người ñốt than. họ bèn kể chiến công diệt quái vật và nói: - "Đây là bảy cái ñầu do chúng tôi chém rụng!" - "Thế thì xem có bảy cái lưỡi ở trong ấy không?" anh chàng người ñánh cá hỏi thế. Họ tìm không thấy, anh lại nói: - "Vậy công lao là thuộc về người có lưỡi hay người có ñầu?".

940

https://thuviensach.vn

Vua nói: - "Về người có lưỡi". Anh ñưa gói lưỡi ra. Công chúa nhận ra khăn của mình, nói: - "Đây mới là người cứu con". Vua sau ñặt một cây thập tự treo cổ ba người kia lên, rồi gả công chúa cho con người ñánh cá.

Truyện còn thêm một ñoạn kết như sau:

Sau bữa tiệc, lúc về buồng, từ nơi cửa sổ chồng thấy có ánh lửa, hỏi, thì công chúa ñáp: - "Mỗi tối ñều như thế, không hiểu tại sao". Chờ cho công chúa ñi ngủ, anh lén dậy ra ñi. Đến một bãi cỏ, giữa có một lâu ñài, anh gặp một bà già, bà già nói: "Nhờ ông xuống ngựa ñỡ hộ cho già bó củi". Anh làm ngay, nhưng bà già - tức mụ phù thủy - ñã biến anh và cả chó lẫn ngựa của anh thành bãi cỏ.

Người em thứ hai thấy lọ máu sôi, bèn ñi tìm. Lúc ñến nơi thì cũng là lúc công chúa ñang trông chồng về. Thấy người em ñến, công chúa tưởng là chồng vì họ

giống nhau như ñúc - "Sao anh về muộn" công chúa hỏi - "Xin lỗi, tôi bận ra lệnh một công việc mà người ta chưa làm". Khi về buồng trông thấy ngọn lửa, người em cũng hỏi lửa gì, công chúa ñáp: - "Anh ñã hỏi rồi kia mà!". Anh lại chờ khi công chúa ngủ lén dậy ra ñi và cũng gặp mụ phù thủy. Sự việc cũng diễn ra như trước. Đến lượt người em thứ ba thấy máu sôi cũng tìm ñến gặp công chúa và cũng theo ánh lửa mà vào rừng. Nhưng khi mụ phù thủy bảo anh xuống ngựa ñỡ hộ bó củi, anh không ñỡ mà nắm lấy tóc mụ, bắt phải làm sống dậy hai người anh. Mụ làm sống dậy, anh giết chết kẻ thù. Thấy ba người trở về giống nhau, công chúa hỏi: - "Người nào là chồng tôi?". Người anh cả ñáp: - "Tôi ñây!". Hai người em sau cũng ñược kết duyên với hai cô em gái của công chúa.

Lễ cưới cử hành linh ñình trong sáu tháng1.

Truyện của người A-va-rơ (Avares) ở Cô-ca-dơ (Caucase) Chàng gấu: Tai-gấu ñến một thành phố lớn dưới âm xin nước uống ở một bà già. Bà nói là không thể cho ñược vì có một con rồng chín ñầu ở gần suối, mỗi năm ñòi dâng một cô gái, và chỉ riêng ngày ñấy thôi mới ñể cho dân lấy nước tự do. Tai-gấu ñến, không ñúng ngày ñó và múc ñược hai bình. Rồng ñể cho anh múc ñến lần thứ hai. Tiếng ñồn khắp nơi. Vua cõi âm hứa nếu anh giết ñược rồng thì muốn gì cũng ñược. Tai-gấu bèn làm hai cái che tai bằng da, bọc hai tai lại và mang bình ñến suối. Rồng mắng sao cứ ñến luôn. Tai-gấu mắng lại. Rồng trỗi dậy dùng móng quặp cái mũ che tai. Tai-gấu dùng gươm kim cương thu ñược trong một cuộc thắng trước ñây, chặt ñược lần lượt chín cái ñầu rồng, rồi cắt lấy mười tám cái tai mang về cho vua. Vua gả cho anh nàng công chúa năm ấy phải hiến cho rồng. Nhưng anh chỉ xin vua giúp cho cách trở lên dương gian (xem thêm Khảo dị truyện Thạch Sanh, số 68. tập II).

Người Ấn-ñộ có nhiều truyện, sau ñây là hai truyện tiêu biểu:

1 Theo Đông và Tây, tập II.

941

https://thuviensach.vn

1. Hồi ấy trong một thành phố cổ ở nước Tây Ấn, có một chúa quỷ cầm ñầu một lũ quỷ dữ làm hại dân. Chẳng bao lâu thành phố vắng vẻ vì nạn quỷ. Sau cùng, dân hội nhau lại xin mỗi năm nộp mỗi ngày một mạng người. Chúa quỷ

ñồng ý, nhưng buộc phải ñể cho người hy sinh làm vua trong ngày ñó, các ñại thần phải tuân theo tuyệt ñối.

Một hôm có một ñoàn lái buôn dừng lại ở bờ sông gần thành phố, trong ñó có một người ñầy tớ ñi theo tên là Vi-kra-ma-ñi-ti-a. Tối lại, họ nghe có tiếng chó sói gào ở gần: - "Trong hai ngày nữa có một cái thây trôi qua ñây, ai bắt gặp sẽ

lấy ñược của nó bốn viên ngọc ñắt tiền giắt ở thắt lưng và một cái nhẫn ở tay; nhưng nhớ cho ta ăn thây ñó, ta sẽ cho người ñó làm vua trên bảy xứ". Vi-kra-ma-ñi-ti-a vốn hiểu tiếng loài vật, bèn làm ñúng như thế. Ngày hôm sau anh ñi qua các phố, thấy có một ñàn ngựa yên cương sẵn sàng. Đến trước cửa một nhà thợ gốm, có các quan ñang ñứng chầu chực tại ñấy. Người ta ñỡ ñứa con của người thợ gốm lên lưng voi rước về cung, nhưng cả nhà ñều khóc như ri. Vi-kra-ma-ñi-ti-a biết vậy, xin thay ñổi số phận, và hứa sẽ diệt quỷ. Anh mang áo bào về cung làm vua. Chiều, quỷ ñến như thường lệ. sau một trận kịch chiến, chúa quỷ bị chặt ñầu, lũ quỷ tẩu tán. Sáng dậy, người ta cho anh là bậc phi thường, tôn làm vua1.

2. Có hai hoàng tử tìm ñủ cách ñể buộc Li-la-va-ti gả công chúa cho họ. Cuối cùng vua nhận lời với ñiều kiện là họ phải giết ñược con sư tử dữ nhất. Hai người giết ñược và chặt một khúc ñuôi. Trong khi ñó thì một người thợ giặt ở

hoàng cung thấy xác sư tử, bèn chặt ñầu ñưa về và nói là mình ñã giết, và ñòi lấy công chúa. Khi hôn lễ ñang cử hành thì hai hoàng tử xuất hiện. Người thợ giặt bị

xử tử. Công chúa lấy hoàng tử thứ hai. Ít lâu sau hoàng tử anh lại ñánh nhau với người khổng lồ cứu công chúa, rồi bỏ ra ñi sau khi giao cho em một cái hoa, dặn nếu hoa héo thì mình gặp nạn. Truyện còn tiếp diễn dài, ñại khái gần với ñoạn sau của truyện Đứa con người ñánh cá trên kia.

Truyện Ả-rập (Arabie) trong Nghìn lẻ một ñêm:

Hoàng tử con vua Yê-men ñến chơi một thành phố. Ở ñây mọi người ñang ñau khổ vì mỗi năm phải nộp một cô gái cho quái vật. Năm ấy ñến lượt công chúa con vua phải nộp mình, hoàng tử ñến chỗ công chúa ñang ngồi ñợi, hứa sẽ cứu nàng. Cuộc chiến ñấu xẩy ra dữ dội, hoàng tử giết ñược quái vật và sau khi cứu cô gái, bỏ về một mình. Vua ra lệnh cho tất cả dân thành phố ñến trước công chúa ñể công chúa nhận mặt, nhưng mãi không thấy. Cuối cùng nhờ có người mách rằng có một người lạ mặt chưa chịu ñến. Vua cho ñưa người ñó về cung.

Công chúa mừng rỡ chào ân nhân.

1 Theo Phrê-dơ (J. G. Fraser). Kho tàng truyền thuyết của nhân loại.

942

https://thuviensach.vn

Trong sách Tờ-rít-xtăng và I-dớt (Tristan et Iseult) cũng có ñoạn nói về người anh hùng Tờ-rít-xtăng giết con rồng trong khi ñến Ái-nhĩ-lan ñóng vai người ñi hỏi nàng công chúa tóc vàng I-dớt cho người cậu vua xứ Cor-nu-ai. Sau khi nắm ñược tin tức, Tờ-rít-xtăng tờ mờ sáng phi ngựa ñến cổng thành giao chiến và cuối cùng giết ñược con rồng thường nuốt các cô gái, nhưng cũng bị khói ñộc làm cho mê man bất tỉnh. Một viên tướng Ái-nhĩ-lan thấy rồng chết bèn cắt ñầu lên trình vua, hy vọng ñược gả công chúa như ñã hứa. Nhưng Tờ-rít-xtăng lại ñược công chúa chữa cho tỉnh lại. Đến ngày hẹn, viên tướng mạo nhận công lao bị vạch mặt vì Tờ-rít-xtăng ñưa lưỡi rồng ñã cắt cất trong túi ra làm chứng.

Ở mấy truyện dưới ñây việc giết quái vật có vai trò của chó tham gia, giống truyện Đứa con người ñánh cá.

Truyện Trung-quốc:

Trong một hang núi ở một vùng nọ có một con rắn lớn. Một ngày, nó ra hiệu cho dân cư phải nộp cho mình một thiếu nữ, nếu không sẽ gây tai họa. Nó buộc họ phải nộp lần lượt chín cô gái, các cô này ñều chọn trong ñám những người có tội và nô lệ. Rắn vẫn ñòi ăn không chán. Dân chúng bối rối không biết tìm ñâu ra. Ki, cô gái con một viên quan, xin cha cho một lưỡi gươm sắc và một con chó; lại bảo chuẩn bị cho nhiều gạo nấu với mật rải ra ở cửa hang. Khi con rắn ăn phải thứ chè mật ñó thì cô gái thả chó ra ñuổi. Chó cắn ñằng trước, cô chém ñằng sau, cuối cùng giết ñược rắn. Hoàng tử nước ấy thấy cô gái ñảm, bèn lấy làm vợ.

Truyện của người Ô-na ở Tân Hê-bơ-rít (Nouvelles-Hébrides):

Một con rắn nhỏ ñược hai người ñàn bà ñưa về nuôi. Rắn mỗi ngay một lớn kinh khủng, ñến nỗi nuôi trong gáo dừa, gáo dừa nứt ñôi. Lại bỏ vào thúng, thúng cũng rách. Bỏ vào rọ lợn, rọ lợn tung ra, bỏ vào chuồng thì chuồng gãy.

Hai bà chưa hết sợ thì rắn ñã xông ñến ăn thịt. Rồi nó ñến ñón ở con ñường mòn, hễ ai ñi qua rượt chén thịt. Sau ñó, rắn báo với tù trưởng nếu tự thân ñến nộp thì nó sẽ tha cho dân. Con gái tù trưởng xin ñi thay. Trước khi ñi, cô ñược bố trang sức và bôi dầu khắp người. Đi qua nhà hai vợ chồng nọ cô ñược hai người mời cơm. Sau ñó, chồng sai một con chó ñi theo cô. Trong khi rắn lè lưỡi toan nuốt cô gái, thì con chó ñã lẻn ra ñằng sau ngoạm vào ñuôi. Rắn quay lại bị chó cắn chết. Cô gái yên lành trở về với bố.

Một người khác thấy vậy, ñến nói với tù trưởng rằng mình ñã cho chó cắn giết rắn ñể cứu cô gái, nay xin ñược lấy nàng làm vợ. tù trưởng tưởng thật toan bằng lòng. Nhưng con chó cùng vợ ñã tìm ñến hỏi hắn: - "Ai là người ñã cứu cô gái?"

- "Chính con chó của ta" - "Vậy hãy ñưa con chó ra ấy ra ñây và bảo nó nôn".

Khi chó nôn ra, không thấy có gì cả. Còn con chó của vợ chồng người kia thì 943

https://thuviensach.vn

nôn ra ñược cái ñuôi rắn. Thấy vậy, tù trưởng ñuổi tên gian ñi và ñem con gái gả

cho người này1.

Truyện của Chi-lê (Chili) Nhẹ và Nặng:

Có hai anh em một cô gái mồ côi, kiếm ăn rất chật vật. Một hôm, người anh gặp một ông già cho mượn hai con chó (tên là Nhẹ và Nặng) và một khẩu súng.

Từ ñấy, anh em luôn có thức ăn. Một hôm chó dẫn họ ñến một nơi có lâu ñài của một tên khổng lồ, anh em làm quen với nó rồi ñến ñấy ở, nó giao cho tất cả chìa khóa, chỉ dặn không ñược mở cái phòng xanh. Một hôm người em gái ở nhà một mình tò mò, mở cửa phòng xanh, bị khổng lồ bắt làm vợ. Nó bảo cô phải tìm cách giết anh. Đã ba lần cô gái nghe theo khổng lồ âm mưu giết anh, nhưng nhờ

hai con chó cứu ñược. Cuối cùng người anh biết em ñã trở thành kẻ phản bội, bèn bỏ ñi.

Anh ñến nơi gặp một cô gái ñang ngồi khóc, hỏi thì mới biết cô là công chúa phải làm vật hy sinh cho một con rắn bảy ñầu. Cũng như một số truyện trên, anh gối ñầu vào ñầu gối cô gái, có Nặng và Nhẹ nằm bên cạnh. Khi rắn ñến, cô gái khóc, nước mắt rỏ xuống làm anh thức giấc, thuận tay anh bắn một phát xuyên bảy cái ñầu rắn. Anh cắt lưỡi rắn bỏ vào túi mang ñi. Một người da ñen ñược vua sai ñi chặt củi, thấy rắn ñã chết, bèn chặt lấy ñầu rắn ñưa về lĩnh thưởng.

Công chúa bỗng bị câm. Nhưng lễ cưới công chúa với người da ñen vẫn ñược tiến hành. Chàng mồ côi sai Nặng và Nhẹ lần lượt ñến giật lấy thức ăn trên tay chú rể. Vua sai một ñội quân hai mươi lăm người ñến bắt. Nặng và Nhẹ ñã cắn chết tất cả. Vua sai ñưa ba cỗ xe ñi ñón anh như anh yêu cầu. Vua hỏi: - "Tại sao lại dám giết lính?". "Chính tôi mới là người cứu công chúa". Người da ñen cãi: -

"Chính tôi là người chém rắn" - "Vậy thì lưỡi nó ở ñâu?" anh hỏi. Đáp: - "Trong mồm nó". Người ta xô tới tìm không thấy. Anh bèn rút lưỡi rắn trong túi ra.

Công chúa bỗng nói ñược, kể lại sự thật. Vua ñuổi kẻ gian rồi ñưa anh ngồi vào chỗ chú rể.

Từ ngày lấy công chúa, anh quên súng và chó. Một hôm có người ñàn bà mặc ñồ tang xin vào nghỉ nhưng lại lẻn vào buồng anh nhét một vật vào giường rồi trốn ñi. Anh vào giường nằm, tự nhiên lăn ra chết. Công chúa liệm xác, sắp chôn thì Nặng và Nhẹ chợt ñến dùng răng xé ñồ liệm, lấy ra những cái răng thuốc ñộc giắt vào phổi, tim và dạ dày anh (ñó là do khổng lồ sai cô em gái cải trang ñến làm hại anh). Anh sống lại. Lại ñi săn. Bỗng gặp lại ông già ngày trước ñòi lại chó và súng. Anh xin giữ lại hai con chó vì cho là nó ñã quen mình. Ông già ñáp

- "Không, nó quen tôi hơn, không tin anh ngồi bên kia, tôi ngồi bên này, mỗi người gọi thử, xem nó quen ai?" Hai con chó qua theo ông già. Anh xin ñi theo ông. Ông già trải một cái chăn, ñặt hai con chó và khẩu súng ở ba góc chăn. Tự

1 Theo Tạp chí Nhân loại học, tập XXI (1915-1916)

944

https://thuviensach.vn

nhiên chó và súng hóa ra ba nàng tiên, mỗi nàng cầm một góc chăn bay lên không trung. Đi qua ñịa ngục, thấy một người ñang kêu gào giữa ñống lửa, ông già hỏi: - "Anh có biết người ñấy là ai không?" - "Ồ, ñấy là em gái tôi, xin ông cứu cho với!" Thấy ông già lắc ñầu, anh lại nói: "Em tôi ñau khổ là tôi ñau khổ".

Ông già bèn ñưa cô gái ra khỏi lửa mang ñi theo1.

Người Nhật có hai truyện:

Truyện thứ nhất: Sip-pây-ta-rô cũng có một con chó cứu tinh: Một chàng võ sĩ ñi phiêu lưu, ngẫu nhiên nghỉ ñêm ở một ngôi ñền bỏ hoang.

Khuya tỉnh dậy thấy một lũ mèo nhảy nhót kêu gào: - "Hãy giữ kín chớ nói với Sip-pây-ta-rô". Gần sáng chúng biến mất. Khi tìm ñược ñến làng, võ sĩ thấy một bà già ñang khóc, cho biết mỗi năm thần núi ñòi một người, ñêm nay ñến lượt con gái mình, người ta sẽ bỏ vào cũi mang ñến ñền. Hỏi về cái tên Sip-pây-ta-rô thì bà cho biết: ñó là tên một con chó của một người ở cách ñây khá xa. Võ sĩ ñi tìm chủ con chó, cố nài mượn con vật một ñêm. Đoạn bỏ chó vào cũi thay cô gái mang ñến ñền. Mọi người về cả còn võ sĩ ở lại, thấy ñàn mèo ma lại xuất hiện, ở

giữa có một con ñen lớn hung dữ. Sau khi nhảy nhót kêu gào con vật mở cũi vồ

mồi nhưng chó ñã xông ra cắn, võ sĩ cũng kịp thời nhảy ra cho một nhát kiếm.

Truyện thứ hai: Con rắn tám ñầu có nguồn gốc từ một thần thoại: Nữ thần tạo thiên lập ñịa lúc sắp mất chia tài sản cho hai trai một gái. Con gái A-ma ñược mặt trời, con trai ñầu Su-sa-nô ñược biển, con trai nữa ñược mặt trăng. Giận vì ñược biển lạnh lùng, một hôm Su-sa-nô nhảy lên trời ñạp phá lung tung. A-ma kịp thời trốn vào hang ñóng cửa lại. Vì ánh sáng mặt trời phát ra từ

ñôi mắt A-ma nên từ ñấy thế giới tối ñen. Để cứu vãn, các nàng tiên ñến trước hang nhảy múa hát cười làm cho A-ma không nhịn ñược cười phải hé cửa nhìn. -

"Ra mà xem cô tiên mới ñẹp hơn cả cô ñấy!" Các cô ñặt trước hang một tấm gương. A-ma không biết người trong gương là mình, bèn ñi ra thì họ liền ñóng cửa hang lại, không vào ñược nữa. A-ma ñành trở về, nhưng ñòi phải phạt vạ

Su-sa-nô. Anh chàng bị ñánh ñau và bị ñuổi xuống cõi ñất.

Ở ñây, trong lúc ñi dạo bờ sông, anh gặp vợ chồng một ông già ñang khóc thảm thiết - "Có việc gì thế?" - "Chúng tôi có tám con nhưng gần nhà có con rắn tám ñầu mỗi năm xuất hiện một lần ăn mất bảy. Nay chỉ còn một con gái sắp cho nó ăn nốt". Chàng hứa sẽ cứu, bèn làm một hàng rào có tám cửa, mỗi cửa có một bình rượu (xakê). Rắn tới cho mỗi ñầu vào hàng rào tu rượu. Rắn say lảo ñảo, bị

Su-sa-nô nhảy ra chém cả tám ñầu. Khi chặt vào mình rắn thì thấy ñuôi nó có một thanh gươm cán gắn ñá quý, ñẹp chưa từng thấy. Anh lấy gươm và ñược kết 1 Theo Tạp chí Nhân loại học, ñã dẫn, tập XII (1917).

945

https://thuviensach.vn

duyên với cô gái1 (có chỗ nói về sau người ta tôn họ là thần kết hôn, ñền thờ

dựng lên ở Ô-i-át-hi-rô).

Truyện của Ý (Italia) Mụ tiên ác cũng có con vật nhiều ñầu: Một mụ tiên mỗi năm bắt một thành phố nộp cho mình một trinh nữ, nếu không sẽ thả xuống một vật làm cho mọi người chết hết. Năm ấy ñến lượt công chúa. Người ta rước công chúa ñi có kèn trống, có cha mẹ và bà con theo khóc.

Đến ñỉnh núi nọ họ ñặt nàng ngồi trên một cái ngai rồi rút về. Tiên hóa thành ñám mây ñáp xuống hút máu ñầu ngón tay. Khi công chúa ngã vật ra thì mây mang tới một lâu ñài ở trên trời. Bấy giờ, có một thanh niên dũng cảm hóa làm diều bay theo rồi ñậu ở ngọn cây ngoài lâu ñài. Nhìn qua cửa sổ anh thấy một gian buồng ñầy các cô gái nằm la liệt, sống dở, chết dở, luôn mồm gọi mẹ. Khi tiên ñi vắng, anh lọt vào buồng xin ăn, rồi bảo các cô tìm cách hỏi khéo mụ làm thế nào thì mụ có thể chết ñược, anh sẽ cứu. Tiên về, các công chúa làm bộ thân mật hỏi mụ liệu nụ có thể chết ñược chăng? - "Ta thì không thể nào chết ñược" -

mụ ñáp. Hỏi lần khác mụ ñưa ñến một nơi bảo: - "Chúng mày hãy nhìn lên hòn núi xa kia, trên hòn núi có một con hổ cái bảy ñầu. Chỉ có sư tử mới ñịch ñược nó. Có chặt ñược bảy cái ñầu mới lấy ñược chiếc trứng trong người nó. Nếu cầm trứng ấy ñánh vào trán ta thì ta mới chết. Nhưng nếu ta lấy ñược trứng thì con hổ

bảy ñầu sẽ sống lại và ta cũng không việc gì". Nghe nói, các cô gái thất vọng nhưng cũng làm bộ chúc tụng: - "Hoan hô, mẹ ta không bao giờ chết!".

Lần sau chàng thanh niên lại ñến. Khi nghe kể chuyện, anh bèn hóa thành sư

tử quần nhau với hổ. Mụ tiên ở lâu ñài bắt ñầu thấy khó ở. Mỗi ngày anh chặt ñược một ñầu. Sức của mụ cứ yếu dần. Sau hai ngày nghỉ sức, anh lại chặt nốt ñầu thứ bảy, chiếm lấy trứng trong người nó. Nhưng trứng bị rơi xuống biển.

Nhờ có một con chó biển lặn xuống lấy giúp lên. Về ñến lâu ñài mụ thấy trứng, bèn xin. Anh buộc mụ trả lại sức khỏe cho các cô gái. Khi mụ làm xong, anh ñánh trứng vào giữa trán mụ, mụ tắt thở2.

Hai truyện dưới ñây có mục ñích tuyên truyền cho tôn giáo:

Truyện của Pháp Thánh Jor:

Thánh Jor cưỡi ngựa trắng ñến một thành phố bên cạnh hồ thấy mọi người ñang than khóc, hỏi, thì ñáp là ñã ba năm nay có một con rồng ñến ñây, quân ñội không trừ ñược, hơi thở của nó ñủ giết chết mọi người. Mỗi một ngày người ta mang ñến hai con chiên ñấm họng, nay hết chiên ñến lượt người. Hôm nay ñến lượt con gái của vua. Nhà vua hứa ai cứu ñược sẽ cho tất cả vàng bạc và chia cho nửa nước. Thánh Jor bèn tìm ñến nơi, thấy công chúa mặc áo vàng ñeo vòng tay như ngày cưới, ñang ñợi con quái vật. Jor nói ý ñịnh của mình, công chúa 1 Đều theo Truyện cổ tích của nước Nhật cổ, sách ñã dẫn.

2 Theo Pua-ra (Pourra): Kho tàng truyện cổ tích, tập II

946

https://thuviensach.vn

ñáp: - "Hãy tránh ñi kẻo chết, không cứu ñược ñâu!". Nhưng Jor ñã dùng phép ñâm chết con rồng, rồi bảo công chúa lấy thắt lưng buộc vào cổ cho mình kéo về. Dân chúng sợ hãi chạy toán loạn. Sau khi chặt, phải mười hai ñôi bò mới kéo nổi ñầu rồng.

Truyện của người Xanh-ga-le (Singalais) theo ñạo Hồi:

Dân ñảo Man-ñi-vơ (Maldives)1 mỗi tháng phải mang hiến một trinh nữ cho một hung thần từ biển hiện lên dưới dạng một chiếc tàu ñầy ñèn sáng lựng. Cô gái hy sinh ñược dẫn ñến một ngôi ñền có cửa sổ hướng ra biển, ở ñó suốt ñến ñêm, sáng dậy thì chỉ còn xác không hồn. Mỗi tháng bắt thăm trúng ai, người ấy chịu. Một hôm có người dân Béc-be theo ñạo Hồi thuộc lòng kinh Co-răng (Coran), ñến trú tại ñây, ở nhờ nhà một người ñàn bà. Thấy mọi người khóc lóc như có ñám tang, hỏi thì mới biết số phận ñen ñủi rơi vào con gái của bà - "Tôi sẽ ñi thay cho con bà", anh nói. Khi ñến ngôi ñền, anh ngồi ñọc kinh suốt ñêm.

Thần hiện lên nghe tiếng ñọc kinh lại biến vào biển. Sáng dậy mọi người thấy anh còn sống bèn ñưa anh ñến cho vua. Anh khuyên vua theo ñạo Hồi. Vua bảo ñợi một tháng, khi thấy không có tai họa nữa bèn ra lệnh cho cả ñảo theo ñạo Hồi.

Các câu truyện trên có lẽ xuất phát từ tục hiến tế bằng máu người rất phổ biến trong thời cổ ñại. Sau ñây là một truyện của thần thoại Hy-lạp:

Một ông vua tên là A-tha-mát có một trai một gái. Vua lấy vợ kế có hai con.

Vợ kế ghen ghét con vợ trước, âm mưu trừ bỏ. Trước hết mụ sai ñàn bà trong xứ

bí mật rang lúa mì giống trước khi ñem vãi. Dĩ nhiên không một hạt nào mọc.

Dân làng lâm vào nạn ñói. Vua cho hỏi tiên tri ở ñền Đen-phơ, nhưng mụ ta ngăn trở sứ bộ và dặn về phải trả lời là nạn ñói sẽ còn tiếp diễn nếu không ñem con của A-tha-mát làm vật hy sinh ở ñền thờ của thần Dớt. A-tha-mát sai người ñi tìm con. Lúc này chúng ñang chăn cừu, trong ñó có một con lông vàng; con vật này mách cho hai anh em biết, và bảo hãy ñi theo mình trốn mau không thì nguy. Hai anh em bèn trèo lên lưng thì chiên lông vàng bay lên không trung. Em gái tuột tay rơi xuống biển chết, còn anh trai ñến xứ khác làm vua, lấy con gái vua ở ñấy ñẻ ra Xi-ti-so. Anh cúng con chiên cho thần Dớt, còn bộ lông vàng thì cho bố vợ ñóng vào một cây "sên" do một con rồng giữ. Lúc này ở nhà, lời phán truyền lại bảo rằng A-tha-mát phải làm vật hy sinh cúng thần. Người ta ñưa lẵng hoa dắt vua ra bàn thờ thần. Sắp bị giết thì cháu nội là Xi-ti-so do thần Héc-quyn mách, ñến cứu ñược. A-tha-mát ñược cứu nhưng hóa ñiên, thấy con của vợ sau tưởng là thú dữ bèn giết ñi. Sắp giết ñứa con thứ hai thì mẹ nó ñến cứu, rồi cả

mẹ lẫn con nhảy từ núi cao xuống chết. Về sau mụ hóa thành thần biển, ñược dân ñảo Tê-nê-ñốt thờ, hàng năm dân phải hiến tế trẻ em2.

1 Quần ñảo ở Tây nam Ấn-ñộ, trước là thuộc ñịa của Anh

2 Đều theo Phrê-dơ (J. G. Fraer), sách ñã dẫn.

947

https://thuviensach.vn

Xem thêm truyện của người Đức ở phần Khảo dị, truyện số 123, tập III.

948

https://thuviensach.vn

149. GIÁP HẢI

Vào ñời nhà Lê, tại làng Công-luận thuộc trấn Kinh-bắc có một người ñàn bà góa nghèo khổ không nơi nương tựa. Từ lâu bà mở một ngôi hàng nước ở ven ñê ñể sống qua ngày.

Một hôm, có một ông khách vào hàng bà uống nước. Lúc ra ñi, ông khách bỏ

quên ở hàng túi ñựng ñầy bạc. Bà bèn ñem túi bạc cất ñi. Mấy hôm sau, thấy ông khách cũ trở lại, bộ dạng hớt hơ hớt hải, bà ñã biết ý liền thủng thỉnh mang túi bạc ra trả. Ông khách ñếm lại thấy số bạc của mình vẫn còn nguyên vẹn thì cảm ơn không ngớt, rồi trích hẳn một nửa ñem biếu bà hàng. Nhưng người ñàn bà lắc ñầu:

- Không phải mồ hôi nước mắt do tôi làm ra, tôi ñâu dám nhận.

Ông khách cố nài mãi, nhưng bà nhất ñịnh không lấy, và nói thêm:

- Nếu tôi có lòng tham của, thì tôi ñã chẳng phải ngồi nhặt từng ñồng kẽm thế

này.

Ông khách chưa từng thấy người nào trọng nghĩa khinh tài như vậy nên ân cần bảo:

- Tôi là thầy ñịa lý chính tông ở Bắc quốc sang ñây. Bà có tấm lòng vàng như

vậy tất con cháu sẽ ñược hưởng phúc dày của bà. Vậy phần mộ tổ tiên bà ở ñâu hãy chỉ cho tôi, tôi sẽ tìm cho một ngôi ñất quý hiển.

- Tôi bây giờ ñã xế bóng - bà hàng trả lời - Chồng con anh em chẳng còn một ai, dù ñược ñất tốt cũng chả làm ñược gì. Tôi cứ sống với nghề hàng nước như

thế là ñủ rồi.

Nhưng ông khách vẫn cố tìm lời lẽ ñể cho người ñàn bà xiêu lòng. Ông nói là mình mới chọn ñược một kiểu ñất phát trạng nguyên tể tướng lại ở sát gần ñây, thật là hiếm có. Nếu táng ñược mồ tổ vào ñấy thì sau này ñến tuổi già sẽ có nơi nương tựa không gì tốt bằng. Ông còn nói: bà là người phúc ñức xứng ñáng ñược hưởng phú quý vinh hoa, chớ nên từ chối.

Thấy ông khách bàn vào mãi, bà hàng sau ñó ưng thuận, bèn ñưa ông ta ra ñồng chỉ ngôi mộ của bố mình ñể cho ông lo việc cải táng. Công việc xong, trước khi từ giã, thầy ñịa lý không quên dặn bà hãy cố gắng giúp ñỡ người nguy kẻ khó thì rồi phúc ñức sẽ ñến sớm hơn.

Sau mấy tháng, một hôm vào khoảng chập tối, trời sắp nổi mưa to gió lớn, bà hàng nước bỗng nghe tiếng gọi cửa cầu cứu. Bà mở cửa ra thì thấy một người ñàn ông ñóng khố, toàn thân ướt sũng ñang rên hừ hừ. Người ấy nói mình ở làng bên cạnh, nhân ñi ñánh giậm xa bị cảm lạnh, lại vì mưa gió không thể về nhà 949

https://thuviensach.vn

ñược, nên xin vào nghỉ nhờ tại ñây. Thấy người ấy run lẩy bẩy, nước da tái nhợt, tay chân lạnh toát, người ñàn bà lấy làm thương hại, bèn dìu vào nhà ñốt lửa cho sưởi rồi sau ñó lại thổi cơm cho ăn. Bấy giờ vào khoảng tháng Mười trời rất lạnh, nhà bà ta chỉ có một chiếc chõng và một chiếc chiếu thì ñã nhường cho khách nằm. Khuya lại rét quá, bà cũng phải ghé lưng vào nằm bên cạnh. Người ñánh giậm, sau một giấc ngủ say ñã thấy bớt mệt. Cả hai người trong gian nhà vắng, cuối cùng không ngăn ñược lửa dục. Nhưng không may cho người ñàn ông, vì bị hàn thấp ngộ phòng, nên vừa ân ái xong ñã lăn ra bất tỉnh.

Thấy người ñánh giậm chết, người ñàn bà sợ liên lụy ñến mình bèn nhân ñêm tối, ñem vùi thây người bạn một ñêm ấy xuống chân ñê.

Từ ñấy bà hàng nước có mang, chẳng bao lâu ñủ ngày ñủ tháng sinh ñược một ñứa con trai. Mặc cho những lời nhiếc móc, bà hết lòng nuôi nấng, chăm sóc con, không rời ra một bước. Nhưng chẳng may khi thằng bé lên bốn tuổi, một hôm ñang lững thững chơi một mình ở bờ sông bỗng có một người lái buôn thấy mặt mũi nó khôi ngô, bèn dỗ dành ñưa xuống thuyền rồi dong buồm ñi mất.

Chiều lại, bà hàng nước không thấy con về, bèn ñâm bổ ñi tìm khắp nơi. Mãi không thấy con ñâu, bà ñoán là nó ñã ngã xuống sông, hai là mẹ mìn dỗ mất, ñành gạt nước mắt mà trở về nhà.

*

* *

Lại nói chuyện người lái buôn vốn họ Giáp người làng Dĩnh-kế. Vì không có con trai nên từ khi bắt trộm ñược ñứa bé, hắn mừng lắm liền ñặt tên là Hải, bắt nó gọi mình bằng bố, và sau ñó, nuôi nấng chăm chút như con ñẻ. Năm lên sáu tuổi, Hải ñược cắp sách ñi học. Nhờ thông minh linh lợi, Hải học càng tấn tới.

Năm mười chín tuổi, Hải ñã thi ñỗ á nguyên nhưng thi hội hai lần bị hỏng, phải tìm thầy học thêm. Cuối cùng, ñược bố cho tiền lưng gạo bị ñến kinh ñô theo học ở trường một cụ nghè.

Một hôm ñi học qua bến Bồ-ñề, Hải thấy một người ñánh cá bắt ñược một con ba ba nhỏ xinh xắn sắp ñem làm thịt. Tự nhiên ñộng lòng thương hại, Hải liền ngăn lại, hỏi mua, người ñánh cá ñòi những bốn quan tiền. Không kỳ kèo, Hải vội về nhà lấy tiền ñưa ngay. Mua ñược về, Hải bỏ ba ba vào ngăn kéo. Hàng ngày cứ thường lệ buổi sáng chàng ñể bụng ñói ñi học, trưa về mới thổi cơm. Cứ

ñến bữa cơm lại mở ngăn kéo ñem ba ba ra cho cùng ăn.

Được mấy ngày, một hôm Hải ñi học về, bỗng thấy có cơm canh bày sẵn ở

trên bàn mà không biết ai dọn. Chàng hơi ngạc nhiên, nhưng cứ ngồi vào bàn ăn ngon lành. Hôm sau và hôm sau nữa cũng vẫn như vậy. Hải từ ngạc nhiên ñến tò mò, sáng sớm bèn giả cách ñi học, nửa ñường lộn trở về thì thấy con ba ba từ

trong ngăn kéo bò ra, hóa thành một người con gái ñẹp. Từ chỗ nấp, Hải chạy 950

https://thuviensach.vn

vội vào giấu xác ba ba vào hòm khóa lại. Cô gái không có chỗ biến hình nữa, thẹn thò bảo chàng:

- Thiếp là con gái vua Thủy, hôm nọ ñi chơi chẳng may bị chúng bắt ñược, may có chàng cứu cho mới thoát nạn. Nên thiếp nấn ná ở ñây ñể trả ơn chàng.

Từ ñấy hai người ăn ở như vợ chồng. Một hôm cô gái bảo Hải:

- Thiếp vắng nhà ñã lâu ngày, chắc bố mẹ ñang sốt ruột trông ñợi. Thiếp muốn về thăm nhà, nhân thể mời chàng xuống chơi ít lâu cho biết.

- Ta là người trần làm sao mà xuống ñược, - Hải ñáp.

- Không hề gì. Chàng cứ trả lại lốt ba ba cho thiếp và ñi theo thiếp.

Nhưng Hải còn băn khoăn:

- Ta ñang luyện văn bài ñể ñợi khoa thi. Đi như vậy không tiện.

- Nhà thiếp có Trạng nguyên họ Lương, chàng xuống ñó có thể hỏi nghĩa lý sách vở rất tiện.

Hải nhận lời ngay. Hai người dắt nhau ra bờ sông. Cô gái khoác lốt ba ba rẽ

nước cho Hải xuống. Vua Thủy trông thấy con gái về thì vui mừng khôn xiết.

Vua tiếp ñãi người ân nhân của con rất hậu và cố lưu lại tiệc tùng khoản ñãi không ngớt. Mấy ngày sau, Hải gặp ñược Trạng nguyên họ Lương, trong khi ông ñang ngồi giảng kinh Dịch. Được nghe giảng, Hải rất mừng vì gặp người thầy giỏi. Vua Thủy sai dọn một ngôi lầu tĩnh mịch cho chàng ôn luyện sử sách.

Hải vui chơi dưới Thủy phủ suốt mấy năm liền quên cả về. Một hôm, vua Thủy giục chàng về gấp ñể giành lấy trạng nguyên. Vua còn tống tiễn bạc vàng rất hậu. Hải rất bịn rịn khi phải chia tay với cô gái vua Thủy.

Vừa lên khỏi mặt nước thì Hải ñã nghe tin nhà vua xuống lệnh chỉ cho mở

khoa thi. Không kịp trở lại quê nhà báo tin, chàng vội tìm ñến nhà trọ cũ ở kinh ñô ñể chuẩn bị lều chiếu vào trường. Sau ñó Hải ñậu tiến sĩ rồi vào thi ñình ñậu luôn trạng nguyên. Tính từ lúc xuống Thủy phủ cho ñến ngày vinh quy vừa ñúng mười một năm. Người lái buôn họ Giáp từ ngày Hải xuống Thủy phủ vẫn ñinh ninh là con nuôi ñã mất tích, ngày ñêm than khóc không nguôi; chợt một hôm nghe tin trường thi yết bảng có tên con trai mình ñứng ñầu, lòng mừng không lấy chi cân, bèn hối hả sai người nhà sắm sửa nếp gạo, lợn bò và trang hoàng nhà cửa ñể con về vinh quy bái tổ.

Bấy giờ dân ñinh hàng huyện bị buộc phải mang trống chiêng cờ quạt, cơm gói muối ñùm ñi ñón quan Trạng, ai nấy ñều tỏ vẻ không bằng lòng. Trong số ñó có người dân làng Dĩnh-kế vốn biết Trạng không phải quê gốc ở làng mình huyện mình, bèn nói vụng với nhau: - "Cái anh nghè này không biết quê cha ñất 951

https://thuviensach.vn

tổ ở ñâu tự nhiên về làm con nhà họ Giáp, bắt chúng ta phục dịch ngày ñêm ñến là khổ sở!"

Trạng Hải bấy giờ nằm trong cáng, nghe lỏm ñược câu phàn nàn của dân phu bèn sinh mối hồ nghi. Ngẫm lại, chàng thấy giữa mình với bố mẹ khuôn mặt cũng như vóc người không có gì tương tự. Nhưng Hải vẫn không truy vấn người lái buôn vì thấy lòng không nỡ. Nhưng cũng từ ñấy chàng bắt ñầu ñể bụng dò la.

Mãi sau mới có người mách cho biết Trạng là con một bà hàng nước nào ñó chứ

không phải là con ñẻ của ông lái buôn họ Giáp. Chẳng qua vì hiếm hoi nên ông ta tìm cách bắt trộm về làm con mình. Điều hồ nghi trong lòng chàng vì thế càng trở nên day dứt.

Một hôm, Trạng Hải cùng người hầu tình cờ ñến làng Công-luận, thấy ở hàng ven ñê có một bà lão ngoài 70. Trạng sai người ñến hỏi thăm bà lão, thì bà cho biết trước kia mình có sinh một ñứa con, năm lên bốn tuổi ra bờ sông chơi bị sẩy chân rơi xuống sông, bây giờ sống một thân một mình không nơi nương tựa. Hỏi có tìm ñược xác không thì bà lão cho biết vì không có tiền thuê người tìm tòi, và không nghe ai nói tìm thấy xác, nên coi là mất tích.

Tuy chưa biết có ñích thực hay không, Trạng cũng sai người bảo bà lão:

- Quan tôi trông thấy cố già cả, chồng con không có, muốn ñem về làm phúc, chẳng hay cố có bằng lòng không?

- Nếu quan lớn có lòng thương ñến kẻ già thì còn nói gì nữa - bà lão ñáp.

Từ ñấy bà lão ñi theo Hải ñến chỗ làm quan, cái ăn cái mặc ñược chu cấp tử tế.

Một hôm bà lão trông thấy Trạng thì bỗng òa lên khóc. Mọi người xúm lại hỏi bà, bà lão nói:

- Trước khi ñẻ ñược con trai có cái nốt ruồi ở chân bên phải. Bây giờ tôi trông thấy ở chân phải quan có cái nốt ruồi, tôi nhớ ñến con tôi, xin các ông tha lỗi cho.

Bấy giờ Trạng mới tin bà lão ñích thì là mẹ mình. Hai mẹ con nhận ra nhau và ôm nhau mà khóc. Còn người lái buôn tự biết mình có lỗi ñến thú tội với Trạng, nhưng Trạng xét công lao của bố nuôi ñã cho mình học nhờ ñó mới có ngày hôm nay, nên vẫn tỏ ra một lòng hiếu kính, phụng dưỡng bố mẹ nuôi và mẹ ñẻ như

nhau.

*

* *

Về sau có lần Trạng ñược vua sai làm chánh chủ khảo ñi chấm thi ở trường Sơn-nam. Trạng ra ñầu bài hiểm hóc, học trò ứng thi không có hy vọng ñược ñỗ, bèn bí mật bàn nhau ước ñịnh nổi dậy phá trường thi. Nghe tin, Trạng lấy làm lo sợ phải ra ñầu bài khác ñể cho họ thi lại. Sau ñó, Trạng cho người dò la, cuối 952

https://thuviensach.vn

cùng cũng bắt ñược người học trò chủ xướng. Tuy mới chỉ là âm mưu, nhưng Trạng cũng khép y vào tội chết. Bố mẹ người học trò ñến kêu khóc với Trạng nói nhà mình "ñộc ñinh", chỉ có nó là con nối dõi, vậy xin nộp một ngàn quan tiền ñể chuộc mạng. Nhưng Trạng ñang cơn giận dữ, nhất ñịnh ra lệnh trảm quyết không tha.

Được ít lâu, con trai của Trạng là Giáp Phong không có bệnh tật gì, tự nhiên lăn ra chết. Trạng thương tiếc quá bèn sai người mời phù thủy ñến ñánh ñồng thiếp cho mình xuống âm phủ ñi tìm con, nhưng chẳng có thầy nào làm cho Trạng vừa lòng.

Một hôm có một ñạo nhân mặc áo rách ñi giày rách ñến cửa xin gặp. Trạng vốn ghét ñồng cốt quàng xiên nên không chịu tiếp, nhưng ñạo nhân ñòi gặp mặt Trạng mới chịu ñi. Khi hai người gặp nhau, ñạo nhân trừng mắt, hỏi:

- Có muốn gặp con không?

Trạng tự nhiên mất vẻ trịnh thượng, ñáp:

- Có

- Vậy thì hãy ngồi im nhắm mắt lại, ta sẽ ñưa tới nơi.

Nói ñoạn, ñạo nhân liền thư phù rồi ñọc một câu thần chú. Giáp Hải bỗng thấy tối sầm cả lại, rồi thấy người ấy dẫn mình ñi. Trạng ñi mãi, ñi mãi, tuy thấy chồn chân nhưng vẫn không dám dừng lại. Cho ñến lúc tới một nơi nhà ngói tường dắc, bên trong lầu son gác tía, người hầu kẻ hạ tấp nập, thì thấy ñạo nhân ñi chậm lại, rồi dẫn mình vào một dãy hành lang. Đến ñây, ñã thấy Giáp Phong ñang ñánh cờ với một ông quan trong một ngồi lầu bát giác xa tận phía trong.

Thấy vậy, Trạng một hai xin phép vào gặp con ngay, nhưng mấy lần lính vào bẩm, Giáp Phong vẫn cứ làm ngơ không trả lời. Mãi sau ván cờ tàn, ông quan kia hỏi Giáp Phong:

- Anh không quen thuộc gì với người ấy ư?

- Có - Giáp Phong ñáp - trước kia tôi có trọ nhà ông ta hai chục năm, nhưng vì ông ta giết oan mất một người học trò, nên tôi không ở nữa.

Khi tỉnh dậy, Trạng biết ñó là sự báo oán, bèn sai gọi bố mẹ người học trò bị

chém, cho họ tiền ñể về sửa lễ làm chay cho con1.

KHẢO DỊ

1 Theo Vũ Phương Đề. Công dư tiệp ký.

953

https://thuviensach.vn

Về những truyện có tình tiết người cứu vật ñược ñền ơn (hoặc nó hóa thành cô gái theo về làm vợ, hoặc nó giúp cho mình tìm vợ và giàu có), Việt-nam và các dân tộc khác ñều có, tuy rằng mỗi truyện phát triển một kiểu khác nhau. Xem thêm truyện Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán số 48, tập II và truyện Cô gái con thần Nước mê chàng ñánh cá, số 175, tập IV. Sau ñây là một vài truyện tiêu biểu:

Truyện của người Choang: Anh Ba và quan thổ ty:

Một cụ già trước khi tắt thở bảo ba con mỗi người kiếm nghề làm ăn. Vì lười, người anh cả tiêu hết tiền, chết ñói. Người thứ hai học nghề trồng rau, người thứ

ba nghề câu cá. Một hôm người anh em câu ñược một con cá ñáp, về mổ bụng thấy một con cá chép vàng ñang còn thoi thóp. Anh thả vào chậu, cá chép sống lại, nhưng một hôm anh ñi vắng cá biến mất. Buồn rầu, anh ñi chơi ven sông, bỗng gặp một chàng trai (không phải là cô gái như truyện của ta) tự xưng là cá vàng vốn là con Long vương, mời anh xuống chơi ñể ñền ơn cứu mạng. Long vương yêu quý tặng anh nhiều vàng bạc, nhưng nghe lời dặn của cá vàng, anh từ

chối tất cả, khi ra về chỉ xin con gà trắng. Từ ñấy ngày nào ñi câu về anh cũng thấy cơm canh sẵn sàng. Sau ñó một hôm anh giả vờ ñi câu nửa ñường lộn về, thì thấy một cô gái ñẹp. Cô gái ñang lúng túng toan chui vào lồng gà nhưng không kịp. Đó là con gái Long vương. Hai người trở thành vợ chồng.

Thổ ty thấy vợ anh ñẹp muốn bắt, liền buộc anh phải nộp một trăm hai mươi con cá chép, mỗi con mười bảy lạng, con nào cũng ñỏ như nhau. Vợ anh lấy giấy ñỏ cắt ñủ một trăm hai mươi miếng rồi hóa thành cá nộp cho thổ ty. Lần thứ

hai, thổ ty lại bắt dệt một tấm vải màu xanh da trời dài bằng con ñường ñi. Vợ

anh xuống sông ñưa lên một quả bầu thần, ước một cái có ngay tấm vải. Lần thứ

ba, hắn lại bắt nộp một ñàn dê ñỏ, anh ñều có ñủ. Lại bắt nộp một trăm hai mươi con quái vật. Anh cũng nộp ngay. Nhưng quái vật lại ñòi thổ ty cho chúng ăn dầu, ăn xong nửa ñêm chúng la hét om sòm. Thổ ty châm ñèn không ngờ lửa bén vào quái vật. Nóng quá chúng chạy khắp nơi. Cơ nghiệp của thổ ty cháy hết1.

Truyện của người Mèo Tiếng khèn Tồng Páo:

Tồng Páo mồ côi ñi ở chăn bò cho bà cô. Sợ anh quyến rũ con gái, bà ñuổi anh ra khỏi nhà. Giúp ñỡ cho người, anh lên núi học ñược nghề thổi khèn với một cụ

già. Thành nghề, anh ñược cụ cho chiếc khèn. Cô gái con vua Thủy mê tiếng khèn của anh, mời anh xuống Long cung giúp vui trong lễ của vua Thủy; nhân ñó anh dạy cho cô gái thổi khèn. Khi vua trả công, anh chỉ xin cái cốc bé như lời mớm của cô gái. Nhưng cốc bé lại chính là con gái con vua Thủy. Hai người trở

thành vợ chồng có lâu ñài, súc vật, của cải, v.v... Tiếng khèn Tồng Páo làm Ngọc Hoàng say mê. Nhưng khi Ngọc Hoàng thấy mặt vợ anh thì ñòi ñổi vợ -

1 Theo Truyện dân gian Trung-quốc, ñã dẫn.

954

https://thuviensach.vn

chín lấy một. Nhờ mưu vợ, anh lên kiệu về trời làm Ngọc Hoàng còn Ngọc Hoàng sau ñó bị giết chết. Đoạn cuối còn thêm chi tiết: Con trai anh (do cô gái con vua Thủy bấy giờ ñã trốn về Long cung, ñẻ ra) cùng mẹ lên trời tìm bố. Sau khi trải qua một vài thử thách, Ngọc Hoàng tức Tồng Páo gặp lại vợ và con1.

Ở truyện của người Ma-rốc (Maroc) thì cốt truyện lại phát triển theo một hướng khác:

Một người câu cá nghèo một hôm thả lưới cùng với người con trai, lần thứ

nhất ñược một con lừa chết, lần thứ hai một hòn ñá, lần thứ ba mới ñược một con cá lớn. Trong khi người bố bận việc về nhà trước thì người con vì thấy cá khóc nên tỏ lòng thương hại, ñã thả cá xuống nước. Sau ñó, sợ bố ñánh mắng anh bỏ ñi một mạch. Dọc ñường anh gặp một người con trai chào ñón rất niềm nở, rồi rủ anh ñi ñến một thành phố nọ, luôn luôn tiếp ñãi rất ân cần. Đi qua một cửa hiệu tơ lụa có nhiều hàng ñẹp, thấy anh trầm trồ có vẻ ưa thích, người con trai lạ thuê ngay một cửa hàng còn lớn hơn nhiều cho anh quản lý. Ở ñây có lắm thứ hàng quý lạ, thu hút sự chú ý của mọi người. Vua thấy anh giàu có mời anh ñến ăn tiệc và cho phép anh tự do thăm các cung ñiện. Anh gặp công chúa và ñược công chúa mời uống chè. Một hôm, anh thấy buồn, người trai lạ hỏi lý do, anh nói muốn lấy công chúa mà không biết làm sao: - "Dễ lắm, người trai lạ nói, anh cứ ñến hỏi có gì ta sẽ liệu". Hôm sau anh ngỏ lời với vua. Vua bàn với hoàng hậu. Hoàng hậu ñưa ra một viên ngọc quý bảo anh phải mang một viên giống thế ñến làm sính lễ. Người trai lạ cho anh cả một túi ngọc quý. Anh mang ñến cho vua và ñược ở trong cung với công chúa. Anh ở lỳ ñấy ñến một năm, quên mất lời hẹn với bạn. Sau ñó bạn cũng giúp anh ñưa công chúa về thăm quê bằng cách chuẩn bị chỗ ăn chỗ nghỉ dọc ñường rất chu ñáo. Khi gần ñến quê, bạn nói thật cho anh biết mình vốn là con cá bị bắt dạo nọ cốt giúp anh ñể trả ơn.

Rồi lại cho anh một thứ bột ñể khi cần thì rắc một ít vào chỗ câu cá năm xưa, nó sẽ ñến giúp2.

Ở truyện của Ả-rập (Arabie) sưu tầm ở Cai-rô (Le Caire), thì cốt truyện còn phát triển khác hơn:

Mô-ham-mết, con một người câu cá, do trả lại sự sống cho một con cá mà mình câu ñược, nên ñược nó trả ơn bằng cách giúp anh ñến cung vua, lập ñược nhiều công trạng. Vua muốn vỗ ơn anh. Một ñại thần bày cho vua kế sai anh ñi hỏi công chúa ở xứ Đất-xanh ñầy nguy hiểm. Cá bảo anh ñòi vua một chiếc tàu vàng. Vua cho. Cá dẫn ñường cho tàu chạy. Đến nơi thấy tàu ñẹp mọi người ñổ

xô ra xem, trong ñó có công chúa; chờ công chúa bước lên khoang, anh cho tàu chạy về nước. Công chúa ném nhẫn xuống biển. Cá ñớp lấy. Đưa về, vua muốn lấy công chúa. Công chúa ñòi phải tìm cho ñược chiếc nhẫn cưới dưới biển mới 1 Theo Truyện cổ Việt-bắc, ñã dẫn.

2 Theo Mô-ha-mết En Pha-si (Mohamed El Fasi), sách ñã dẫn.

955

https://thuviensach.vn

lấy. Vua bắt Mô-ham-mết ñi tìm. Anh lại nhờ cá và lấy ñược nhẫn cưới cho vua.

Công chúa lại nói phong tục nước mình khi kết hôn phải ñào một con kênh nối lâu ñài với sông, lại chất ñầy củi rồi ñốt lửa cho chàng rể nhảy vào tắm lửa, sau ñó sẽ trở về với vợ. Vua nhận làm, nhưng khi ñốt củi lên thì bắt Mô-ham-mết nhảy vào lửa trước xem sao. Cá bày cho anh cách cầu thần ñể nhảy vào lửa mà không chết. Khi bước ra ñẹp hơn lúc vào. Thấy thế, vua và ñại thần nhảy vào lửa, bị thiêu ra tro. Mô-ham-mết cưới công chúa và lên ngai vàng1. (Hình tượng cuối cùng này giống một truyện của người Ý, xem Khảo dị, truyện số 92, tập II).

Về chỗ người mẹ Giáp Hải ñược thấy ñịa lý trả ơn, tìm cho một ñám ñất quý, nhờ ñó Giáp Hải về sau ñậu Trạng làm quan, ở ta có rất nhiều truyện có tình tiết tương tự, chẳng hạn truyện Nguyễn Văn Giai:

Bố mẹ Nguyễn Văn Giai nhà nghèo mở quán làm nghề hàng nước. Một hôm có những người khách phương Bắc bị bão ñắm tàu ñến quán hàng này mấy lần ăn chịu, lại vay tiền làm tiền ăn ñường. Hai vợ chồng cầm nồi, áo lấy tiền giúp họ không tính chuyện trả ơn. Sau ñó, ñược họ tìm cho một ñám ñất quý ñể táng mộ bố. Người vợ một hôm ñi múc nước giếng thấy có sao rơi vào bình, bèn uống lấy, từ ñấy cảm ñộng có mang, sinh ra Nguyễn Văn Giai. Nguyễn Văn Giai lớn lên thông minh, có sức khỏe, ñi thi ñậu ñầu, về sau có công "phù Lê diệt Mạc" làm ñến chưởng lục bộ quận công2.

Về chỗ Giáp Hải xuống âm phủ tìm con nhưng không ñược con nhìn nhận, ở

ta còn có hai truyện, ñầu ñề là Con là nợ, ñều có hình tượng tương tự: 1. Một nhà phú hộ có ba người con. Người con cả ham mê cờ bạc, nướng hết của nhà. Người con thứ hai, trái lại cần cù làm ăn, ñưa về rất nhiều tiền bạc, nhưng lại dè xẻn chẳng tiêu gì cả. Còn người con út thì hết ăn no lại nằm. Tự

nhiên cái chết mang cả ba ñi một cách ñột ngột. Người phú hộ thương xót vô cùng, bèn mời thầy ñồng thiếp cho mình ñi tìm con.

Xuống ñến ñịa ngục, người cha gặp ba ñứa con ñang cưỡi ngựa. Mừng quá, ông chạy theo gọi tướng lên. Nhưng hai ñứa ñầu thấy mặt bố, vẫn cắm cổ thúc ngựa chạy ñi, không ngoảnh lại, trừ có người con út. Người cha ôm lấy nó khóc lóc: - "Sao các con lại bạc bẽo thế, bỏ cha mẹ mà ñi cùng một lúc, cho nên cha phải xuống tìm, thế mà hai ñứa kia cứ cắm cổ mà ñi!". Người con trả lời: -

"Chúng tôi vốn không phải là con ông. Người ñầu là kẻ ông từng mắc nợ, nên nó ñánh bạc tiêu xài cho ñến khi hết số nợ mà ông phải trả. Còn người thứ hai là kẻ

1 Theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn, tập II.

2 Truyện này chép ñầy ñủ trong Văn học dân gian sưu tầm ở xã Ích-hậu (chưa xuất bản).

956

https://thuviensach.vn

mắc nợ ông, cho nên nó phải làm ăn chắt bóp ñể trả ñủ số nợ. Còn tôi chỉ là người làm chứng. Khi thấy ñôi bên ñã "lại hoàn ñủ số" thì chúng tôi ra ñi1.

2. Có hai vợ chồng già mà chưa có con. Hàng ngày họ thành khẩn cầu nguyện.

Thấy thế, Ngọc Hoàng bảo ñức Phật giúp cho họ một ñứa con. Đức Phật nói với Diêm vương, Diêm vương bảo quan hầu xem có ai thiếu nợ ông già thì cho ñầu thai lên trả. Quan ñáp: - "Không có ai thiếu nợ ông ta cả, chỉ có ông ta thiếu nợ

của người mà thôi" - "Vậy thì cho người ấy ñầu thai ngay!" Từ ñó bà già có mang ñẻ ñược một con trai. Đứa con lớn lên ăn xài vô ñộ, tiêu hết tiền dành dụm của bố mẹ. Sau ñó, tự nhiên nó ñau nặng rồi chết. Cũng như truyện trên, thấy con chết yểu, người bố buồn quá, ñánh ñồng thiếp xuống thăm. Khi cha con gặp nhau, chẳng những hắn không mừng mà còn hỏi xóc: - "Cha chết rồi hay sao mà xuống ñây?". Ông già kể chuyện cho nghe, hắn ñáp: - "Kiếp trước ông thiếu tôi ba ngàn quan. Từ ngày về với ông, tôi ñã tiêu hết hai ngàn bảy trăm. Thấy ông tốt, tôi miễn cho ba trăm, vậy là tử tế lắm". Ông già cứ nằng nặc khuyên con trở

về. Nó bỏ ñi mất, ông lại ñi tìm, ñón ñường hết lời khuyên dỗ. Nó lại bỏ ñi. Giận quá, ông già về ñào mả ñốt xương con quăng khắp nơi. Không ngờ lửa lan ra làm cháy mía của các chủ ruộng khác, bị họ bắt ñền, tổng cộng hết ba trăm quan.

Ông nghĩ lại: - "Vậy là cuối cùng tròn số ba ngàn quan"2.

Một truyện thứ ba Thái thú Diễn-châu tình tiết có khác ít nhiều: Vợ một ông tri phủ Diễn-châu ñẻ mấy bận không nuôi ñược. Một lần có mang, chồng mộng thấy thần cho một lưỡi tầm sét bảo ñánh cho con một chiếc vòng chân. Bèn làm theo. Đứa con trai lần ấy quả nuôi ñược, ñặt tên là Kim Tích. Kim Tích mười bảy tuổi ñỗ cử nhân, một hôm bảo người bố: - "Nay con ñã khôn lớn, chả nhẽ cứ phải ñeo vòng mãi sao". Bố cho là phải, bèn tháo ra, nhưng vừa tháo thì Kim Tích chết. Thương con quá, ông bắt cả nhà ñể tang.

Một cô gái bán cau ở gần làng có quen biết nhà này, một hôm ñến chơi cho biết Kim Tích hôm kia ñến chơi nhà mình có xe ngựa và ñầy tớ rậm rịch, chắc làm quan to. Lại bảo: - "Muốn biết thì hai hôm nữa ñến nhà tôi nấp xem sẽ

thấy". Người bố làm theo, quả gặp. Nhưng khi thấy bố, Kim Tích mắng: - "Mày giam hãm tao mười bảy năm nay còn mặt mũi nào mà nhận cha con nữa". Nói xong biến mất. Người bố tức quá về ñốt hết ñồ tang ñi3.

Tương tự với truyện trên, Trung-quốc có truyện như sau:

Một người họ Trương tên là Thiện Hữu thường ăn chay niệm Phật, lấy vợ họ

Lý tuy làm ăn khá giả nhưng chưa có con. Gần làng có một người tên là Thiệu Đình Ngọc, nhà nghèo, mẹ chết không có tiền làm ma, mới tìm ñến ăn trộm nhà 1 Theo Jê-ni-bren (Génibren), sách ñã dẫn.

2 Theo Sơn-nam, sách ñã dẫn.

3 Theo Đại-nam, kỳ nhân liệt truyện, sách ñã dẫn.

957

https://thuviensach.vn

Thiện Hữu lấy ñược sáu mươi lạng bạc trót lọt. Sau ñó, có một nhà sư ở Ngũ-ñại-sơn ñi quyên giáo ñến gửi cho Thiện Hữu hơn một trăm lạng của nhà chùa.

Chồng ñưa cho vợ cất. Một hôm bận ñi hành hương ở miếu Đông-nhạc, chồng bảo vợ hễ sư ñến thì giao. Nhưng khi nhà sư ñến, người vợ kiếm ñiều ñuổi ñi, nói nhà mình không giữ tiền nong gì cả. Khi chồng về, vợ nói dối là ñã giao tiền cho sư rồi.

Hai năm sau, người vợ ñẻ ñược một con trai, từ ñó nhà làm ăn khấm khá. Năm năm sau lại sinh ñược ñứa thứ hai. Con cả thức khuya dậy sớm, ăn không dám ăn, tiêu không dám tiêu. Trái lại con thứ hai thì cờ bạc hát xướng không lúc nào ngơi, nợ như tổ ñỉa. Bố mẹ thấy thế, chia của làm ba phần, hai con hai phần, mình giữ lấy một. Nhưng ñứa thứ hai phá tan gia tài chỉ trong nửa năm. Hết, lại ñến ñòi bố mẹ. Được ít lâu người anh cả ốm nặng rồi chết, tài sản lại lọt vào tay em, nó ăn chơi vô ñộ, tiêu hết rồi chết. Người mẹ buồn rầu khóc lóc ñến chảy máu mắt rồi cũng qua ñời. Liên tiếp gặp mấy cái tang. Thiện Hữu ñau xót quá, bèn ñến trước miếu Đông-nhạc kêu gào với thần. Bỗng nằm thiếp ñi, thấy mình ñến trước Diêm-vương. Thiện Hữu lại kêu với Diêm vương. Diêm vương hỏi: -

"Có muốn gặp con không?". "Có". Quỷ vâng lệnh vua ñưa hai ñứa ñến. Thiện Hữu mừng rỡ bảo con cả: - "Con ơi! Con trở về với cha nhé!". Nó lạnh lùng ñáp:

- "Tôi không phải là con ông. Kiếp trước tôi là Thiệu Đình Ngọc vì trộm bạc của ông nên tôi phải ñầu thai làm con ñể trả ñủ vốn lẫn lãi ñó thôi!". Người cha lại quay sang ñứa thứ hai: - "Con về với cha nhé". Đáp: - "Tôi không phải con ông.

Xưa tôi là sư ở Ngũ-ñại-sơn vì ông cướp không số tiền quyên giáo, nên tôi ñầu thai ñể ñòi cả vốn lẫn lãi". Thiện Hữu nói: - "Tôi mà cướp tiền quyên giáo của nhà chùa ư? Vợ tôi chả ñã giao cho hòa thượng ñủ số rồi kia mà!". Diêm vương hỏi: - "Có muốn gặp vợ không?" - "Có". Quỷ lại ñưa vợ ñến với gông ở cổ, xiềng ở chân. Thiện Hữu hỏi về số tiền quyên giáo. Vợ kể cho biết sự thật, và cho biết mình ñang ở tầng ñịa ngục thứ mười tám, bị hành hạ rất khổ sở. Nói xong níu lấy áo chồng kêu cứu. Thấy vậy, Diêm vương ñập bàn quát tháo. Thiện Hữu chợt tỉnh dậy, sau bỏ ñi tu1.

1 Theo Vi-ê-jê (Wiéger): Sách sơ yếu (bạch thoại). Truyện kể.

958

https://thuviensach.vn

150. TAM VÀ TỨ

Ngày xưa có một người làm nghề bưng trống tên là Tam. Mỗi lần làm xong một số hàng có ñủ trống con trống lớn, ông thường mang ñi các vùng lân cận ñể

bán. Bán hết, ông lại trở về làm chuyến khác. Một hôm ông gánh hàng ñi bán ở

một vùng khá xa. Vừa trèo lên một ngọn ñèo, ông bỗng thấy một người ngồi ẩn dưới bóng một cây ña. Thấy mệt và nóng bức nên ông cũng dừng lại ở ñây nghỉ

chân. Trong khi trò chuyện, hai người hỏi tên tuổi và nghề nghiệp của nhau.

Người hàng trống biết khách thên là Tứ làm nghề buôn vặt nhưng hết vốn, ñang ñịnh tìm chỗ làm thuê ñể nuôi miệng.

Tam thương cảnh ngộ của Tứ, bèn giở gói cơm ra mời ngồi lại cùng ăn, ñoạn bảo Tứ:

- Bây giờ anh hãy gánh giúp cho tôi một ñoạn ñường từ ñây tới khi anh rẽ lối khác. Tôi sẽ trả anh một số tiền.

Hai người bắt ñầu xuống núi. Đi một thôi ñường, họ thấy khát nước, và sau ñó, cả hai ñều dừng lại bên một cái giếng thơi ở vệ ñường. Nhìn thấy giếng sâu, thành ñứng lại ñầy rêu, không biết làm sao mà múc, Tứ bảo Tam:

- Bây giờ ta làm cách này thì uống ñược. Tôi buộc sợi dây lưng vào người, ông nắm chặt lấy một ñầu dây, ñể tôi bám vào thành giếng trèo xuống. Uống xong ông kéo lên cho. Sau ñó ñến lượt ông lại làm như tôi ñể xuống.

Họ làm như lời ñã bàn. Nhưng ñến lượt Tam xuống thì Tứ ñể mặc Tam dưới ñáy giếng rồi quảy gánh trống ñi luôn một mạch. Tam gọi mãi không thấy Tứ, biết là bị lừa, bèn ñứng dưới giếng kêu cứu ầm ĩ. Không may cho Tam là ñoạn ñường ấy rất vắng nên kêu khản cả cổ mà chả có một tiếng trả lời. Mãi ñến chiều tối mới gặp ñược mấy người khách bộ hành ñi qua, nhờ ñó ñược họ kéo lên khỏi giếng.

Tam vừa xót của vừa giận phường bội nghĩa, ñi thất thểu mãi ñến chiều rồi lạc vào một ngôi chùa. Ông gọi người thủ hộ, nài nỉ xin cho mình ñược vào nghỉ

nhờ một ñêm. Thủ hộ bảo:

- Ở ñây có bốn con quỷ "quàn tài" dữ lắm. Thường ñến canh ba thì chúng hiện ra. Người quen thì chớ, còn người lạ thì chúng nó bóp cổ. Thôi, ông ñi chỗ khác mà trú, ñừng lân la nơi ñây mà thác uổng mạng!

Tam bấy giờ ñầu gối ñã mỏi, mắt ñã ríu, nên ñáp liều:

- Bạch thầy, thầy cứ làm ơn cho tôi ẩn nấp một chỗ nào ñó kín ñáo, ñể tôi ngủ

nhờ một tối, kẻo tôi bây giờ không thể lê bước ñi ñâu ñược nữa.

Thủ hộ chỉ vào một cửa hang và bảo:

959

https://thuviensach.vn

- Đó là cái hang mà bốn con quỷ hay ra vào, bên cạnh cửa hang có một chỗ

kín có thể nấp ñược, ông vào ñó mà ngủ may ra thì thoát. Ngoài ñó ra chả có nơi nào kín kết!

Tam ñành chui liều vào chỗ thủ hộ chỉ, rồi ñặt mình xuống làm một giấc. Đến canh ba, tỉnh dậy, thấy bốn con quỷ vừa ñi ñâu mới về. Chúng nó ñứng lại ở cửa hang trò chuyện với nhau. Con quỷ thứ nhất nói:

- Phía sau ngôi chùa này, cách mười bước về phía bên trái có chôn sáu chĩnh bạc.

Con quỷ thứ hai nói:

- Phía sau ngôi chùa này, cách mười bước về bên phải cũng có chôn sáu chĩnh vàng.

Con quỷ thứ ba nói:

- Còn tôi, tôi có biết một chỗ giấu một viên ngọc quý, ai mà bắt ñược thì có thể làm chúng ta chết ngay lập tức!

Con quỷ thứ tư nói:

- Ngọc ở ñâu?

- Ở bên cạnh cửa hang này.

Nghe nói thế, Tam nhớ lại lúc ñi ngủ quả có thấy một viên gì tròn tròn và sáng ở ngay cạnh chỗ nằm; lập tức chàng với tay chộp lấy ngọc. Giữa lúc mấy con quỷ chưa kịp bỏ ñi, Tam ñã vung tay ném hòn ngọc vào giữa chúng, làm cho cả

bốn ñều chết thẳng cẳng.

Sáng dậy, Tam bước ra khỏi chỗ nằm ñi tìm thủ hộ ñể cảm ơn. Sau ñó ông trở

về gọi người nhà tìm ñến chùa, ñào lấy mấy chĩnh vàng và bạc. Từ ñó, Tam trở

nên giàu có sung sướng.

Còn Tứ sau khi cướp ñược gánh trống của Tam, bèn tìm ñi một nơi xa ñể bán.

Chiều tối hắn ghé lại một cái quán xin nghỉ trọ. Chủ quán bảo:

- Ở ñây khuya lại có quỷ hiện ra làm hai khách lạ. Vậy ông hãy gắng ñi thật xa mới khỏi làm mồi cho chúng.

Nghe nói Tứ hoảng sợ, nhưng bấy giờ tìm ñến làng xóm thì ñã quá muộn, hắn ñành phải xin chủ quán chỉ cho một chỗ kín ñáo ñể nấp tránh lũ quỷ. Chủ quán chỉ cho Tứ một cái hang kín. Tứ ñặt gánh trống ở ngoài cửa hang, chui vào nằm ngủ.

Khuya lại, quả có một lũ quỷ kéo ñến cửa hang. Chúng vô tình giẫm lên mặt trống, trống phát tiếng "thùng thùng". Giật mình kinh sợ, mỗi con quỷ chạy trốn 960

https://thuviensach.vn

vào một xó. Một con quỷ chui nhào vào hang Tứ nằm giữa lúc hắn ñang ngủ mê.

Thế là tiện tay quỷ bóp cổ, hắn chết1.

KHẢO DỊ

Truyện của ta giống với khá nhiều truyện của các dân tộc Đông và Tây: Trước hết là truyện của Băng-la-dex (Banglades):

Một hoàng tử và một người con viên cảnh sát (kôt-oal), một thiện, một ác, cùng kết bạn với nhau ñể ñi ra nước ngoài. Một hôm qua một cái giếng, nhân khát khô cổ, hoàng tử bảo người bạn dòng mình xuống ñể uống. Người kia bỏ

hoàng tử xuống giếng rồi ñi thẳng. Đêm lại, hoàng tử nghe dưới giếng có hai vị

thần (bơ-hut) nói chuyện với nhau. Một vị nói mình bắt ñược một nàng công chúa và phải làm phép như thế, công chúa mới ñược giải cứu. Vị thần kia cho biết dưới một gốc cây gần giếng có năm lọ vàng mà mình là kẻ canh gác. Phải làm phép như thế mới có thể ñưa vàng lên khỏi mặt ñất.

Sáng dậy hoàng tử ñược một người qua ñường giúp ñỡ ñưa lên khỏi giếng.

Người qua ñường này lại chính là người ñược vua sai ñi rao khắp thiên hạ rằng ai cứu ñược công chúa khỏi tay hung thần sẽ chia cho nửa nước. Hoàng tử lập tức theo ñúng cách ñã nghe lỏm ñược, cứu thoát cho công chúa rồi ñến giếng chiếm lấy năm lọ vàng. Biết có người nghe lỏm, hai vị thần tức giận từ ñấy hết sức ñề phòng.

Đứa con viên quan cảnh sát một hôm nghe câu chuyện hoàng tử gặp may, nổi lòng tham bèn tìm ñến giếng trèo xuống. Nhưng hai vị thần ñã rình sẵn tóm lấy y giết chết.

Gần như là một với truyện trên là truyện trong Nghìn lẻ một ñêm: A-bu Ni-ut (Thiện) nhân khát nước, nhờ một người bạn ñường là A-bu Ni-út-tin (Ác) buộc dây dòng mình xuống một cái giếng. Nhưng ñang giải khát thì người bạn ñã cắt dây, bỏ anh lại. Đến khuya, A-bu Ni-ut nghe dưới ñáy giếng có hai hung thần nói chuyện với nhau về cách chữa bệnh cho một công chúa và cách tìm kho vàng. Sáng mai, nhờ một người bộ hành ñi qua, anh ñược kéo lên khỏi giếng. Anh bèn ñến cung vua xin chữa bệnh cho công chúa và sau ñó, lấy ñược nàng làm vợ, lại ñào lấy ñược kho vàng. Ít lâu sau gặp lại người bạn ñường cũ, anh kể hết cho hắn nghe. A-bu Ni-út-tin cũng muốn ñược may mắn nên tự

mình trèo xuống giếng nhưng hai hung thần lúc này ñã gặp lại nhau, tin cho 1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

961

https://thuviensach.vn

nhau biết việc bí mật của họ bị bại lộ. Nổi giận, họ lấy ñá lấp giếng lại. A-bu Ni-út-tin bị chết dưới giếng.

Truyện của người Xa-ri-kô-li (ở Trung Á, phía Tây cao nguyên Pa-mia (Pamir)) không nói ñến giếng mà nói ñến cái hang:

Có hai anh bạn Thiện và Ác cùng ñi với nhau. Mấy ngày ñầu họ ăn lương thực của Thiện. Ăn hết rồi, Ác ñòi Thiện phải chọc một con mắt thì mới cho anh ăn vào lương thực của mình. Bữa thứ hai hắn bắt anh chọc nốt con mắt kia. Cuối cùng, hắn bỏ người bạn lại dọc ñường. Thiện ẩn vào một cái hang. Đêm lại, anh nghe có ba con vật: chó sói, gấu và chồn nói chuyện với nhau về một nàng công chúa bị mù và cách chữa mù bằng một thứ cây và một thứ nước giếng ở gần hang. Thiện ñi tìm thuốc chữa lành mắt mình lại ñến kinh ñô chữa lành mắt cho công chúa, ñược vua kén làm phò mã. Khi gặp Ác, Thiện cũng kể chuyện mình cho Ác nghe. Ác bèn cũng mò ñến cái hang kia, nhưng ban ñêm, các con vật nghe tiếng ñộng của Ác bèn xúm lại vồ chết.

Một loạt truyện ở Á và Âu tuy không nói ñến giếng hay hang nhưng ñều có tình tiết tương tự. Dưới ñây là một vài truyện tiêu biểu:

Truyện của người Kiếc-ghi-dơ (Kirghizs) giống truyện vừa kể ở chỗ cũng có hai nhân vật Thiện và Ác (nhưng khi ăn ñến chỗ lương thực của Ác, thì ở ñây, Ác ñòi phải cắt hai tai và chọc hai mắt Thiện). Khi bị bỏ ở rừng, Thiện nghe câu chuyện của ba con vật: hổ, chồn và chó sói. Chồn nói ñến một thứ cây chữa lành tai và lành mắt. Hổ nói ñến một con chó nọ, xương nó có thể làm cho người chết sống lại. Còn con chó sói mách một chỗ có một khối vàng to bằng ñầu người.

Sáng dậy, Thiện ñi tìm cây quý, tự chữa lành tai và mắt, rồi ñi nhặt khối vàng, ñoạn lấy một số vàng mua lại con chó quý. Tới một nước nọ, Thiện lấy xương chó chữa cho vua sống lại. Để tạ ơn, vua gả công chúa cho anh. Khi Ác nghe kể

câu chuyện, liền giục Thiện cắt tai, chọc mắt cho mình và ñưa mình ñến rừng ñể

mong cũng ñược phú quý, nhưng hắn ñã bị ba con vật kia vồ chết.

Người Kiếc-ghi-dơ còn có một truyện khác: có ba vị hoàng tử cùng nhau lên ñường ñể tìm một con chim họa mi biết nói mà vua cha nằm mộng thấy, hứa thưởng cái ngai vàng cho người nào tìm ra. Hoàng ñế trẻ là Hem-ra sau ñó trở

thành chồng một nàng tiên, và nhờ vợ, cuối cùng anh làm chủ ñược con chim màu nhiệm. Về ñến một quán hàng, anh gặp lại hai người anh lúc này ñã trở

thành nô lệ cho người hầu làm bếp. Hem-ra lấy tiền ra chuộc và ñưa hai anh về.

Dọc ñường, hai người móc mắt Hem-ra quẳng xuống giếng, ñoạn lấy chim mang về. Khi gặp vua, chim mách vua biết tình hình của Hem-ra. Trong khi ñó, nhờ có nùi tóc của vợ mang theo, Hem-ra gọi nàng tiên ñến cứu anh lên khỏi giếng.

Truyện của người U-dơ-bếch (Ouzbeks):

962

https://thuviensach.vn

Tu-gơ-lây (thành thực) cưỡi ngựa ñi tìm cách sống, gặp U-gơ-lây (giả dối) bèn kết bạn. Anh không bị bạn chọc thủng mắt nhưng lại bị lấy trộm mất ngựa. Dọc ñường trời tối, anh ngủ trong một cái lò bánh mì bỏ hoang mà ñêm ñêm các thú rừng thường tụ họp. Anh nghe một con cáo nói có một hang ñá gần ñấy có nhiều ñồ ăn thức ñựng quý giá. Một con gấu nói có một loại cây quý ở gần ñấy có thể

chữa bệnh cho một công chúa. Một con chó sói nói có một ñàn dê bốn vạn con, mỗi ngày nó chén hai con, nếu người chăn dê mua ñược một con chó to ở một chỗ nọ thì chính nó sẽ bị chó diệt. Một con hổ nói có một ñàn ngựa ñông, mỗi ngày nó ăn thịt một con, nếu có người nào cưỡi ñược con ngựa khoang trong ñàn thì nó sẽ bị tóm cổ. Sáng dậy, Tu-gơ-lây tìm cây thuốc hái lá cất ñi. Anh mua con chó to ñưa biếu bác chăn dê. Lại ñến tìm người chăn ngựa báo lấy yên cương lắp vào con ngựa khoang cho mình bắt hổ. Anh ném thòng lọng bắt ñược hổ giết chết. Người chăn ngựa biếu anh con ngựa khoang. Anh cưỡi ñến cung vua xin chữa bệnh cho công chúa. Công chúa lành bệnh, anh từ chối chức quan chỉ xin một túp nhà bên núi có hang ñá như con cáo nói, và nhờ ñó ñược sống sung sướng.

U-gơ-lây nghe chuyện cũng tìm ñến lò bánh mì nằm ngủ. Nghe các con vật kể

cho nhau về nỗi thất bại của mình, vì có kẻ nào ñó nghe lỏm nên giấu mất luôn cây thuốc, hổ thì bị giết chết, chó sói bị ñuổi, và hang của cáo có người ñến chiếm, sư tử liền ra lệnh tìm cho ra kẻ gian. Một con gà rừng chỉ cho chúng biết trong lò có người nghe trộm. Lập tức chúng chui vào xé xác U-gơ-lây.

Truyện của người Pháp:

Một người lính giải ngũ tự chọc mù mắt mình ñể cho một người thứ hai dắt ñi ăn xin, nhưng sau ñó anh thấy mình thiệt thòi vì ñược miếng ngon nào, người kia ñều hưởng mất cả. Thấy anh kêu ca, hắn bỏ anh lại trong rừng. Đêm lại, ngồi trên cây, anh nghe câu chuyện của bốn con vật (chồn, lợn lòi, chó sói, và hoẵng) nói về một con sông có nước chữa ñược mù mắt, về một công chúa bị bệnh và chỉ chữa khỏi bệnh bằng nước con sông nọ, về dòng suối của một thành phố kia bị tắc vì một cây cổ thụ, v.v... Sáng dậy, anh lại ñi tìm dòng sông ñể chữa mắt cho mình. Xong ñến thành phố mách cho quan quân biết cách tìm ra dòng nước, nhờ ñó ñược thưởng một vạn năm nghìn quan. Cuối cùng ñến gặp vua, anh bày cách chữa bệnh cho công chúa, ñược vua cho làm phò mã. Về sau anh gặp lại bạn cũ và sự việc diễn biến y như các truyện trên: các con vật thấy câu chuyện của mình bị lộ, tức giận, nhìn thấy có người ngồi trên cây, bèn làm cây ñổ, vồ

chết.

Truyện vừa kể khá phổ biến ở các dân tộc châu Âu, tình tiết có khác ñôi chút theo ñịa phương. Có nơi còn ñèo thêm một ñôi ñiều thuyết lý về ñạo ñức. Ví dụ

truyện của người Đức:

963

https://thuviensach.vn

Một người chủ nói với tớ rằng: không phải sự thật và công bằng mà chỉ có giả

dối và phản phúc ngự trị. Tớ nói trái lại. Hai bên hẹn nhau ñi tìm bằng chứng, ai nói ñúng sẽ ñược chọc mắt ñối phương. Họ gặp ba nhân vật ñều chứng cho lời nói của chủ là ñúng. Thế là tớ bị chọc mù mắt, bơ vơ giữa rừng. Đêm lại, tớ

nghe theo những con quỷ nói chuyện với nhau về một loại cây nào ñó ở gần ñấy chữa lành mắt. Tớ ñi tìm cây tự chữa lành, rồi còn chữa lành mắt cho một công chúa và ñược lấy nàng làm vợ. Sau ñó chủ nghe tớ kể cũng tìm ñến rừng ấy, nhưng bị quỷ chọc cho mù mắt.

Truyện của người Ấn ở miền Nam:

Một hoàng tử tên là Xu-bu-ñi nói với con một viên ñại thần tên là Đuốc-bu-ñi rằng lòng thiện sẽ thắng, còn người kia thì nói ngược lại. Một hôm hai người cùng nhau ñi săn. Tức giận vì thấy hoàng tử hay chế giễu mình nên người kia bất ngờ nhảy tới móc mắt và bỏ chàng lại giữa rừng. Hoàng tử bò lê ñến một cái ñền, vào ẩn trong ñó, rồi ñóng cửa lại. Thần ñền này là Kâ-li, khi trở về thấy cửa ñóng, toan rủa chết người nào ñóng cửa, bỗng thấy tiếng hoàng tử nói vọng ra: -

"Tôi bị mù sắp chết, thần bắt tôi chết cũng ñược, nhưng nếu thần cứu tôi, tôi sẽ

mở cửa". Thương tình, thần hứa, và sau ñó chữa lành mắt cho Xu-bu-ñi. Thần lại kết bạn thân với hoàng tử và mách cho biết ở một nước nọ có một công chúa bị

bệnh hóa mù, ai chữa khỏi sẽ ñược làm vua: - "Chỉ cần lấy một ít tro của ñền ta bỏ vào mắt nàng trong ba ngày, ngày thứ tư sẽ khỏi". Hoàng tử mang tro ñi chữa và ñược lấy công chúa. Về sau, gặp Đuốc-bu-ñi ñi ăn xin, hoàng tử nhiều lần giúp ñỡ cho hắn, nhưng lần nào hắn cũng lấy oán trả ân, cuối cùng hắn bị hại.

Truyện của người Mèo Người anh tham lam:

Có hai anh em bố mẹ chết ñể lại một ñàn lợn béo. Chôn cất xong, hai anh em ñưa lợn ra chợ bán. Qua một miếu thần, người anh vào quỳ hỏi: - "Lòng ngay thẳng hơn hay lòng gian ác hơn?". Thần bảo cái sau hơn. Anh bèn chọc mù hai mắt của em rồi chiếm lấy ñàn lợn. Em lạc vào rừng sâu rồi trèo lên một cây cao nằm ngủ, không ngờ dưới gốc cây vốn là chỗ thú vật hội họp. Em lắng tai nghe câu chuyện của chúng. Hổ nói: - "Tao thấy dưới sàn nhà nọ có ba hố bạc". Lợn nói: - "Tao ñào củ ở một chỗ nọ thấy ba hòm tiền". Gấu cũng chỉ một kho của ở

bìa rừng. Khỉ chỉ một quả cây vắt nước vào mắt người mù thành sáng. Chúng hỏi: - "Cây nào?" khỉ chỉ vào cây mà người em ñang ngồi. Sau khi các loài thú vật bỏ ñi, người em hái quả, nhỏ nước vào mắt, quả nhiên mắt sáng lại. Rồi anh lần lượt ñi tìm các vật quý như các con vật ñã kể. Khi người anh bán xong lợn về

ñã thấy em mình ở nhà, mắt sáng và giàu có. Nghe em kể chuyện, người anh lại ñi hỏi thần miếu. Thần miếu trả lời như cũ. Anh về bảo em chọc mù mắt mình.

Em không chịu. Anh tự chọc mắt rồi tìm cây nọ trèo lên. Nhưng khỉ ñã trông 964

https://thuviensach.vn

thấy hắn liền báo cho các con vật khác biết. Chúng rung cây, người anh rơi xuống bị xé xác. Thần miếu bỏ chạy1.

Một truyện khác của người Ấn sưu tầm ở chân núi Hi-mã-lạp (Himalaya): Một người Bà-la-môn nghèo ñi ăn xin. Một hôm ñi qua bốn cái làng mà không ñược miếng gì. Đến làng cuối cùng hắn gõ cửa nhà một vị lão làng. Người vợ

lão làng mở cửa cho ăn. Nhưng khi lão làng về, thấy vậy liền cầm giày ñánh ñuổi. Người Bà-la-môn chạy qua nghĩa ñịa thấy có lửa, ghé lại sưởi, nhân ñó gặp một con ma. Con ma trước cười sau khóc. Người Bà-la-môn cũng làm như vậy.

Ma hỏi lí do. Người Bà-la-môn cũng hỏi như thế. Ma ñáp: - "Cười là ngồi một mình có bạn, khóc là vì chốc nữa có bốn mụ chằng từ bốn phương lại, sẽ ăn thịt tao hoặc mày" - "Có cách gì thoát không?" - "Trèo lên cây kia".

Anh vừa trèo lên cây thì bốn mụ chằng tới ăn thịt con ma và kể cho nhau nghe về bốn cái cốc bạc dưới một gốc cây nọ, về cách dùng mật một con chim ñể làm người già trẻ lại, về cách chiếm lấy chuỗi hạt của một con chuột, và về một hòn núi ñá ở một nơi kia có rất nhiều vàng, v.v... Sau ñó, người Bà-la-môn lần lượt ñi lấy cốc bạc, lấy mật chim và chuỗi hạt của con chuột. Nghe tin có ông vua hủi, anh tìm ñến xin chữa. Bị ñuổi ra, nhưng rồi cũng ñược vào cung, sau sáu ngày quả lành bệnh. Vua hứa sẽ cho bất kỳ cái gì anh muốn. Anh chỉ xin quyền sở hữu một hòn núi ñá nọ mà thôi. Vua cho là ñiên, nhưng thấy trước sau người ấy chỉ xin có chừng ấy, bèn cho anh làm chủ quả núi cùng với vài ñồng vàng.

Nhưng vua không ngờ nhờ hòn núi, người Bà-la-môn trở thành ñại phú.

Về sau, vị lão làng gõ cửa ăn xin nhà người Bà-la-môn. Người này bảo vợ xúc một ñĩa ngọc ra cho. Lão làng lắc ñầu. Người Bà-la-môn bèn kể lại chuyện cũ

cho y nghe. Lão làng bùi tai ñến nghĩa ñịa ñể gặp ñược ma. Ma cũng bày cho trèo lên cây. Bốn mụ chằng lại ñến ăn thịt ma và than thở với nhau về những ñiều bí mật kể cho nhau nghe lần trước bị lộ. Nhác thấy lão làng, bốn mụ xông tới ăn thịt2.

Một truyện của ñồng bòa Cham-pa Run và Rai cũng là một dị bản của các truyện trên nhưng các phần sau lại gần giống với Tấm Cám (số 154) và Sự tích con khỉ (số 12, tập I).

Người Khơ-me (Khmer) có truyện Sóc-lành Sóc-ác hay là Sự tích cây cỏ may cũng là một dị bản, nhưng ñoạn cuối phát triển theo hướng khôi hài. Sóc-lành mồ côi ở với bà, nhà nghèo, người làng ai cũng thương. Sóc-ác người cùng làng nhà giàu nhưng ñộc ác, nên ai cũng ghét. Một hôm Sóc-ác rủ Sóc-lành ñi chặt tre về sửa nhà cho bà Sóc-lành, Sóc-lành nói: - "Tôi không có dao rựa và lương ăn".

Đáp: - "Ta sẽ cho mượn ñồ dùng và cho ăn". Lên rừng, Sóc-lành làm ñược 1 Theo Truyện cổ dân tộc Mèo.

2 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn, tập I

965

https://thuviensach.vn

nhiều, còn Sóc-ác chỉ chơi. Khi ăn, Sóc-ác chọc hai mắt Sóc-lành rồi ñạp xuống suối, về nhà nói dối là ñã bị hổ ăn thịt. Sóc-lành rơi xuống suối miệng luôn mồm cầu nguyện: - "Lạy ñức Phật!". Một con cá sấu thấy thế thương hại ñưa về cho chúa. Nghe Sóc-lành kể, chúa gắn ngọc vào hai mắt, mắt lại lành như cũ, ñoạn cho một nắm cát ñưa về rải lên chùa, cát hóa thành vàng bạc châu báu. Từ ñấy bà cháu Sóc-lành trở nên giàu có.

Nghe kể chuyện, Sóc-ác nhờ Sóc-lành chọc mù mắt mình và ñạp hộ xuống suối. Nhưng dầu hắn cầu nguyện "Lạy ñức Phật!" rầm rĩ cũng chẳng một ai ñến cứu. Cái ñầu lâu Sóc-ác tuy bị rữa hết thịt, vẫn kêu "Lạy ñức Phật!" luôn mồm.

Mấy cô gái con một người lái buôn nhặt ñược ñem về cho bố. Thấy thế bố liền ñặt lên mâm ñưa vào triều. Y ñánh cược với các quan một trăm lạng vàng, nếu y sai khiến ñược ñầu lâu nói: - "Lạy ñức Phật!". Nhưng y mất số tiền cược vì ñầu lâu lại không chịu nói. Tức giận, y ném ñầu lâu xuống suối. Một nhà sư nhặt ñược ñem về làm lễ cầu siêu ñộ rồi thiêu hóa, ñem tro ấy trộn sơn quét lên chiếc xe của mình. Nhưng từ ñấy chiếc xe lại thỉnh thoảng văng tục vào người ñi ñường và ñã hai lần làm cho nhà sư vất vả chạy trốn ñể khỏi bị họ trừng phạt.

Cuối cùng chiếc xe bị ñốt cháy, nhưng tro của nó biến thành cỏ may; hạt cỏ may cứ luôn luôn bám vào quần áo của người ñi ñường làm cho người ta khó chịu1.

Cuối cùng là một phật thoại Ông Thiện ông Ác của Ấn-ñộ:

Một ông vua nước Ba-la-nại (Bénares) tên là Ma-la-ha-xa có hai người con: một, do chính phi sinh ra tên là Thiện, một, do thứ phi sinh ra, tên là Ác. Hai người tính nết trái ngược nhau từ thuở nhỏ. Thiện vốn thương người, một hôm ñi chơi ngoài thành thấy nỗi khổ của dân chúng thì về xin vua cha mở kho ñể bố

thí. Vua vì yêu con nên ñể cho Thiện tự do. Nhưng khi thấy vợi hết hai ba phần ba kho vàng, các quan khuyên vua hãm lại. Nghe nói Long vương ở biển Đông có viên ngọc ma-ni có thể cứu vớt chúng sinh. Thiện không ngại nguy hiểm, cương quyết ra ñi mặc dù bố mẹ can ngăn. Vua không giữ ñược, ñành chiêu mộ

năm trăm người lính tình nguyện trong ñó có Ác ñi theo. Nhưng ñến bờ biển, Thiện bảo họ trở về mà ñi một mình. Được Long vương tặng ngọc, trên ñường về Thiện lại gặp Ác. Để chiếm viên ngọc, Ác nhân khi Thiện ngủ, chọc thủng hai mắt anh rồi về một mình, nói dối với vua cha rằng anh mình ñã chết.

Bị mù, Thiện lưu lạc ở nước Lợi-tu-bạt (vốn có công chúa trước hứa gả cho Thiện) làm nghề gảy ñàn rong. Cuối cùng ñược một người gác vườn ngự cho làm nghề ñuổi chim. Hàng ngày Thiện phải giật dây khi nghe có tiếng chim, nhưng anh chỉ giật khi chim ñã ăn xong. Một hôm công chúa dạo vườn thấy Thiện, không biết là người hứa hôn, ñâm ra mê mẩn và xin vua lấy làm chồng.

Vua không ngăn ñược, ñành phải cho hai người lấy nhau. Một hôm, công chúa 1 Theo Mác-ti-ni (Martini) và Béc-na (Bernard). Truyện dân gian Cam-pu-chia chưa hề in 966

https://thuviensach.vn

ñi chơi vắng, lúc về bị chồng trách. Công chúa nói mình ñến thăm chị em.

Chồng vẫn không tin: - "Nếu lòng tôi trung chính xin cho một mắt của anh sáng lại". Công chúa thề như thế. Một mắt của Thiện tự nhiên sáng ra. Đến lượt vợ

trách chồng. Thiện nói: - "Tôi không phải ai khác mà là con vua Ba-la-nại". Vợ

không tin. Chồng thề: - "Nếu tôi nói ñúng thì xin một mắt kia sáng nốt". Con mắt thứ hai của Thiện trở lại sáng như xưa. Thấy rể lành mắt, vua nhường ngôi cho.

Bấy giờ bố mẹ của Thiện thương khóc con ñến mù lòa. Một hôm hoàng hậu viết thư bảo con bạch nhạn - con vật nuôi của Thiện ngày trước - ñi tìm. Bạch nhạn quả tìm ñược chủ. Đọc thư, Thiện mừng quá, liền viết thư kể hết mọi việc, sai nhạn ñưa về. Vua cha ñược thư liền bắt Ác bỏ ngục và sai người ñi ñón vợ

chồng Thiện về nước. Thiện về ñến nơi xin tha tội cho Ác. Anh ñược vua cha nhường ngôi. Với hòn ngọc do Ác trả, anh giúp cho cha mẹ khỏi lòa và làm cho dân chúng ñược ấm no hạnh phúc1.

1 Theo Đuốc tuệ (1936).

967

https://thuviensach.vn

151. BÍNH VÀ ĐINH

Có hai anh em một nhà họ Nguyễn: anh tên là Bính ñã có vợ, còn em tên là Đinh thì còn bé, chưa vợ con gì. Từ ngày bố mẹ mất, Đinh sống chung với anh chị một nhà. Nhưng tính của vợ chồng Bính tham lam, thường coi em như kẻ ăn người ở. Bao nhiêu ruộng tốt, nhà gạch và ñồ ñạc quý giá của bố mẹ ñể lại, Bính giành lấy tất cả. Đã thế ñối với em, vợ chồng Bính thường tiếng chì tiếng bấc suốt ngày. Đinh lớn lên thấy khó chiều ăn ở, bèn xin ra ở riêng. Vợ chồng Bính chia cho Đinh một gian nhà tranh, mấy ñám ruộng xấu, một ít ñồ ñạc lặt vặt không ñáng kể và nói:

- Của bố mẹ ngày xưa ñể lại chả có gì. Tư cơ của anh chị hiện nay là do anh chị làm ra. Anh chị chia cho em như vậy là hậu với em lắm ñó!

Đinh làm việc quần quật mà chẳng khá hơn chút nào. Năm hơn 20 tuổi, anh vẫn chưa lấy ñược vợ. Vì nợ nần nên lần lượt những ñám ruộng anh ñược chia ñều lọt về tay người khác. Đinh hàng ngày phải ñi làm thuê hoặc lên rừng kiếm củi nuôi thân. Mặc dầu người anh ruột chẳng ngó ngàng gì ñến, Đinh vẫn không chút phàn nàn.

Một ngày như lệ thường, Đinh ñi làm thuê cho một phú ông. Lúc về ñến nhà thì trời ñã tối mịt. Sắp bước vào ngõ, anh bỗng va phải một người nằm co bên vệ

ñường. Đinh cúi xuống ñỡ dậy nhưng người ấy mấy lần gắng gượng mà vẫn không ñứng nổi. Bèn kiếm ñuốc ra soi thì thấy ñó là một ông lão gầy gò rách rưới, nằm mê man lại phóng uế ra bên cạnh, mùi hôi thối xông lên nồng nặc.

Đinh lấy làm thương hại, vội vực ông lão vào nhà lau rửa rồi ñặt lên giường xoa bóp. Được một lát hơi tỉnh, ông lão rên rỉ nói mình ở làng bên cạnh, ngày thường vẫn ñi ăn mày, nhân ñến ñây bị cảm không thể ñi ñược, ñành nằm vật xuống rồi mê man không biết gì nữa. Đinh nghe nói thế, bèn ñi kiếm lá nấu lên cho ông lão xông. Nhờ vậy mà ông dần dần khỏe ra. Đinh lại thổi cơm mời ông dậy ăn. Ông lão không từ chối. Đinh ngạc nhiên thấy ông tuy yếu mà ăn rất khỏe, anh phải bớt bát nhường cho khách. Ăn xong ông lão lại ñắp chiếu nằm ngủ. Tiếng ngáy, tiếng khạc của ông lầm rầm suốt ñêm. Độ ba bốn lần Đinh ñang ngủ ngon giấc, bị ông lão ñánh thức dậy bảo ñưa mình ñi giải. Đinh vẫn không cho thế là phiền.

Sáng hôm sau, Đinh lại dậy sớm thổi cơm rồi thức ông lão dậy ăn. Nhưng lần này ông lão không ăn nữa, cất tiếng dõng dạc bảo Đinh:

- Con thật là một người tốt bụng. Chả lẽ một người tốt bụng mà phải chịu nghèo khó mãi ru! Từ tối hôm qua con ñã hết lòng giúp ta. Vậy ta cũng có ít nhiều gọi là giúp lại con. Con hãy mang ra ñây cho ta một cái chậu và một cái gáo.

968

https://thuviensach.vn

Vâng theo lời ông lão, Đinh mang chậu và gáo ñến. Anh không ngờ ông lão sau khi hứng chậu sát vào mặt, tay cầm cán gáo bất thình lình ñánh vào mũi mình mấy cái thật mạnh. Đinh ngơ ngác tưởng ông lão ñiên, vội giành lấy gáo.

Nhưng ông khách, tuy già mà rất khỏe, xô Đinh ra rồi cứ ñập mạnh vào mũi mình. Tự nhiên máu ở mũi ông tuôn ra như xối, ñược một lát thì ñầy chậu. Đinh ñang sửng sốt vì hành ñộng kỳ lạ, chợt nhìn kỹ vào chậu thì lạ thay, máu ñã ñông lại thành một chậu vàng. Anh chưa biết nói thế nào thì thoáng một cái ông lão ñã biến ñi ñâu mất.

Từ ñấy Đinh trở nên giàu có: anh tậu vườn, làm nhà ngói tường dắc, sắm mọi thứ ñồ ñạc quý giá, lại cưới ñược một cô vợ ñẹp. Vợ chồng Bính nghe tin Đinh tự nhiên khấm khá hẳn lên thì rất ñỗi ngạc nhiên. Hai người tìm ñến nhà em làm bộ vồn vã thăm hỏi. Trong câu chuyện, Bính cố dò la ñể hỏi cho ra cơn cớ vì ñâu mà một ñứa trẻ như Đinh với mấy ñám ruộng còi lại tự nhiên giàu bốc lên ñột ngột như vậy. Đinh không giấu giếm tý nào cả. Anh kể tỉ mỉ nào là gặp tiên ông giả làm ông lão bị cảm như thế nào, anh chăm sóc ông như thế nào, và ông tiên ñã ñập mũi cho máu chảy thành vàng ñể trả ơn ra sao. Hai vợ chồng Bính nghe xong còn hỏi kỹ mặt mũi hình dáng ông tiên và tỏ vẻ ao ước ñược gặp ông ñể có may mắn như Đinh vừa kể.

Ít lâu sau, một hôm Bính ñi chơi về ñến cổng làng gặp một ông lão râu tóc bạc, quần nâu áo vá ñang chống gậy lần từng bước. Bính nhìn ñi ngắm lại nét mặt ông lão, thấy hao hao giống với ông tiên mà em mình kể chuyện lần trước. Lập tức, hắn tiến ñến khẩn khoản mời ông về chơi nhà mình. Ông lão lấy làm ngần ngại, ngỏ lời từ chối, nói mình còn bận. Nhưng Bính ñã miệng mời tay kéo, cố

nèo ông về cho ñược. Đến nhà, hắn ñưa ông ngồi lên sập, rồi giục vợ mua rượu làm gà, dọn cỗ linh ñình mời ông xơi. Thấy ông lão một mực từ chối, hai vợ

chồng lại càng mời già; họ thay nhau hầu hạ rất kính cẩn, lại ép ông phải ăn uống thật no say, và nói:

- Xin tiên ông cứ thật tình cho, chúng tôi chỉ trông nhờ vào cái mũi của tiên ông mà thôi!

Ông lão tỏ ý không hiểu câu chuyện ra sao cả, mấy lần lắc ñầu từ chối nói:

- Có lẽ anh chị nhầm lẫn, lão ñây có phải là tiên ông ñâu!

Đoạn cầm lấy cây gậy toan bước ra cửa. Nhưng hai vợ chồng nào có nghe, họ

cố giữ lại, ép ông lão ăn xong, lại trải chiếu quạt màn mời ông lão ngủ. Khi ông lão vừa ñặt lưng xuống thì hai vợ chồng ñã sắp sẵn một cái chậu lớn ñặt ở dưới sập.

Sáng hôm sau, ông lão ngủ dậy sớm, ñịnh cáo từ ra về. Nhưng ông làm sao mà thoát ñược. Hai vợ chồng Bính ñã lôi cái chậu ở dưới sập ra hứng sát vào mặt ông lão, tay cầm một cái dùi ñục ñưa cho ông. Ông lão ngơ ngác không biết ñể

969

https://thuviensach.vn

làm gì, từ chối không cầm. Mấy lần Bính toan gõ vào mũi ông, ông lão sợ hãi run lập cập lấy tay che mũi. Bính nói:

- Thôi, xin tiên ông ñừng thử nữa. Tôi xin ngài ñầy chậu này mà thôi.

Nói xong, hắn bảo vợ giữ nghiến lấy tay ông lão, còn mình thì cầm dùi ñục giương thẳng cánh ñập vào mũi cụ già. Chỉ một giáng, máu mũi ông tuôn ra như

xối. Bính mừng khấp khởi, nói với vợ:

- Quả y như lời chú nó thật. Chúng ta sắp sửa ñấy chậu vàng!

Thấy máu ngừng chảy, hắn lại bồi thêm cho ông mấy cái nữa, làm ông ngã lăn ra, nhìn lại thì thấy ông bị gãy luôn một lúc mấy cái răng, máu tuôn lênh láng.

Đau quá, nhưng ông lão cũng cố giẫy giụa ráng sức kêu xóm kêu làng.

Nghe tiếng kêu cứu, dân xóm ñổ tới rất ñông. Hỏi hai vợ chồng Bính tại sao tư

nhiên vô cớ ñón ông lão về ñánh ông gãy răng như vậy, thì chúng không biết làm sao mà trả lời. Hỏi ông lão thì ông thều thào nói không ra hơi, chỉ cho biết mình là nghề bán tương ở làng bên cạnh. Người ta vội mách cho con cái ông lão biết. Đứa con ông lão này lòng giận bừng bừng sôi lên, vội ba chân bốn cẳng chạy ñến nhà Bính. Khi thấy bố mình nằm giữa vũng máu thì hắn liền gô cổ hai vợ chồng Bính xuống nện cho một trận nên thân. Đoạn võng bố về phát ñơn kiện lên quan.

Thế là vợ chồng Bính không những mất một số tiền khá lớn ñể chạy chữa cho ông già, mà còn mất bao nhiêu là tiền ñể ñấm mõm bọn quan nha hào lý. Mặc dầu thế, quan vẫn khép Bính vào ñiều luật "ñộc ñả cao niên", bắt hắn nọc ñánh ba mươi trượng1.

KHẢO DỊ

Trong sách Pan-cha-tan-tơ-ra (Panchatantra) có truyện tương tự: Một người lái buôn rơi vào cảnh nghèo túng và ñịnh ñổi nghề làm thầy tu. Một ñêm nằm chiêm bao thấy một vị thần là Pat-ma-ni-ñi, hiện thân của chín kho vàng ở Ku-ve-ra, hứa giúp cho hắn trở nên giàu có. Theo lời dặn thì ngày mai thần sẽ ñến nhà dưới hình thức một thầy tu ăn xin. Người lái buôn chỉ có việc ñánh một gậy vào ñầu thầy tu ấy ñể nó biến thành vàng. Việc xảy ra như trong giấc mộng, người lái buôn trở nên giàu có lên. Nhưng một phó cạo nhìn trộm thấy ñược, bèn bắt chước người lái buôn, mời các thầy tu ñến nhà và khi họ ñã vào rồi, hắn cầm gậy phang vào ñầu họ. Kết quả hắn bị những người lính tuần phòng xông vào tóm cổ giải ñi.

1 Theo Đại-nam kỳ nhân liệt truyện, ñã dẫn.

970

https://thuviensach.vn

Các truyện trên có lẽ bắt nguồn từ truyện Vua nước Ba-la-nại (Bénarès) nghe tiếng gọi ở bãi tha ma trong Tạp bảo tàng kinh (ñược dịch ra chữ Hán từ năm 472):

Xưa ở Ba-la-nại có một ông vua tên là Bơ-ra-ma-ya-xa, ñêm nào cũng nghe ở

bãi tha ma có tiếng gọi: "Ôi vua! Ôi vua!" ñến ba lần. Vua kể lại cho các thầy Bà-la-môn, các nhà chiêm tinh, thầy bói ñể hỏi ý kiến. Họ ñáp: "Nên cho một người nào can ñảm ra ñấy xem sao". Vua treo giải năm trăm ñồng vàng cho người nào dám ra chỗ ấy. Có một chàng mồ côi nghèo khổ nhận ñi. Khi nghe tiếng gọi, hắn hỏi, thì có tiếng ñáp: "Ta là kho vàng chôn cất ở vùng Tai-sò.

Đêm nào ta cũng gọi vua ñể ñưa vàng ñến cho vua mà vua không hề trả lời. Nay anh ñáp lời thì ta cho riêng anh. Ngày mai ta cùng bảy người nữa ñến nhà ñấy".

"Tôi phải làm gì ñể ñón tiếp ñây?". "Quét dọn nhà cho sạch, cắm hoa và trang hoàng. Dọn ăn cho bảy nhà sư và ta. Khi cho uống thì anh cầm gậy lần lượt ñánh vào ñầu mỗi người, và chỉ cho họ ñi vào nơi mà anh chuẩn bị chứa của". Chàng ta trở về kiếm ñiều nói dối vua. Với năm trăm ñồng vàng tiền thưởng anh về lo liệu mọi thứ, lại có một phó cạo ñến cạo mặt cho mình. Quả nhiên khách y hẹn ñến, anh lần lượt giáng gậy vào ñầu mỗi người và bỗng dưng họ biến thành những vại tiền vàng. Phó cạo nhìn trộm qua khe cửa thấy thế, cũng bắt chước mời tám thầy tu ñến nhà mình và cũng nện cho mỗi người một gậy y như chàng mồ côi ñã làm. Nhưng mấy thầy tu bị ñánh nằm lăn lóc trong vũng máu, trừ một người thoát ñược kêu cứu ầm ĩ. Vua sai bắt phó cạo giải ñến. Hắn kể cho vua nghe ñầu ñuôi. Vua sai người ñến khám nhà chàng mồ côi, nhưng khi họ toan chiếm kho vàng thì vàng ñã biến thành những con rắn ñộc, miệng phun ra lửa.

Vua phán: "Của ấy thật là sở hữu của nó!"1.

Một số truyện dưới ñây có chủ ñề "giàu sang có số" với hình tượng vàng biến thành rắn, khi nó vào tay kẻ không xứng ñáng ñược hưởng. Ví dụ:

Truyện Việt-nam do người miền Nam kể: Cô hồn ñền ơn.

Một ông bá hộ chăm cúng cô hồn vào ngày rằm tháng bảy. Một người hàng dầu ñầu ñêm ngủ ở bãi tha ma nghe ma nói chuyện với nhau rằng: "Ông ấy có lòng tốt nhưng cúng không tinh khiết vì lá chuối vấy máu". Hắn kể lại cho ông bá hộ nghe. Ông này biện một lễ cúng khác. Đêm lại, người hàng dầu lại nghe ma nói với nhau: "Lễ cúng lần này vẫn ô uế vì nấu phải củi chuồng lợn". Nghe người hàng dầu mách, bá hộ vẫn không nản, bèn nhờ nhà chùa biện lễ cúng lần thứ ba. Hôm sau, người hàng dầu nghe chúng nói: "Một trăm ngày nữa sẽ ñền ơn". Vì tham lam, hắn không thông báo tin này cho bá hộ. Đúng ngày, hăn rình ở cửa nhà bá hộ quả thấy có ma khiêng ba cái chum ñến ñặt trước sân. Mở ra hắn thấy vàng bạc nhưng khi thò tay vào thì lại là rắn. Hắn sợ rụt tay lại, thì rắn 1 Dẫn trong BEFEO (1904)

971

https://thuviensach.vn

lại hóa ra vàng bạc như cũ. Hắn bèn gõ cửa làm bộ báo tin cho bá hộ ñể lấy công. Bá hộ ñền ơn bằng cách biếu hai thoi vàng, hai thoi bạc. Hắn ra chợ uống rượu say bị người ta lấy cắp, cuối cùng về tay không1.

Truyện do người miền Bắc kể Hũ vàng hũ rắn:

Một người nọ ñi cày ñào ñược một cái hũ, mở ra thấy có vàng. Anh ñể lại chỗ

cũ. Về kể lại với vợ, vợ bảo: "Anh ngốc thế! Sao không mang về?". "Nếu là của trời cho thì trời phải ñưa ñến nhà chứ". "Nếu có ai biết họ lấy mất thì sao?".

"Không ai lấy ñược cả. Mà nếu ai lấy ñược, tức là trời không cho ta". Lúc ấy có một tên trộm ñang rình ở sau nhà, nghe nói vậy bèn ra ñồng mang hũ vàng về

nhà. Không ngờ khi mở ra xem thì là một hũ lúc nhúc những rắn. Cho là vì người nọ nói láo làm cho mình mắc hợm, hắn bèn mang hũ ñến vứt vào nhà người kia, ñịnh bụng ñể rắn cắn cả nhà cho bõ ghét. Sáng dậy, người kia mở cửa thấy cái hũ, mở ra xem thì là một hũ vàng. Hắn bảo vợ: "Tao nói có sai ñâu. Của trời cho thì trời phải mang ñến tận nhà!"2.

Giống truyện của ta, người Tày kể như sau:

Một ông già ñào ñược một hũ bạc thỏi. Ông ta ñậy lại như cũ rồi về, ñêm lại, kể cho vợ biết. Vợ hỏi vì sao không lấy về, thì ông ñáp: "Đây mới là ñất cho.

Đất cho nhưng trời chưa cho, thì chưa lấy". Cũng có hai tên trộ ñang rình sau nhà, nghe ñược câu chuyện của hai vợ chồng. Chúng cũng vội lẻn ra chiếm lấy hũ bạc, nhưng khi thò tay vào khoắng thì thấy một hũ ñầy rắn. Giận ông già bịa chuyện lừa, chúng bèn khiêng hũ ñến nhà trèo lên mái vạch tranh ra rồi dốc hũ

xuống ñịnh cho rắn bò vào giường cắn cho bõ ghét. Nhưng không ngờ khi rắn rơi xuống ñều hóa thành bạc thoi. Ông già tỉnh dậy bảo vợ: "Đấy, bây giờ trời mới cho chúng ta ñấy!".

Hai tên trộm thấy vậy chỉ còn biết vào lạy lục xin hai ông bà già cho họ một ít3.

Người Miến-ñiện (Myanmar) thì lại kể như sau:

Có hai vợ chồng người kiếm củi cầu khấn mong ñược của. Thần cây me báo mộng cho cả hai: Đi quá ba bước từ cây me ñầu làng về phía Đông sẽ ñược hũ

vàng. Hai vợ chồng tỉnh dậy kể cho nhau biết giấc mộng, nhưng cả hai ñều cho rằng mộng mị vô chừng không ñào làm gì mất công. Một tên ăn trộm nghe nói, ra cây me ñào lên quả thấy một hũ, nhưng lại là hũ rắn. Cho là vợ chồng người kiếm củi lừa mình, hắn bèn vác hũ ñến bỏ trước nhà. Cũng như các truyện trên, sáng dậy hai vợ chồng thấy trong hũ không phải rắn mà là vàng4.

1 Theo Sơn Nam, sách ñã dẫn

2 Theo lời kể của người miền Bắc.

3 Theo Hoàng Quyết, sách ñã dẫn.

4 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện, sách ñã dẫn.

972

https://thuviensach.vn

Về hình tượng rắn hóa ra vàng, xem lại truyện Hai chị em ở Khảo dị truyện số

12, tập I. Một truyện khác Rắn hóa vàng kết hợp giữa truyện Hai chị em với truyện Hũ vàng hũ rắn, nhưng hình tượng phần nào có chịu ảnh hưởng của truyện ñồng bào Tày:

Một người em bị anh chiếm ñoạt hết tài sản của bố ñể lại, nên phần của mình không còn gì. Đói khổ quá, một hôm em ra ñồng xúc tép, nhưng xúc mấy lần cũng chỉ ñược một con rắn liu ñiu, bèn ñem về bỏ vào vại ñậy lại. Sáng ra thì thấy rắn ñã hóa vàng. Từ ñấy trở nên giàu có.

Biết chuyện, vợ chồng người anh cũng ñi xúc rắn về bỏ vào trong vại. Nhưng khi mở ra xem thì rắn vẫn là rắn, không thấy có vàng. Cho là em bắt ñược vàng nhưng lại phao tin láo ñể lừa họ, họ bèn mang ñến dỡ mái tranh ñổ rắn xuống chỗ hai vợ chồng người em nằm cho bõ tức. Nhưng khi em dậy chẳng thấy rắn ñâu mà lại thấy vàng nên càng giàu thêm. Người anh lại thêm tức, bèn tìm cách ăn trộm vàng của em về giấu trong một hầm kín. Nhưng vàng của em không vì vậy mà suy suyển. Trái lại vàng của anh ñưa về thì lại hóa thành rắn chui rúc khắp nơi làm vợ chồng hết sức lo buồn, rồi chết1.

Người Hà-tĩnh có một truyện nói ñến một bà tiên ñi thử người trần. Gặp bà lần ñầu là một người nghèo nhưng tốt bụng, anh ta thấy một người ăn mày nghèo khổ không biết là tiên, ñón về cho ăn, ngủ. Đến nửa ñêm thấy người ấy kêu ñau bụng, anh lại ñưa chậu cho mà ñi ngoài. Sáng dậy thì bà ñã biến mất mà trong chậu ñầy vàng. Một tên nhà giàu nghe ñược tin ấy cũng ñi ñón bà tiên ăn mày về

nhà, ñãi rất hậu, và cũng ñưa chậu cho bà ñi ngoài. Nhưng sáng dậy chỉ thấy một chậu rắn rết2.

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I, sách ñã dẫn.

2 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

973

https://thuviensach.vn

152. HÀ RẦM HÀ RẠC

Ngày xưa, một nhà nọ có hai anh em cha mẹ mất sớm ñể lại một tư cơ cũng vào hạng khá trong vùng. Từ trước hai người vẫn ở chung với nhau. Ít lâu sau người anh lấy vợ. Anh bảo em:

- Bây giờ ñã ñến lúc phải chia gia tài ra ñể cho mày học ăn học làm với người ta.

Đến ngày chia của, anh chìa một tờ giấy, bảo em:

- Của cải của cha mẹ ñể lại chỉ có ba giống: Giống ñực, giống cái và giống con. Mày bé bỏng nên tao nhường cho mày tất cả những ñồ ñạc giống ñực, còn giống cái và giống con thì phần tao. Nghe chưa, nếu mày bằng lòng thì ký vào ñây!

Em ngây thơ tưởng là anh thương thật nên không nghi ngờ gì cả, ký ngay vào giấy. Cuộc chia của bắt ñầu. Nhưng ñồ vật nào mà chẳng là "cái" hay "con".

Người anh ñếm mãi: "Cái nhà này: của tao, con trâu này: của tao, cái chum này: của tao, cái cày, cái bừa này: của tao...". Suốt từ sáng ñến chiều những của chìm của nổi chia ñã sắp vơi mà vẫn chưa có một vật nào thuộc giống ñựa cả. Mãi ñến lúc trời ñã tối, người em tức mình mới chụp lấy một cây dao rựa dựng ở bờ hè mà nói rằng:

- Đây là "ñực rựa"1 thuộc về phần tôi!

Nói xong, vác rựa lùi lũi ñi ra giữa lúc người anh cười ha hả vì thấy mưu kế

của mình ñã ñạt.

Từ ñấy, người em ngày ngày vác rựa vào rừng chặt củi làm kế sinh nhai. Vì không có nhà ở nên anh ta phải ăn nhờ ở ñậu hết nhà người bà con này qua nhà người quen khác. Có hôm phải nằm ñình nằm chùa, ngủ cầu ngủ quán như kẻ

cầu bơ cầu bất. Nhưng anh vẫn chăm chỉ làm ăn ñể khỏi phải cái nhục ngửa tay ăn xin.

Một hôm trăng non vừa mọc, anh ñang ngủ say tỉnh dậy tưởng trời ñã sáng, bèn vớ lấy rựa ñi miết lên rừng. Đến cửa rừng mới hay là mình nhầm: trời vẫn còn khuya. Bèn nằm duỗi chân dưới một gốc cây cổ thụ ñợi sáng, nhưng bỗng dưng ngủ quên lúc nào không hay. Anh chàng không ngờ rằng nơi ñây là chốn chơi ñùa của một bầy khỉ. Hôm ấy chúng cũng kéo nhau ñến ñấy, nhưng khi thấy dưới gốc cây có một người lạ nằm thẳng ñuỗn thì ñồ là một thây người; 1 Tiếng "ñực" không dùng làm quán từ như "cái" và "con". Từ Nghệ - Tĩnh trở vào cũng có nơi có lúc dùng ñể chỉ vật gì to khỏe, bậm bạp, ví dụ: một ñực bò, một ñực rận, một ñực rựa, v.v ...

974

https://thuviensach.vn

chúng bèn xúm nhau khiêng ñi chôn ñể lấy chỗ nhảy nhót. Đang ñi, anh chàng bỗng tỉnh giấc, toan la lên, nhưng thấy chuyện hay hay, nên cứ nằm im ñể xem bọn khỉ khiêng mình ñi ñến ñâu. Hồi lâu, anh nghe bầy khỉ dừng lại nói với nhau:

- Hà rầm hà rạc, chôn vào hố bạc, không chôn hố vàng!

Nhưng trong bầy khỉ có một con khỉ ñột ñứng ñầu, bảo chúng:

- Hà rầm hà rạc, chôn vào hố vàng, không chôn hố bạc!

Thế là bầy khỉ lại tiếp tục khiêng anh tới một chỗ khác xa hơn. Đến nơi, chúng ñặt anh xuống rồi kéo nhau trở về gốc cổ thụ. Anh chàng nhìn thấy xung quanh mình có những cục vàng sáng chói thì mừng lắm, bèn chờ cho chúng ñi khuất mới ñứng dậy nhặt ñầy túi mang về. Từ khi trở nên giàu có lớn, anh chàng hết làm nhà cửa lại tậu ruộng vườn, nuôi trâu bò, cuộc ñời muôn phần tươi hơn trước.

Câu chuyện về người tiều phu lên núi bắt ñược vàng từ ñó lan ñi khắp nơi.

Người anh nghe nói nửa tin nửa ngờ. Một hôm vào ngày giỗ cha, hắn thấy em mình tìm ñến mời về nhà ăn giỗ. Hắn vội vã nhận lời. Bước vào nhà em, người anh không giấu ñược kinh ngạc.

- Từ dạo ấy ñến giờ chú mày làm thế nào mà phát tài dữ vậy?

Em vui vẻ kể tỉ mỉ cho anh nghe câu chuyện lên rừng gặp khỉ, và từ hố bạc tình cờ ñược chúng chuyển sang hố vàng. Nghe ñoạn, người anh mượn ngay cây rựa, và cũng chờ một ñêm trăng non, một mình vác rựa lên cửa rừng. Hắn ta cũng giả vờ duỗi chân nằm dưới gốc cây cổ thụ nọ. Lát sau quả có một bầy khỉ

ñến nhảy nhót xung quanh gốc cây, và khi thấy có người lạ nằm choán chỗ

chúng vui ñùa, chúng cũng xúm lại khiêng ñi chôn, vì chúng tưởng rằng ñó là một cái thây người chết. Nhưng ñến lúc nghe bầy khỉ nói: - "Hà rầm hà rạc, chôn vào hố bạc không chôn hố vàng!" thì hắn vội ngẩng ñầu cãi lại:

- Chôn vào hố vàng chứ! Chôn vào hố vàng chứ!

Bầy khỉ không ngờ cái thây người vẫn còn sống, cuống cuồng quẳng hắn xuống rồi bỏ chạy. Hắn bị lăn xuống sườn núi, ñầu va vào ñá, vỡ sọ chết1.

KHẢO DỊ

Người Quảng-bình có truyện Đực rựa cũng giống như truyện trên nhưng không có ñoạn cuối:

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

975

https://thuviensach.vn

Nhà nọ có hai vợ chồng một nhà hái củi xích mích sinh ra cãi nhau không ai chịu ai. Một hôm chồng bảo: "Đã không nghe nhau nữa, thì chúng ta nên ly dị, có cái gì trong nhà chia ra cho hết, rồi mỗi người ñi mỗi ngả". Cũng như truyện trên, người vợ tinh ranh giao ước rằng mình sẽ lấy những vật gì gọi là cấy (cấy: cái, tiếng miền Trung) còn vật gì gọi là ñực thì phần chồng. Thành thử thúng mủng, nồi niêu, bát ñĩa, mọi cái ñều về tay vợ. Của trong nhà sắp vơi mà chồng thì chưa ñược chia cái gì. Tức mình, anh chàng thấy cái rựa dựng ở góc nhà, vội chụp lấy nói: "Đây không phải là "cấy" mà là "ñực", của tao". Không mấy ai gọi rựa là ñực, nhưng vì là ñồ dùng thiết thân nên anh chàng phải nói thế vì sợ vợ

chiếm mất. Từ ñấy, người ta cho rằng người ñàn ông ñi ñâu cũng luôn luôn mang rựa bên mình, là do truyện này mà ra1.

Đồng bào Vân-kiều có truyện Vì sao có tục treo cua ñầu nương cũng là một dị

bản của truyện Hà rầm hà rạc, nhưng không có ñoạn ñầu:

Có hai anh em Tong và Tênh trồng bắp ở rẫy thường bị phá hoại. Một hôm Tong nghĩ kế bắt cua giã nhỏ bỏ vào ống nứa ñem treo khắp nương, ñịnh bụng làm cho khỉ sợ mùi tanh mà tránh xa. Đoạn anh lên chòi nằm. Bầy khỉ ñến thấy mùi tanh cho là có người chết, leo lên chòi thấy có người nằm, tưởng là xác chết, bèn gọi nhau khiêng ñi. Tong cứ nằm im ñể xem bầy khỉ làm gì, thì thấy chúng soạn sửa ñám ma cho mình linh ñình: bắt chước người, chúng cũng mang về

những ñồ quý như thanh la, nồi ñồng... ñịnh chôn theo. Nhưng Tong ñã bất thình lình nhổm dậy, bầy khỉ hoảng hốt bỏ chạy, anh nhặt của quý mang về.

Tênh nghe kể ñòi ñi thay. Tênh cũng làm như anh và cũng bị bầy khỉ khiêng ñi chôn, nhưng chúng sợ người chết sống lại như lần trước, nên ném Tênh xuống vực sâu chết. Từ ñấy khỉ cũng kệch không dám ñến những nương rẫy có treo cua. Vì thế người ta treo cua ở nương rẫy ñể cho chúng khỏi phá2.

Truyện của người Cham-pa gần như là một dạng với truyện của chúng ta: Một người trồng ñược rẫy bắp, sắp thu hoạch, anh làm chòi canh rồi tối ñến, mang chiếu cuộn tròn nằm ngủ. Hôm ấy lũ khỉ (kra-thon) ñến ăn, thấy anh ngủ

tưởng là xác chết bèn bàn nhau chôn trước khi ăn. Một con hỏi: - "Nên chôn ở

núi sắt, núi vàng hay núi bạc?" - "Núi vàng", cả lũ ñáp rồi chúng khiêng anh ñến ñó ñào lỗ quẳng vào, ñoạn bỏ ñi ăn, ñịnh bụng sẽ trở lại lấp ñất. Anh tỉnh dậy lấy ñược một ôm vàng, rồi lại cuộn chiếu giả ngủ. Lũ khỉ ăn no quay lại, lại bỏ ý ñịnh trước, khiêng trả anh về chòi.

Người anh cả thấy em làm nhà tậu ruộng bèn hỏi lý do. Hắn cũng ñến nằm ở

chòi. Nhưng khi lũ khỉ hỏi nhau chôn ở ñâu, nhiều con trả lời chọn ñâu cũng 1 Theo Ca-ñi-e (Cadière), BEFFO (1904).

2 Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, tập III, ñã dẫn.

976

https://thuviensach.vn

ñược. Anh ta kêu: - "Đưa tôi ñến núi vàng mới phải". Lũ khỉ sợ, quẳng anh, anh bị gãy lưng chết1.

Người Nùng có chuyện Chàng trồng bí:

Có hai anh em mồ côi. Sau ñó người anh lấy vợ. Một hôm chị dâu vu vạ rằng em ñịnh làm nhục mình. Nghe vậy, người anh bèn tống cổ em ñi. Em lên núi phá hoang ñịnh trồng bí, bèn về xin anh một ít hạt giống. Chị dâu không cho, em nhặt ñược hai hạt bí rơi về trỉa. Không ngờ mọc lên hai cây bí tốt lạ lùng, quả

ngon và thơm, người ta tranh nhau mua. Đêm ñến, em lên rẫy canh. Trong lúc ñang ngủ có một ñàn khỉ kéo nhau ñến. Chúng bảo: - "Ông chủ nương bí chết, nên khiêng vào hang vàng ñể ñền ơn". Nhờ vậy, em lấy ñược vàng về.

Thấy em giàu có, người anh ñòi ñể mình ñi rẫy thay. Chị dâu nấu cơm cho chồng ăn thật no ñể có sức gánh về nhiều vàng. Nửa ñường vì ăn quá no, người anh tuôn ra một tràng rắm. Đàn khỉ bảo nhau: "Ông chủ chết thối rồi, quẳng ñi thôi!". Người anh nói: - "Ấy phải ñưa ta ñến hang vàng chứ!". Chúng sợ quá quẳng anh xuống dốc, chết2.

Truyện của người Mèo cũng có hai anh em mồ côi và một chị dâu xúi bẩy chồng ñuổi em. Em cũng nhặt ñược hai hạt giống rơi - nhưng ở ñây là lúa mạch -

sau khi xin anh chị không ñược. Hai hạt tự nhiên mọc ñầy ñám nương. Em làm chòi canh. Khỉ ñến ăn, em ñuổi. Ở ñây truyện lại phần nào giống với truyện Cây khế (xem Khảo dị truyện số 58, tập II), khỉ bảo anh: - "Ăn một bông lúa trả một cục vàng". Ăn no, chúng bảo anh giả chết ñể chúng khiêng ñi, ai hỏi cũng không nói, ai gọi cũng không thưa, ñưa ñến một nơi lấy vàng. Anh bèn ñể chúng khiêng. Dọc ñường nghe có tiếng trao ñổi: - "Đứa này chết à? Chôn nó ở núi vàng hay núi bạc?". "Xác nó thơm chôn núi vàng". Đến một cái hang, chúng ñặt anh xuống bảo: "Vàng ñấy, lấy ñi".

Thấy em trở nên giàu có, người anh ñổi tài sản của mình ñể lấy nương lúa mạch. Khỉ cũng ñến ăn và hứa như trên. Cũng như truyện của người Nùng, khi ra ñi hắn nghe lời vợ cố ăn thật no ñể có sức mang vàng, nên khi ñàn khỉ hỏi nhau, hắn ñau bụng không nén ñược cái rắm. Chúng nó bảo: - "Thằng này bụng trương sắp vỡ, thối quá!". Bèn quẳng xuống vực3.

Đồng bào Ca-tu có hai truyện:

1. Có hai anh em A-lan và A-ly mồ côi từ nhỏ. Khi A-lan lấy vợ thì giành lấy hết tài sản, chỉ cho em một ñòn xóc và một cái rựa. Em ñi ñốn củi ngủ ở gốc cây ña ven rừng. Một hôm nằm chiêm bao thấy mình trèo lên bó củi, tự nhiên bó củi chạy thẳng xuống chợ. Tỉnh dậy anh làm thử, quả ñúng. Từ ñấy anh ñược nhiều 1 Theo Lăng-ñờ, Truyện cổ tích Champa.

2 Theo Hoàng Quyết, ñã dẫn.

3 Theo Truyện cổ dân tộc Mèo, ñã dẫn.

977

https://thuviensach.vn

tiền. Một hôm bị bọn cướp ñón lấy hết tiền và ñánh ñau, anh cố lê về gốc ña.

Nửa ñường không ñi nổi, nằm lại gốc sung, có ñàn khỉ tới ăn sung tưởng là người chết, bèn bảo nhau: "Hò rì hò rạc, chôn vào hầm bạc, ñừng chôn hầm vàng!" - "Hầm bạc gần gốc sung sợ bay mùi thối, thôi chôn hầm vàng!". Đến hầm vàng chúng ñặt anh xuống, ñi hái sung. Anh cởi khố bọc mang về, trở nên giàu có. A-ly mời anh tới chơi, anh bảo phải có "gấm lót ñàng, vàng lót ngõ"

mới ñến. A-ly cũng chiều làm theo. Mời anh ăn xong còn tặng vàng mang về.

A-Lan biết chuyện của em, bèn quấn nhiều khố ñến gốc sung nằm giả chết.

Nghe ñàn khỉ hát: - "Hò rì hò rạc, chôn vào hầm bạc ñừng chôn hầm vàng", hắn vùng la lên: - "Hãy chôn vào hầm vàng!". Chúng sợ ném hắn xuống ghềnh chết nhăn răng.

2. Có hai anh em A-rinh và A-tang. Anh thì tham và lười còn em vốn chăm chỉ. Một hôm A-tang ñi ñến một làng khỉ giàu có. Vốn biết ăn thức ăn của khỉ

thì nổ ruột chết, nên anh ñề phòng. Anh giả tảng ăn uống no say, tối lại cho nổ

ống tre giả vờ chết, lại buộc ruột lợn giả làm nổ ruột. Khỉ ñưa ñến nơi làm phép cho sống, có bà già vú dài cho bú. A-tang vẫn nằm im. Chúng nó khiêng ñể lên ngọn cây, hát, lại ñưa xuống thuyền xung quanh chất áo quần, chiêng ché, gạo bắp, lợn gà... Thuyền trôi qua chín khe mười suối, cuối cùng về ñến nhà trở nên sung sướng.

A-rinh cũng lần mò ñến làng khỉ giả vờ chết. Bà vú dài cho bú nhưng vì sữa hôi, hắn phun phì phì. Đàn khỉ móc ruột hắn kéo ra hai sải. Đau quá, hắn vắt ruột lên vai cắm ñầu chạy. Khi về ñến nhà, hắn bỏ ruột vào chảo mong co lại. Mùi khét xông lên, hắn ngã vào chảo chết hóa thành con "ñơ-reng hanh" có miếng da ñen trên lưng1. (16)

Truyện của người Tày Hố vàng hố bạc, có ñoạn mở ñầu hơi khác: Một anh chàng nghèo ñi câu cá. Một lũ khỉ ñến hỏi: - "Câu bằng mồi gì?".

"Ruột khỉ". Nghe nói thế, lũ khỉ sợ hãi bỏ chạy. Chốc sau chúng lại ñến hỏi, anh vẫn trả lời như cũ. Cho là người này giết khỉ thật, lũ khỉ bẻ cây ñánh anh. Anh ñau nằm vật xuống giả chết. Lũ khỉ bảo nhau: - "Chôn ñâu bây giờ? Hố vàng hố

bạc hay hố hủi?" - "Hố bạc". Nhờ vậy anh chàng trở nên giàu có. Một người khác nghe tin cũng ñi câu cá, gặp lũ khỉ và sự việc cũng diễn ra như trên. Đến khi nghe chúng hỏi nhau chôn ở ñâu, một con ñáp: - "Hố hủi", hắn nhỏm dậy nói: - "Không, hố vàng kia" - "À, ra hắn còn sống". Chúng nói thế rồi quăng hắn xuống ghềnh2.

1 Theo Truyện cổ Ca-tu.

2 Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge), ñã dẫn.

978

https://thuviensach.vn

153. ÔNG GIÀ HỌ LÊ

Ngày xưa có một ông già góa vợ họ Lê. Nhà ông tiền kho bạc ñụn không sao tiêu hết. Nhưng ông lại không có con trai, chỉ sinh ñộc một mụn con gái, lớn lên, gả cho một anh chàng con nhà gia thế trong vùng. Chàng rể của ông người họ

Bùi. Hắn lấy con gái ông là cốt nhìn vào gia tài kếch sù của ông. Về phía ông già họ Lê cũng bụng bảo dạ: - "Ta nay tuổi ñã ngoài sáu mươi khó có thể có con ñược nữa chưa nói là con trai. Vậy thì con nào cũng là con thôi!". Từ ñó ông có ý ñịnh cho con gái mình ăn thừa tự. Khi ñứa cháu ngoại của ông sinh ra, ý ñó lại thêm quyết.

Một hôm ông sang nhà con rể chơi. Đứa cháu của ông lúc này ñã lên ba tuổi.

Giữa lúc hai ông thông gia ñang chuyện trò với nhau ở ngoài vườn thì ñứa bé ñã ñược mẹ nó bảo ra mời ông vào ăn cơm. Nó bập bẹ: "Mời ông vào ăn cơm". Ông già họ Lê hỏi ñùa nó: - "Cháu mời ông nào?". Đứa bé chỉ vào ông nội của nó là người mà nó quen thuộc. Ông già họ Bùi hỏi lại: - "Cháu mời ông nào nữa?".

Đứa bé trả lời: - "Không". Ông lão trỏ tay vào ông ngoại nó và hỏi: - "Thế cháu có mời ông này không?". Đứa bé lắc ñầu chạy về phía ông nội nó. Bố nó bảo ñến mấy lần, nó vẫn không chịu mời. Ông nội nó nói ñùa: - "Ông ấy có tiền bạc nhiều lắm, cháu có mời ông, ông sẽ dành cho mà tiêu, nếu cháu không mời, ông không cho nữa". Chung quy ñứa bé vì lạ ñối với ông ngoại nó nên không chịu nghe lời. Tuy việc không có gì ñáng kể nhưng bụng ông già họ Lê cảm thấy không vui.

Lúc trở về, ông già họ Lê nghĩ lại câu chuyện vừa qua và nhiều chuyện cũ

khác. Ông không giận ñứa cháu ngoại, nhưng những chuyện ấy lại gợi cho ông rất nhiều về tâm tính của hai cha con ông già họ Bùi. Bụng bảo dạ: - "Hai cha con nhà này chỉ là một hạng thèm tiền khát của, và chúng có vẻ hả hê vì ñược phá phách tài sản của ta". Rồi ông ngẫm nghĩ: - "Ôi! Bao nhiêu mồ hôi nước mắt của ta và ông cha ta mấy ñời gom góp lại bỗng chốc lọt vào tay quân bất lương.

Sao có thể như thế ñược nhỉ?".

Trong lòng ông nảy ra một sự bực bội ghen ghét, nó cứ làm ông băn khoăn day dứt. Ông toan ñem phần lớn của cải cho họ và làng. Nhưng rồi lại gạt ñi: -

"Trừ phi không có con, chứ ñã có con không ai làm thế bao giờ". Trước kia ông có ý ñịnh ở vậy cho ñến mãn ñời. Nhưng bây giờ ñã có sự thay ñổi. Một ý nghĩ

vụt lóe ra trong óc ông già - "Hay ta cứ lấy vợ rồi ñến ñâu hay ñấy!". Thế là chỉ

ít lâu sau, người ta bỗng thấy ông nhờ mối ñánh tiếng gá nghĩa với một người ñàn bà góa chồng ở làng bên cạnh.

*

* *

979

https://thuviensach.vn

Người vợ kế sau khi về làm bạn với ông ñược ba năm thì sinh một ñứa con trai. Nỗi vui mừng của ông già họ Lê tưởng không gì hơn thế nữa. Ông chăm sóc cho con ñến mức trong làng ngoài xóm phải ñồn nhau: chưa một nhà quyền quý nào chăm ñược như vậy. Đã lo cho ñứa bé trước mắt, ông lại còn lo cho nó mai sau. Thấy chàng rể hung bạo, nhiều lúc ñến chơi nhà nhìn ñứa con trai bé bỏng của mình bằng cặp mắt ganh ghét, ông ñâm ra lo sợ. Ông thầm nghĩ: - "Mình nay ñã gần ñất xa trời. Nếu một mai khuất núi giữa lúc thằng bé hãy còn trứng nước thì nó không ngại gì mà không ra tay ám hại. Bởi vì nó thừa hiểu là theo luật của triều ñình thì bao nhiêu tài sản của ta phải thuộc về thằng bé. Chao ôi, nguy hiểm cho tính mệnh con ta biết chừng nào?". Vì thế, không một giây phút nào ông quên tìm cách bảo toàn cho ñứa bé trong tương lai.

Và rồi cuối cùng mọi người ñều tỏ thái ñộ ngạc nhiên khi thấy ông già họ Lê thường tỏ thái ñộ lạnh nhạt ñối với hai mẹ con người vợ kế. Người ta bàn tán rất nhiều về cái tên "Phi"1 mà ông ñặt cho ñứa bé. Một người nói: - "Chỉ có ngờ nó là con hàng xóm thì mới ñặt tên như vậy!" - "Đúng, người khác tiếp. Chắc bây giờ ông lão mới hiểu ra là bảy mươi tuổi thì không thể nào có con ñược, lại là có con trai!". Ông già họ Lê có nghe rất nhiều lời bàn tán về mình, nhưng ông chỉ

cười thầm không nói gì cả.

Cho ñến ngày sắp mất, người ta vẫn không thấy ông nhắc nhở gì cho mọi người biết về việc thừa kế tài sản của mình. Chúc thư ông ñể lại chỉ vỏn vẹn có hai mươi mốt chữ Hán, mà tuồng như là viết dở dang trước khi tắt thở:

"Thất thập nhi sinh phi ngô tử dã kỳ ñiền sản giao dữ tử tế ngoại nhân bất ñắc tranh ñoạt"2.

Vì vậy, sau khi chôn cất xong, lập tức chàng rể ñộc nhất của ông cứ chiếu theo chúc thư chiếm hết gia tài ñiền sản, chỉ ñể lại cho hai mẹ con thằng bé Phi một gian nhà nhỏ với vài thửa ruộng xấu.

Thực ra, trước khi chết, ông già họ Lê ñã gọi riêng hai mẹ con lại, trao cho một tượng gỗ. Tượng này tạc hình người, ñặc biệt có một cánh tay giơ ra ñằng trước, nhưng ngón tay lại chỉ quặt về phía bụng. Người vợ kế của ông không hiểu thế nào cà, chỉ một mực ngồi ôm lấy con mà khóc. Ông ghé vào tai an ủi:

- Sau này nếu chúng nó tranh giành tư cơ của ta ñể lại, thì mẹ con cứ nhẫn nhục chịu vậy, ñợi khi thằng Phi ñã lớn khôn, hễ thấy có ông quan nào công minh bổ về hạt mình, bấy giờ hãy mang pho tượng này ñưa lên quan phân xử.

Dặn ñoạn, ông tắt nghỉ.

1 Phi: chữ Hán nghĩa là không phải, có thể hiểu: không phải là con ta.

2 Có thể hiểu là: Bảy mươi tuổi mới ñẻ ra nó, không phải là con ta, ruộng ñất ta, giao cho con rể, người ngoài không ñược tranh chiếm.

980

https://thuviensach.vn

*

* *

Cho ñến ngày thằng Phi ñã có vợ và sắp có con. Trong những năm qua, hai mẹ

con từng gạt biết bao là nước mắt mỗi lúc nhìn thấy hoa lợi trên ruộng ñất ñều tuôn về nhà họ Bùi. Trong xóm ngoài làng không ai không ái ngại cho tình cảnh mẹ góa con côi không nơi nương tựa của họ. Nhưng người ta thấy bề ngoài, hai mẹ con vẫn tỏ ra yên lòng với số phận, không kêu ca, không oán trách. Như thế

ñã ñược mười tám năm trời.

Một hôm người mẹ hay tin có một ông quan mới ñổi ñến huyện nhà nổi tiếng thanh liêm, xử kiện rất công bằng. Ông thường ñi về các làng nghe ngóng dân tình và không bỏ sót những ñiều chướng tai gai mắt. Nghe tiếng ñồn như thế, mẹ

thằng Phi nhớ ñến lời dặn của chồng, vội dắt con mang pho tượng lên quan.

Cầm pho tượng, quan không hiểu ý tứ thế nào cả. Nghe người ñàn bà thuật lại tình cảnh của mẹ con trong bao nhiêu năm, ông rất thương hại. Ông bèn bảo bà trở về, ba ngày nữa lại ñến.

Khi người ñàn bà chào lạy ra về, mặc dầu trời ñã khuya, quan vẫn cầm lấy pho tượng miên man suy nghĩ. Ông lật xuôi lật ngược. Tất cả ñều không có gì khác thường. - "Ngón tay chỉ vào bụng. Phải chăng trong bụng có vật gì ñây!". Nghĩ

vậy, ông hết lắc lại gõ. Qua tiếng kêu, ông nhận ra là ruột tượng rỗng. Lập tức ông ñi lấy một con dao, dùng mũi dao nhọn thăm dò khắp nơi. Cuối cùng ông nạy ñược một miếng gỗ trám ở một bên nách pho tượng.

- Mọi việc ñều ở ñây cả!

Ông mừng rỡ kêu lên. Nhìn vào, quả tìm ñược một bản chúc thư chính thức của ông già họ Lê. Trong chúc thư, người chủ tài sản dặn trao toàn bộ cho hai mẹ con thằng Phi, chứ không phải cho thằng rể.

Ngày hôm sau, ông cho ñòi anh chàng họ Bùi ñến công ñường bảo phải nộp chúc thư văn khế về gia tài của bố vợ cho quan cứu xét. Tất cả giấy tờ y nộp quan cũng chỉ vẻn vẹn có hai mươi mốt chữ Hán ñã nói ở trên. Quan ñưa pho tượng, rút chúc thư chính thức cho hắn xem, và dõng dạc phán:

- Tất cả giấy tờ ñều nói rằng ý muốn của người chết là ñể toàn bộ tài sản lại cho ñứa con trai. Ngay cả mảnh giấy có dòng chữ mà anh giữ mấy lâu nay, cũng chỉ có nghĩa là ñể ruộng ñất lại cho thằng Phi. Không tin ta giải cho anh nghe.

Nghĩa của hai mươi mốt chữ ñó là thế này: - "70 tuổi mới sinh thằng Phi, ñó là con trai ta. Ruộng ñất trao cho con. Còn rể là người ngoài, không ñược chiếm ñoạt"1. Thế mà anh dám cắt nghĩa bừa ñể chiếm lấy tất cả, không thương gì ñến 1 Câu văn chữ Hán trên, chỉ cần chấm câu lại thì có nghĩa như quan giải thích. Đây là cách chơi chữ của nhà nho bình dân, tác giả truyện cổ tích này.

981

https://thuviensach.vn

ñứa em bé bỏng và mẹ của nó. Bây giờ ta lệnh cho anh phải trả lại ngay tất cả

mọi thứ anh ñã chiếm ñoạt kể cả hoa lợi ruộng ñất ấy trong mười tám năm nay!

Anh chàng họ Bùi cứng họng khi nhẩm lại ý nghĩa mảnh di chúc, cuối cùng phải ñành cúi ñầu vâng lệnh. Còn hai mẹ con Phi hết lời cảm tạ quan huyện và từ ñó bắt ñầu một cuộc ñời sung sướng1.

KHẢO DỊ

Trong Kim cổ kỳ quan có truyện Gia sản một bức tranh có phần gần gũi với truyện trên.

Thái thú họ Nghê nhà giàu có ức vạn, có một con trai tên là Thiện Kế ñã có vợ

con. Tuy tuổi ñã ngoài bảy mươi, ông vẫn còn lấy vợ lẽ và sau ñó người ấy ñẻ

ñược một con trai. Thấy Thiện Kế coi người em khác mẹ như cừu thù, ông lão ñoán chắc thằng anh sẽ sát hại ñứa em bé bỏng vì chuyện gia tài. Vì vậy trước khi chết, ông làm chúc thư chia cho Thiện Kế hầu hết gia sản, còn vợ lẽ và ñứa con còn bé thì ông bí mật cho một bức chân dung của mình có vẽ ngón tay chỉ

xuống ñất. Ông dặn nếu thằng anh không nhìn nhận và không chia tài sản cho em, thì tìm một ông quan nào công minh, ñưa bức tranh ấy ñến nhờ phân xử.

Về sau quả Thiện Kế ñối xử với mẹ con người em rất tệ. Một ông quan sau khi xem bức tranh, ñã khám phá ra một mảnh giấy do ông lão bồi vào trong tranh trước khi chết. Trong giấy ghi rằng mình có chôn ít chum bạc và một chum vàng ñể lại cho ñứa con trai út. Sau khi nắm ñược sự thật, quan làm ra bộ hồn thiêng của ông lão báo mộng cho mình biết, dặn ñến làm chứng cho mẹ con nhà ấy ñào lên lấy của trước con mắt tức tối của Thiện Kế.

Truyện của ta ở trên kia có người kể hơi khác ñoạn cuối: Ông già làm thành hai bản chúc thư, một bản gồm hai mươi mốt chữ giao cho rể, còn một bản bỏ

vào hòm bí mật chôn ở một nơi trước cổng ñền, trong ñó nói rõ toàn bộ tài sản giao cho con người vợ kế. Đoạn ông dặn vợ học thuộc lòng hai câu thơ: Nguyệt ñáo trung thiên nhị thập tam,

Nghê ñầu ảnh lượng chúc thư hàm.

(Nghĩa là trăng ñêm 23 khi lên giữa trời, bóng ñầu con nghê chiếu xuống ở

ñâu thì ở ñó có hòm chúc thư), lại dặn phải cố gắng cho con ñi học.

Sau khi ông mất, ñứa bé học giỏi ñỗ tiến sĩ, anh ta nhớ lại câu hát của mẹ và tìm ñến cổng ñền ñào lên lấy ñược chúc thư, giành lại tài sản của bố ñể lại2.

1 Theo lời kể của người Hà-nội, Hà-tĩnh.

2 Theo lời kể của người Hà-tĩnh (Hồ Hữu Phước sưu tầm).

982

https://thuviensach.vn

983

https://thuviensach.vn

154. TẤM CÁM

Ngày xưa, có Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ. Hai chị em suýt soát tuổi nhau. Tấm là con vợ cả, Cám là con vợ lẽ. Mẹ Tấm ñã chết từ hồi Tấm còn bé. Sau ñó mấy năm thì cha Tấm cũng chết. Tấm ở với dì ghẻ là mẹ của Cám. Nhưng dì ghẻ của Tấm là người rất cay nghiệt. Hàng ngày, Tấm phải làm lụng luôn canh, hết chăn trâu, gánh nước, ñến thái khoai, vớt bèo; ñêm lại còn xay lúa giã gạo mà không hết việc. Trong khi ñó thì Cám ñược mẹ nuông chiều, ñược ăn trắng mặc trơn, suốt ngày quanh quẩn ở nhà không phải làm việc nặng.

Một hôm người dì ghẻ ñưa cho hai chị em mỗi người một cái giỏ bảo ra ñồng bắt con tôm cái tép. Mụ ta hứa hẹn: - "Hễ ñứa nào bắt ñược ñầy giỏ thì thưởng cho một cái yếm ñỏ!".

Ra ñồng, Tấm nhờ mò cua bắt ốc ñã quen nên chỉ một buổi là ñược ñầy giỏ

vừa cá vừa tép. Còn Cám thì ñủnh ñỉnh dạo hết ruộng nọ sang ruộng kia, mãi ñến chiều vẫn không ñược gì.

Thấy Tấm bắt ñược một giỏ ñầy, Cám bảo chị:

- Chị Tấm ơi chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng.

Tin là thật, Tấm bèn xuống ao lội ra chỗ sâu tắm rửa. Cám thừa dịp trút hết tép của Tấm vào giỏ của mình rồi ba chân bốn cẳng về trước. Lúc Tấm bước lên chỉ

còn giỏ không, bèn ngồi xuống bưng mặt khóc hu hu.

Bấy giờ Bụt ñang ngồi trên tòa sen. Bỗng nghe tiếng khóc của Tấm liền hiện xuống hỏi:

- Con làm sao lại khóc?

Tấm kể sự tình cho Bụt nghe. Bụt bảo:

- Thôi con hãy nín ñi! Con thử nhìn vào giỏ xem còn có gì nữa không?

Tấm nhìn vào giỏ rồi nói:

- Chỉ còn một con cá bống.

- Con ñem con cá bống ấy về nhà thả xuống giếng mà nuôi. Mỗi bữa, ñáng ăn ba bát thì con ăn hai, còn một ñem thả xuống cho bống. Mỗi lần cho ăn, con nhớ

gọi như thế này:

Bống bống, bang bang

Lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta,

Chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người

không gọi ñúng như thế nó không lên, con nhớ lấy!

984

https://thuviensach.vn

Nói xong là Bụt biến mất. Tấm theo lời Bụt thả bống xuống giếng. Rồi từ

hôm ấy trở ñi, cứ sau bữa ăn, Tấm ñều ñể dành cơm giấu ñưa ra cho bống. Mỗi lần nghe lời Tấm gọi, bống lại ngoi lên mặt nước ñớp những hạt cơm của Tấm ném xuống. Người và cá ngày một quen nhau, và bống ngày một lớn lên trông thấy.

Thấy Tấm sau mỗi bữa ăn thường mang cơm ra giếng, mụ dì ghẻ sinh nghi, bèn bảo Cám ñi rình. Cám nấp ở bụi cây bên bờ giếng nghe Tấm gọi bống, bèn nhẩm cho thuộc rồi về kể lại cho mẹ nghe.

Tối hôm ấy mụ dì ghẻ bảo Tấm sáng mai dậy sớm chăn trâu, và dặn:

- Con ơi con! Làng ñã bắt ñầu cấm ñồng rồi ñấy. Mai con ñi chăn trâu, phải chăn ñồng xa, chớ chăn ñồng nhà, làng bắt mất trâu.

Tấm vâng lời, sáng hôm sau ñưa trâu ñi ăn thật xa. Ở nhà mẹ con con Cám mang bát cơm ra giếng, cũng gọi bống lên ăn y như Tấm gọi. Nghe lời gọi, bống ngoi lên mặt nước. Mẹ con Cám ñã chực sẵn, bắt lấy bống ñem về làm thịt.

Đến chiều Tấm dắt trâu về, sau khi ăn uống xong Tấm lại mang bát cơm ñể

dành ra giếng. Tấm gọi mãi nhưng chẳng thấy bống ngoi lên như mọi khi. Tấm gọi mãi, gọi mãi, cuối cùng chỉ thấy một cục máu nổi lên mặt nước. Biết có sự

chẳng lành cho bống, Tấm òa lên khóc. Bụt lại hiện lên, hỏi:

- Con làm sao lại khóc?

Tấm kể sự tình cho Bụt nghe, Bụt bảo:

- Con bống của con người ta ñã ăn thịt mất rồi. Thôi con hãy nín ñi. Rồi về

nhặt lấy xương nó, kiếm bốn cái lọ bỏ vào, ñem chôn xuống dưới bốn chân giường con nằm.

Tấm trở về theo lời dặn của Bụt ñi tìm xương bống, nhưng tìm mãi các xó vườn góc sân mà không thấy ñâu cả. Một con gà thấy thế, bảo Tấm:

- Cục ta cục tác! Cho ta nắm thóc, ta bới xương cho!

Tấm bốc nắm thóc ném cho gà. Gà chạy vào bếp bới một lúc thì ñược xương ngay. Tấm bèn nhặt lấy bỏ vào lọ và ñem chôn dưới chân giường như lời Bụt dặn.

*

* *

Ít lâu sau, nhà vua mở hội luôn mấy ñêm ngày. Già trẻ trai gái các làng ñều nô nức ñi xem. Trên các nẻo ñường, quần áo mớ ba mớ bảy dập dìu tuôn về kinh như nước chảy. Hai mẹ con con Cám cũng sắm sửa quần áo ñẹp ñể ñi trẩy hội.

985

https://thuviensach.vn

Thấy Tấm cũng muốn ñi, mụ dì ghẻ nguýt dài. Sau ñó mụ lấy một ñấu gạo trộn lẫn với một ñấu thóc, bảo Tấm:

- Con hãy nhặt cho xong chỗ gạo này rồi có ñi ñâu hãy ñi, ñừng có bỏ dở, về

không có gì ñể thổi cơm dì ñánh ñó.

Nói ñoạn, hai mẹ con quần áo xúng xính lên ñường, Tấm ngồi nhặt một lúc mà chỉ mới ñược một nhúm, nghĩ rằng không biết bao giờ mới nhặt xong, buồn bã, bèn khóc một mình. Giữa lúc ấy Bụt hiện lên, hỏi:

- Con làm sao lại khóc?

Tấm chỉ vào cái thúng, thưa:

- Dì con bắt phải nhặt thóc cho ra thóc, gạo ra gạo, rồi mới ñược ñi xem hội.

Lúc nhặt xong thì hội ñã tan rồi, còn gì nữa mà xem.

Bụt bảo:

- Con ñừng khóc nữa. Con mang cái thúng ñặt ra giữa sân, ñể ta sai một ñàn chim sẻ xuống nhặt giúp.

- Nhưng ngộ chim sẻ ăn mất thì khi về con vẫn cứ bị ñòn.

- Con cứ bảo chúng thế này:

Rặt rặt (tức chim sẻ) xuống nhặt cho tao

Ăn mất hạt nào thì tao ñánh chết1

thì chúng sẽ không ăn của con ñâu.

Tự nhiên ở trên không có một ñàn chim sẻ ñáp xuống sân nhặt thóc ra một ñằng, gạo ra một nẻo. Chúng nó lăng xăng ríu rít chỉ trong một lát ñã làm xong, không suy suyển một hạt. Nhưng khi chim sẻ ñã bay ñi rồi, Tấm lại nức nở khóc.

Bụt lại hỏi:

- Con làm sao còn khóc nữa?

- Con rách rưới quá, người ta không cho con vào xem hội.

- Con hãy ñào những cái lọ xương bống ñã chôn ngày trước lên thì sẽ có ñủ

mọi thứ cho con trẩy hội.

Tấm vâng lời, ñi ñào các lọ lên. Đào lọ thứ nhất lấy ra ñược một bộ áo mớ ba, một cái xống lụa, một cái yếm lụa ñiều và một cái khăn nhiễu. Đào lọ thứ hai lấy ñược một ñôi giày thêu, ñi vừa như in. Lọ thứ ba ñào lên thì thấy một con ngựa bé tí, nhưng vừa ñặt con ngựa xuống ñất bỗng chốc nó hí vang lên và biến thành ngựa thật. Đào ñến lọ cuối cùng thì lấy ra ñược một bộ yên cương xinh xắn.

1 Câu này theo Bản khai của xã Điền Lễ.

986

https://thuviensach.vn

Tấm mừng qua vội tắm rửa rồi thắng bộ vào, ñoạn cưỡi lên ngựa mà ñi. Ngựa phóng một chốc ñã ñến kinh ñô. Nhưng khi phóng qua một chỗ lội, Tấm ñánh rơi một chiếc giày xuống nước không kịp nhặt. Khi ngựa dừng lại ở ñám hội, Tấm lấy khăn gói chiếc giày còn lại rồi chen vào biển người.

Giữa lúc ấy thì ñoàn xa giá cũng vừa tiến ñến chỗ lội. Hai con voi ngự dẫn ñầu ñoàn ñến ñây tự nhiên cắm ngà xuống ñất kêu rống lên không chịu ñi. Vua sai quân lính xuống nước thử tìm xem; họ nhặt ngay ñược chiếc giày thêu của Tấm ñánh rơi lúc nãy. Vua ngắm nghía chiếc giày không chán mắt, bụng bảo dạ: -

"Chà, một chiếc giày thật xinh! Người ñi giày này hẳn phải là trang tuyệt sắc".

Lập tức vua hạ lệnh cho rao mời tất cả ñám ñàn bà con gái ñi xem hội ñến ướm thử, hễ ai ñi vừa chiếc giày thì vua sẽ lấy làm vợ. Đám hội lại càng náo nhiệt vì các bà, các vô chen nhau ñến chỗ thử giày. Cô nào cô ấy lần lượt kéo vào ngôi lầu giữa bãi cỏ rộng ñể ướm thử một tý cầu may. Nhưng chả có một chân nào ñi vừa cả. Mẹ con con Cám cũng trong số ñó. Khi Cám và dì ghẻ bước ra khỏi lầu thì gặp Tấm. Cám mách mẹ:

- Mẹ ơi, ai như chị Tấm cũng ñi thử giày ñấy!

Mụ dì ghẻ của Tấm bĩu môi:

- Con nỡm!

Chuông khánh còn chả ăn ai,

Nữa là mảnh chỉnh vứt ngoài bờ tre.

Nhưng khi Tấm ñặt chân vào giày thì vừa như in. Nàng mở khăn lấy chiếc thứ

hai ñi vào. Hai chiếc giày giống nhau như ñúc. Bọn lính hầu hò reo vui mừng.

Lập tức vua sai ñoàn thị nữ rước nàng vào cung. Tấm bước lên kiệu trước con mắt ngạc nhiên và hằn học của mẹ con con Cám.

*

* *

Tuy sống trong hoàng cung, Tấm vẫn không quên ngày giỗ cha. Nàng xin phép vua trở về nhà ñể soạn cỗ cúng giúp dì. Mẹ con con Cám thấy Tấm sung sướng thì ghen ghét ñể bụng. Nay thấy Tấm về, lòng ghen ghét lại bừng bừng bốc lên. Nghĩ ra ñược một mưu, mụ dì ghẻ bảo Tấm:

- Trước ñây con quen trèo cau, con hãy trèo xé lấy một buồng ñể cúng bố.

Tấm vâng lời trèo lên cây cau. Lúc lên ñến sát buồng thì ở dưới này mụ dì cầm dao ñẵn gốc. Thấy cây rung chuyển, Tấm hỏi:

- Dì làm gì dưới gốc thế?

- Gốc cau lắm kiến, dì ñuổi kiến cho nó khỏi lên ñốt con.

987

https://thuviensach.vn

Nhưng Tấm chưa kịp xé cau thì cây ñã ñổ, Tấm ngã lộn cổ xuống ao, chết. Mụ

dì ghẻ vội vàng lột áo quần của Tấm cho con mình mặc vào rồi ñưa vào cung nói dối với vua rằng Tấm không may bị rơi xuống ao chết ñuối, nay ñưa em vào ñể

thế chị. Vua nghe nói trong bụng không vui nhưng vẫn không nói gì cả.

Lại nói chuyện Tấm chết hóa thành chim vàng anh. Chim bay một mạch về

kinh ñến vườn ngự. Thấy Cám ñang ngồi giặt áo cho vua ở giếng, vàng anh dừng lại trên một cành cây, bảo nó:

- Phơi áo chồng tao phơi lao phơi sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao.

Rồi chim vàng anh bay thẳng vào cung ñậu ở cửa sổ, hót lên rất vui tai. Vua ñi ñâu, chim bay ñến ñó. Vua ñang nhớ Tấm không nguôi, thấy chim quyến luyến theo mình, vua bảo:

- Vàng ảnh vàng anh, có phải vợ anh, chui vào tay áo.

Chim vàng anh bay lại ñậu vào tay vua, rồi rúc vào tay áo. Vua yêu quý vàng anh quên cả ăn ngủ. Vua sai làm một cái lồng bằng vàng cho chim ở. Từ ñó, ngày ñêm vua chỉ mê mải với chim không tưởng ñến Cám.

Cám vội về nhà mách mẹ. Mẹ nó bảo cứ bắt chim làm thịt ăn rồi kiếm ñiều nói dối vua. Trở lại cung vua, Cám nhân lúc vua ñi vắng, bắt chim làm thịt ăn, rồi vứt lông chim ở ngoài vườn. Thấy mất vàng anh, vua hỏi, Cám ñáp:

- Thiếp có mang thèm ăn thịt chim nên trộm phép bệ hạ ñã giết thịt ăn mất rồi.

Vua không nói gì cả. Lông chim vàng anh chôn ở vườn hóa ra hai cây xoan ñào. Khi vua ñi chơi vườn ngự, cành lá của chúng sà xuống che kín thành bóng tròn như hai cái lọng. Vua thấy cây ñẹp rợp bóng, sai lính hầu mắc võng vào hai cây rồi nằm chơi hóng mát. Khi vua ñi khỏi thì cành cây lại vươn thẳng trở lại.

Từ ñó, không ngày nào là vua không ra nằm hóng mát ở hai cây xoan ñào.

Cám biết chuyện lại về mách mẹ. Mẹ nó bảo cứ sai thợ chặt cây làm khung cửi rồi kiếm ñiều nói dối vua. Về ñến cung, nhân một hôm gió bão, Cám sai thợ chặt hai cây xoan ñào lấy gỗ ñóng khung cửi. Thấy cây bị chặt, vua hỏi thì Cám ñáp:

- Cây bị ñổ vì bão, thiếp sai thợ chặt làm khung cửi ñể dệt áo cho bệ hạ.

Nhưng khi khung cửi ñóng xong, Cám ngồi dệt vào dệt lúc nào cũng nghe thấy tiếng khung cửi rủa mình:

Cót ca cót két,

Lấy tranh chồng chị,

Chị khoét mắt ra.

Thấy vậy con Cám sợ hãi vội về mách mẹ. Mẹ nó bảo ñốt quách khung cửi rồi ñem tro ñi ñổ cho rõ xa ñể ñược yên tâm. Về ñến cung, Cám làm như lời mẹ nói.

988

https://thuviensach.vn

Nó mang tro ñã ñốt ñem ñi ñổ ở lề ñường cách xa hoàng cung. Đống tro bên ñường lại mọc lên một cây thị cao lớn, cành lá sum suê. Đến mùa có quả, cây thị

chỉ ñậu ñược có một quả, nhưng mùi thơm tỏa ngát khắp nơi. Một bà lão hàng nước ở gần ñó một hôm ñi qua dưới gốc ngửi thấy mùi thơm, ngẩng ñầu nhìn lên thấy quả thị trên cành cao, bèn giơ bị ra nói lẩm bẩm:

- Thị ơi thị, rụng vào bị bà, bà ñem bà ngửi, chứ bà không ăn.

Bà lão vừa dứt lời thì quả thị rụng ngay xuống ñúng vào bị. Bà lão nâng niu ñem về nhà cất trong buồng, thỉnh thoảng lại vào ngắm nghía và ngửi mùi thơm.

Ngày nào bà lão cũng ñi chợ vắng. Từ trong quả thị chui ra một cô gái thân hình bé nhỏ như ngón tay nhưng chỉ trong chớp mắt ñã biến thành Tấm. Tấm vừa bước ra ñã cầm lấy chổi quét dọn nhà cửa sạch sẽ, rồi ñi vo gạo thổi cơm, hái rau ở vườn nấu canh giúp bà hàng nước. Đoạn Tấm lại thu hình bé nhỏ như

cũ rồi chui vào vỏ quả thị. Lần nào ñi chợ về, bà lão cũng thấy nhà cửa ngăn nắp, cơm ngon canh ngọt sẵn sàng thì lấy làm lạ.

Một hôm bà hàng nước giả vờ ñi chợ, ñến nửa ñường lại lén trở về, rình ở bụi cây sau nhà. Trong khi ñó, Tấm từ quả thị chui ra rồi cũng làm các việc như mọi lần. Bà lão rón rén lại nhìn vào các khe cửa. Khi thấy một cô gái xinh ñẹp thì bà mừng quá, bất thình lình xô cửa vào ôm choàng lấy Tấm, ñoạn xé vụn vỏ thị. Từ

ñó Tấm ở với bà hàng nước, hai người thương yêu nhau như hai mẹ con. Hàng ngày Tấm giúp bà lão các việc thổi cơm, nấu nước, gói bánh, têm trầu ñể cho bà ngồi bán hàng.

Một hôm vua ñi chơi ra khỏi hoàng cung. Thấy có quán nước bên ñường sạch sẽ bèn ghé vào. Bà lão mang trầu nước dâng lên vua. Thấy trầu têm cánh phượng, vua sực nhớ tới trầu vợ mình têm ngày trước cũng y như vậy, liền phán hỏi:

- Trầu này ai têm?

- Trầu này con gái già têm, bà lão ñáp.

- Con gái của bà ñâu, gọi ra ñây cho ta xem mặt.

Bà lão gọi Tấm ra, Tấm vừa xuất hiện, vua nhận ra ngay vợ mình ngày trước, có phần trẻ ñẹp hơn xưa. Vua mừng quá, bảo bà hàng nước kể lại sự tình, rồi truyền cho quân hầu ñưa kiệu rước Tấm về cung.

Cám thấy Tấm trở về ñược vua yêu như xưa thì nó không khỏi sợ hãi. Một hôm Cám hỏi chị:

- Chị Tấm ơi chị Tấm, chị làm thế nào mà ñẹp thế? Tấm không ñáp, chỉ hỏi lại:

- Có muốn ñẹp không ñể chị giúp!

989

https://thuviensach.vn

Cám bằng lòng ngay. Tấm sai quân hầu ñào một cái hố sâu và ñun một nồi nước sôi. Tấm bảo Cám xuống hố rồi sai quân hầu dội nước sôi vào hố. Cám chết, Tấm sai ñem xác làm mắm bỏ vào chĩnh gửi cho mụ dì ghẻ, nói là quà của con gái mụ gửi biếu. Mẹ con Cám tưởng thật lấy mắm ra ăn, bữa nào cũng nức nở khen ngon. Một con quạ ở ñâu bay ñến ñậu trên nóc nhà kêu rằng:

- Ngon ngỏn ngòn ngon! Mẹ ăn thịt con, có còn xin miếng?

Mẹ con Cám giận lắm, chửi mắng ầm ĩ rồi vác sào ñuổi quạ. Nhưng ñến ngày mắm gần hết, dòm vào chĩnh, mụ thấy ñầu lâu của con thì lăn ñùng ra chết1.

KHẢO DỊ

Truyện trên do người miền Bắc kể, trong ñó có vài chi tiết mỗi nơi một khác.

Ví dụ câu nói của vàng anh với Cám khi Cám giặt áo cho vua, người Nghệ-an có nơi kể là:

- Giặt áo chồng tao, thì giặt cho sạch, nhược bằng không sạch, tao rạch mặt ra.

- Phơi áo chồng tao, thì phơi bằng sào, ñừng phơi bờ rào, tao cào mặt ra2.

Hay là câu của quạ:

- Ngon ngỏn ngòn ngon, ăn cả thịt con, thực ngon lắm phỏng3.

Riêng ở vùng Bắc-ninh, thì truyện Tấm Cám ñược truyền tụng như là lịch sử

Thái phi Ỷ Lan. Quyển Lý triều ñệ tam hoàng hậu sự tích ñã chép truyện bà Ỷ

Lan gắn liền với nhân vật Tấm (khác với truyện trên, ở ñây gọi ngược lại Tấm là Cám và Cám là Tấm. Ỷ Lan thái phi là Cám) và tước bỏ ñi nhiều chi tiết của truyện dân gian:

Ở làng Thổ-lỗi (hay Siêu-loại) huyện Gia-lâm có ông Lê Công Thiết và vợ là Vũ Thị Tỉnh chuyên trồng dây nuôi tằm. Một ñêm vợ nằm chiêm bao thấy mình nuốt mặt trăng, sau ñó sinh một cô gái tên là Cám (hoặc Khiết Nương). Vợ chết, chồng lấy vợ kế là Chu Thị, sinh một gái khác là Tấm. Thế rồi, câu chuyện cũng diễn ra với ñủ các tình tiết bắt cá, nuôi bống và nhặt xương bống chôn chân giường ñúng như truyện trên vừa kể, chỉ có khác ở chỗ Bụt lại là nhà sư Đại Liên, tu ở chùa Linh-nhân. Và ñiều khác thứ hai ñáng lưu ý là xương bống chôn một trăm ngày ñào lên ñược một ñôi hài quý, nhưng khi Cám phơi ñôi hài, thì một con quạ thần trông thấy, cắp lấy một chiếc bay ñến kinh ñô rồi thả xuống 1 Dựa theo Đỗ Thận. Một truyện kể An-nam về cổ tích Tro bếp, BEFEO, tập VII, q. 1-2

(1907), và lời kể của người miền Bắc.

2 Theo bản khai của xã Hoàng-tràng.

3 Theo Loại cổ tích hay, ñã dẫn.

990

https://thuviensach.vn

sân ñiện. Vua bấy giờ là Lý Thánh Tông chưa có con, cho ñấy là ñiềm lành, bèn loan báo cho ñàn bà con gái khắp nơi ñi ướm hài.

Từ ñây truyện phát triển hoàn toàn khác với cổ tích nói trên. Vua ñi cầu tự ở

chùa, xa giá ñến ñâu mọi người ñua nhau ñi xem ñến ñấy. Chỉ có Cám vẫn chăm chỉ hái dâu. Một ông hàng dầu thấy một ñám mây che trên ñầu Cám, bèn mách cho quan quân biết. Vua cho gọi Cám ñến hỏi tại sao không ñi xem vua trẩy?

Cám tâu là vì dì bắt ñi hái dâu. Vua cho ướm chân vào hài thì vừa như in. Vua bèn lấy làm vợ, gọi là Ỷ Lan.

Truyện còn nối vào một mẩu nữa, kể việc Nguyễn Bông ñầu thai: Ỷ Lan làm vợ vua lâu ngày vẫn chưa có con. Đại Điên gặp Nguyễn Bông (là người vua sai ñến chùa) hỏi: "Có muốn làm hoàng tử không?". Bông ñáp: "Muốn". Đại Điên dặn Bông lẻn vào buồng tắm của hoàng hậu trong lúc hoàng hậu ñang tắm (tình tiết này giống với tình tiết của truyện Từ Đao Hạnh số 120, tập III). Kết quả, việc làm của Bông bại lộ, Bông bị án chém. Tối hôm ấy, Thánh Tông mộng thấy một tiên ông ñưa ñến cho một ñứa con trai. Quả nhiên Ỷ Lan có mang ñẻ ra một hoàng tử. Nhưng hoàng hậu họ Dương lại bắt trộm mất hoàng tử, nói dối là con do mình ñẻ ra, và thay vào một con mèo nói là con của Ỷ Lan (giống với tình tiết của các truyện ở Khảo dị số 166, tập IV). Lớn lên, hoàng tử nhận ra mẹ ñẻ

của mình và giết chết hoàng hậu họ Dương cùng bảy mươi mốt cung nữ1.

Ở Bắc-ninh còn có người kể xen vào những tình tiết khác. Ví dụ: một trong bốn cái lọ ñào ñược có một lọ nước thần. Nhờ lọ nước, Cám tấm vào, da dẻ trở

nên trắng trẻo, người ñẹp tuyệt trần (giống với tình tiết trong truyện Ai mua hành tôi, số 135, tập III).

Hay là: do Đại Điên bày vẽ, Bông lẻn vào trước buồng tắm của hoàng hậu, bới cát nằm xuống tự vùi mình, khi hoàng hậu dội nước, cát trôi, Bông lộ nguyên hình (giống với tình tiết trong truyện Sự tích ñầm Nhất dạ và bãi Tự-nhiên số 28, tập I.

Hay là: khi hoàng tử lên ngôi (lúc ñó hoàng hậu họ Dương còn mạo nhận là con mình), một hôm bỗng "nhật nguyệt mờ mịt phất phân", bèn ñi tra cứu lại các nhà ngục, nhờ ñó nỗi oan của Ỷ Lan mới ñược bày tỏ. Mẹ con nhận ra nhau do có dấu chữ vương dưới chân vua2.

Hay là: chiếc giày của Cám (Tấm) bị thất lạc, không phải do quạ thần tha ñi mà là do chen chúc trong hội Chen (trước ñây ở làng La-miệt thuộc huyện Quế-1 Theo Phong Châu. Tấm, Cám có thật ở Việt-nam không? Tập san Nghiên cứu Văn sử ñịa, số

39 (1958).

2 Theo lời kể của người vùng Dương-xá (Bắc-ninh).

991

https://thuviensach.vn

võ, có hội Chen, trong ngày hội trai gái tha hồ chen nhau (có khi ngã cả xuống ao) v.v...1

Trước ñây ở làng Nam-sơn, huyện Võ-giàng còn có ñền thờ Bà Tấm, Bà Cám, nhân dân thường kiêng tên, gọi gạo tấm là ñớn, cám là bổi (hàng năm có rước xách).

Chúng tôi cho rằng những tình tiết nói trên là do người ñời sau gán ghép vào truyện Tấm Cám, làm cho nó có bóng dáng một thần tích, chẳng khác gì một số

tình tiết mà nhân dân vùng Bắc-ninh ghép vào truyện Thánh Gióng (Khảo dị

truyện số 134, tập III).

Ở Nam bộ cũng có lưu hành một truyện Tấm Cám có những tình tiết gần giống với những tình tiết của truyện Lý triều ñệ tam hoàng hậu sự tích vừa kể.

Sau ñây là nội dung truyện kể ở miền Nam mà Jan-nô (G. Jeanneau), người sưu tầm sớm nhất ñã ghi ñược ở Mỹ Tho năm 1886:

Có hai vợ chồng sinh hai cô gái Tấm và Cám, là con sinh ñôi. Tấm ñược bố

mẹ chăm nom chiều chuộng rất mực, còn Cám thì bị ñối ñãi như tôi ñòi. Một hôm người cha cũng giao cho mỗi con một cái giỏ, bảo ñi bắt cá, ai bắt ñược nhiều hơn thì ñược gọi bằng chị. Cám ñược nhiều hơn, nhưng Tấm bảo ñưa giỏ

cho mình giữ hộ ñể ñi hái rau thơm về kho cá. Cám trở về thì bao nhiêu cá ñã bị

Tấm lấy mất chỉ còn một con bống mú. Do ñó Tấm ñược làm chị. Cũng như

truyện kể ở miền Bắc, Cám ñược thần hiện lên bày cho cách nuôi cá bống mú, nhưng nuôi ñược ít lâu cá cũng bị Tấm tìm cách bắt ăn thịt. Thần hiện lên bày cách bỏ xương cá vào hũ chôn xuống ñất, sau sẽ ñược nhiều vật quý. Một con gà cũng mách cho Cám chỗ vùi xương bống. Sau ba tháng mười ngày, Cám ñào lên quả ñược áo quần ñẹp và một ñôi giày. Một hôm Cám ñem giày ñi ra ñồng bị

ướt, phải ñem phơi, bỗng một con quạ cắp mất một chiếc ñem bỏ vào cung vua.

Hoàng tử bắt ñược cho rao mời ñàn bà con gái mọi nơi về thử, ai ñi vừa sẽ lấy làm vợ. Tấm ñược bố mẹ cho ăn mặc ñẹp trẩy kinh, còn Cám thì phải ngồi nhặt một mớ ñậu và vừng trộn lẫn. Thần cho bồ câu ñến giúp (có người kể con quạ

lần trước tha giày ñến bày cho Cám cách sàng ñể nhặt ñược nhanh). Sau ñó Cám ñến kinh thử giày, và trở thành vợ hoàng tử.

Một hôm, Cám nghe tin bố ñau nặng bèn về thăm. Thật ra Cám bị lừa, dưới giường chỗ bố nằm có ñể nhiều tấm bánh ña nướng ñể khi trở mình nghe tiếng răng rắc. Cám tưởng bố gãy xương thương lắm, khóc rưng rức. Rồi Cám cởi áo trèo cau theo lời bố. Cây cau bị Tấm chặt gãy, Cám rơi vào hố nước sôi chết.

Nhờ có mặt mũi giống Cám, Tấm mặc áo quần rồi vào cung mà không ai biết, kể

cả hoàng tử, nhưng hoàng tử ngày một nguội lạnh với Tấm. Cám hóa thành chim 1 Tình tiết này theo Đinh Gia Khánh, Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám.

992

https://thuviensach.vn

quành quạch, và cũng như truyện kể ở miền Bắc, chim bay vào cung gặp Tấm ñang giặt áo. Chim cũng nói câu: "Phơi áo chồng tao..." và sau ñó cũng ñược hoàng tử ñem về nuôi ở lồng. Tấm cũng bắt chim ăn thịt và nói rằng mình có mang thèm ăn thịt chim. Chỗ vứt lông chim mọc lên một măng tre, sau ñó bị

Tấm chặt làm thức ăn. Vỏ măng hóa thành một cây thị chỉ có mỗi một quả, mỗi lần hoàng tử ở nhà thì cành lá xòa xuống thấp, nhưng khi ñi vắng thì cây vươn lên cao vút, vì thế Tấm muốn hái thị ăn mà không ñược. Sau ñó thị rơi vào bị

một bà lão ăn mày. Tiên nữ trong quả thị cũng nhiều lần hiện ra giúp bà lão, sau cùng bà lão cũng rình bắt ñược, bèn xé nát vỏ thị.

Một hôm, Cám hóa phép làm cỗ bàn rất linh ñình ñể dọn cúng chồng bà lão, nhưng lại ép nài bà ñi mời hoàng tử tới dự. Hoàng tử ñòi phải có thảm trải từ

cung ñến nhà mới chịu ñi. Quả có thảm trải thật, lại có cả miếng trầu têm rất ñẹp làm hoàng tử chú ý, hỏi thì bà lão nói dối là mình têm. Hoàng tử bảo bà thử têm cho mình xem. Cám hóa làm con ruồi vẽ cho bà cách têm, nhưng khi hoàng tử

ñuổi ruồi thì bà lão lại không têm ñược, ñành phải thú thật là do con gái mình têm. Nhờ ñó hoàng tử gặp lại vợ cũ.

Đoạn kết giống hẳn với truyện trên: Tấm hỏi Cám làm sao lại ñẹp. Cám nói nhờ ngã vào hố nước sôi. Tấm nhảy vào nước sôi mà chết. Cám liền làm mắm gửi cho dì ghẻ, dì ghẻ cũng khen ngon, rồi cũng có con quạ ñến mách và bị ñuổi.

Khi ăn gần hết, thấy ñầu lâu con gái mẹ Tấm lăn ra chết1.

Đuy-mu-chiê (Dumoutier) có sưu tầm ñược một dị bản, cũng ở Bắc-ninh, có lẽ

xuất phát từ nguồn gốc thần tích, cách kể và một số tình tiết có khác với các dị

bản trên:

Vào cuối thời Hùng Vương có một người tên là Đào Chí Phẩm ở làng Lãm-sơn, huyện Quế-dương (Bắc-ninh), vợ ñẻ ñược một con gái là Tấm rồi mất. Đào Chí Phẩm lấy vợ sau là Thị Cao ñẻ ñược Cám. Khi chồng chết, Thị Cao bạc ñãi con ghẻ. Các tình tiết bắt cá, nuôi bống, ăn thịt bống, nhặt xương bống chôn dưới gầm giường, và ñổ lẫn các giống hạt bắt nhặt (ở ñây là các giống ñỗ) v.v...

ñều ñại khái giống với các truyện Tấm Cám ñã kể. Khi Bụt mách cho Tấm ñào những lọ dưới chân giường, Tấm ñào ñược trong lọ một cô gái hầu, các lọ kia là áo giày và ngựa (nhưng về sau không thấy cô gái hầu xuất hiện trong các tình tiết kế tiếp). Do chiếc giày của Tấm ñánh rơi khi ñi xem hội, mà hoàng tử tìm ñược Tấm. Thấy nàng ñẹp, hoàng tử muốn lấy làm vợ, Tấm bảo về hỏi người mẹ

ghẻ. Hoàng tử phái quan ñến hỏi, Thị Cao thuận gả nhưng ñến ngày cưới lại bảo Tấm ñi chơi xa, rồi lấy áo quần Tấm mặc cho Cám, ñưa Cám vào cung. Tấm về

thất vọng nhảy xuống giếng chết. Hồn Tấm hóa thành chim vàng anh bay vào cung. Thấy Cám giặt áo cho hoàng tử, chim cũng dặn không ñược phơi bờ rào 1 Trong Tạp chí Đông-dương, tập XX (1913) và Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

993

https://thuviensach.vn

"rách áo chồng tao". Nghe nói thế, hoàng tử biết mẹ con Thị Cao lừa gạt, bèn hỏi chim: - "Có phải vợ anh chui vào tay áo". Chim bay ngay vào tay áo.

Truyện không nói ñến những hành vi ñộc ác của Cám và mấy lần tái sinh của Tấm mà cho rằng Cám thấy chim, biết ñó là chị nó thì sinh ra hối hận, bèn nhảy xuống giếng chết.

Đuy-mu-chiê (Dumoutier) còn cho biết: người ta thờ chung cả hai cô vào một ñền ở Lãm-sơn. Những lúc có hạn hán, dân làng ñến ñây cầu ñảo thường nghiệm1.

Đồng bào Chăm-pa có truyện Ca-dong và Ha-lớc.

Truyện này với truyện Tấm Cám (do người miền Nam kể) gần như là một.

Ngày xưa có hai nhà nọ có hai cô gái Ca-dong và Ha-lớc. Ha-lớc là con ñẻ, còn cô kia là con nuôi. Nhưng hai cô cùng một lứa tuổi như nhau, không ai chịu nhường ai làm chị. Bà mẹ liền trao cho mỗi cô một cái giỏ bảo ñi bắt cá, ai nhiều hơn thì ñược làm chị. Ca-dong bắt ñược ñộ nửa giỏ thì mệt, bèn lên bờ nằm ngủ.

Ha-lớc bắt ñược ít, thừa dịp lấy trộm bỏ vào giỏ của mình. Khi Ca-dong dậy, hỏi ai lấy hết cá, Ha-lớc nói không biết. Biết là Ha-lớc lấy trộm, Ca-dong rất buồn.

Xuống ao lần nữa, cô chỉ bắt ñược cột con cá gia-rốc.

Trở về, Ha-lớc ñược làm chị. Ca-dong không nói gì chỉ nuôi con cá gia-rốc làm em, vì nghĩ nó cũng trơ trọi như mình. Ngày nào ăn cơm, cô cũng không quên ñến giếng gọi: "Ơi cá! Lên mà ăn với chị!". Ha-lớc cũng ñến rình và cuối cùng bắt cá về làm thịt ăn.

Ca-dong mất cá, khóc lóc ngày ñêm. Cô chiêm bao thấy cá kể lại việc bị bắt và bảo hãy lấy xương bỏ vào gáo dừa ñem chôn ở ngã tư ñường, nơi hàng ngày cô cho dê qua lại. Ca-dong làm theo lời. Một hôm ñi qua, cô thấy một ñôi giày vàng. Cô chỉ nhặt ñược một chiếc, còn chiếc kia bị quạ tha ñi mất. Quạ bay ñến cung thả rơi chiếc giày trước mặt vua. Vua xuống chiếu cho các cô gái ñến ướm thử, hứa sẽ lấy cô nào ướm thử vừa làm vợ.

Trong khi Ha-lớc soạn sửa ra ñi, thì Ca-dong ñược mẹ giao cho một cuộn chỉ

rối, bắt gỡ. Lại lấy một ñấu vừng trộn lẫn với một ñấu ngô bắt nhặt xong mới ñược ñi. Ca-dong khóc. Thần hiện ra sai mọi giống chim, mối, kiến, bò cạp, gián vàng, gián ñỏ ñến nhặt giúp. Xong, Ca-dong lấy chiếc giày gói vào khăn ra ñi một mình. Trong khi các cô gái giàu có sang trọng "kẻ thì mặt trăng rằm, người thì vú tròn như quả dưa" chen chúc ướm chân, thì Ca-dong ăn mặc rách rưới chỉ

ñứng nấp bên ngoài cung ñiện. Mọi người ướm xong, không ai vừa chân cả. Vua hỏi còn ai nữa không? Người hầu cho biết chỉ còn Ca-dong ñứng nấp bên ngoài.

1 Một truyện Tro Bếp An Nam, Tạp chí Nghiên cứu truyền thống dân gian (tiếng Ý) Pa-léc-mơ

(1896).

994

https://thuviensach.vn

Vua cho gọi vào ướm thử thì vừa như in. Vua sai người hầu ñưa cô ñi tắm và lấy làm vợ. Hỏi về gia ñình, cô ñáp là bố mẹ ñẻ ñều chết, ở với mẹ nuôi. Hỏi còn chiếc giày nào nữa thì cô ñưa chiếc trong khăn ra. Vua biết ñó là người có số

làm hoàng hậu.

Ít lâu sau, mẹ Ha-lớc ñến xin cho Ca-dong về nhà vài ngày kẻo "nhớ lắm". Ca-dong về không ñược ăn, cũng không ñược ngủ trên chiếu. Sáng dậy Ha-lớc rủ

Ca-dong ñi trảy dừa. Ca-dong trèo cây thì Ha-lớc chặt gốc. Ca-dong chuyển sang một cây khác, Ha-lớc lại chặt cây kia. Ca-dong rơi xuống hồ hóa thành rùa vàng ở dưới hồ.

Mẹ Ha-lớc ñưa con ñến cung nói là ñể thế cho Ca-dong ñi ñâu mất không tìm thấy. Vua nhận, nhưng tỏ ý không vui. Một hôm vua ñi săn ñến hồ tự nhiên thấy người buồn bã, bèn bảo dừng lại, cho người lặn xuống hồ, và rất mừng khi thấy người ấy bắt ñược một con rùa. Vua ôm lấy rùa ñưa về cung nuôi trong chậu vàng.

Một hôm vua ñi chơi. Ha-lớc bắt rùa làm thịt, quẳng mai ở sau nhà. Từ cái mai mọc lên một măng tre. Thấy mất rùa, vua hỏi, Ha-lớc nói không biết. Vua hỏi thầy bói. Ha-lớc mới thú thật rằng mình có mang nên thèm thịt rùa. Vua không nói gì, chăm chút cho măng tre, nhưng rồi Ha-lớc lại chặt măng nấu ăn khi vua ñi vắng. Vua về hỏi, Ha-lớc lại ñổ cho là vì có mang nên thèm ăn măng. Vua cũng không nói gì. Vỏ măng sau ñó lại hóa thành chim bếch (sáo) ñến hót ở

cung. Vua bảo: "Có phải Ca-dong thì ñậu vào tay áo". Chim ñậu vào tay áo, vua giữ lại nuôi. Ha-lớc lại bắt chim làm thịt ăn, quẳng lông ra ñường cái. Lông chim mọc thành cây pen (thị). Vua hỏi, Ha-lớc ñáp: - "Chim bay qua nồi canh ñang sôi rơi vào, tôi vớt cho chó ăn". Vua cũng không nói gì.

Cây pen chỉ có một quả. Quả chín bay mùi thơm khác thường làm ai ñi qua cũng thèm nhưng nhìn lên thì không thấy, trừ một bà già. Cũng như ở truyện Tấm Cám, bà già ước nó rơi xuống, và nó rơi ngay, bà ñưa về rấm vào vại.

Từ ñoạn này về sau ñều y như truyện của ta, chỉ thêm một tình tiết là khi bà già mời vua tới ăn cỗ, vua ăn bánh thấy giống hệt bánh Ca-dong làm ngày trước.

Hỏi bà già thì bà nói vì có nhiều người làm giúp nên không biết bánh của ai. Vua ăn trầu lại thấy giống hệt trầu của Ca-dong têm. Vua thở dài. Ca-dong trong buồng cũng thở dài. Nghe tiếng, vua chạy vào thì gặp vợ. Một tình tiết khác nữa là khi Ca-dong bảo người hầu ñưa mắm Ha-lớc về cho mẹ nó ăn có nhắn tin mời mẹ Ha-lớc ñến chơi. Mẹ Ha-lớc ñến, thấy Ca-dong lại tưởng là Ha-lớc, nói rằng:

- "Có phải con mời mẹ ñến chơi không?". Ca-dong ñáp: "Không". Mẹ Ha-lớc mới biết là Ca-dong còn sống, thẹn trở về. Ăn gần hết mắm thấy có bàn tay 995

https://thuviensach.vn

(không phải ñầu lâu), mụ nhận ra chiếc nhẫn của con gái mình mới biết là con ñã chết1.

Người Khmer có truyện Nàng Can-tóc và nàng Song Ang-cát rất gần với truyện của ta và của Cham-pa, chỉ khác không có ñoạn cuối:

Một người ñàn ông góa vợ có một con gái tên là Can-tóc (xinh), lại lấy vợ kế

có con riêng là Song Ang-cát (ñầu mẩu củi). Ở ñây cũng có tình tiết người bố

bảo hai con bắt cá, ai ñược nhiều hơn thì làm chị. Song Ang-cát chỉ bắt ñược một con cá quả bằng ngón tay nhưng bằng mẹo xách hộ, hắn tráo lấy giỏ cá ñầy của Can-tóc về trước ñể giành làm chị. Thấy Can-tóc khóc, một pháp sư hiện ra bảo thả con cá quả xuống ao, hàng ngày bỏ cơm cho ăn và gọi: "Quả ñẹp quả

xinh, lên ăn cơm lành, cho mau chóng lớn". Khi phát giác ra việc nuôi cá do con gái mách, người dì ghẻ giấu nồi cơm. Can-tóc phải ngậm cơm ở miệng ñem cho cá. Dì lại bắt ăn xong phải há miệng. Can-tóc giấu cơm vào tóc. Mụ lại cấm không cho ra ao. Sau ñó, mụ ñịnh bắt con cá, nhưng không làm sao gọi ñược nó lên, bèn thả lỏng Can-tóc ñể rình xem cách cô gọi cá. Nhờ vậy mụ mới bắt ñược.

Mất cá, Can-tóc khóc lóc, vị pháp sư lại hiện ra bảo nhặt xương bỏ dưới gầm giường. Đặc biệt có tình tiết pháp sư hiện ra lần nữa bảo ở gầm giường có một ñôi giày chỉ nên lấy một chiếc cất ñi. Can-tóc làm theo. Chiếc kia bị Song Ang-cát nhặt nhưng không biết làm gì, bèn vứt qua hàng rào. Một con quạ bay qua cắp lấy bay ñi, thả xuống sân nhà vua.

Thái tử theo tục lệ phải lấy vợ mới ñược lên ngôi. Nhân nhặt ñược chiếc giày ñẹp, thái tử hứa ai ñi vừa sẽ lấy làm vợ. Song Ang-cát ñến thử không vừa. Nhận ra ñó là giày của Can-tóc, hắn bảo mẹ không cho Can-tóc ñi thử. Can-tóc bị dì giam lại, nhưng lừa lúc mọi người ngủ say, cô trốn ñi. Người bố cô về hùa với dì ghẻ hành hạ con. Cô bị bố ñi tìm bắt về ñánh ñòn. Không chịu ñược, cô nhịn ăn.

Người bố bèn rắc gạo ñầy sân cỏ, bảo nhặt sao cho ñầy bình sẽ cho ñi. Trong hai ngày kiên nhẫn nhặt gạo, cuối cùng bố cô phải cho ñi. Khi ướm chân vào giày thì vừa khít. Can-tóc mở gói lấy chiếc thứ hai ra. Lập tức thái tử rước vào cung làm vợ.

Nghe lời vợ xúi giục, bố Can-tóc viết thư xin vua cho hoàng hậu về thăm mình, rồi nhân lúc Can-tóc tắm, dội nước sôi vào người cô. Rồi ông bảo Song Ang-cát mặc áo của Can-tóc vào cung, giả làm hoàng hậu. Vua biết có sự lộn sòng, nhưng không nói gì. Từ ñó vua trở nên buồn bã, thường ñi chơi cho khuây khỏa.

Chỗ chôn Can-tóc mọc lên một cây chuối. Người bố chặt cây chuối nhưng lúc trở lại, ở chỗ gốc chuối ñã mọc lên một cây tre. Sợ quá, hắn ngã xuống sông, bị

sấu ăn thịt. Thấy tre có bóng mát, vua ñến nghỉ. Tre rủ cành che và quạt cho vua 1 Theo Lăng-ñờ (Landes). Truyện cổ tích Champa.

996

https://thuviensach.vn

ngủ. Vua quyến luyến cây tre, ngày nào cũng ñến ñấy nghỉ. Can-tóc hiện ra khẽ

chạm vào người vua mấy lần. Và cũng mấy lần vua tỉnh giấc. Cuối cùng hai vợ

chồng gặp nhau, cùng nhau cười vui về cung. Thấy thế Song Ang-cát bỏ chạy vào rừng. Từ ñấy không ai còn thấy mẹ con hắn1.

Trước khi tìm hiểu một số dị bản khác của truyện Tấm Cám, cần phải thấy Tấm Cám là một trong những truyện cổ tích phổ biến nhất thế giới. Mê-lê-tin-xki (Mélétinski) trong Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ xuất bản ở Mat-xcơ-va năm 1958 cho biết, con số dị bản của truyện Tro bếp (tên nhân vật chính của loại truyện Tấm Cám ở châu Âu) trên thế giới ñã lên ñến năm trăm và còn có thể nhiều hơn nữa. Tuy nhiên, theo chúng tôi, truyện của ta cũng như truyện của Cham-pa, v.v... cũng là loại dị bản ñặc biệt. Nếu một truyện cổ tích có thể phân ñoạn ñược thì truyện Tấm Cám của ta có thể chia làm ba ñoạn, mỗi ñoạn có một chủ ñề với những hình tượng như sau:

1. Mâu thuẫn giữa dì ghẻ và con chồng tập trung quanh hình tượng chủ yếu là con cá bống và ñôi giày.

2. Những cuộc tái sinh của Tấm xoay quanh hình tượng chủ yếu là con chim vàng anh và quả thị.

3. Cuộc báo thù của Tấm với hình tượng lọ mắm làm bằng thịt con Cám, trong ñó có cái ñầu lâu con Cám.

Những truyện của các dân tộc thường chỉ có một hoặc hai ñoạn có thể kết hợp hay không với một vài hình tượng của truyện khác.

Trước hết, cũng nên nói ñến một loạt dị bản mà trong ñó sự khác biệt với truyện của ta là ở chỗ, trong ñoạn ñầu còn có thêm nhân vật bà mẹ cô Tấm. Bà cũng bị giết và hóa thành một bà tiên hay một con vật gì ñó thỉnh thoảng lại hiện lên giúp Tấm vượt qua những khó khăn mà mụ dì ghẻ gây ra cho nàng.

1. Truyện của ñồng bào Tày Tua Gia Tua Nhi cũng có ñủ ba ñoạn như truyện của ta. Ở ñây bà mẹ là nàng tiên.

Có hai chị em, chị là Tua Gia ñẹp và hiền, em là Tua Nhi con gái riêng của dì ghẻ, thì trái lại. Mẹ Tua Gia là vợ cả bị chồng giết chết sau một chuyến ñi bắt ếch (y bỏ ếch vào giỏ rách, ếch lọt ra ngoài hết, lại tưởng là vợ tham ăn, không ñể dành cho mình). Chỗ này giống như truyện Nàng Khao Nàng Đăm (Khảo dị

truyện số 12, tập I). Tua Gia từ ñấy bị dì ñối xử tệ, thường ñặt ñiều ñể hành hạ, như bảo ñi múc nước bằng ống bương thủng (nhưng nhờ quạ bảo giúp nên không việc gì), hay bảo bưng nồi cháo nóng (bỏng tay làm ñổ hết thức ăn). Từ

ñấy về sau không ñược ăn no. Nhưng nhờ một nàng tiên bí mật hiện ra bảo các con vật mang thức ăn ñến cho. Tua Gia ăn, nên nàng vẫn không gầy ốm. Một 1 Theo Lê Trọng Khánh, An Ly, Đỗ Thiện. Truyện dân gian Campuchia.

997

https://thuviensach.vn

hôm nàng gặp hoàng tử trong khi ñi chăn vịt, hai bên yêu nhau, cùng nhau hát lượn và tặng trầu. Lúc về thì dì thấy ñỏ môi, hỏi thì ñáp là "vì ăn cứt vịt". Dì bảo Tua Nhi giành lấy công việc chăn vịt ñể ñược như Tua Gia, nhưng Tua Nhi chẳng thấy môi ñỏ tý nào. Chỗ này giống với truyện Côi, cô gái mồ côi (Khảo dị

truyện số 12, tập I). Một hôm Tua Gia chăn vịt gặp một bà cụ nhờ nhổ tóc bạc.

Thấy ñầu cụ có sẹo, hỏi mới biết ñó là mẹ mình. Mẹ ñưa con về thủy phủ, cho con ăn ngon và cho một con gà về nuôi. Cũng như hình tượng cá bống, gà nuôi lớn, dì sai nàng ñi lấy củi rừng xa, ở nhà bắt làm thịt ăn, quẳng xương ra bờ ao.

Ra sông ngồi khóc, nàng lại gặp mẹ, mẹ trao cho một cái hộp nhỏ, bảo bỏ xương vào rồi chôn dưới chân giường. bảy ngày sau cô ñào lên thì thấy có giày áo ñẹp.

Tua Nhi hỏi vì sao mà có, thì nàng ñáp: - "Đem áo quần cho trâu ăn, rồi thò tay vào ñít trâu sẽ lấy ra ñược ñồ ñẹp". Tua Nhi làm theo nhưng chẳng ñược gì, lại mất hết áo xống, trần như nhộng chạy về.

Hoàng tử nhớ Tua Gia, bèn cho mở hội "bắt cá" (bư-pia) buộc nam nữ ñều phải tham dự. Vì dì bắt Tua Gia ñi muộn nên hoàng tử không gặp. Lần thứ hai hoàng tử nhân hội chợ, lại ra lệnh cho mọi người ñi dự. Mụ lại trộn vừng vào gạo bắt Tua Gia nhặt xong mới cho ñi. Mặc dù có nàng tiên sai sóc xuống giúp, nhưng nàng cũng ñến muộn nên lại không gặp. Tua Gia về qua cầu ñánh rơi giày xuống suối. Hoàng tử nhặt ñược, cho người loan báo cho tất cả các cô gái ñến ướm chân. Cuối cùng chỉ có Tua Gia ướm vừa, nhưng dì nàng không bằng lòng, bắt phải thử thêm bằng cách ñặt cáng dưới mái nhà ñể cho hai cô lăn từ trên nóc xuống, ai rơi vào cáng thì lấy ñược hoàng tử. Tua Nhi thử trước, lăn bịch xuống ñất. Tua Gia lăn ñúng vào cáng, mụ dì ñành ñể nàng lấy hoàng tử.

Sang ñoạn thứ hai và thứ ba thì giống với truyện của ta, nhưng cũng có tình tiết khác: Một hôm bố ốm, dì nhắn Tua Gia về. Ở ñây Tua Gia cũng trèo cây hái quả cho dì. Thấy bố chặt gốc, nàng van khóc, bố bảo cởi áo quần ném xuống thì thôi, nhưng tuy con ñã ném xuống, bố vẫn cứ chặt. Cây ñổ, Tua Gia chết. Tua Nhi ñóng bộ vào giả làm Tua Gia ñến với hoàng tử, nói là mình phải trông nom bố nên hốc hác. Mặc dầu con không nhận mẹ, và hoàng tử tỏ ý hững hờ, nhưng Tua Nhi cứ ở lại với hoàng tử.

Tua Gia hóa thành chim yểng bay ñến hỏi người chăn ngựa xem hoàng tử có còn nhớ vợ cũ nữa không. Thấy yểng, hoàng tử cũng hỏi: - "Yểng à, có phải Tua Gia, chui vào tay áo", yểng bay ñến, hoàng tử ñưa về buồng. Yểng biến thành Tua Gia, kể lại mọi việc và dặn cứ ñể yên xem Tua Nhi làm những gì. Từ ñấy ñêm là Tua Gia, ngày là yểng. Chỗ này khác với truyện của ta. Một hôm Tua Nhi nhìn vào buồng thấy Tua Gia thì nổi ghen, bèn chờ dịp giết chết yểng, vùi vào gốc tre. Từ ñấy mỗi khi hoàng tử ñi qua thì cây tre cúi xuống vuốt ve, còn Tua Nhi ñi qua thì nó cào xước mặt mũi. Tua Nhi chặt tre làm cọc màn, cọc ñâm vào tay mỗi lần mắc màn. Lại ném vào lửa, cọc tỏa khói làm cay mắt. Một bà lão ñến xin lửa, cầm cọc màn chạy về. Chỗ này giống với tình tiết trong Vợ chàng 998

https://thuviensach.vn

rắn (Khảo dị truyện số 128, tập III). Đưa về nhà cọc biến mất, chỉ ñể lại hai quả

trứng. Rồi cũng có hai cô gái từ trứng chui ra dọn dẹp, lo cơm canh cho bà lão mỗi lần bà lão vắng nhà. Bà lão cũng giả tảng ñi vắng, bất chợt nửa ñường lộn về bắt gặp cả hai cô. Đó là Tua Gia và nàng hầu. Tua Gia bảo bà mời hoàng tử

tới ăn cơm. Hoàng tử bắt phải trải lụa làm ñường ñi. Tua Gia bảo bà trải lá chuối rồi hóa phép biến thành lụa. Hoàng tử ñến ăn thấy món ăn giống những thứ Tua Gia dọn cho mình ngày trước nhưng vẫn chưa gặp vợ. Nhờ có con mèo tha cái ñùi gà, ñứa con ñuổi theo chạy vào buồng thì nhận ra mẹ nó. Hai người gặp lại nhau. Đoạn sau Tua Gia giả làm cô hàng bánh, bày cho Tua Nhi làm ñỏm bằng cách nhảy vào nồi nước sôi. Và cũng như hình tượng của các truyện trên, Tua Gia cũng làm mắm Tua Nhi gửi về cho dì và bố. Một con quạ bay ñến hỏi "ăn thịt con gái có thơm không?". Mụ sinh nghi, tìm thấy ñầu lâu con, mụ lăn ra chết. Người bố cũng ñi lang thang chết ở xó rừng1.

Ở một truyện khác của Pháp, người mẹ cũng là bà tiên:

Một lãnh chúa góa vợ, có một con gái vì làm việc bên bếp gọi là Tro Bếp. Vợ

kế của lãnh chúa có hai ñứa con, thường cay nghiệt với con chồng. Mẹ ñỡ ñầu của cô này dặn nàng hễ chúng có sai bảo gì thì làm bộ bắt chấy rồi lén bỏ muối vào bếp cho nổ lép bép, chúng sẽ ñể yên. Quả nhiên, chúng tưởng là chấy như

sung nên hét lên: - "Chớ có ñến gần chúng tao". Một hôm mẹ con mụ dì ñi dự

hội, Tro Bếp cũng muốn ñi, nhưng mụ ñã ñổ một túi ñậu giữa bếp và bắt nhặt không ñược sót một hạt. Đang nhặt thì mẹ cô là tiên xuất hiện. Bà dùng ñũa thần làm cho những hạt ñậu trở về túi. Lại dùng ñũa chạm vào người cô, tự nhiên hóa thành một cô gái xinh ñẹp, áo quần trang sức ñắt tiền, giày bằng thủy tinh. Bà dặn con phải về trước khi lễ tan. Cô nghe lời, cho nên khi mẹ con mụ dì ñi về thì cô ñã làm việc dưới bếp như thường lệ. Chúng khoe với cô là có một cô gái áo quần ñẹp lắm. Chủ nhật sau lại ñi lễ, mụ dì lại ñổ một túi tro khắp nhà bắt cô hốt sạch, nhưng bà tiên lại hốt hộ và ban cho mọi thứ ñể ñi dự hội. Hoàng tử gặp, ñuổi theo cô. Khi bước qua bậc thềm nhà thờ, cô ñánh rơi một chiếc giày, hoàng tử nhặt ñược, hỏi khắp nơi không ai biết. Bèn sai người ñi từng nhà ướm thử, hẹn ai vừa thì lấy làm vợ. Hai chị em con mụ dì cũng thử, cô chị ñi không vừa, cô em cắt bớt gót, cố nhét chân vào. Lúc ñưa cô này ñến nhà thì hoàng tử nghe một con chim hót vạch rõ sự thật và chỉ chỗ Tro Bếp ở. Mụ dì nói: - "Đừng có nghe con chim chết tiệt!". Hoàng tử nghe chim hót lần thứ hai bèn tìm ñến thì gặp Tro Bếp. Cô rút một chiếc giày kia ra ñi vừa vặn. Trước khi hoàng tử rước cô, bà tiên mẹ cô lại xuất hiện, bà gõ chiếc ñũa, cô có áo ñẹp rực rỡ2.

1 Theo Truyện cổ Việt Bắc, ñã dẫn

2 Theo Pha-ra (Pourra) sách ñã dẫn, tập I. Truyện Cô Tro Bếp hay là Chiếc hài cườm pha lê phổ biến ở châu Âu cũng như ở Pháp lại kể như sau: Có hai chị em cùng cha khác mẹ . Dì ghẻ

bắt con chồng làm việc nặng nhọc. Tuy rách rưới nhưng Tro Bếp (hay Lọ Lem) vẫn xinh ñẹp.

Một hôm hoàng tử mở dạ hội, cho mời những người danh giá tới dự. Hai cô chị ñược mời, ăn 999

https://thuviensach.vn

2. Ở truyện Con rùa của Miến-ñiện (Myanmar) thì người mẹ là một con rùa: Vợ chồng một người ñánh cá có một cô gái ñẹp tên là Bé. Một hôm hai vợ

chồng ñi ñánh cá. Bắt ñược con cá nhỏ, vợ bảo ñể cho con ăn. Lại ñược con thứ

hai, con thứ ba, vợ cũng nói như vậy. Chồng nổi giận ñánh vợ một mái chèo. Vợ

ngã xuống biển chết, sau ñó hóa thành một con rùa lớn. Ít lâu sau, người ñánh cá lấy vợ kế là một phù thủy, mụ có cô con gái xấu xí. Thấy Bé ñẹp, mẹ con mụ

ghen ghét ra sức hành hạ, nhưng người bố không quan tâm. Một hôm Bé ra bờ

biển ngồi, bỗng con rùa nổi lên nhìn cô mà khóc. Bé ñoán là mẹ, ôm chầm lấy rùa. Từ ñó chiều chiều Bé ra biển thì rùa lại nổi lên. Mụ dì ghẻ biết chuyện, bèn giả ốm, lấy bánh ña bỏ dưới chiếu nằm lên, nói là xương bị gãy, lại ñút tiền cho thầy lang, bảo thầy cứ nói ăn thịt rùa mới khỏi. Mụ bảo chồng theo Bé ra bờ

biển, lúc rùa nổi lên thì bắt giết thịt. Bé không ăn thịt rùa nhưng lại nhặt xương rùa ñem chôn, khấn xin một cây có quả vàng quả bạc. Cây mọc lên như lời. Một hôm vua ñi qua thấy cây lạ, hỏi của ai. Mụ dì ghẻ nói là của con gái mình, nhưng khi con gái trèo lên thì không sao hái ñược. Láng giềng cho vua biết ñó là cây của Bé. Bé ñến ngồi dưới gốc khấn: - "Nếu cây này của ta thì quả rụng vào lòng ta". Quả vàng quả bạc liền rụng xuống. Vua bèn rước Bé về làm hoàng hậu. Mụ

dì ghẻ viết thư xin lỗi Bé và mời Bé về thăm nhà. Về ñến nhà, Bé dặn lính hầu tháng sau ñến ñón. Ở nhà ñược mấy ngày, một hôm mụ dì ghẻ giả vờ ñánh rơi thìa trong bếp cho Bé cúi xuống nhặt rồi hắt nước sôi vào ñầu. Bé chết, biến thành bồ câu trắng bay ñi. Khi lính ñến ñón hoàng hậu thì con gái dì giả làm Bé.

Thấy hoàng hậu mặt rỗ, vua hỏi, thì ñáp liều là mới bị bệnh ñậu mùa, hỏi tại sao bây giờ trán lại dô ra, ñáp là vì ñầu óc luôn nghĩ ñến vua, hỏi tại sao mũi lại dài, ñáp là vì nhớ vua, khóc nhiều, phải vuốt mũi luôn. Vua lại bảo thử dệt áo cho vua xem. Đang khi lúng túng vì không biết dệt thì bồ câu trắng (tức là Bé) thương chồng, dùng mỏ dệt thành áo ñẹp. Nó chờ chim dệt xong, cướp lấy áo mặc rất choáng lộn, bắt Tro Bếp vấn tóc cho chúng, v.v ... Khi chúng ñi rồi, Tro Bếp ngồi khóc. Một nàng tiên (ở ñây không nói là mẹ cô) xuất hiện bảo ra vườn hái một quả bí.

Đoạn, gõ gậy vào, bí bỗng hóa thành một cỗ xe mạ vàng. Lại bắt sáu con chuột nhắt gõ gậy vào hóa thành sáu con ngựa, một con chuột cống hóa thành người ñánh xe. Lại biến sáu con mối thành sáu người hầu, biến quần áo rách rưới của Tro Bếp thành áo bằng gấm vóc và cho thêm một ñôi hài cườm pha lê. Sắp ñi, nàng tiên còn dặn ñến nửa ñêm phải về, bằng không thì có chuyện không hay.

Hoàng tử nghe tin báo có một nàng công chúa ñẹp và sang, vội chạy ra ñón vào nhảy. Lúc ấy trăm con mất ñều nhìn nàng trằm trồ. Cho ñến 11 giờ, Tro Bếp nhớ lời nàng tiên, vội trở về

thật nhanh. Đến khi hai chị về gõ cửa, Tro Bếp giả vờ dụi mắt bước ra. Đến hôm sau Tro Bếp lại ñi dự, nhưng cô mải mê thích thú quên cả lời nàng tiên dặn. Đồng hồ ñiểm 12 giờ mới vội chạy về, ñánh rơi chiếc hài. Hoàng tử nhặt ñược và cũng có chuyện ướm chân. Hai chị ướm không vừa, còn chế giễu Tro Bếp, không ngờ Tro Bếp chẳng những ñi vừa lại còn rút nốt chiếc hài trong áo ra ñi nốt vào chân kia. Nàng tiên lại hiện ra hóa phép cho Tro Bếp có áo quần lộng lẫy. Hai chị mới biết nàng công chúa hôm nọ với Tro Bếp là một. Sau khi làm lễ

cưới, Tro Bếp ñem hai chị gả cho hai quan to trong triều (theo Pê-rôn (Perrault)).

1000

https://thuviensach.vn

dâng vua, lại lấy thoi ném chết chim. Sai làm thịt ñưa vua ăn. Vua thương bồ câu không nỡ ăn, những người hầu cũng không ăn, họ ñem chôn. Hôm sau ở chỗ ấy mọc lên cây ñu ñủ. Có hai vợ chồng bà lão bán củi nghỉ dưới gốc, tự nhiên quả

ñu ñủ rơi vào bọc bà lão, bà ñưa về rấm, ñợi chín xẻ ăn. Về sau một cô gái cũng từ quả ñu ñủ hiện ra, dọn nhà nấu cơm khi vợ chồng ông lão vắng mặt, rồi họ

cũng giả vờ ñi vắng, nhưng nửa ñường bất chợt lộn về giữ lấy cô gái. Sau ñó họ

ñưa cô gái - tức Bé - vào cung tâu bày với vua mọi việc của mẹ con mụ dì ghẻ.

Hoàng hậu giả không nhận tội, xin vua mời thần linh phán xử theo tục lệ. Người ta trao cho bị cáo (hoàng hậu giả) một cây gươm sắt. Còn nguyên cáo (Bé) một cây gươm gỗ ñể ñấu với nhau. Nhưng gươm sắt của hoàng hậu giả bỗng nhiên rơi xuống mềm nhũn, còn gươm gỗ của Bé lại biến thành gươm sắt bay ra chém ñứt ñầu ñối phương. Đoạn cuối cùng giống truyện của ta: vua sai làm thịt hoàng hậu giả ướp muối ñem biếu mụ dì ghẻ. Mụ cùng chồng ăn khen ngon. Bỗng mụ

kêu lên: - "Đây là ngón tay, giống tay con ta!". Rồi lại kêu: - "Kia là ngón chân, giống chân con ta!". Nhìn vào hũ mắm thấy cái mặt rỗ, mụ thét: - "Đích là con ta!". Chồng cho là mụ nói nhảm ñánh cho một trận1.

3. Truyện Thái Lan Con cá vàng cũng gần gũi với truyện Miến-ñiện. Người mẹ ở ñây chính là con cá vàng.

Một người ñánh cá có hai vợ và ba con gái. U-ay là con vợ cả. Ai và Le là con vợ lẽ. Một hôm, chồng cùng vợ ñi ñánh cá. Kéo mãi lưới chỉ ñược con cá nhỏ.

Vứt ñi, cũng lại con cá ñó mắc lưới. Vợ xin ñưa về cho con. Chồng ghét vợ sẵn, cho là vợ xấu vía nên hôm nay không ñược gì, toan ñánh thì vợ ngã xuống nước chết. Bố về, U-ay nghe nói mẹ chết thì khóc lóc. Từ ñấy cô thường bị bố và dì ghẻ hành hạ.

Một hôm cô ra bờ sông ngồi khóc mẹ thì một con cá vàng nhỏ bơi lại tự nhận là mẹ. U-ay mang cá về nuôi ở giếng. Việc cũng xảy ra như truyện của ta: Ai biết chuyện, mách mẹ, mẹ bảo U-ay mai ñi chăn bò ñồng xa, rồi cũng bắt cá làm thịt ăn, xương xẩu vứt cho chó mèo ăn sạch. Khi U-ay về thì một con vịt mách mọi chuyện và ñưa cho cô một chiếc vảy cá còn sót lại. Đem chôn ở rừng, vảy mọc lên hai cây ma-khua. Mụ dì hay chuyện, lại chặt lấy quả ăn, vứt hột. Vịt nhặt ñưa cho U-ay. Đem gieo vào rừng sâu mọc lên hai cây bồ ñề, một cây lá vàng, một cây lá bạc.

Vua ñi săn thấy cây quý, cho người hỏi, mới hay là do U-ay trồng bèn lấy nàng làm vợ. Vua cho voi nhổ cây ñưa về trồng như không nổi, chỉ có U-ay ñến gần cúi lạy thì nhổ ñược ngay. Ở ñây cũng có tình tiết mụ dì ghẻ nhắn U-ay về

thăm bố ốm, cô bị thụt sàn rơi vào nồi nước sôi do mụ bẫy, chết. Ai cũng mặc áo quần giả làm U-ay vào cung, Còn U-ay biến thành chim chào mào. Gặp vua, 1 Theo Miến Điện, dân gian cố sự.

1001

https://thuviensach.vn

chim nói vào tai, trách vua say vợ mới quên cây bồ ñề ñã héo chết, rồi kể vua nghe mọi chuyện. Vua làm lồng vàng cho chim ở. Nhưng một hôm vua ñi vắng, ở nhà Ai bắt chim làm thịt, ở ñây chim giả vờ chết thoát ñược lọt vào hang một con chuột nhờ chuột ñưa ra khỏi cung vua. Cuộc hành trình vất vả vì gặp con rắn toan ăn thịt, nhưng rồi cũng thoát nạn chạy ñược vào nhà một pháp sư. Nhờ

phép của pháp sư, chim lại hóa thành U-ay. Pháp sư cho một ñứa trẻ về kinh gặp vua, vua thấy ở cổ có một cái khăn quàng trên có ghi chép mọi việc về U-ay bèn cho người ñi ñón về. Ai và ñầu bếp bị vua bắt uống thuốc ñộc chết. U-ay xin tha nhưng không kịp. Rồi vua cũng sai làm thịt Ai cho bố mẹ nó ăn. Ăn xong hai người sợ quá chạy vào rừng.

Một vị ñạo sĩ cho vua biết kiếp trước của U-ay là kẻ ñã giết một con gà mẹ, còn gà con thì bắt cho con chơi, ñánh rơi vào nồi nước sôi nên phải chịu quả báo như vậy. Kiếp trước của bố nàng là một con vẹt và mẹ nàng là một con mèo. Vì ghen tức vẹt ñược chủ yêu, mèo bèn rình lúc vắng chủ vật chết vẹt, nên cũng chịu quả báo trên1.

4. Ở một số truyện của người Thái, Tày, Nùng, thì mẹ cô gái nạn nhân của mụ

dì ghẻ, ñáng lý là rùa hay cá, lại là hổ. Ví dụ truyện Ò Pẻn Ò Kín của ñồng bào Nùng:

Có hai chị em cùng cha khác mẹ là Ò Pẻn, Ò Kín. Mẹ Ò Kín ñẹp, lại ñược chồng yêu, trái lại mẹ Ò Pẻn bị chồng ghét, bắt làm mọi công việc nặng. Sau ñó, một hôm bà bị chồng ñánh chết quăng lên rừng. Ò Pẻn từ ñó phải làm mọi việc, kể cả việc ñêm ñêm phải lên rừng canh nương. Mẹ Ò Pẻn hóa thành hùm tinh, thường ñến giúp ñỡ con, lại bắt thịt rừng cho con ăn.

Thấy Ò Pẻn nói nhờ hùm tinh mà lại trở nên béo tốt, dì ghẻ cho Ò Kín ñi canh nương thay, nhưng ñã không ñược gì của hùm tinh, trái lại bị hùm tinh tát chết kéo vào buồng ñắp chiếu lại. Một con quạ bay về báo tin: "Quạ quạ, con mày chết ñêm qua". Mẹ Ò Kín không tin, cho rằng con mình ñang ñược hùm tinh cho thịt ăn và tặng mọi thứ. Quạ bảo ñến lần thứ ba, mụ mới cùng chồng chạy lên.

Khi biết sự thật thì hùm tinh ñã nấp ở góc nhà ra cắn chết cả hai2.

Ở truyện của ñồng bào Thái Ý Ưởi Ý Noọng cũng gần với truyện của Thái Lan (hình ảnh con hổ vẫn còn nhưng ñã tách ra khỏi bà mẹ). Truyện có hai chị em cùng cha khác mẹ, chị là Ý Ưởi, em là Ý Noọng. Ý Ưởi cũng bị dì ghẻ hành hạ.

Một hôm, người bố sai hai con ñi xúc cá, hứa ai xúc ñược nhiều thì khen. Ý

Noọng vừa xúc vừa chơi không ñược gì, lừa Ý Ưởi: - "Đầu lấm cứt trâu, xuống gội ñi kẻo về bố mắng". Rồi chờ cho Ý Ưởi hụp xuống nước, cướp lấy giỏ cá về

1 Theo Đinh Gia Khánh, sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ Việt Bắc, ñã dẫn. Xem thêm truyện Nàng Khao Nàng Đăm ở Khảo dị truyện số 12, tập I, cũng có người mẹ hổ.

1002

https://thuviensach.vn

trước. Đến ñây, truyện mở ra một hướng khác, gần giống truyện của người Nùng: vì không xúc ñược cá, Ý Ưởi bị ñánh ñuổi, phải ñem chó chạy vào rừng, ñêm ngủ trong túp lều lợp bằng lá chuối. Có một con hổ tới ñòi ăn thịt, và sau ñó thương Ý Ưởi, nó ăn chó thay người, lại dặn hãy tìm ñến hốc ñá, nơi nó thường ỉa. Sáng dậy, Ý Ưởi tìm ñến thì thấy có áo quần trang sức. Mặc xong, nàng gặp chúa ñất "tạo" Khôn Chương (hay Khum Chương) ñi săn. Tạo thấy ñẹp ñưa về

làm vợ, sinh ñược một con trai.

Tiếp ñến là ñoạn Ý Ưởi về thăm bố cũng bị mẹ con Ý Noọng xui trèo cây bồ

quân hái quả. Đang trèo thì mụ dì chặt gốc, nàng hỏi cũng trả lời là "dì ñuổi kiến cho con". Cây ñổ, Ý Ưởi rơi xuống ao chết. Xác bị cá rỉa hết chỉ còn miếng phổi hóa thành chim gáy. Trong khi ñó Ý Noọng mặc quần áo của chị ñến với tạo.

Chim gáy ñến hót, tạo rút gươm hỏi: - "Có phải vợ ta thì ñậu lên gươm". Chim ñậu, tạo ñem về nuôi trong một cái lồng ñẹp. Chim nhiếc Ý Noọng dệt vải hay ñứt, bị Ý Noọng ném cái thoi chết, quẳng vào lửa. Một bà già ñi xin lửa thấy chim tưởng là than, bèn cầm về, vô tình ñánh rơi vào chậu nước, chim lại hóa thành người. Nàng ở với bà cụ dệt vải. Một hôm con tạo ñi chơi qua gầm sàn, nàng bỗng ñánh rơi thoi, thò tay xuống nhờ nhặt. Đứa bé thấy cánh tay, nhận ra mẹ mình bèn về mách bố. Hai vợ chồng lại sum họp (tình tiết này cũng giống truyện Nàng Khao Nàng Đăm). Kết thúc truyện giống hầu hết các truyện ñã kể.

Và cũng giống Nàng Đăm, Ý Noọng theo lời Ý Ưởi tắm nước sôi cho ñược ñẹp, bị chết bỏng, sau ñó xác bị làm mắm gửi về cho mẹ nó. Ăn gần hết thấy ñầu lâu con, mụ ngã lăn ra chết1.

Tóm lại, các truyện của Tày, Thái Ý Ưởi Ý Noọng, Ý Ưởi Ý Ôi, Ý Đớn Ý Đăm cũng giống với Ò Pẻn Ò Kin, Nàng Khao Nàng Đăm ñều cùng chung một cốt truyện và chi tiết ñặc thù nổi bật trong ñó, so với loại hình Tấm Cám nói chung, là sự có mặt của một bà mẹ hổ.

5. Ở truyện của người Mèo, Gầu Nà (gái côi) và nhiều truyện khác thì mẹ

nhân vật lại là bò.

Mẹ Gầu Nà vì gia ñình thiếu bò bèn hóa ra bò cho chồng cày ruộng. Hàng ngày ra ñồng, bò hóa thành người, giúp ñỡ con xe lanh, bắt chấy, tối lại hóa thành bò trở về nhà. Cho ñến khi người bố lấy vợ kế, vợ kế ghét Gầu Nà vì nàng ñẹp hơn và se lanh giỏi hơn con riêng của mình là Gầu Rềnh. Một hôm dì hỏi vì sao se lanh nhiều và ñẹp. Gầu Nà cũng ñáp như Côi trong truyện của người Thổ

và Tua Gia trong truyện của người Tày: - "Bò ñái thì uống, bò ỉa thì ăn, tự nhiên lanh se hết". Nhưng Gầu Rềnh nuốt hết cứt ñái bò ñến hết nửa mà lanh vẫn se không nên, bèn thọc tay vào ñít bò, liền bị bò lôi ñi khắp nơi ñau không tả xiết.

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I, ñã dẫn.

1003

https://thuviensach.vn

Thấy thế, dì lôi Gầu Nà ra ñánh, rồi giả ốm lấy lời thần bảo chồng phải giết con bò cúng thần mới lành. Thế là mẹ Gầu Nà bị giết.

Một hôm ngày hội, mẹ con Gầu Rềnh trước khi ñi dự bắt Gầu Nà phải ngồi nhặt riêng ñậu với gạo, xong mới ñược ñi. Đang nhặt, nàng bỗng nghe tiếng gọi, một cái gói xuất hiện ở máng cỏ có ñủ áo quần trang sức và giày. Chàng trai Nù Náng mấy lần gặp Gầu Nà nhưng lại mất hút. Lần thứ ba, chàng rắc tro, Gầu Nà chạy vội rơi mất giày, Nù Náng nhặt ñược ñem thử chân mọi người không vừa, mãi ñến Gầu Nà mới vừa, bèn xin lấy làm vợ. Nhưng dì ghẻ lại tìm cách gièm pha (ví dụ lấy vừng rang nói Gầu Nà nhiều rận). Biết thế, Nù Náng trả miếng lại mụ (lấy hạt lanh rang nổ to hơn ñể nói rận Gầu Rềnh to). Ngăn trở không ñược, mụ tìm cách ñánh tráo. Đợi hai người ngủ say, mụ bế Gầu Nà ra chỗ khác thay Gầu Rềnh vào, nhưng Nù Náng biết lại lén mang Gầu Nà về. Mụ dì không ngờ

có việc ấy, bèn lấy sáp ong gắn mắt lại không biết ñấy là con mình. Mờ sáng hai người trốn ñi, khi mụ dì biết con mình bị ñánh tráo thì ñã không kịp.

Đoạn thứ hai, nhờ quạ chỉ, Gầu Rềnh cũng tìm ñược ñến với Nù Náng. Một hôm Gầu Rềnh rủ Gầu Nà ra suối tắm, rồi cầm dao ñâm chết, khi về tự nhận mình là Gầu Nà. Ở ñây Gầu Nà cũng hóa thành chim "là lẩy" bay về với chồng và con. Lại bị Gầu Rềnh giết, rồi lại tái sinh làm ba cây bương. Bương lại bị

chặt, ñốt thành tro. Một bà già Đang Pa (bà Ma) ñến xin tro, về sàng nhặt ñược một cái nhẫn, bèn bỏ vào hũ. Một cô gái cũng từ cái hũ hiện ra dọn cơm canh cho bà, về sau cũng bị bà rình bắt ñược. Bà ñập vỡ cái hũ ñể cô khỏi biến ñi và bắt ñi chăn bò. Cô gái (tức Gầu Nà) gặp lại con, nhờ ñó vợ chồng tái ngộ, nhưng bà Đang Pa không cho lấy. Bụt vẽ cho cách cưỡi ngựa cướp vợ và tung tro ớt ra sau ñể cho bà Đang Pa không ñuổi ñược. Đoạn thứ ba kết thúc, cũng như các truyện trên. Gầu Nà bày cho Gầu Rềnh ñổ nước sôi lên người cho ñẹp. Gầu Rềnh chết. Gầu Nà cắt thịt làm cỗ mời dì ñến ăn. Ăn xong, mẹ vào thăm con gái, mở chiếu ra chỉ thấy một cặp vú và một con lợn, mụ lăn ra chết. Nhưng hồn mẹ

con lập tức hóa thành hai cây gạo to ngăn cách hai vợ chồng Nù Náng không cho gặp nhau, hễ ñục cây thì lỗ thủng liền lại ngay. Nù Náng bèn hóa thành cỏ

tùa túa (một loại lanh), Gầu Nà hóa thành ong "mua", ñứa con hóa thành chim lược có mỏ dài. Loại chim này thường ñến ăn mật ong mà ong không ñốt vì theo người kể ong là mẹ nó1.

Có nhiều truyện từ khắp Á, Âu, Phi có chung mô-típ mẹ cô gái mồ côi bị biến thành bò.

Truyện Trung-quốc:

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I. Truyện này theo chúng tôi, người kể chắc bỏ sót một số tình tiết.

1004

https://thuviensach.vn

Một cô gái bị dì ghẻ hành hạ. Mẹ cô bị biến thành bò cái. Cô phải làm nhiều việc lao ñộng khó nhọc nhưng ñều vượt qua ñược nhờ có bò giúp sức. Biết thế, mụ dì ghẻ cho giết bò ăn thịt. Cô gái theo lời bò, nhặt xương cất ñi. Sau ñó cũng nhân ngày hội, hai mẹ con dì ghẻ ñi xem hội. Cô gái tìm thấy quần áo ñẹp ở chỗ

cất xương bò. Cô ñi xem hội, gặp quan Trạng và ñược ông này lấy làm vợ.

Truyện Ấn-ñộ:

Một người ñàn bà bị người vợ kế của chồng hóa phép biến thành bò. Nhờ mẹ

bò, cô gái mồ côi làm xong những việc khó khăn mà gì ghẻ giao cho. Kế ñó cũng nhờ mẹ bò, cô có ñồ trang sức ñi dự hội nhưng nửa ñường ñánh rơi chiếc vòng ñeo mũi xuống sông. Một con cá nuốt chiếc vòng về sau rơi vào tay ñầu bếp của nhà vua. Khi vua ăn cá thì bắt ñược chiếc vòng. Vua cố tìm ra chủ nhân chiếc vòng, tìm ñược bèn lấy làm vợ.

Truyện của người Mô-rơ (Maures) châu Phi:

Một mụ phù thủy biến người vợ trước của chồng thành một con bò cái rồi nói với chồng rằng vợ cả ñã bỏ theo trai. Từ ñó hai anh em con của người vợ cả bị dì ghẻ hành hạ, ăn không ñủ no. Nhưng nhờ bò ngày ngày cho bú nên chúng vẫn béo tốt. Mụ phù thủy biết thế, bèn xui chồng giết bò ăn thịt rồi vùi xương ở

vườn. Từ chỗ chôn xương mọc lên một cây cọ có quả giống như cái vú người.

Hai anh em hàng ngày trèo lên bú quả ñó. Con gái mụ dì ghẻ rình thấy thế, bèn về mách mẹ. Mụ bèn chặt cây nhưng cây vẫn trơ trơ bất ñộng. Sau cùng mụ phải dùng phép nhổ cây lên. Khổ quá, hai anh em trốn ñi, ñến một con suối. Hễ ai uống nước suối này vào ñều bị biến dạng, mắt nhìn thấy vật gì thì biến thành vật ñó. Người anh sau khi uống nước suối, vừa nhìn thấy con hươu nên hóa ra hươu.

Cô em gái cùng hươu ñi mãi ñến một cái giếng. Hôm ấy hoàng tử ñang làm lễ

tắm gội ở giếng, thấy có cô gái ñẹp bèn lấy làm vợ. Nghe tin, mụ phù thủy ñến, nhân lúc vắng ñẩy cô gái xuống giếng rồi ñem con gái của mình thay vào làm vợ

hoàng tử. Nhờ ñược thần giúp ñỡ nên cô gái rơi xuống giếng nhưng không chết.

Nhờ có hươu chạy quanh giếng gọi em nên hoàng tử gặp lại vợ và con mình.

Truyện cũng kết thúc bằng hình ảnh một vạc nước sôi do hoàng tử nấu lên rồi ném mẹ con phù thủy vào ñó.

Về tình tiết anh hay em cô gái hóa thành con vật (hươu hay chiên) xem truyện của người Ác-mê-ni (Arménie) (Khảo dị truyện số 12, tập I).

Truyện của Xéc-bi (Serbie):

Cô gái Tro Bếp có một bà mẹ bị thuật phù thủy biến thành bò cái. Hàng ngày cô phải ñi chăn bò và kéo một số sợi nhất ñịnh, nhưng nhờ có bò giúp, ngày nào cô cũng hoàn thành. Dì ghẻ biết chuyện, liền giết bò. Trước khi chết, bò dặn cô thu thập xương chôn lại một nơi, về sau muốn gì thì ñến ñấy mà ước sẽ ñược.

Sau ñó cô tìm thấy ở ñấy có áo quần trang sức mà cô ñang ao ước ñể mặc ñi xem 1005

https://thuviensach.vn

hội, trong ñó có cả một ñôi giày. Cô cũng vô tình ñánh rơi giày, hoàng tử nhặt ñược, mang giày ñi thử khắp nơi. Khi hoàng tử ñến nhà cô, người dì ghẻ giấu cô dưới một ñống củi, chỉ cho con gái riêng ra tiếp mà thôi. Nhưng việc thử giày không có kết quả. Hoàng tử vừa bước chân ra cửa thì một con gà bỗng gáy lên: -

"Cộc cồ cô, có cô gái dưới ñống củi khô". Hoàng tử phát hiện thấy Tro Bếp, thử

giày thì vừa vặn, hai người bèn kết duyên.

Ở truyện Thổ-nhĩ-kỳ (Turquie) còn có cả bóng dáng bà tiên: Một bà thầy pháp mỗi ngày giao cho ñám học trò gái mỗi người một gói bông buộc phải nhặt sạch bụi, sau ba ngày mang ñến, nếu ai không làm xong thì sẽ biến mẹ người ñó thành bò ñen. Một cô không làm ñúng hẹn, bị thầy rủa. Khi cô trở về thì mẹ

mình ñã hóa thành bò. Bố cô bèn tái giá với một người ñàn bà có con gái riêng.

Mụ dì chửi mắng cô luôn, buộc cô phải làm nhìêu việc. Cô khóc và ở bên cạnh bò. Một hôm, mụ bắt bố giết con bò. Theo lời dặn của bò, cô góp xương lại chôn dưới một gốc cây tường vi. Thế rồi, dì và con gái ñược mời ñi dự ñám cưới. Cô gái bị ñánh, ñến khóc trước mộ bò. Tự nhiên xuất hiện một bà tiên gọi cô bằng

"con gái ta" và cho áo ñẹp cùng một cỗ xe. Cô ñến dự ñám cưới ñược mọi người ca ngợi. Lên xe trở về thì một chiếc giày rơi. Hoàng tử con vua nhặt ñược, ñoán rằng chiếc giày ñẹp chắc chủ nhân nó cũng ñẹp. Bèn nhờ hoàng hậu ñến từng nhà có con gái trong kinh thành ñể thử giày. Đến nhà cọ gái, cô bị mụ dì bỏ dưới một cái máng. Một con gà trống gáy: - "Cộc cồ cô, chủ của chiếc giày ñang ở

dưới một cái máng". Hoàng tử cất máng thấy cô gái, thử giày thì vừa vặn bèn lấy làm vợ.

Truyện của Bun-ga-ri (Bulgarie):

Nhiều cô gái ngồi kéo sợi gần một cái lỗ thông xuống vực thẳm. Một ông già râu bạc hiện ra bảo họ: - "Hãy coi chừng, nếu ai ñể con quay rơi xuống ñó, thì mẹ người ấy sẽ hóa thành bò cái". Nói xong ông biến mất. Do tò mò, các cô xúm lại nhìn xuống lỗ thông. Bất ngờ một cô ñẹp nhất trong mấy cô ñánh rơi mũi quay. Về nhà, quả nhiên mẹ cô ñã biến thành bò. Như truyện của Thổ-nhĩ-kỳ

trên, cô bị dì bạc ñãi. Bò giúp cô kéo một số sợi lanh. Sau ñó bò bị giết. Chỗ cô chôn xương bò, cũng nhặt ñược một hộp ñầy áo quần. Ở nắp hộp có hai con chim bồ câu. Chúng giúp cô làm công việc nhà ñể cho cô ñi lễ nhà thờ. Một hoàng tử mê mẩn nhan sắc của cô và sau ñó nhặt ñược chiếc giày của cô rơi ra.

Cũng có cuộc thử giày. Cũng có tiếng gà gáy mách cô gái ñang bị mụ dì giấu dưới ñống củi khô như các truyện trên.

Truyện Hy-lạp (Grèce) có ñoạn mở ñầu lạ hơn:

Có ba cô gái cùng kéo sợi với mẹ của họ. Họ giao ước với nhau nếu một trong bốn người ñể sợi ñứt ñầu tiên thì người ấy sẽ bị giết và bị những người kia ăn thịt (một dị bản khác kể hai người chị muốn trừ bỏ mẹ già thương yêu riêng con gái út nên giao ước như thế ñể giết mẹ vì bà già ñã nhiều tuổi, sợi kéo thế nào 1006

https://thuviensach.vn

cũng ñứt. Một dị bản nữa kể rằng nhân có một nạn ñói lớn, mẹ con giao ước ai ñánh rơi mũi quay sẽ bị những người kia ăn thịt). Sợi của người mẹ ñứt. Các cô nói: - "Lần này tha cho vì bà ấy có công mang chúng ta trong bụng". Lại tiếp tục kéo. Sợi của bà mẹ ñứt lần thứ hai. Các cô lại tha, bảo: - "Vì có công nuôi ta bằng sữa của bà ấy". Sợi của bà mẹ lại ñứt lần thứ ba, hai cô ñầu bèn giết mẹ

làm thịt nấu lên rồi ăn. Cô út không làm theo hai chị. Cô nhặt xương bỏ vào vại.

Sau bốn mươi ngày cô thấy trong vại có áo ñẹp, giày ñẹp và ngựa ñẹp. Cô ñi cự

hội ngày chủ nhật, giày bị rơi, hoàng tử cũng nhặt ñược, v.v...

Ở truyện của ñảo Corse (Pháp) thì con bò ñồng thời là tiên, mẹ cô gái: Mẹ của Ma-ri-u-xen-la chết không ai biết. Bố nàng tái giá với một mụ dì ác nghiệt, bắt nàng chăn bò và mỗi ngày kéo một gói lớn bông thành sợi. Không làm ñược, nàng khóc. Con bò cái ñến gần bảo: - "Chớ khóc, ta là mẹ con, ta ñã thành tiên, ta kéo cho". Khi mụ dì biết, toan giết con bò. Bò bảo cô tìm trong ruột mình lấy ba quả táo, một ñem ăn ñi, một ném lên nóc nhà, một bỏ trong một hố ở vườn. Quả cuối cùng này mọc lên một cây ñầy quả nhưng có gai, không ai dám ñến. Quả thứ hai hóa thành con gà trống. Cũng có tình tiết hoàng tử yêu cô gái nhưng mụ dì cũng ñánh tráo con gái mình. Con gà trống gáy lên: - "Cộc cồ

cô! Ma-ri-u-xen-la trong thùng, còn Đinh-ti-ơ-na (tên con mụ dì) thì ở trên lưng ngựa ñẹp!". Nhờ ñó hoàng tử nhận ra người yêu.

Con bò trong truyện của người Ka-bilơ (Kabiles) ñã không còn là người mẹ cô gái nữa, nhưng vẫn có liên quan ñến người mẹ:

Một người có một trai, một gái. Vợ chết, dặn chồng ñừng bán con bò cái ñi: -

"Đó là con bò của lũ con côi!". Chồng lấy vợ khác, hai người con bị dì bạc ñãi không ñược ăn no, nhưng chúng lại bú sữa bò nên khỏe mạnh. Mụ dì sai con mình ñi dò. Một ñứa con gái dì muốn bú bò nhưng bị bò cho một ñá ñui mắt.

Tức giận mụ dì buộc chồng bán bò cho ñồ tể. Hai ñứa con khóc trên mộ mẹ, mẹ

bảo lấy ruột bò bỏ trên mộ. Ít lâu sau bỗng mọc lên hai cái vú: một cho bơ, một cho mật ong, hai ñứa lại ñược bú thỏa thích. Mụ dì lại sai con ñi dò, khi chúng ngậm vào ñầu vú thì một bên hút ra mủ, một bên hút ra hắc ín. Mụ dì giận, băm vú quăng ñi. Hai ñứa lại khóc trên mộ mẹ. Mẹ bảo chúng bỏ nhà ra ñi. Một hôm chúng ñến giúp việc cho một ông vua. Sau ñó vua lấy cô em làm vợ.

Ba truyện khác của Ấn-ñộ:

Một con bò cái (có nơi kể là con cá) giúp một cô gái bị dì ghẻ bạc ñãi. Mụ dì thấy cô gái ñược bò cho bú sữa, bèn tìm cách giết bò. Trước khi chết, bò cũng bảo cô nhặt xương da ñi chôn chứ ñừng ăn. Bấy giờ hoàng tử ñang hạ lệnh cho các cô gái tới cung cho mình chọn vợ. Cô gái ñẹp bị dì bắt ở nhà ñể nấu ăn, còn con dì thì ñược ñưa tới lâu ñài dự tuyển. Con bò tự nhiên sống lại, kiếm cho cô quần áo ñẹp, giày vàng, v.v... Thấy cô xinh ñẹp, hoàng tử ñuổi theo, cô ñánh rơi 1007

https://thuviensach.vn

chiếc giày rồi trốn vào trong hầm. Khi hoàng tử ñến, nhờ có con gà mới tìm ra, mang về làm vợ. Truyện cũng kết thúc bằng sự trừng phạt mụ dì và ñứa con gái.

Về con bò cái giúp cô gái mồ côi bị bạc ñãi xem thêm các truyện sưu tầm ở

Cô-ca-dơ (Caucase) và ở Thượng Ai-cập (Égypte). (Khảo dị truyện số 12, tập I). Ở các truyện này không thấy nói ñến mẹ của cô là bò.

Truyện dưới ñây thì người mẹ không hóa ra bò mà hóa chiên:

Một người ñàn bà ñuổi theo một con chiên lạc bầy gặp một mụ Chằng. Mụ

dùng phép biến người ấy thành một con chiên. Sau ñó mụ lại hóa phép biến mình thành người ñàn bà kia dắt chiên về nhà bà ta. Mụ bảo người chồng rằng mình ñã tìm ñược con chiên lạc, nhưng phải giết ñi mới ñược. Cô gái chạy ra chuồng báo cho mẹ nó - con chiên - biết tin chẳng lành. Con chiên bảo cô hãy chôn xương mình ở một chỗ nọ. Hàng ngày cô ñến mộ chiên khóc lóc, chiên cũng giúp cho cô xinh xắn, ñược ăn ngon mặc ñẹp, và cuối cùng cô cũng lấy ñược hoàng tử như một số truyện trên.

Ở một truyện khác sưu tầm ở Xri-na-ga thì người mẹ là con dê:

Một người Bà-la-môn dặn vợ ñừng ăn khi mình vắng mặt nếu không sẽ hóa thành dê, vợ cũng dặn chồng như vậy nếu không sẽ hóa thành hổ. Một hôm, người vợ trong khi bón cho con, nếm thử một miếng không nghĩ rằng lúc ấy chồng ñang vắng mặt. Lập tức bị hóa thành dê. Chồng về chăm sóc cho dê. Ít năm sau, chồng lấy vợ khác. Người dì ghẻ tỏ ra nghiệt ngã với con chồng, không cho chúng ăn no. Dê nghe các con than thở, thấy con gầy guộc, dặn con khi nào ñói thì lấy gậy gõ vào sừng mình, sẽ có ăn. Từ ñó các con béo tốt khỏe mạnh.

Mụ dì có một cô con gái, mụ dặn khi chơi chú ý xem các con chồng ăn những gì. Nó về kể lại tất cả. Mụ mưu giết con dê bằng cách giả ốm rồi ñút tiền cho thầy thuốc (ha-kin) ñể nhờ thầy kê ñơn thuốc có món thịt dê cho mình. Con thấy bố sắp giết dê thì kêu khóc, dê dặn con nhặt xương chôn xuống một nơi nọ, khi nào ñói thì ñến khấn, sẽ có ăn.

Ít lâu sau, trong khi các cô con gái nhà ñó rửa mặt ở suối nước chảy qua trước nhà, chiếc vòng mũi của một cô rơi, bị cá nuốt mất. Con cá ấy sau bị làng chài bắt, rồi vào tay một bác ñầu bếp nhà vua. Thấy chiếc vòng, người ñầu bếp ñem dâng vua. Vua cho rao ai mất vòng thì ñến nhận. Em cô gái ñến nói là vòng của chị mình. Vua cho gọi ñến và khi thấy mặt cô, vua say vì nhan sắc, bèn lấy làm vợ.

Ở một số truyện khác nữa thì người mẹ cô gái lại hóa thành cây, ví dụ cây cam trong Pơ-ria Pơ-ró của dân tộc Chăm-hơ-roi:

Pơ-ria Pơ-ró là hai chị em cùng cha khác mẹ. Cũng như truyện trên, mẹ Pơ-ró ñược chồng yêu. Mẹ Pơ-ria chết, nàng ra mộ khóc, một buổi sáng thấy trên mộ

1008

https://thuviensach.vn

mọc lên một cây cam có quả, còn nàng cũng trở nên ñẹp hơn trước. Một hôm ñang hái cam ăn thì có hoàng tử ñi săn qua, hai bên yêu nhau. Pơ-ria ñược ñưa về cung làm vợ hoàng tử. Đoạn thứ hai truyện này giống với truyện Tấm Cám.

Nhân khi Pơ-ria về dự lễ "bỏ mả" cha mẹ, dì ghẻ bảo nàng trèo cau. Nàng trèo lên ngọn cau thì mẹ con ra sức chặt gốc, nàng nhảy sang cây khác, cây này cũng bị chặt gốc, nàng ñành phải nhảy chuyền mãi, sau ngã xuống chết. Người dì ghẻ

lột lấy quần áo cho Pơ-ró giả làm Pơ-ria vào cung.

Pơ-ria chết ñược tiên cho hóa thành hoa "bung bay" mọc trên mộ mẹ. Một bà cụ hái về, hoa tươi mãi không héo. Ngày ngày khi vắng bà cụ, Pơ-ria hiện ra bổ

cau têm trầu, hễ thấy bóng người thì biến mất (không có tình tiết rình bắt như

truyện của ta). Hoàng tử ñi qua nhà, thấy miếng trầu quen thuộc bỗng nhớ ñến vợ. Một giọt nước mắt rơi vào bát nước. Thấy bóng vợ trong ñó, hoàng tử ngất ñi. Thương chồng, Pơ-ria hiện ra và hai người tái ngộ. Ở ñây không có câu chuyện báo thù mẹ con Pơ-ró, vì Pơ-ria xin tha tội chết cho chúng, nhưng hoàng tử cũng ñuổi chúng lên núi cao. Sau ñó mụ dì hóa thành diều hâu, con hóa thành hoa mơ-miêng hôi thối1.

Trong một số truyện sau ñây, hình ảnh cái cây tuy không phải là mẹ cô gái hóa ra, nhưng cũng có vai trò quan trọng trong sự phát triển của cốt truyện.

Truyện Pháp Cô bé An-nét:

An-nét, một cô bé mất mẹ từ hồi mười lăm tuổi. Người bố lấy một mụ góa có ba con gái. Hàng ngày chúng ñược ăn trơn mặc trắng, còn An-nét thì phải làm mọi việc, trong khi ñó chỉ ñược ăn mẩu bánh, khát thì vục tay vào nước suối uống. Một hôm nhớ mẹ, An-nét ngồi khóc. Bà thánh Đồng trinh hiện ra cho một chiếc ñũa bảo gõ vào con cừu ñen sẽ có ăn. An-nét quả có bữa ăn thịnh soạn, nhờ ñó ngày một trở nên béo tốt. Thấy lạ, dì ghẻ cho con gái thứ nhất ñi theo ñể

dò. Hai ñứa chơi chán, An-nét chải tóc cho nó và ru, dần dần nó ngủ quên. Về

nói không có gì lạ. Đứa con gái thứ hai ñi dò cũng thế. Đứa thứ ba cũng thế, nhưng nó lại có con mắt thứ ba không nhắm. Vì thế việc bí mật của nàng bại lộ.

Mụ dì ghẻ giả ốm bảo chồng làm thịt cừu ñen ăn mới lành.

An-nét báo tin cho cừu biết. Cừu bảo: - "Hãy xin miếng gan chôn ở sau vườn".

Ở chỗ gan mọc lên một cây cao có quả ngon, nó thường sà xuống cho An-nét ăn.

Một hôm hoàng tử ñi qua muốn ăn, hứa cô nào trèo lên ñược thì lấy làm vợ.

Chẳng một ai trèo lên ñược cả. Mụ dì ghẻ muốn cho con gái mình lấy hoàng tử

bèn làm một cái thang dài, nhưng cây lại vươn lên cao. Mụ với tay ra hái nhưng mất thăng bằng bị ngã gẫy cổ. Hoàng tử thèm ăn rỏ dãi. An-nét lại gần cây, cây tự nhiên sà xuống cho cô hái ñầy rổ. Cô trở thành vợ hoàng tử2.

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II, ñã dẫn.

2 Theo Đơ-la-ruy (Delarue) và Tê-nê-dơ (Ténèze). Truyện cổ tích dân gian Pháp, quyển II.

1009

https://thuviensach.vn

Một dị bản khác của Pháp: Chuông vàng. Cô gái trong truyện này lại là con vua. Hoàng hậu ñau sắp chết bảo con chăn một con chiên trắng. Lại dặn khi bị dì bạc ñãi thì lấy ñũa gõ vào tai phải chiên, sẽ có một bàn ăn dọn sẵn, nếu gõ vào tai trái thì bàn ăn biến ñi. Mụ dì cũng sai con gái ñi dò. Cô gái bắt chấy cho nó nên nó ngủ quên, nhưng lần sau nó giả ngủ, thấy hết mọi việc. Mụ dì bèn giả ốm ñòi ăn thịt chiên. Trước khi chết, chiên bảo nhặt xương chôn dưới cây lê, cành nó sẽ mọc chuông vàng, luôn luôn rung thành tiếng nếu tắt ñi là có ñiềm chẳng lành. Cũng có ông vua ñi qua trông thấy cây có chuông ñẹp bảo ai hái ñược sẽ

lấy làm vợ. Con gái mụ dì ghẻ trèo, mẹ ở dước ñẩy lên, nhưng càng trèo cây càng cao, không hái nổi. - "Còn cô nào nữa không?", vua hỏi. - "Có, nhưng nó chỉ chăn chiên là giỏi". Vua cố gắng chờ. Cô gái về bảo cây cúi xuống cho cô hái rồi bỏ vào tạp dề cho vua. Vua bèn lấy làm vợ. Ít lâu sau, vua ñi ñánh trận, hoàng hậu ñang ñau, vua bảo mụ dì chăm sóc. Mụ ném cô xuống sông rồi cho con thay. Chuông từ ñấy không kêu nữa. Không nghe tiếng chuông, vua nhớ ñến lời vợ dặn, trở về. Đi qua sông thấy một bàn tay thò lên mặt nước. Vua kéo lên thì ra ñó là vợ mình vẫn còn sống. Đưa vợ về vua ra lệnh treo cổ mẹ con mụ dì ác nghiệt1.

Hình tượng tái sinh nhiều lần của Tấm cũng là hình tượng quen thuộc trong nhiều truyện cổ tích của các dân tộc.

Người Xrê (Xré) (Tây Nguyên) có truyện Gơ-liu Gơ-lát (nồi lớn nồi bé): Là hai chị em cùng cha khác mẹ cùng xinh như nhau nhưng Gơ-liu thì tính nết hiền hậu, còn Gơ-lát thì gian ác. Ở ñây, truyện lược mất ñoạn ñầu, chỉ kể rằng một hôm có con quạ mang một ñôi hài không phải của một trong hai cô gái mà là của hoàng tử Chăm thả xuống một nơi cho phụ nữ ướm chân, ai vừa thì hoàng tử lấy làm vợ. Gơ-liu ướm vừa chân, ñược ñón về cung, Gơ-lát ñược phép theo chị. Một hôm trong lúc chồng ñi ñánh giặc, Gơ-liu bị Gơ-lát giết rồi phao tin chị

chết bệnh. Gơ-lát xin thay Gơ-liu làm vợ, hoàng tử nhận nhưng tỏ ý ghét. Ở mộ

Gơ-liu mọc lên một khóm trúc, hoàng tử cho là hồn vợ tái sinh, sai rào kín, nhưng cây bị Gơ-lát chặt mất trong khi chồng ñi vắng. Hồn Gơ-liu lại nhập vào con chim nhỏ lông vàng, một hôm nó thả xuống trước mặt hoàng tử một hộp trầu. Thấy hộp trầu quen thuộc, hoàng tử cũng bảo: - "Có phải Gơ-liu thì xuống ñây với ta". Chim bay xuống, nhưng khi hoàng tử ñi vắng, Gơ-lát bắt làm thịt.

Cũng như truyện của ta, lông chôn bên ñường hóa thành cây thị chỉ có ñộc một quả. Một bà cụ ñi qua nghe có tiếng gọi, một hộp trầu tự nhiên rơi vào tay bà, có tiếng gọi bảo bà ñưa ñến cho hoàng tử. Hoàng tử theo bà cụ ñến bên cây thị thì quả thị rơi xuống như lời khấn của bà cụ, rồi sau hóa thành Gơ-liu.

1 Theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn, tập I.

1010

https://thuviensach.vn

Đoạn sau, khi hoàng tử biết rõ chuyện, sai xẻ thịt Gơ-lát làm mắm gửi về biếu mụ dì ghẻ. Mụ ăn hết mắm ñến thăm con vào lúc vợ chồng hoàng tử ñang ăn mừng sum họp. Bị ñánh ñuổi và khi biết mình ăn thịt con, mụ nhảy xuống sông chết. Ở ñoạn kết thúc này, con quạ xuất hiện không phải ñể báo tin mà ñể rỉa thịt mụ1.

Xem thêm truyện của người Mèo Chàng rắn ở Khảo dị truyện số 128, tập III.

Truyện Ấn-ñộ sưu tầm ở cao nguyên Đê-căng (Deccan):

Một cô gái tên là Xuya-ri-a Bay ñược vua lấy làm vợ. Hoàng hậu cũ ghen sai ném cô xuống ao. Trong ao mọc lên một cây hoa vàng rất ñẹp, mỗi khi vua tới ngắm thì hoa hướng về phía vua. Lấy làm lạ vua mê ngắm suốt ngày. Hoàng hậu lại ra lệnh bẻ hoa ném vào lửa. Hoa cháy ra tro, nơi ñổ tro mọc lên một cây có quả rất ñẹp. Không ai dám hái, còn dành cho vua. Một hôm mẹ Xuay-ri-a Bay là người vắt sữa nghèo ñi qua nghỉ ở dưới cây, quả rơi vào bình sữa. Bà mang về

giấu trong buồng. Khi lấy ra tự nhiên trong quả có một người ñàn bà nhỏ ñẹp bước ra, rồi lớn lên dần dần, và trở thành người thật, ñó là con bà.

Một ñoạn của truyện Băng-la-ñex (Bangladesh):

Có hai ñứa trẻ: anh trai, em gái bị giết theo lệnh của hoàng hậu là dì ghẻ của chúng, gan của chúng ñược ném vào một chỗ, về sau mọc lên ở ñó một cây to có hai hoa to ñẹp, kết thành hai quả ñẹp. Hoàng hậu trèo lên hái quả, nhưng mỗi lần với tay thì hai quả lùi dần. Hoàng hậu sai người chặt cây, nhưng cây chống lại.

Việc ñó diễn ra trong mấy ngày. Vua ñược tin ra xem, hai quả cây tự nhiên rơi vào tay vua. Vua mang vào buồng ñể ở trên bàn gần giường nằm. Đêm lại, nghe một tiếng nhỏ phát ra từ một quả: - "Anh", và có tiếng ñáp từ quả kia: - "Em hãy nói nho nhỏ chứ. Mai vua bổ quả ra, nếu hoàng hậu biết thì mụ sẽ giết chết. Trời cho chúng ta tái sinh ba lần, nếu chết ñến lần thứ tư thì không thể thành người ñược nữa". Nghe ñoạn, vua bổ quả cây liền thấy hai ñứa bé chui ra. Gặp lại con và nghe mọi việc, vua bèn giết người dì ghẻ.

Truyện của người Xắc-xông (Saxons) ở Tơ-răng-xin-va-ni (Transylvanie) mà người Ru-ma-ni (Roumains), người Di-gan ở Bu-cô-vin (Bucovine), ở Hung (Hongrie), ở Va-la-kơ (Valachie) và Xéc-bi (Serbie) ñều kể như nhau: Một hoàng hậu sinh ñược hai ñứa trẻ tóc vàng. Một ñứa hầu gái âm mưu chôn sống hai ñứa bé trong ñống phân, khi vua về tìm cách vu cáo hoàng hậu và cuối cùng hắn ñược lấy vua. Chỗ chôn hai ñứa bé mọc lên hai cây thông vàng. Thấy thế, hoàng hậu mới - người hầu gái - làm bộ ốm ñau, ñòi nằm trên ván thông vàng mới ñỡ. Vua sai chặt hai cây, cưa ván, một làm giường cho vua, một làm giường cho hoàng hậu. Đêm lại, giường này nói với giường kia: - "Anh bị con 1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II.

1011

https://thuviensach.vn

mẹ ác nghiệt nằm lên nặng quá!" - "Còn em thì cha ta nằm lên, rất nhẹ". Hoàng hậu nghe ñược câu chuyện, sai người ñốt giường. Trong khi cháy có hai cái tàn bay vào mớ hạt mà người ta cho cừu ăn. Cừu mẹ ăn xong ñẻ ñược hai con cừu lông vàng. Hoàng hậu lại ñòi ăn tim cừu cho lành bệnh. Vua lại ra lệnh giết.

Ruột cừu ñem rửa ở sông có hai khúc trôi dạt vào bờ, hiện nguyên hình thành hai ñứa trẻ sống.

Người Nga kể truyện này cũng giống như trên, chỉ hơi khác ñoạn kết. Khi người ta giết hai con cừu thì họ ném ruột lên ñường. Mẹ hai ñứa trẻ ấy là hoàng hậu bị chồng ñuổi, nhặt ñược, không biết ruột từ ñâu tới bèn lấy nấu ăn, sau ñó có mang ñẻ ñược hai con trai. Lần hồi chúng lớn lên và ñược vào cung, tình cờ

một hôm gặp vua cha, thuật lại gốc tích, v.v...

Hai truyện của Hy-lạp (Grèce):

1. Tro Bếp ñược hoàng tử lấy làm vợ. Hai chị của Tro Bếp dùng phép biến em thành chim. Chim bay tìm ñến hoàng tử. Hai chị lại giết chim. Ba giọt máu của chim văng ra mọc lên một cây táo. Hai chị lại xui hoàng tử chặt cây táo. Đang chặt hoàng tử thấy một bà già ñến xin: - "Cho tôi một quả táo". Hoàng tử cho một quả. Quả này trong có Tro Bếp. Bà già mang về bỏ vào trong một cái hộp.

Cũng như trong truyện Tấm Cám, vắng bà già, Tro Bếp hiện ra khỏi hộp, quét nhà nấu ăn cho bà. Bà già lấy làm lạ, nhưng vẫn chưa biết sự thật. Một hôm bà mời hoàng tử ñến ăn tại nhà mình: - "Ngài hãy ñến, tôi xin ñãi một ñĩa thức ăn ngọt và một quả táo ngon của cây táo của ngài". - "Bà còn giữ quả táo tôi cho à?" - "Vâng". Hoàng tử ñến, bà già mở hộp ra và rất ngạc nhiên khi thấy cô gái xuất hiện từ quả táo: - "Sao con lại ở ñây?". Tro bếp kể lại chuyện của mình. Bà già dọn cho hoàng tử những hạt quả rồi nói rằng: - "Quả táo mà hoàng tử cho tôi ñã thối hết không dùng ñược nữa". Cuối cùng bà cũng cho hoàng tử gặp cô gái và hai người nhận ra nhau.

2. Một cô gái yêu một hoàng tử. Một nữ nô lệ có phép thuật biến cô thành cá vàng rồi tự thay ñịa vị của cô. Thấy hoàng tử thích ngắm cá vàng, nữ nô làm bộ

ốm ñau, ñòi ăn canh cá vàng mới lành. Người ta ñược lệnh giết cá. Có ba giọt máu rơi xuống ñất. Chỗ ấy mọc lên một cây bạch dương. Nữ nô lại làm bộ ốm ñau, bảo ñốt cây thành tro như cấm không cho ai lấy lửa. Đang ñốt một bà già từ

ñâu ñến gần. Bà bị người ta xua ñuổi nhưng một mảnh tàn ñã dính chặt vào áo bà. Hôm sau bà ñi vắng. Lúc về ñã thấy nhà cửa quét dọn tử tế. Nhiều lần như

vậy, bà nấp rình, bắt ñược. Bà nuôi cô làm con. Về sau cô gặp lại hoàng tử1.

1 Một truyện trong Pen-ta-mơ-ron giống truyện trên. Đại thể là: một cô gái yêu một hoàng tử

bị một nữ nô hóa phép thành chim bồ câu rồi lấy hoàng tử thay cô gái. Bồ câu nhiều lần bay ñến lâu ñài hỏi ñầu bếp mọi việc. Nữ nô ra lệnh cho ñầu bếp bắt bồ câu làm món rô-ti. Chỗ

quăng lông bồ câu mọc lên một cây quýt ñẹp có ba quả. Vua hái một quả bóc ra tự nhiên thấy người yêu thật xuất hiện.

1012

https://thuviensach.vn

Một truyện khác của Pháp:

Một hoàng hậu trẻ bị giết theo lệnh của hoàng thái hậu. Xác bị ném vào hồ

nước cạnh lâu ñài. Một cô gái khác ñược bí mật ñưa tới thay thế ñịa vị của hoàng hậu. Một hôm vua ngồi ở cửa sổ thấy trong hồ nước có một con cá kỳ lạ

có ba màu: hồng ñào, trắng và ñen. Vua ngắm mãi khiến cho hoàng thái hậu bực mình giết con cá. Hoàng hậu giả lúc ñó có thai ñòi ăn. Bỗng chốc trước cửa sổ

lâu ñài có một cây ba màu mọc lên. Bà già sai ñốt cây. Tro của cây bốc lên hóa thành một lâu ñài rực rỡ có ba màu. Nhiều người trèo lên lâu ñài nhưng không mở ñược cửa. Khi vua trèo lên thì mở ñược ngay. Vua bước vào thấy hoàng hậu vợ mình vẫn còn sống.

Một truyện khác của Hy-lạp (Grèce) tình tiết có khác nhưng vẫn cùng dạng người biến thành chim:

Hai người chị của hoàng hậu vốn ghen tỵ với số phận của em. Một hôm hai người vào buồng hoàng hậu khi bà này sinh con. Họ cắm vào ñầu hoàng hậu một cái kim thần. Tự nhiên hoàng hậu hóa thành chim bay ñi. Một trong hai chị lên giường thay em làm hoàng hậu. Vua vốn có thói quen ăn sáng ở vườn. Một hôm thấy có một con chim bay ñến hòi: - "Hoàng thái hậu, vua và hoàng tử ñêm qua ngủ có ngon không?" - "Có" - "Mọi người ngon giấc nhưng hoàng hậu thì ngủ

một giấc không dậy nữa".

Những người làm vườn xin vua giết con chim, Vua cản lại. Mấy ngày sau, chịm lại tới ñậu vào bàn ăn với vua. Nhìn thấy cái kim cắm trên ñầu, vua rút ra.

Chim lại hóa thành hoàng hậu.

Về hình tượng chiếc giày của Tấm rơi xuống chỗ lội, chúng tôi kể ra ñây hai truyện biết ñược thời ñiểm sưu tầm (do ñó mới có cơ sở ñoán rằng kiểu truyện Tấm Cám ñã ñược lưu hành từ khá xưa).

1. Truyện Ai Cập:

Một hôm có một kỹ nữ là Rô-ñô-pix ñi tắm ở sông Nin. Một con quạ tha một chiếc giày từ tay cô hầu rồi bay ñến thành Mem-phix và thả rơi ñúng tà áo của vua trong khi ông này ñang xử kiện giữa một tòa án lộ thiên. Nhận thấy chiếc giày ñẹp, vua bèn sai người ñi tìm người ñàn bà chủ nhân chiếc giày. Người ta tìm thấy Rô-ñơ-pix ở thành No-cra-tix dẫn về. Vua lấy làm vợ. (Truyện trên do Xtra-bông (Strabon) ghi chép vào thế kỷ 3 trước công nguyên. Hai thế kỷ sau một tác giả khác cũng người Hy-lạp là Ê-liêng (Éllien) kể lại có tô chuốt chút ít và gán tên cho một nhân vật trong truyện là Pxam-mê-ti-quyx, vua có thật ở Ai-cập).

1013

https://thuviensach.vn

2. Truyện Nàng Diệp hạn trong sách Dậu dương tạp trở1.

Một người lấy hai vợ, một vợ có con gái là Diệp Hạn. Sau khi bố mẹ chết, nàng bị mẹ ghẻ hành hạ, bắt làm những công việc nặng nhọc và nguy hiểm. Một hôm bắt ñược một con cá vảy ñỏ mắt vàng, nàng nuôi ở chậu, sau thả xuống ao vì cá mỗi ngày một lớn. Dì ghẻ muốn bắt cá, nhưng hễ không thấy bóng Diệp Hạn thì cá không nổi lên. Một hôm mụ bắt nàng ñi gánh nước xa rồi lấy áo của nàng vừa thay mặc vào, ñón bờ gọi cá. Cá tưởng Diệp Hạn, nổi lên, mụ bắt làm thịt, xương chôn ở khu ñồi. Thấy mất cá, Diệp Hạn khóc, một người hiện ra hỏi vì sao mà khóc. Nghe kể chuyện, người ấy bảo Diệp Hạn ñem xương cất ñi sẽ

cầu ñược ước thấy. Nhờ ñó, cô có áo quần ñẹp, giày vàng. Đi xem hội cô là người ñẹp nhất ñám, nhưng cũng như truyện của ta, cô ñánh rơi chiếc giày vàng.

Dân bắt ñược chiếc giày ñem bán cho vua Đà Hãn. Cũng xảy ra câu chuyện ướm giày và cuối cùng Diệp Hạn ñi vừa, ñược ñón vào cung không quên mang theo nắm xương cá. Truyện kết thúc bằng cái chết của mẹ con mụ dì ghẻ do "phi thạch" trên trời rơi xuống ñầu. Dân thương hại chôn cất và thờ làm thần se duyên (Môi thần). Về sau vì vua ước quá nhiều nên xương cá không còn hiệu nghiệm, bèn ñem chôn cùng một trăm ñấu hạt châu và vàng ở bờ biển, nhưng ñến khi ñào lên thì mọi thứ ñều biến mất.

Cô-xcanh (Cosquin) trong Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây dựa trên hình thức truyện Cô Tro Bếp (Cendrillon) phân thành ba loại: 1) Giày rơi xuống nước; 2) Giày rơi xuống ñất; 3) Giày ñược ñưa lên trên không ñể tìm dấu vết di chuyển của truyện này trên các khu vực ñịa lý khác nhau. Ông còn kể ra một số các truyện khác (không phải loại truyện Cô Tro Bếp) ñều sưu tầm tại Ấn-ñộ, trong ñó có hình tượng chiếc giày (hay một vật gì ñó) làm môi giới. Ví dụ

một số truyện sau ñây:

Một truyện do Xo-ñơ-va Ba-i (Sodeva Bair) sưu tập (truyện này có bà con với truyện Cô Tro Bếp):

Một chiếc giày rất ñẹp và ñắt tiền do một ông vua có thế lực, thưởng cho công chúa con gái mình. Một hôm công chúa ñi dạo chơi, bị mất một chiếc. Vua sai người ñi các nơi rao, hứa ai nhặt ñược sẽ có thưởng. Lời rao ñó lọt ñến tai một hoàng tử. Hoàng tử cố gắng ñi tìm giày về, rồi cuối cùng ñược kết duyên với công chúa.

Một truyện của người Ca-na-ra (Canaras) (từng ñược ghi chép bằng chữ dân tộc):

1 Tác giả sách này là Đoàn Thành Thức (?-863). Truyện trên do ông sưu tầm "ở phương Nam". Đinh Gia Khánh, sách ñã dẫn, ñoán là vùng Ung-châu, tức là vùng dân tộc Choang (Quảng-tây, Trung-quốc).

1014

https://thuviensach.vn

Một nàng công chúa sau khi ñược giải thoát khỏi tay một người khổng lồ bèn lấy một hoàng tử. Một hôm công chúa ñánh rơi chiếc giày trong một bể nước.

Một người ñánh cá bắt ñược ñem bán cho một hàng xén. Người này thấy giày ñẹp ñem dâng vua. Đến lượt vua say mê chiếc giày, bèn hứa thưởng lớn cho người nào tìm ra chủ nó. Một bà già nhận lời và tìm ñược. Bà này còn tìm cách chiếm lấy lòng tin của công chúa, lọt ñược vào buồng công chúa, thừa dịp trộm lấy cái bùa hộ mệnh của chồng nàng. Thấy chồng chết, công chúa ñể mặc cho người ta mang mình ñến cung vua, mong tìm dịp báo thù cho chồng. Trong khi công chúa tìm kế hoãn binh ñể khỏi lấy vua, thì người em chồng nhờ một vật thiêng liêng ñã ñến ñúng lúc, cứu ñược anh sống lại và giải phóng cho công chúa thoát khỏi tay vua.

Truyện sưu tầm ở Bắc Ấn:

Nhờ một chiếc nhẫn thần do một con rắn trả ơn, con của một lái buôn lấy ñược nàng công chúa làm vợ. Hai người ở chung trong một lâu ñài bên bờ sông. Một hôm người vợ ngồi gần mặt nước ñánh rơi một chiếc giày, chưa kịp vớt lên thì giày ñã bị một con cá to nuốt mất. Gần ñó có vương quốc của một ông vua (rát-gia). Những người làng chài ñánh ñược con cá to ñem dâng vua. Khi ñầu bếp mổ

ra thì bắt ñược chiếc giày ñẹp, ñem nộp. Vua cho truyền rằng ai là chủ chiếc giày sẽ rước về làm hoàng hậu. Bèn sai các bà già trong kinh thành mang giày ñi ướm chân. Kết thúc cũng gần với truyện trên.

Một truyện sưu tầm ở Ca-sơ-mia (Cachemire) thì thay vào giày là chiếc lược: có một cô gái, một hôm chải tóc trước cửa sổ. Đang chải, cô ñể tạm lược trên bậu cửa thì bỗng một con quạ sà xuống quắp ñi mất. Sau ñó nó ñánh rơi xuống biển, bị một con cá nuốt vào bụng. Cuối cùng chiếc lược cũng vào tay ñầu bếp nhà vua. Vua lấy làm lạ, cũng muốn biết mặt chủ nhân của chiếc lược bèn cũng sai người ñi tìm. Kết quả vua lấy cô gái tìm ñược làm vợ, v.v... Xem thêm truyện Ấn-ñộ ở trong cùng Khảo dị này. Ở ñây vật bị cá nuốt không phải giày hay lược mà là một trang sức ñeo ở mũi (nô-dơ-ring).

Mô-típ dì ghẻ ñánh tráo con mình thay con chồng làm vợ vua (hay hoàng tử) cũng ñược sử dụng phổ biến trong một loạt truyện cổ khác với dạng truyện Tấm Cám. Dẫn ra sau ñây một số truyện tiêu biểu:

Truyện Pháp Cô Ma-ri ở túp lều trong rừng:

Một người ñàn bà có hai con gái: cô chị ở tỉnh còn cô em ở với mẹ trong rừng.

Một hôm cô em ñang kéo sợi, một ông vua ñi săn ghé vào thấy cô ñẹp muốn lấy làm vợ, nhưng mẹ cô ghét cô, chỉ muốn giới thiệu cô chị. Mặc dầu vậy, ñám cưới vẫn cử hành. Ít lâu sau nhà vua ñi ñánh giặc. Hoàng hậu về chơi với chị, bị

chị ghen tức nhảy xổ vào móc mắt, bẻ răng, cắt chân tay rồi bỏ vào rừng. Vì có khổ người giống em, nên cô chị ñóng giả hoàng hậu vào cung. Hoàng hậu thật 1015

https://thuviensach.vn

gặp một ông già ñược ông giúp cho ba ñiều ước tùy mình lựa chọn. - "Tôi chỉ

ước ñược lành mắt, răng, tay và nếu ñược ước nữa thì cả chân", hoàng hậu nói.

Ông già bảo một ñứa trẻ mang một cái xa kéo sợi bằng vàng ñến lâu ñài của mẹ

con hoàng hậu giả ñổi lấy hai con mắt. Hoàng hậu giả trông thấy vật quý, hỏi mẹ, mẹ chỉ cho cặp mắt trong một cái hộp. Đưa về, ông già làm cho mắt hoàng hậu sáng trở lại. Ông lại lần lượt ñưa những vật khác ñể ñổi lấy răng, hai tay và hai chân, cuối cùng hoàng hậu hoàn toàn lành lặn như xưa. Ông già chỉ ñường cho nàng ra khỏi rừng, rồi biến mất. Vua trở về thấy hoàng hậu giả hình dung ñổi khác, tưởng vì vắng mình nàng buồn nên mới như vậy. Hoàng hậu giả ñưa những thứ ñổi ñược ra khoe với vua. Bỗng ông già nọ xuất hiện, ñược vua ñón vào cung tiếp ñãi. Vua hỏi thăm ông thấy gì ở dọc ñường. - "Tâu bệ hạ tôi có gặp một người bị móc mắt, bẻ răng và bị chặt chân tay. Chị của bà ấy ñối với em như thế ñấy! Tôi ñã nhờ một em bé ñem các vật quý ñổi lấy mắt, răng, tay, chân về cho bà ấy. Nếu bệ hạ muốn cứ ñến chỗ nọ sẽ gặp". Nhận ra vợ cũ vua ñem về

lâu ñài, rồi ra lệnh cho xiềng mẹ và chị vợ quẳng cho thú dữ.

Truyện của người Ka-bi-lơ (Kabiles):

Một cô gái có nhiều tướng lạ, khi ñi cỏ hoa nở dưới gót. Hoàng tử nghe tin, ñón về làm vợ. Cô cùng mẹ con dì ghẻ ra ñi. Dọc ñường mụ dì cho cô ăn rất mặn. Khát quá, cô ñòi nước: - "Muốn uống phải chịu móc mắt mới ñược", mụ dì bảo thế. Cô ñành phải nghe theo. Mụ dì sau khi móc mắt bỏ cô lại, cho con gái thay vào, nhưng cô này không có tướng lạ nên bị lộ và bị hoàng tử ñuổi về. Còn cô gái mù ñược con diều trả cho cặp mắt, và qua nhiều phiêu lưu rắc rối cuối cùng gặp lại hoàng tử1.

Truyện Ý (Italia):

Một cô gái nhận ñược một số quà tặng của một con rắn biết ơn. Sau ñó cô ñược một ông vua chọn làm vợ. Hai chị cô ghen tỵ cắt tay, móc mắt cô, rồi một trong hai chị tìm ñến lâu ñài tự xưng mình là người yêu và ñược vua lấy làm vợ.

Còn cô gái kia ñược người ta thương hại ñưa về chăm sóc. Một hôm giữa mùa ñông, có con rắn ñến báo tin rằng hoàng hậu có mang ñang thèm ăn quả vả, nếu tìm và ñưa về thì có thể ñổi lấy lại cặp mắt. Một lần khác, rắn lại ñến bảo cô tìm quả ñào ñể ñổi lấy ñôi tay. Nhờ thế cô gái ñược lành lặn, sau ñó cô trở về lâu ñài gặp vua.

1 Người Hy-lạp (Grèce) kể truyện này như sau: Một cô gái ñi với người vú nuôi ñến xứ người yêu ñể làm vợ một hoàng tử. Vì vú nuôi chủ ý cho ăn mặn nên khát quá, cô xin nước uống.

Vú nuôi bảo: - "Ở xứ này nước ñắt, mỗi một ngụm ñổi lấy một con mắt". Cô lần lượt chịu cho móc hai mắt ñể khỏi chết khát. Vú bèn bỏ nàng lại, ñưa con gái ñẻ của mình vào cung làm vợ

hoàng tử. Cô gái mù ñược một bà già hảo tâm nuôi nấng. Cô vốn có tướng khi cười thì có hoa hồng hiện ra. Bèn sai bà già mang hoa hồng vào cung ñổi lấy mắt. Cuối cùng mắt cô cũng sáng trở lại và ñược lấy hoàng tử.

1016

https://thuviensach.vn

Truyện khác của Ý sưu tầm ở Tô-xcan (Toscane):

Một bà hoàng thái hậu không ưa con dâu mình. Thừa lúc vua ñi vắng, hoàng hậu sai ñầy tớ dắt dâu vào rừng giết ñi. Nhưng hai người kia ñộng lòng thương, không giết mà chỉ móc lấy cặp mắt ñem về cho hoàng thái hậu tin. Bị mù lòa, hoàng hậu gặp một ông già và nhờ ông giúp ñỡ, nhận ñược ở một con rắn ba vật quý. Sau ñó nàng nhờ người dắt về lâu ñài. Với tấm mạng che mặt, hoàng hậu ñem hai vật quý ñổi lấy hai mắt ñể ñược sáng lại như xưa. Lành rồi nàng lại ñem vật quý thứ ba tặng mẹ chồng ñể ñược phép ngủ bên cạnh buồng nhà vua, do ñó vua nhận ra nàng.

Truyện Nga:

Một cô gái là người yêu của vua, một hôm bị một nữ tỳ hóa phép làm cho ngủ

say rồi móc hai con mắt. Đoạn hắn bỏ về cung thay chủ lấy vua. Về phía cô gái ñược một người chăn cừu già nuôi nấng chăm nom. Đêm ñêm cô làm mũ ñội theo kiểu mũ nhà vua, rồi bảo ông già lần lượt ñem ñi bán ñể ñổi lấy ñôi mắt, v.v...

Về ñoạn kết mẹ ăn thịt con, một số truyện ở các nước cũng có những hình ảnh và mức ñộ trừng phạt tương tự. Sau ñây là một số truyện:

Truyện Xi-xin (Sicile):

Một người dì ghẻ giết con gái của chồng vốn là vợ vua, rồi ñem con mình thế

vào, ñại thể cũng gần với diễn biến của nhiều truyện trên. Sau ñó mưu gian bị

bại lộ. Vua sai cắt cô gái này làm ngàn mảnh ñem ướp vào thùng, gửi về cho mụ

dì ghẻ nói là mắm cá thu của con gái. Khi mụ bắt ñầu ăn, một con mèo nói: -

"Cho tôi chút gì tôi khóc giúp cho!". Mụ ñánh ñuổi mèo. Nhưng khi sắp ăn hết thấy ñầu lâu con, mụ ñập ñầu vào tường mà chết. Con mèo nhảy lên hát: - "Mụ

không cho tôi gì cả, tôi chẳng khóc giúp ñâu!".

Một truyện khác của người Ka-bilơ (Kabiles):

Một cô gái bị mẹ con người dì ghẻ làm cho cực khổ. Sau khi lấy chồng, cô vạch người chồng thấy tội ác của chúng và nhờ trả thù hộ. Chồng hỏi: - "Trả thù như thế nào?" - "Buộc nó (em gái con dì ghẻ) vào ñuôi ngựa, cho ngựa kéo qua các bờ bụi". Chồng làm theo. Sau ñó, cô cắt thịt nấu lên gửi về cho mẹ nó và em nó. Đứa em, ăn ñến con mắt, ngờ vực nói: - "Ô mẹ! Con mắt này là của chị con".

Người mẹ không muốn tin. Một chốc sau, nó lại nói: - "Mẹ nhìn này, con ñem miếng thịt này cho một người nào ñó ñể họ khóc cho chị con một tý". Một con mèo nói: - "Vậy thì cho tôi miếng ấy, tôi sẽ khóc bằng một mắt".

Truyện của người Béc-be-rơ (Berbères):

Một ñứa trẻ tên là Ba-gơ-di-ñít bị mụ chằng bắt. Trong khi bận ñi gọi khách ñến dự tiệc, mụ giao cho con gái mình ở nhà làm thịt ñứa trẻ nấu ăn. Trong 1017

https://thuviensach.vn

hang, Ba-gơ-di-ñít hát lên. Cô gái muốn nghe tiếng hát, bèn kéo hắn lên khỏi hang. Ba-gơ-di-ñít xay hạt với nó rồi chơi trò chẵn lẻ, hẹn ai thắng thì ñược cắt tóc kẻ thua. Ba-gơ-di-ñít thắng, cầm dao cắt tóc cô kia rồi bất ngờ cắt cổ. Đoạn, mang bộ tóc và áo quần của nó vào ñể cải trang. Lại bỏ thịt vào nồi sau khi cắt cặp vú bỏ dưới chiếu. Khi mụ mời khách về, ăn thịt con vẫn tưởng là thịt Ba-gơ-di-ñít. Một con mèo nói: - "Thịt ấy có mùi sữa bà ñấy!". Mụ ñánh ñuổi mèo, nói:

- "Đi ra mau, bố mẹ mày, bố mẹ giống nòi mày nói ñiêu!".

Truyện ở Bắc Ấn:

Một ñứa trẻ trèo cây hái quả. Sắp ăn thì một mụ phù thủy ñi qua làm bộ hỏi xin một quả. Nó vít nhánh xuống cho mụ hái, bất ñồ mụ chụp ñược tay, bắt bỏ

vào bị. Dọc ñường mệt quá, mụ ñặt bị nghỉ lại. Nó chui ra, lén bỏ ñá và gai vào bị rồi trốn về. Mấy ngày sau, nó lại bị mụ bắt ñược. Mụ bảo con dâu chặt từng miếng bỏ vào nồi ñể mụ còn ñi mua tiêu muối. Sắp hạ thủ, con dâu ngắm thấy thằng bé xinh, bèn nói: - "Con mắt mày sao ñẹp thế, ñầu lại tròn...". Đáp: - "Mẹ

tôi chăm chút lắm mới ñược thế ñấy. Mẹ tôi lấy kim nung lửa rồi châm vào mắt, còn ñầu thì dùng chày giã gạo sửa mãi mới ñược thế" - "Tao muốn ñược giống như mày". - "Khó gì". Em dùng chày bất thình lình choảng cho nó chết rồi chặt khúc bỏ vào nồi. Đoạn mặc quần áo của nó ngồi ở góc buồng. Mụ về nấu xong múc súp cho cả nhà ăn, cho con mèo một phần. Mèo nói: - "Nhổ ñi, mẹ chồng ăn thịt nàng dâu!". Mụ hỏi: - "Mày nói cái gì?". Đứa bé nói: - "Để tôi ra ngoài một tý rồi tôi sẽ nói cho mà biết!". Rồi chạy mất. Mụ chờ mãi không thấy, khi nhìn vào nồi mới rõ sự thật.

Người Ấn-ñộ còn có truyện kể một hoàng hậu hành hạ con chồng, cuối cùng giết chết nó. Về sau, hành vi của mụ bị vua phát hiện và xử vào tội chết, nhưng ở

ñây, mụ bị ñốt cháy lấy xương gửi về cho mẹ mụ.

Ở truyện của người Tô-xcan (Toscane) thì mức ñộ trừng phạt nặng hơn, bằng hình ảnh mụ dì ghẻ tự tay mình ñổ nước sôi vào con ñẻ:

Một cô gái tên là Nê-na hàng ngày phải ñi chăn bò, còn phải kéo cho dì ghẻ

nửa cân len. Một bà già bảo con bò cái kéo giúp. Ngày hôm sau, mụ sai con mình ñi theo ñể dò biết tại sao Nê-na làm tròn công việc. Bà lão bảo cô chải tóc cho em ñể nó ngủ say, rồi mới sai bò kéo len. Hôm sau, cô em lại ñi nhưng giả

bộ ngủ say, nhờ ñó biết ñược sự thật và Nê-na bị dì ñánh.

Hoàng tử ñến hỏi Nê-na "cô gái ñẹp" làm vợ. Mụ dì ghẻ ñánh tráo con mình vào ñể thay thế, còn cô chị thì mụ bỏ vào thùng, ñịnh giội nước sôi cho chết.

Một con mèo kêu lên: - "Meo, meo, cô gái ñẹp thì ở trong thùng, còn cô gái xấu thì ngồi trên ngựa vua". Hoàng tử nghe ra, bèn ñi tìm, quả thấy "cô gái ñẹp". Lập 1018

https://thuviensach.vn

tức bỏ cô kia vào thùng và ñón Nê-na về. Mụ dì không biết việc ñó, cứ giội nước sôi, thành ra chết con ñẻ1.

Trái với truyện trên, ở nhiều truyện của một số dân tộc khác, sự trừng phạt ñối với mẹ con mụ dì ghẻ lại có vẻ nhẹ nhàng. Chẳng hạn như truyện của Ru-ma-ni (Roumanie) mà Hoàng Thị Đậu2 có nhắc ñến. Ví dụ truyện Bồ câu của nàng I-lê-a-na Cô-sin-de-a-na (không có việc trả thù); truyện Con gái ông lão và con gái bà lão (mụ dì ghẻ không bị phạt, chỉ cô gái mụ phải sống cô ñộc suốt ñời, v.v...). Theo tác giả, nếu "chúng ta so sánh sự ñối xử của mẹ con mụ dì ghẻ trong các bản khác nhau của Ru-ma-ni với những hành ñộng tàn bạo của mẹ con mụ dì ghẻ trong các bản khác nhau của Việt-nam, ta sẽ thấy mức ñộ ác nghiệt, tàn bạo rất khác nhau; do ñó mức ñộ trừng phạt cũng khác nhau. Tuy vậy, những truyện thuộc loại Tấm Cám của Việt-nam và của Ru-ma-ni ñều biểu hiện chung tư

tưởng là "ác giả, ác báo", "gieo gió thì gặt bão".

Cô-xcanh (Cosquin) trong sách ñã dẫn, có trình bày một loạt truyện lưu hành ở

các nước mà ông gọi là Tro Bếp nam (Cendrillon masculin), nhân vật chính không phải nữ mà là nam, lúc bé có vẻ lười biếng, ngây ngô, nằm mãi không dậy, lấm lem vì vùi trong tro, v.v... Nhưng ñến một lúc nào ñó trở nên có sức mạnh ghê gớm, ăn khỏe, làm nên những kỳ tích, v.v... (Xem Khảo dị truyện Thánh Gióng, số 134, tập III).

1 Phần nhiều những truyện kể trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren và Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây, v.v ...

2 Trong bài Một số tư liệu ñể tiến tới so sánh truyện Tấm Cám của Việt-nam và Ru-ma-ni ( Tạp chí văn học, số 3-1963).

1019

https://thuviensach.vn

155. AO PHẬT

Ngày ấy, vùng ñất mà bây giờ là Trà-vinh còn là một vùng biển cả. Trên bờ

biển, Người sống rất cơ cực. Phật thấy vậy thương tình, bèn hóa phép làm cho biển nổi lên thành những giải ñất nối liền với bờ. Những giải ñất này ñặc biệt rất màu mỡ. Vì thế, Người dắt díu nhau ra ñây chăm chút làm ăn, lúa khoai lúc nào cũng ñầy nồi, cuộc sống trở nên vui tươi hơn trước.

Nhưng cũng ở vùng biển này lúc bấy giờ có một con Chằn tinh sống lâu năm dưới nước rất hung ác. Nó thường nổi lên khỏi mặt nước há cái miệng khổng lồ

có thể lọt một lúc ñôi ba người. Bộ hạ của Chằn tinh gồm có thuồng luồng, cá sấu rất dữ tợn, ăn thịt người và súc vật không biết chán.

Mỗi năm vào tháng mười, dân cư trong hạt tổ chức một ngày lễ mừng hội mùa; trong ngày lễ có cuộc dâng hoa ñể cám ơn ñức Phật. Tại một ngôi chùa xây lên giữa ñồng, dân chúng thường hội họp ñông ñúc làm lễ cúng Phật. Sau ñó, các nơi bày ra trò múa hát, ñánh ñu ñể cho trai thanh gái lịch vui chơi. Ngày hội mùa năm ấy, giữa khi mọi người nô nức về thì Chằn tinh cùng bộ hạ từ dưới biển mò lên tìm mồi. Thấy chúng, ai nấy sợ hãi bỏ chạy tan tác. Chúng ñược thể

mặc sức tung hoành. Chỉ có những kẻ nấp trong chùa thì ñược yên ổn vì Chằn tinh rất sợ phép Phật.

Khi Chằn tinh và bộ hạ no bụng rút ñi thì những người còn sống sót cũng từ

các nơi trốn tránh thất thểu trở về. Cái cảnh cha mất con, vợ mất chồng, tiếng than khóc vang ñộng khắp nơi, không khí tang tóc bao trùm mọi ngả.

Cho ñến mấy năm sau, cuộc sống bình thường mới dần dần trở lại. Người lại ra sức hàn gắn những vết ñau thương. Nhưng Chằn tinh và bộ hạ vẫn không ngớt rình mò phá phách.

Phật thương Người luôn năm ñau khổ bèn hiện ra, trao cho họ một lưỡi gươm và dặn:

- Cứ bạo dạn lên! Nó không có gì ñáng sợ cả.

Một lần, giữa lúc Chằn tinh ñiên cuồng gầm thét, giữa lúc mọi người ñang khiếp ñảm, thì một tiếng nói lanh lảnh từ trong chùa dội ra ngoài:

- Con quái vật! Mày có chạy ñằng trời!

Dứt lời, một người ñàn bà tay cầm gươm từ chùa xông ra, nhằm Chằn tinh mà chém. Chằn tinh sải bước chân lên ñịnh nuốt tươi ñối thủ nhưng hắn ñã bị người ñàn bà chém xả một nhát ñứt rời một chân. Bị thương, Chằn tinh kêu lên một tiếng rùng rợn, rồi lết về biển. Lũ bộ hạ cũng vội vàng lao theo. Mọi người 1020

https://thuviensach.vn

mừng rỡ ñổ ra xem người ñánh ñuổi ñược quái vật là ai. Thì ra ñó là bà Am, một người ñàn bà hiền lành trong xóm làng.

Nhưng Chằn tinh vốn có nhiều phép lạ. Dầu bị thương nặng ñến ñâu, hễ lê về

ñến sào huyệt, lội ñược vào vũng nước thần, thì chỉ trong một ñêm nó lại lành lặn, khỏe mạnh như cũ. Vì thế, sáng hôm sau, ở chỗ chiếc chân ñứt lìa của Chằn tinh ñã có một chân khác mới mọc. Nó lại kéo bộ hạ lên báo thù. Lần này, chúng ñến với một khí thế dữ dội hơn trước nhiều. Mọi người ñành kéo nhau chạy trốn.

Phật nghe lời Người khẩn cầu lại hiện ra trao cho họ một quả cầu sắt và bảo:

- Hãy nung cho ñỏ và ném vào miệng Chằn tinh!

Thế rồi bà Am lại can ñảm ñứng ra ñương ñầu với con quái vật ñể cứu dân làng. Giữa lúc Chằn tinh cùng bộ hạ ñang thi nhau ñi tìm mồi thì bà ñã ñến sát trước mặt nó, lên tiếng thách thức:

- Nếu mày la to ñược như tiếng sấm thì ta sẽ bảo mọi người tới ñây nộp mình.

Chằn tinh ñáp:

- Ta còn la to hơn cả tiếng sấm nữa kia!

Dứt lời, nó há miệng to bằng cái nong, hét lên một tiếng dữ dội. Bà Am nhanh như cắt ném quả cầu ñã nung ñỏ tọt vào miệng hắn.

Bị bỏng, Chằn tinh hết sức giãy giụa, cố khạc quả cầu ác hại; lăn lộn mấy vòng rồi lê về sào huyệt của mình. Dân chúng ñang trốn nấp ñây ñó lại lũ lượt kéo ra, sung sướng reo mừng.

Nhưng khi về ñến vũng nước thần, Chằn tinh lại ñược bình phục. Vì vậy, qua hôm sau nó lại mò lên. Lần này thì Phật ñã bày cho người ñào hố sâu cắm nhiều sắt nhọn, trên phủ cỏ rác ñể ñợi kẻ thù. Chằn tin và bộ hạ vừa nhô lên khỏi mặt nước ñã ñe dọa:

- Hôm nay quyết không ñể cho chúng mày chạy trốn!

Nhưng lần này Người cũng nhất ñịnh không chạy nữa. Họ ñứng túm tụm sau lưng bà Am tay cầm sẵn lao dài, có vẻ thách thức. Chằn tinh và bộ hạ ào ào kéo tới như một trận bão. Thế nhưng muộn mất rồi, con quái vật và hộ hạ của nó ñã sa xuống hố, chân và bụng dính chặt dưới hố như bị ñóng ñinh, không thể tiến lui ñược nữa. Thế là tất cả mọi người xông lại, kẻ ñâm, người lao, giết chết chúng tại chỗ, con nào sống sót cũng cuống cuồng chạy về biển sâu.

Từ ñó Người trừ xong nạn lớn. Chỗ cái hố chông do Chằn tinh quằn quại ñã khoét sâu thành ao rộng hàng chục mẫu, người ta gọi là ao Phật, cũng có người 1021

https://thuviensach.vn

gọi là ao bà Am. Xung quanh ao ñất bốc lên thành những gò nhấp nhô, cũng có người gọi là gò Chằn tinh1.

KHẢO DỊ

Lĩnh nam chích quái có truyện Ngư tinh có một số hình ảnh gần gũi với truyện trên:

Ngư tinh là một con cá lớn sống lâu năm thành tinh thường ñi lại vùng biển Đông. Nó ñã làm hại không biết bao nhiêu người, vật và thuyền bè. Chỗ ở của nó là một cái hang lớn ăn thông xuống ñáy biển. Long Quân bèn rèn một khối sắt, cho nung ñỏ rồi chèo thuyền ñến cửa hang, giả cách ẵm một người lên như

sắp ném cho Ngư tinh ăn thịt. Ở dưới hang, Ngư tinh nghe tiếng ñộng, quen thói nhô ñầu lên và há miệng ra ñón con mồi. Không ngờ Long Quân ném khối sắt ñỏ vào. Hắn tức giận cố khạc khối sắt ra và chồm lên ñánh lại Long Quân. Long Quân nhảy xuống nước ñánh lại. Trận ñánh kéo dài ba ngày, cuối cùng giết ñược Ngư tinh chặt làm ba khúc. Khúc ñầu hóa thành con chó biển, bị Long Quân rượt theo chém chết, vứt ñầu lên núi; người ta gọi núi ấy là Cẩu ñầu sơn. Khúc mình trôi ra xứ Mạn Cầu, người ta gọi là Cẩu Mạn Cầu. Còn khúc ñuôi thì Long Quân lột da phơi trên một hòn ñảo, nay là ñảo Bạch Long Vĩ.

Xem thêm truyện Khổng lồ ñúc chuông (số 67, tập II) ở ñây cũng có con quái vật ngô công mình dài trăm trượng, miệng há ñỏ như lửa, nhưng vật ném vào miệng ngô công không phải là khối sắt mà là một quả bí thần.

1 Theo lời kể của người Trà-vinh và theo báo Thống Nhất số 370 (1964).

1022

https://thuviensach.vn

156. PHẠM NHĨ HAY LÀ SỰ TÍCH ÔNG BA MƯƠI

Đã từ lâu lắm, trên cõi trời có một người có sức khỏe lạ lùng, những việc dời núi, lấp biển, ñội ñá, bẻ cây,... không một ai bì kịp. Nói về tài phép, ông cũng thần thông biến hóa vượt xa nhiều vị trên Thiên Đình. Đặc biệt ông có hai vành tai dài và rách, vì lúc nhỏ ông thường dùng hai tai cho nhiều người móc vào mà ñu, rồi xoay họ như chong chóng. Cũng vì thế người ta quen gọi ông là Phạm Nhĩ. Vốn tinh nghịch và hung hăng quen thói từ hồi trẻ, Phạm Nhĩ không mấy khi ngồi yên. Ông thường hay gây sự ñánh nhau với những kẻ mà ông thù ghét.

Nhưng người ta ñều tránh né ông, chẳng mấy ai dám ñọ sức, vì ñã từng có bao nhiêu anh hùng hảo hán không chịu nổi chỉ một cú ñấm, cái gạt của ông.

Thấy mọi người ñều thua tài, Phạm Nhĩ ngày một tỏ ra kiêu căng tự phụ. Ông cho rằng các vị thần xung quanh Ngọc Hoàng chẳng qua chỉ là ñồ bị thịt, tài nghệ và sức khỏe không có tý gì. Và ông lấy làm bực mình vì sao bấy lâu danh tiếng mình nổi như cồn mà vẫn không ñược Ngọc Hoàng vời vào ñể trao cho một chức vị xứng ñáng. Mỗi ngày lòng kiêu căng tự phụ của ông một lớn thêm mãi. Cho ñến lúc Phạm Nhĩ ñâm khinh nhờn cả Ngọc Hoàng, tự nghĩ rằng có sức mạnh và tài phép như mình thì nên làm vua nhà Trời mới phải. Thế rồi chẳng bao lâu ông ñã tụ tập xung quanh mình một số bộ hạ cũng có sức khỏe và tài phép hơn người, thành một ñội quân bất trị. Đội quân này ngày một ñông, ñã từng gây náo loạn ở Thiên Đình mà vì sợ oai Phạm Nhĩ nên không một ai dám bắt. Cuối cùng, Phạm Nhĩ cầm ñầu ñội quân tiến ñến Thiên Cung ñòi hạ bệ

Ngọc Hoàng ñể cho mình trị vì thiên hạ.

Nghe tin chẳng lành, Ngọc Hoàng thượng ñế vội vàng sai các bậc tướng lĩnh ñem quân nhà Trời ra ngăn chặn. Có ñến mười tám vị tướng, vị nào cũng lục trí thần thông, miệng thét ra lửa, tay bẻ gãy cổ thụ, chân ñạp ñổ núi, nhưng không vị nào ñối ñịch với Phạm Nhĩ ñược lâu. Không ñầy mười ngày chỉ còn ba vị

sống sót chạy về.

Ngọc Hoàng lại sai năm mươi lực sĩ hầu cận, người nào cũng tài ba và sức khỏe, ra chống chọi với Phạm Nhĩ. Nhưng cũng chẳng mấy chốc ông ñã làm cho bọn này nếm mùi thất bại chua cay. Quân ñội nhà Trời vốn ñông như kiến cỏ, không ngờ kéo ra bao nhiêu bị diệt bấy nhiêu, cuối cùng bỏ chạy tán loạn như

ong vỡ tổ. Thừa thắng, Phạm Nhĩ thúc quân tiến lên vây chặt Thiên cung.

Thấy thế, Ngọc Hoàng thượng ñế hết sức lo lắng. Theo lời bàn của các triều thần, Ngọc Hoàng vội sai Bắc ñẩu cầu cứu ñức Phật. Nghe tin cấp báo, ñức Phật liền sai Chuẩn Đề ñi bắt Phạm Nhĩ. Nhưng ñức Phật không ngờ Chuẩn Đề tài phép cao cường là thế, lại bị ăn ñòn nặng nề của Phạm Nhĩ ñến nỗi lê lết chạy về, xiêm giáp tả tơi.

1023

https://thuviensach.vn

Sau rốt, ñức Phật ñành phải tự thân ra ñi. Trong lúc Phạm Nhĩ ñương hung hăng múa may chửi bới Ngọc Hoàng và bọn triều thần bất tài bất lực, thì ñức Phật ñã xuất hiện giữa không trung. Phạm Nhĩ vội xông lên toan dùng sức ñánh, không ngờ sa ngay vào túi thần của ñức Phật, toàn thân co rúm, không cất chân ñộng tay ñược nữa. Thế là ông bị bắt. Bọn bộ hạ mất tướng như rắn mất ñầu, không ai bảo ai tẩu tán khắp nơi.

Trước khi ra về, ñức Phật giao lại tên tù cho Ngọc Hoàng xử trí, nhưng cũng dặn làm sao cho y hối lỗi chứ ñừng giết hại. Ngọc Hoàng bèn quyết ñịnh ñày Phạm Nhĩ xuống cõi trần làm kiếp vật. Nhưng trước hết Ngọc Hoàng sai cắt bỏ

ñôi cánh của ông ñể tước bớt sức mạnh, e rằng bất thần ông lại bay trở về Trời thì rất nguy hiểm. Hơn nữa, Ngọc Hoàng còn lo Phạm Nhĩ vốn mang cốt tướng nhà Trời, có thể nghe hết mọi chuyện bốn phương ngay trong giấc ngủ, mặc dù cách xa hàng ngàn dặm. Bởi vậy ñể làm giảm bớt trí nhớ của ông, Ngọc Hoàng hóa phép bắt lỗ tai ông mỗi khi tỉnh giấc thì khép kín lại. Tuy nhiên, thể theo lời dặn của ñức Phật, Ngọc Hoàng cũng phong cho Phạm Nhĩ làm chúa tể sơn lâm ñể an ủi ñôi phần.

Từ khi xuống trần, tài phép của Phạm Nhĩ giảm sút ñi nhiều vì không còn có cánh mà bay. Mặc dầu vậy, ông vẫn còn giữ ñược một sức khỏe tuyệt trần, khiến mọi thú vật khiếp sợ, xứng với danh hiệu chúa tể mà Ngọc Hoàng phong cho.

Cho ñến sau này, dòng dõi nhà ông vẫn nối nhau làm chúa sơn lâm. Ngay loài người cũng phải kiềng ông, không dám gọi cái tên "Hổ", mà chỉ gọi tránh là ông

"Ba Mươi". Tại sao lại gọi là ông Ba Mươi? Đó là vì khi có người nào săn ñược hổ thì nhà vua có lệ thưởng cho ba mươi quan tiền vì ñã trừ ñược cho loài người một con thú hung ác. Nhưng vua cũng bắt người ñó phải chịu ba mươi hèo ñể cho vong hồn Phạm Nhĩ ñược thỏa mà không tác quái nữa.

Ngày nay còn có câu:

Trời sinh ra hùm có vây

Hùm mà có cánh, hùm bay lên trời

ñể nhớ cuộc náo ñộng Thiên cung của Phạm Nhĩ xưa kia1.

1 Theo Sơn Nam, sách ñã dẫn và theo lời kể của người Hà-tĩnh.

1024

https://thuviensach.vn

157. CON MA BÁO THÙ

Ngày xưa ở Gia-ñịnh có một tên cướp lợi hại bị bắt và kết án tử hình. Trong ngục, hắn ta bảo người nhà ñem hậu lễ ñến chạy chọt với tên quan án ñể mong quan cố tìm cách cứu hắn thoát chết. Quan án nhận lời, ñòi phải có ñủ hai mươi nén bạc mới có thể lo lót xong. Người nhà tên cướp lo ñủ số bạc. Nhưng sau khi nhận ñủ bạc rồi, quan lại muốn ăn không một mình, không muốn chia với bọn quan ñầu tỉnh và bọn quan trong bộ. Vì thế, cái ñơn xin ân xá của tên cướp bị bộ

bác, tên cướp vẫn bị ñem ra pháp trường xử trảm. Còn quan án ta sau ñó, ñể

tránh mặt, bèn cố chạy chọt ñể ñược ñổi về kinh làm lang trung bộ Hộ.

*

* *

Một hôm, có một ông cử quê quán ở Gia-ñịnh sửa soạn về kinh thi hội. Nhưng nhà ông nghèo quá không biết lấy gì ñể chi tiêu dọc ñường. Ông ñi vay hết mọi nơi nhưng vẫn không ñủ số. Sắp ñến ngày phải ra ñi, bỗng có một người khách tự dưng tìm ñến làm quen, nói rằng mình cũng sắp trẩy kinh nên ñến rủ ông cùng ñi cho có bạn. Thấy ông cử than rằng mình chưa lo xong tiền ăn ñường, người khách lạ ấy hứa sẽ chịu mọi phí tổn, quý hồ ñược cùng ñi với ông là tốt rồi.

Sau ngày khởi hành, ông cứ dần dần thấy người bạn ñồng hành của mình quả

tốt bụng hơn ông tưởng. Mỗi lần ñến một chặng nghỉ ở nhà trạm, ông thấy hắn chăm lo cho ông từ cơm nước cho ñến chỗ ăn, chỗ ở, hơn cả một người hầu.

Tiền nong hắn chịu tất, trái lại về phần hắn, chẳng thấy hắn lo liệu gì sốt. Không bao giờ hắn chịu ăn cùng mâm, nằm cùng chiếu với ông. Càng ngày ông cử càng thấy áy náy không yên. Từ chỗ chịu ơn ñến ngạc nhiên, ông thấy không thể im lặng mãi, nên nhân lúc vượt qua một cái ñèo, bèn hỏi:

- Bác lo lắng chỗ ăn chỗ trọ cho tôi thực là chu ñáo. Tôi không biết cảm tạ thế

nào cho xứng cả. Nhưng tại sao về phần bác, tôi chẳng thấy bao giờ bác bận tâm ñến mình. Thế bác ăn ở ñâu? ngủ ở ñâu?

Người khách lạ không ngần ngại trả lời:

- Chả giấu gì bác, tôi không phải là người mà chỉ là một con ma. Tôi theo bác là chỉ cốt nhờ bác làm ơn chỉ ñường cho ñể báo thù...

- Báo thù ai? Ông cử vội hỏi.

1025

https://thuviensach.vn

- Báo thù một kẻ trước ñây ñã ăn tiền của tôi mà nuốt lời hứa ñể tôi thọ tội.

- Tên hắn là gì?

- Là án sát Đặng.

- Trời ơi! Ông Đặng này là thầy học cũ của tôi.

Nghe ông cử kêu lên như thế, người khách lạ nói tiếp:

- Không can gì. Tôi mang oán thì tôi cứ trả oán; còn bác chịu ơn thì cứ lo mà ñền ơn. Chỉ cần bác giúp tôi khi ñến kinh chỉ nhà tên ñó cho tôi là ñủ.

Khi hai người ñến kinh bèn từ giã nhau. Một người tìm vào khu trường thi ñể

sắp ñặt chỗ trọ, còn con ma thì tìm ñến nhà viên án sát ñể nghĩ cách báo thù.

Thoạt ñầu hắn làm cho ñứa con quan án phát ñiên. Thằng bé trạc mười bốn, mười lăm tuổi, ñang hiền lành lễ phép, bỗng dưng sinh ra hung hăng dữ tợn, hoa chân múa tay, miệng nói nhảm nhí gây gổ với mọi người.

Cơn ñiên bốc mạnh, thằng bé cầm con dao múa lên rồi chạy khắp nơi, cuối cùng làm bị thương một ñứa bé khác và ñâm chết một người ñi ñường. Thân nhân người chết khôn xiết ñau ñớn, vội mang xác ñến nhà cha mẹ ñứa bé bắt ñền mạng. Quan án phải bỏ ra một lúc rất nhiều tiền không những ñể sắm hòm ván, thuê chôn cất và ñền cho thân nhân người bất hạnh, mà còn dùng ñút lót cho quan nha sở tại ñể họ khỏi sinh sự lôi thôi. Trong khi ñó, quan phái người nhà tìm bắt con về ñể tìm thầy chạy thuốc. Nhưng bao nhiêu thuốc men uống vào ñều vô hiệu. Quan án lại mời một thầy phù thủy cao tay ñến ñể trị tà bắt quỷ.

Nhưng sau ba ngày ba ñêm chứng ñiên của thằng bé vẫn không thuyên giảm chút nào. Thầy thú thực rằng vì tà ma quá mạnh không thể trấn áp ñược. Quan án tuy tiêu tốn ñã nhiều công của, vẫn không nản lòng, hứa sẽ thưởng một số

tiền lớn cho người nào chữa ñược con mình lành bệnh.

Cho ñến ngày trường thi treo bảng, ông cử Gia-ñịnh mới biết mình "trượt vỏ

chuối". Đang khổ vì tứ cố vô thân, không biết xoay ñâu tiền ăn ñường, thì bỗng gặp lại người khách lạ. Hắn bảo ông:

- Bây giờ là lúc bác có thể trả ơn cho thầy học của bác ñược rồi ñấy. Tôi ra ñây lúc ñầu ñịnh vật chết con nó báo thù chơi, nhưng sau nghĩ lại thấy tội của nó chỉ ñáng làm cho con nó ñiên khùng một dạo là ñủ. Bây giờ bác ñến ñấy trả ơn cho người ta, lại vừa có thể kiếm một số tiền lộ phí. Còn tôi, tôi phải vội về

trước.

Ông cử liền tìm ñến nhà thầy học cũ. Quan án vì trong nhà ñang có chuyện bối rối, không muốn tiếp người học trò của mình, bèn bảo người nhà ra nói dối là mình ñi vắng. Nhưng ông cử vội ñáp:

- Tôi ñến ñây là vì công tử con thầy ñấy!

1026

https://thuviensach.vn

Nghe nói thế, quan vội sai mời ông vào.

Ông cử giả thác rằng mình có một phương thuốc bí truyền có thể chữa chạy những bệnh ñiên cuồng rất hiệu nghiệm. Cách chữa của ông rất giản dị: hàng ngày ông ñến trước con bệnh, mặc cho nó gào thét múa may, ông thong thả

ngâm lên những bài phú cổ. Ông cứ kiên nhẫn làm như vậy suốt ba ngày. Bệnh của ñứa bé lui ñi trông thấy. Cuối cùng, khi thấy thằng bé ñã hết ñiên, ông cắt cho nó những chén thuốc bổ. Quan án vô cùng mừng rỡ, ca ngợi không tiếc lời tài thuốc của người học trò cũ, và trước khi người ấy ra về, mang tặng hai mươi nén bạc ñể ñền công ñã chữa cho ñứa con mình1.

KHẢO DỊ

Một truyện của Trung-quốc có vài nét tương tự:

Vào thời Càn Long có một người tên là Cố Nghiêu Niên vì việc gạo tăng, kêu gọi dân chúng ñánh lại quan, bị viên án phủ Tô-châu bắt tội chém. Hồn ma tìm ñến nhà Giang Vũ Phong làm quan ở Tô-châu, ám vào ñứa con là Giang Bảo Thần ñể báo thù. Bảo Thần ñi Kim-lăng thi hương, lúc trở về tự nhiên bị bệnh nguy kịch. Họ Giang tìm danh y khắp nơi nhưng ai nấy ñều lắc ñầu. Nghe nói có một danh y là Quân Nhất Biều, họ Giang bèn nhờ một người bạn mời hộ. Khi danh y sắp ñến thì người bệnh nói chuyện với ma ở trong buồng: - "A, Cố

Nghiêu Niên ñã ñến ñấy ư, mời anh ngồi". Ma ñáp: - "Ta báo cho anh biết là anh ñã ñậu thi hương thứ ba mươi tám. Còn bệnh của anh thì cũng dễ thôi, anh cho ta bữa rượu ñể ta ñi". Giang Vũ Phong nghe nói, vội chạy vào buồng bảo: - "Cố

Nghiêu Niên, anh ñi ñi, muốn gì ta sẽ cho". Đáp: - "Tôi chưa ñi ñược vì ngoài cửa có một người, lại có nhà danh y sắp ñến, tôi sợ hai người ấy". Khi Quân Nhất Biều ñến, nghe người bạn kể lại chuyện này, bèn rủ bạn cùng vào, rồi một người bắt mạch cắt thuốc, một người cầm chổi ñập khắp buồng. Quả nhiên, bệnh Giang Bảo Thần lui ñi trông thấy. Đó là vì con ma bỏ ñi không quấy nữa2.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

2 Theo Tân tề hài, quyển 2.

1027

https://thuviensach.vn

158. RẮN BÁO OÁN

Ngày ấy, trong một gò ñất cây cối mọc um tùm ở làng Nhị Khê gọi là gò Rùa, có một con rắn mẹ sống với một ñàn con. Con rắn làm tổ ở ñó ñã ngót một trăm năm, chỉ còn chờ ít lâu nữa là thành xà tinh có thể ñi mây về gió, biến hóa huyền diệu. Vào thời ấy có một ông ñồ họ Nguyễn mở trường dạy học trong làng. Thấy ñám ñất ở gò Rùa có mạch rất ñẹp: trước mặt là ñầm làm minh ñường, sau lưng là gò làm án, ông ñồ bèn xin làng cấp cho mình ñám ñất ñể dựng một ngôi nhà làm nơi tĩnh mịch dạy học. Được phép làng, một buổi chiều nọ trước khi tan lớp, thầy bảo trò:

- Từ mai các con tạm nghỉ học một vài ngày rồi ñến phát dọn hộ cho thầy ñám ñất bên gò Rùa kia.

Nghe tin ông ñồ sắp cho người ñến phá phách chỗ ở của mình, ñêm ấy rắn mẹ

bèn ñến báo mộng cho ông ñồ biết. Ông ñồ ñang ngủ mơ màng thấy có một người ñàn bà vẻ mặt hầm hầm ñến sừng sộ:

- Này ông kia! Nào ta có gây thù chuốc oán gì với nhà ngươi mà nhà ngươi lại toan phá nhà cửa của ta. Muốn tốt thì chớ có ñộng ñến, nếu không thì ñừng hòng ăn ngon ngủ yên với ta ñâu.

Nói xong quay ngoắt trở ra. Ông ñồ giật mình tỉnh dậy thì trời ñã sáng. Suy nghĩ mãi về giấc mộng lạ, ông chưa hiểu thế nào cả. Sực nhớ hôm nay là ngày học trò mình bắt tay khai phá ñám ñất hoang, ông cho rằng hẳn có ma quỷ gì ở

ñấy muốn ngăn cản không cho mình tới ở. Sợ tai vạ, ông ñã toan bảo học trò ngừng tay, nhưng suy ñi nghĩ lại, ông thấy không nên: - "Ồ, mộng mị vô chừng, tội gì phải bận tâm cho mệt". Rồi ñó ông ñồ chống gậy ñi ñến khoảnh ñất mới xem học trò làm việc. Lúc ñến nơi thì thấy học trò ñã dọn quang một ñám khá rộng. Ông ñồ hỏi: - "Các con có thấy gì lạ không?". Học trò ñáp: - "Thưa thầy, không có gì lạ cả". - "Nếu có gì lạ hãy báo cho thầy biết nghe không".

Đêm hôm sau con rắn lại báo mộng. Ông ñồ ñang mơ mơ màng màng, bỗng thấy người ñàn bà hôm trước lại ñến, tay bế ba ñứa con nhỏ, nhưng lần này vẻ

mặt thay ñổi hẳn: - "Xin nhà thầy hoãn cho ba hôm nữa, ñể cho ñàn con tôi cứng cáp ñã rồi sẽ xin ñi". Thấy người ñàn bà vật nài mấy lần, ông ñồ ñộng lòng trắc ẩn, nói: - "Được, ñược, tôi sẵn lòng ñể cho nhà chị nán lại ít hôm".

Sáng dậy ông ñồ nghĩ mãi vẫn chưa hiểu ra thế nào. Ông bèn ñi tới ñám ñất ñang ñược phát dọn xem sao. Vừa ñến nơi, người trưởng tràng ñã chạy ñến nói với ông: - "Thầy ạ, vừa rồi có một con rắn lớn, tiếc rằng chúng con mới chém phải một nhát ở ñuôi thì nó ñã chạy mất. Trong hang có một ổ ba con rắn con, chúng con ñều ñánh chết cả". Ông ñồ bèn hiểu ra, bèn tặc lưỡi ân hận: - "Đúng 1028

https://thuviensach.vn

là người ñàn bà ở trong con rắn ñã ñến cầu khẩn với ta. Nhưng ta không kịp cứu bầy con nó như lời ta ñã hứa".

Lại nói ñến con rắn mẹ tự nhiên bị chết mất cả ñàn con lại bị thương tích nặng nề, thì căm tức ông ñồ vô hạn. Nó quyết tìm dịp báo thù. Một tối trong khi ông ñồ ñang ñọc sách ở một ngôi nhà vừa mới dựng xong, con rắn lẻn bò vào mái tranh, ñến gần sát chỗ ông ngồi, toan cắn chết. Nhưng ông ñồ vừa liếc thấy ñã kịp hô hoán cho người nhà chạy lại. Rắn ta hoảng hốt bỏ trốn, chỉ kịp nhỏ xuống trang sách một giọt máu. Ông ñồ kinh hãi nhìn lại trang sách thì thấy giọt máu nhỏ thấm tới tờ thứ ba. Thở dài, ông lẩm bẩm: - "Chắc nó sẽ báo oán ñến ñời con cháu ta chứ không sai".

*

* *

Mấy chục năm ñã trôi qua. Con rắn ẩn nấp trong chằm lúc này ñã lành vết thương và ñã trở thành xà tinh. Nhớ lại món nợ cũ, nó bèn hóa thành một người con gái rất ñẹp ñi tìm kẻ thù. Lúc này ông ñồ ñã mất, con ông cũng lưu lạc chết ở quê người, chỉ còn cháu bé lúc này là Nguyễn Trãi bấy giờ ñang làm quan ñại thần ở kinh ñô, chức cả quyền cao, vua quan ñều trọng vọng. Một hôm, Nguyễn Trãi nhân thong thả ñi chơi chợ ở phía ngoài kinh thành. Con rắn biết tin, bèn hóa thành một người con gái gánh một gánh chiếu ñi chợ bán. Cho nên, lúc ông vào ñến chợ, ñã trông thấy một cô gái trẻ tuổi ñang ñặt gánh chiếu ñứng ñọc tờ

cáo thị dán ở cổng. Thấy người con gái bán chiếu ăn mặc nghèo khổ mà mặt mũi ñẹp tựa trăng rằm, lại dáng ñiệu thanh tú, chẳng có gì là lam lũ, ông sai dừng cáng, bảo người lính hầu gọi cô tới và hỏi:

- Ả tên là gì, con cái nhà ai, tại sao lại làm nghề này?

Nàng ñáp:

- Thiếp tên là Nguyễn Thị Lộ, vì bố mẹ ñã mất cả không biết nương tựa vào ai, nên ñi ở với một người dệt chiếu.

- Làm sao lại biết chữ?

- Hồi còn nhỏ, cha mẹ thiếp có cho theo ñòi bút nghiên.

- Nếu vậy thì ta có bài thơ này, thử họa lại xem:

Ả ở ñâu, bán chiếu gon?

Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn?

Xuân xanh chừng ñộ bao nhiêu tuổi?

1029

https://thuviensach.vn

Đã có chồng chưa? Được mấy con?

Cô gái liền ñọc bài thơ sau:

Tôi ở Tây-hồ bán chiếu gon

Cớ chi ông hỏi hết hay còn

Xuân xanh mới ñộ trăng tròn lẻ

Chồng còn chưa có, có chi con.

Nguyễn Trãi tấm tắc khen:

- Chao ôi! Tài này thật nàng Ban, ả Tạ dễ không sánh kịp! Ta ñang cần một người hầu bút nghiên, chẳng hay nàng có muốn bỏ nghề bán chiếu, về ở với ta trong phủ không?

Biết là mưu ñã ñắt, cô gái gật ñầu. Sau lần ñi dạo chợ ấy, Nguyễn Trãi ñưa Thị

Lộ về làm hầu gái. Càng ngày ông càng yêu vì nết, trọng vì tài. Với ông, Thị Lộ

vừa là một người vợ, vừa là một người bạn văn chương. Sắc ñẹp của nàng làm cho cả phủ nổi ghen. Nhưng nàng lại rất khôn ngoan, biết lấy lòng tất cả mọi người. Đối với Nguyễn Trãi thì hết sức chiều chuộng, lại giúp ông thảo các giấy tờ việc quan rất trôi chảy, nên ông rất yêu dấu.

Tiếng ñồn về người hầu gái của Nguyễn Trãi chẳng mấy chốc vang ñi khắp nơi. Buổi ấy nhà vua ñang cần một người hầu giảng sách, nghe tiếng Thị Lộ tài sắc hơn ñời, vua bèn buộc Nguyễn Trãi dâng luôn cho mình. Thị Lộ lại trổ tài và hết mực chiều chuộng ông vua trẻ. Càng ngày vua càng yêu mến không rời, phong cho làm nữ học sĩ.

Một hôm, mẹ vua bị bệnh ñau mắt rất nặng, thái y viện không có cách gì chữa khỏi. Nghe tin này, Thị Lộ bèn tâu vua: - "Thiếp ngày xưa, ngoài việc học chữ

còn võ vẽ ñôi chút về nghề y. Nếu ñược phép bệ hạ, thiếp xin thử chữa cho hoàng thái hậu xem sao". Vua không ngờ nữ học sĩ lại lắm tài nghề, bèn y cho.

Thị Lộ ñến nơi, chỉ dùng lưỡi mình liếm vào con mắt của mẹ vua, tự nhiên bệnh ñau mắt của mẹ vua khỏi hẳn, không cần tra thuốc men gì. Sau việc ấy vua lại càng yêu dấu và tin cậy.

Một hôm, vua bị bệnh ñau lưỡi. Sực nhớ tới Thị Lộ, nhà vua bèn ñòi nàng vào cung ñể chữa cho mình. Thấy ñúng là cơ hội báo thù ñến nơi, Thị Lộ bèn bảo nhà vua lè lưỡi cho mình chữa. Vua thè lưỡi ra, rắn liền cắn vào lưỡi một cái.

Vua ngã chết ngay không kịp kêu lên một tiếng. Triều ñình lập tức bắt giam Thị

Lộ và bắt giam luôn cả họ nhà Nguyễn Trãi ñể xét xử. Chẳng mấy chốc mà cái án giết vua ñã thành.Thị Lộ bị tội trảm quyết. Khi ñao phủ sắp sửa ñem xử tù, thì nàng xin phép ñược xuống sông tắm gội lần chót. Người ta y theo lời xin, cho một người lính gác tù ñi theo canh giữ. Nhưng khi vừa bước xuống nước, rắn lập 1030

https://thuviensach.vn

tức trở lại nguyên hình và trườn xuống sông mất tích. Người lính gác ñể sổng mất nữ tù liền bị bắt giam và theo luật phải chết thay.

Vụ án Thị Lộ, vì chính phạm trốn mất, nên búa rìu dư luận tự nhiên giáng xuống ñầu cả họ Nguyễn Trãi. Theo lệnh triều ñình, bà con thân thích của ông bất kể nam nữ già trẻ, tất cả ñều bị xử giảo. Riêng có Nguyễn Trãi và người lính gác tù thì bị ñem ñi chôn sống. Người ta ñào một cái hố, ñẩy phạm nhân xuống rồi lấp ñất lại. Đó là cách hành hình kinh khủng nhất của triều ñình. Hôm thi hành bản án, người lính gác là kẻ chịu cực hình ñầu tiên. Khi sắp sửa ñến lượt Nguyễn Trãi, bỗng có một người ñàn bà vợ anh lính gác, ở ñâu chạy tới nhảy chồm lên mộ chồng gào khóc thảm thiết, ñòi một hai chết theo cho trọn ñạo.

Trước cảnh thương tâm, Nguyễn Trãi khuyên chị:

- Ta vì một người thiếp mà chết oan cả họ, còn chồng nàng thì lại vì ta mà bị

thiệt thân. Thôi, nàng hãy coi ñó là số mệnh, ñừng khóc nữa. Hãy ngửa bàn tay cho ta ghi lại một chút dấu tích. Sau này nếu có việc gì thì ñừng quên ta!

Khi người ñàn bà ngửa tay ra trước mặt ông, ông bèn nhổ vào lòng bàn tay một bãi nước bọt.

*

* *

Vợ người lính gác vừa hứng lấy bãi nước bọt thì bỗng nhiên rùng mình cảm ñộng. Từ ñấy nàng có mang, ñủ chín tháng mười ngày sinh ñược một người con trai rất khôi ngô. Nàng ñặt tên là Anh Vũ. Và nghĩ rằng ñó là dấu tích của vị ñại thần bị chết oan, nên tuy mình họ Phạm, nàng cũng khai cho con họ Nguyễn.

Khi con lớn khôn, nàng cố gắng cho nó ñi học. Anh Vũ thông minh, học chóng tấn tới. Năm Anh Vũ hai mươi tuổi cũng là năm có lệnh ân xá cho cả nhà Nguyễn Trãi, vì ñức hoàng ñế mới lên ngôi ñã thấu rõ mối oan tày trời của bậc công thần. Tất cả những của cải, ruộng ñất, nô tỳ trước ñây triều ñình tịch thu ñều trả lại cho dòng dõi của ông. Nhưng dòng dõi của Nguyễn Trãi thì chẳng còn một ai. Thấy thế, vợ người lính gác bèn ñưa Anh Vũ ñến kinh thành ñánh trống ñăng văn. Nhà vua cho gọi vào. Trước sân rồng, nàng kể lại cho vua nghe mọi việc kể từ lúc Nguyễn Trãi nhổ bãi nước bọt vào tay ñến lúc mình nuôi con khôn lớn. Vua nghe ñoạn trầm ngâm một hồi, rồi phán rằng: - "Đúng ñây là dấu tích của Nguyễn Trãi. Chưa nói ñến sự hiển ứng, chỉ xem nét mặt cũng phảng phất giống vị công thần". Anh Vũ bèn ñược coi là con ñẻ của Nguyễn Trãi và ñược bổ làm quan. Càng ngày lòng vua thương xót vị ñại thần chết oan càng dồn vào Anh Vũ. Sau một thời kỳ bước dần lên nấc thang danh vọng, Anh Vũ ñược cử ñi sứ Trung-quốc vì nhà vua biết chàng không những có tài văn chương mà còn có tài hùng biện.

1031

https://thuviensach.vn

Lại nói chuyện con rắn từ ngày báo ñược thù cũ và trốn thoát thì nó ngao du trên mọi ngả sông hồ, không có chỗ ở nhất ñịnh. Một hôm, nghe tin dòng dõi của Nguyễn Trãi vẫn còn, lòng căm tức của nó lại bừng bừng bốc lên. Lúc thuyền sứ bộ qua hồ Động-ñình thì bỗng dưng mọi người thấy một con rắn lớn ñuổi theo thuyền; ñuôi nó như cột buồm quẫy sóng rất dữ làm cho thuyền tròng trành cơ hồ muốn chìm nghỉm. Cả ñoàn sứ bộ và thủy thủ ñều sợ xanh mắt. Một lúc sau, con rắn vừa lội theo thuyền vừa ngóc ñầu lên khỏi mặt nước réo tên Anh Vũ. Thấy vậy, Anh Vũ biết là món nợ của tổ tiên hãy còn dai dẳng chưa thôi.

Ông phải tính liệu một bề ñể cứu lấy mọi người trên thuyền. Suy nghĩ một chốc, ông ra ñứng ở mũi thuyền nói to: - "Hỡi rắn thần, nghe ta nói ñây! Hãy ñể cho ta làm tròn sứ mạng của nhà vua. Xong việc nước, ta sẽ về ñây nộp mình".

Nói ñoạn tự nhiên sóng êm, gió lặng. Con rắn ñã biến ñi mất.

Mấy tháng sau, công việc giao thiệp ñã xong, thuyền sứ bộ lại trên ñường về

qua hồ Động-ñình. Rắn lại hiện ra ñằng mũi thuyền sứ réo tên Anh Vũ.

Sau khi dặn dò sứ bộ mọi ñiều, Anh Vũ cầm một con dao nhọn vào tay và nói:

- Tôi phải xuống ñể báo thù cho cha tôi!

Đoạn từ mũi thuyền, chàng lao thẳng xuống mặt hồ.

Cả ñoàn sứ bộ nhìn theo ứa nước mắt khi thấy vị chánh sứ trẻ tuổi của mình một ñi không trở lại. Nhưng lúc ấy, bọt tung sóng vỗ, rồi máu ñỏ lênh láng trên mặt nước1.

KHẢO DỊ

Đuy-mu-chiê (Dumoutier) kể ñoạn kết truyện trên như sau:

Lúc trở về hồ Động-ñình thấy con rắn thần hiện ra, Anh Vũ bèn viết hai bức thư: một cho vua Trung-quốc, một cho vua Việt-nam ñể nói rõ trường hợp cái chết của mình, rồi cho người mang ñi. Đoạn ông mang áo mão sứ thần nhảy xuống nước. Rắn ñã chực sẵn vội vồ lấy và nuốt ngay.

Vua Trung-quốc nhận ñược thư ông, liền sai một pháp sư nổi tiếng mang một ñạo bùa ñến hồ ñể trị con quái vật. Kết quả con rắn bị phép thần ñánh chết, xác nổi lên mặt nước. Người ta kéo lên bờ mở bụng lấy xác Anh Vũ ra làm ñám trọng thể, rồi chặt rắn làm ba khúc ném xuống hồ. Ba khúc hóa thành ba hòn ñảo nổi lên giữa hồ, ngày nay vẫn còn. Vua Trung-quốc lại sai dựng ñền thờ Anh Vũ

ở trên bờ. Vì thế hồ là hồ Trung-quốc nhưng thần là thần Việt-nam2.

1 Theo lời kể của người miền Bắc, Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn và Ức trai thi tập.

2 Đuy-mu-chiê (Dumoutier), Lược khảo về người Bắc kỳ.

1032

https://thuviensach.vn

Truyện trên còn có một dị bản như sau:

Nguyễn Trãi là thái sư nhà Lê, ñược ở Chí-linh thỉnh thoảng mới phải về chầu vua. Một hôm, chính ông chứ không phải người ông nội của ông, nằm mộng thấy một người ñàn bà xin cứu mạng cho mười ba mẹ con. Tỉnh dậy chưa kịp nghĩ ra thì ñã có lệnh vua ñòi. Lúc về, người nhà cho biết ñã chém một con rắn có một ổ trứng mười hai cái khi dọn vườn. Ở ñây cũng có chuyện rắn nhỏ máu xuống khi ông nằm võng ñọc sách, thấm ñến ba tờ giấy (có người kể giọt máu thấm xuống chỗ có chữ "ñại" nghĩa là "ñời"). Cũng có việc gặp Thị Lộ - con rắn hóa thân - bán chiếu ñưa về làm nàng hầu. Khi vua Thái Tông thấy Thị Lộ ñẹp, hỏi, thì ñáp là con nuôi. Vua cũng sai ñưa vào cung hầu hạ. Ít lâu sau vua ñi chơi, ñưa Thị Lộ theo. Qua Chí-linh vua ghé vào nhà Nguyễn Trãi trong lúc ông ñi vắng. Thị Lộ pha trà cho vua, trong chén trà có nước bọt của nó. Vua uống chết ngay. Nguyễn Trãi về biết rõ cơ sự, liền sai ñặt xác vua vào võng, cho ñưa xuống thuyền nói dối là vua ñau. Về ñến cung, ông ñánh trống cho các quan vào chầu rồi kể lại ñầu ñuôi nhờ các quan luận án. Thấy không một ai dám xử, ông khóc nói: - "Phép nước xưa nay tội giết vua phải "tru di tam tộc", xin cứ thế mà làm". Đoạn ông uống thuốc ñộc chết. Các quan ñành lập án như lời ông, cho bắt ba ñời ñem giết, còn Thị Lộ thì bỏ cũi sắt dìm sông, nhưng nàng hóa rắn lội ñi mất. Ở ñây không có chuyện nhổ nước bọt vào tay người ñàn bà, nhưng lại có tình tiết một người vợ bé của Nguyễn Trãi lúc ấy ñang ñi chợ, chợt nghe tin chẳng lành, bèn trốn sang nước Bồn-man, về sau ñẻ một người con trai (tức Anh Vũ). Cũng có việc vua Nhân Tông biết là oan tha tội, và về sau phong tước cho Anh Vũ y như bố. Không có chuyện rắn ñuổi theo làm hại Anh Vũ lúc chàng ñi sứ1.

Người Hà-tĩnh có truyện Sự tích về chùa Thiên-tượng:

Một cụ ñồ dạy học, một hôm sai học trò vỡ ñám ñất hoang ñể dựng nhà học.

Cũng như truyện trên, cụ ñồ mộng thấy một mẹ dắt năm ñứa con nhỏ xin khoan khoan cho mình vài ba bữa. Cụ ñồ sáng hôm sau dậy muộn, khi ra ñến nơi vỡ

ñất thì học trò ñã giết chết mấy con rắn con và làm bị thương con rắn mẹ. Đêm hôm ấy con rắn cũng nhỏ máu vào sách cụ ñồ ñang ñọc xuống ñúng chữ "tộc"

thấm ñến ba tờ.

Vợ cụ ñồ sau ñó có mang ñẻ ñược một cô gái xinh ñẹp. Lớn lên cô gái kết duyên với quan huyện, học trò cũ của cụ ñồ. Lấy ñược ít lâu cô gái giết chết người vợ cả quan huyện rồi trốn ñi. Cả nhà cụ ñồ vì cớ ấy mà bị kết án tử hình.

Còn cô gái trốn lên chùa gian díu với một chú tiểu, chẳng bao lâu chết cả hai.

Quan huyện cũng ngã bệnh nguy kịch, bao nhiêu danh sư ñều bó tay. Nghe ñồn một sư già ở chùa Thiên-tượng giỏi bùa phép, người nhà quan ñến cầu xin, 1 Theo Sử Nam chí dị.

1033

https://thuviensach.vn

sư cho một ñạo bùa bảo về cất mồ người vợ lẽ và chú tiểu ñi nơi khác. Khi ñào lên không thấy xương cốt, chỉ thấy hai con rắn to lớn lạ thường, bèn xúm lại ñánh chết. Bệnh dần dần lành1.

Trung-quốc có hai truyện rắn báo oán giống của ta:

1. Truyện Phương Chính Học: Phương Chính Học ñời Nguyên, khi người ông nội mất sắp ñào huyệt cất ñám thì ñứa con (tức bố Phương Chính Học) ñêm nằm mộng thấy một bà già hiện ra bảo: - "Chúng tôi ở ñây ñã lâu, xin ông thư thả cho chúng tôi di chuyển ñi một nơi khác, rồi hãy ñào". Người con tỉnh dậy không biết thế nào cả. Ngày hôm sau những người ñào huyệt thấy một ổ rắn rất nhiều con, bèn dùng gậy ñánh chết tất cả. Lúc ấy con dâu người chết (tức mẹ Phương Chính Học) ñang có mang. Bà ta bỗng thấy một luồng hắc khí bay vào nhà nơi mình ngồi. Khi Phương Chính Học sinh ra có cái lưỡi giống lưỡi rắn. Về sau Phương Chính Học cũng bị vạ diệt tộc, người ta cho ñó là do ñàn rắn thác sinh vào Phương Chính Học ñể báo thù.

2. Truyện Ngô Trân: Ngô Trân ñời Tống có lần ñóng quân ñất Thục cho người khai phá khu rừng rậm ở Kim-bình, vì sợ nơi ấy là chỗ ẩn nấp của giặc cướp.

Lệnh ñốt rừng sắp thi hành, bỗng có một bà già dắt con ñến cửa dinh kêu rằng: -

"Nghe nói tướng quân sắp cho ñốt quả núi này. Đó là quân lệnh tôi không dám ngăn trở. Nhưng mẹ con tôi ở ñây ñã lâu, xin tướng quân cho thư thả một chút ñể cho chúng tôi dời ñi nơi khác ñã". Ngô Trần thét mắng mụ già, mụ ra ñi còn nói: - "Nếu tướng quân không nghe, sẽ bị diệt cả họ!". Ngô Trân giục quân cứ

ñốt. Ngày hôm sau họ thấy ở trong núi có hai con rắn chết. Nhưng trong khi lửa bốc cháy thì một luồng hắc khí vọt bay về phía Đông Nam ñúng vào lúc con dâu nhà Ngô Trần ñẻ ra Ngô Hy (theo Giang hồ kỷ văn)2.

Chúng tôi ngờ rằng truyện Rắn báo oán của ta chủ yếu chịu ảnh hưởng từ hai truyện trên. Và như chúng tôi ñã có dịp phân tích, ñây là câu chuyện do tầng lớp nho sĩ bịa ñặt ra nhằm huyền thoại hóa tấn thảm kịch của người anh hùng Nguyễn Trãi, xóa mờ sự thật về tấn thảm kịch ấy, ñể có một cách giải thích hợp với lý trí trước cái chết oan khốc của một người như ông và cả dòng họ ông.

Chính vì vậy, câu chuyện có những nhân tố hoang ñường, thậm chí còn xuyên tạc hình ảnh một nhân vật tài hoa như Thị Lộ. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn chọn vào ñây ñể bạn ñọc thấy ñược một tiêu bản của dạng truyện thần kỳ có cái cốt lịch sử song ñã phân khai hẳn với lịch sử. Xem thêm truyện số 4, tập I, Sự tích cây huyết dụ, cũng có hình ảnh con vật báo mộng cho người.

1 Tài liệu của Mạch Sào Quan.

2 Theo Lang Anh. Thất tu loại cảo, quyển thượng (Tài liệu của Trần Văn Giáp).

1034

https://thuviensach.vn

159. RẠCH ĐÙI GIẤU NGỌC

Ngày xưa, một ông vua nước ngoài có một viên ngọc vô cùng quý giá. Viên ngọc có hai ñiều lạ: một là cầm trên tay tưởng chừng rất nhẹ, thế nhưng ñặt vào ñâu thì ở ñấy nặng trĩu; hai là ñêm ñến ngọc tỏa ánh sáng rực, dẫu cất chỗ kín thế nào ñi nữa, ánh sáng vẫn cứ lọt ra ngoài. Từ lúc ñược làm chủ viên ngọc, nhà vua mừng lắm, ñêm ngày ôm ấp không rời.

Nhưng một hôm ngọc quý bỗng không cánh mà bay. Nhà vua tiếc ngơ tiếc ngẩn, hạ lệnh cho thần dân khắp hang cùng ngõ hẻm phải hết sức dò tìm, tuy vậy vẫn vô hiệu. Mãi về sau, vua sai người ñem kính thiên lý ra nhìn, thì mới biết ngọc ñã bay về phương Nam. Lập tức vua sai một viên ñại thần ñem năm trăm quân sĩ ngồi lên mấy chiếc thuyền lớn, theo hướng Nam mà ñi. Lệnh vua truyền thế nào cũng phải dò tìm bằng ñược. Sau bao ngày vượt biển tìm tòi, viên ñại thần theo dõi kính thiên lý bỗng nhìn thấy viên ngọc bay vụt vào nước Nam, bèn ra lệnh cho quân sĩ cứ hướng ấy ñuổi theo.

Bấy giờ ở làng Đại-lại, huyện Gia-bình có một người tên là Điển Chi. Một ñêm nọ, ông ñang ngồi chơi ở sân, chợt thấy có ánh sáng lạ bay xuống chiếu sáng cả một khu vườn. Ông lấy làm kinh ngạc, nhưng cũng ñánh bạo chạy tới chỗ ấy tìm xem, không ngờ bắt ñược một viên ngọc. Biết ñó là của hiếm trên thế

gian, ông mừng quá, vội ñưa về nhà cất trong hộp gỗ. Nhưng ông lấy làm lạ khi thấy ñêm ñến, ánh sáng của viên ngọc vẫn tỏa sáng khắp nhà. Ông lại cho vào một cái thùng sắt ñậy kín, nhưng thùng sắt cũng không ñủ sức che kín ánh sáng chói chang. Sợ ngọc có thể bị lộ và về tay người khác mất, ông bèn ñào hố chôn ñi. Nhưng dầu ñào sâu chôn chặt bao nhiêu cũng hoài công vô ích. Đêm ñêm, ngọc vẫn phát ra ánh sáng. Sau nhiều ngày mò mẫm ñủ cách, ông mới biết chỉ có bỏ ngọc vào giữa thịt sống thì ánh sáng của ngọc mới ñược che kín trọn vẹn.

Cuối cùng, ông ñánh liều cầm dao rạch ñùi mình nhét ngọc vào rồi khâu lại. Từ

ñó chân ông ñau tê buốt không ñi lại ñược, nhưng của báu thì hoàn toàn giấu kín không ai biết cả.

Lại nói chuyện quan quân nước ngoài theo dõi dấu ngọc tới vùng Gia-bình thì bỗng mất hút. Kính thiên lý cũng không còn tìm ra. Quan ñại thần bèn cho quân sĩ vào dò la khắp miền, nhưng thảy ñều vô ích.

- "Hẳn có người nào ở vùng này bắt ñược ngọc biết cách dấu vào da thịt nên ngọc không phát sáng nữa". Viên ñại thần nghĩ vậy. Và ông cố moi óc tìm ra một kế ñể ñưa ngọc về. Ông mới sai quân sĩ dựng rạp trên một hòn ñảo giữa sông, rồi giết bò mổ lợn làm tiệc linh ñình. Đoạn nhờ quan huyện ở ñây mời tất cả nam phụ lão ấu các làng tới dự. Mỗi người ñến dự tiệc ñều phải ñi qua một chiếc bè nứa thả nổi trên sông, nối liền với ñảo. Ông còn cắt mấy người ñứng 1035

https://thuviensach.vn

ñón ở bè nứa, dặn hễ thấy lúc nào có người ñi qua, bè chìm thì báo ngay cho ông. Suốt mấy ngày liền, dân làng các vùng Gia-bình, kể cả dân làng Đại-lại lũ

lượt ñến ăn tiệc hết lớp này ñến lớp khác, nhưng chẳng một ai có sức nặng làm cho bè chìm. Viên ñại thần vẫn không nản lòng. Ông cố cho hỏi trong trong ñám khách dự tiệc các làng xem may còn sót ai chưa ñi chăng. Một người ở làng Đại-lại mách:

- Người làng tôi thiếu mặt họa chỉ có ông Điển Chi vì ông ta gần ñây bị ñau chân không ñi ñâu ñược.

Nghe nói thế, viên ñại thần vội sai mấy người lính sắm sửa cáng xá, ñến tận nhà ông Điển Chi dặn họ cố dùng lời nói khéo mời ông ñi. Về phần ông Điển Chi, không biết ñược mưu sâu nên nghe lời mời, liền vui vẻ lên cáng. Quả nhiên, vì có viên ngọc nhét trong ñùi cáng ông vừa bước lên bè nứa, thì bè tròng trành dữ dội rồi chìm ngập xuống nước. Thấy vậy, viên ñại thần reo lên:

- Ngọc ñây rồi! Ta tìm ñược ngọc ñây rồi!

Không thể giấu ñược nữa, ông Điển Chi ñành phải thú thực mọi việc. Viên ñại thần nói:

- Hoàng ñế nước chúng tôi mất một viên ngọc, hòn ngọc bay sang quý quốc, ông bắt ñược ngọc ñó là một ñiều may mắn. Chúng tôi không có ý lấy không của ông. Nhưng ñể có ngọc về nộp hoàng ñế, mong ông vui lòng ñánh ñổi hoặc quan tước, hoặc bạc vàng cho chúng tôi. Ông muốn gì, cũng xin làm cho ông vui lòng.

Thấy bọn quan quân không có gì ác ý, ông Điển Chi bảo họ:

- Hãy chồng tiền vác cao bằng ñầu người từ chỗ tôi ñứng cho tới nơi nào hòn chì của tôi ném ra dừng lại!

Viên ñại thần nước ngoài gật ñầu. Cuộc trao ñổi giải quyết chóng vánh. Từ

ñấy, ông Điển Chi trở nên giàu có, trong nước ít người sánh kịp.

Tin ông Điển Chi bỗng nhiên giàu bốc lên bay ñến kinh ñô. Nhà vua bèn cho ñòi ông về kinh hỏi chuyện. Thấy ông tốt số kỳ lạ, vua chọn một công chúa gả

cho ông, phong ông làm phò mã.

Hai vợ chồng ông Điển Chi sống với nhau rất tương ñắc. Công chúa chiều chuộng ông rất mực. Ông Điển Chi những tưởng ñời mình không còn gì sung sướng hơn thế nữa.

Nhưng một hôm, một người bạn nối khố của ông từ phương xa tới thăm. Ông vui vẻ dắt bạn ñi khắp nơi xem tư cơ ñồ sộ của mình. Thấy bạn luôn miệng tấm tắc khen ngợi, ông có vẻ ñắc chí:

- Giàu như tôi mới thật là nhất nước!

1036

https://thuviensach.vn

Không ngờ câu nói ấy lọt vào tai công chúa. Không chịu ñược sự ngạo mạn của chồng, trong một lúc giận dữ, công chúa vội vàng về mách cha. Nhà vua không ngăn ñược cơn thịnh nộ, lập tức cho triệu phò mã về triều và ra lệnh:

- Nhà ngươi tự khoe mình giàu có nhất nước. Được lắm! Bây giờ ngươi hãy thi với ta ñem tiền ra phát chẩn cho dân. Ta phát ba ngày ñầu, ngươi phát ba ngày cuối. Nếu ta không ñủ tiền ñể phát thì coi như lời ngươi nói ñúng, ngươi sẽ

không có tội gì cả. Nhưng nếu ngươi không ñủ tiền ñể phát, thì tức là ngươi ñã nói láo, ñã khinh mạn "quan gia", phải phạt tội lột da nhồi trấu ñể làm gương cho thiên hạ!

Nghe lời truyền dõng dạc, ông Điển Chi khôn xiết kinh hoàng. Ông sụp xuống dưới chân vua kêu xin tha tội. Nhưng nét mặt vua thản nhiên như không nghe thấy. Chẳng biết tính sao nữa, ông ñành tuân lời.

Sau những ngày bận rộn chuyển vận tất cả của cải về kinh ñô, ông Điển Chi lại ra mắt vua. Cuộc thi bắt ñầu. Mấy ngày ñầu vua phát chẩn, dân chúng chưa mấy ai biết tin nên ñến lĩnh chẩn còn thưa thớt. Cho nên số tiền vua ứng ra vẫn không phát hết. Nhưng ñến lượt ông Điển Chi phát thì khắp nơi dân chúng ñã hay tin, nên nô nức tuôn về lĩnh chẩn ùn ùn. Ông Điển Chi phát mãi, phát mãi, vợi hết cả kho tiền mà vẫn không ñủ. Hết tiền ông lại ñem gạo trong kho ra phát, mong có thể cứu ñược tính mạng. Nhưng không may cho ông, các kho gạo bắt ñầu vơi mà dòng người vẫn tuôn về như nước chảy. Vì thế ông ñành chịu thua cuộc.

Nhà vua vẫn không chút thương hại chàng rể ngạo mạn. Ông Điển Chi bị quân lính bắt ra lột da nhồi trấu, ñem bêu trước cửa thành. Tất cả tài sản còn lại của ông ñều bị sung công.

Thấy chồng bị vua cha làm tội, công chúa ñâm ra hối hận. "Thì ra ta là gái giết chồng" Câu nói ấy luôn luôn ám ảnh lòng nàng. Rồi một hôm, công chúa giao tất cả ruộng ñất của mình cho dân làng, bỏ ñi tu. Ngày nay ở làng Đại-lại vẫn còn cánh ñồng mà công chúa cúng cho dân, người ta gọi ñó là cánh ñồng Mả, cũng có người gọi là cánh ñồng Ngọc1.

KHẢO DỊ

Đại-việt sử ký toàn thư có kể một câu chuyện ñược ngọc gần giống với truyện trên: thời Trần Minh Tông có người bố của Ngô Dẫn bắt ñược một viên ngọc rết rất to. Dẫn ñem ngọc nhờ sở thương bạc ở Vân Đồn bán hộ. Một chủ tàu buôn nước ngoài biết là của hiếm nên ñã dốc hết tất cả vốn liếng của mình ñể ñược 1 Theo lời kể của người Bắc-ninh (tài liệu của Lê Thước và Hồ Vi).

1037

https://thuviensach.vn

làm chủ viên ngọc. Nhờ vậy Dẫn trở nên giàu có lớn. Vua Minh Tông nghe tin, triệu về kinh gả cho công chúa Nguyệt Sơn, phong làm phò mã.

Ngô Dẫn cậy mình giàu có, tư thông với một người ñàn bà khác, và thường nói những lời khinh rẻ công chúa. Công chúa ñem việc ấy tâu vua. Nhưng khác với số phận Điển Chi, ở ñây Ngô Dẫn ñược vua tha cho tội chết, chỉ bắt tịch thu gia sản.

1038

https://thuviensach.vn

160. NGƯỜI HỌC TRÒ VÀ CON HỔ

Một con hổ ñi dạo trong rừng, vô tình bị lọt vào bẫy. Con vật hung hăng giãy giụa, hết húc ñầu ñến dùng răng gặm bẫy tìm cách chui ra, nhưng bẫy làm bằng những cây tre ñực rất chắc nên không thể làm gì ñược. Đương cơn nguy khốn, bỗng có một người học trò ñi qua. Thấy người học trò, hổ bèn lấy giọng ngọt ngào:

- Chào thầy tú, làm sao thầy tú lại ñi vào nơi nguy hiểm này. Chao ôi! Thầy không biết rằng bạn bè tôi hiện ñang ở khắp mọi ngả ñể rình mồi ñấy ư? Thôi, chúng ta hãy giao ước với nhau ñiều này nhé! Về phía thầy, thầy làm ơn mở nắp cho tôi ra. Về phía tôi, tôi sẽ luôn luôn bảo hộ thầy, không ñể cho một con hổ

nào ñộng ñến. Mặt khác, tôi sẽ làm cho dân vùng quanh ñây kính trọng thầy, tôn thờ thầy như một vị thần.

Người học trò ñáp:

- Nhưng nếu ta mở cho ngươi ra, ngươi sẽ ăn thịt ta mất!

Nghe nói thế, hổ một hai xin thề và nói:

- Chao ôi! Thầy tú! Thầy há lại không biết rằng tôi là kẻ xưa nay chưa hề nói dối! Tôi ñã nói không ăn thịt thầy thì lẽ nào vì một miếng ăn mà tôi làm sai lời.

Tôi là chúa sơn lâm có ñâu lại phí mất tiếng tăm của tôi. Thầy hãy mở cho ra, suốt ñời tôi sẽ không quên ơn.

Người học trò nhẹ dạ nọ cảm ñộng về những lời khẩn cầu của chúa sơn lâm, và tin vào những câu thề thốt nặng lời của nó, nên vui lòng rón tay làm phúc.

Cần bẫy một khi kéo lên, hổ ta nhanh nhẹn chui ngay ra, ngáp dài và gầm lên một tiếng làm cho người học trò giật mình kinh hãi:

- Ôi! - người học trò nói, ngươi hét to quá làm ta ñinh tai nhức óc.

Nhưng nếu lúc nãy hổ tỏ ra hèn hạ quỵ lụy bao nhiêu thì bây giờ lại lộ mặt hung hăng trắng trợn bấy nhiêu. Nó ñổi giọng:

- Tiếng của tao làm mày khó chịu ư? Tao còn muốn ăn thịt mày nữa kia ñấy!

- Ngươi vừa mới giao ước thề bồi với ta chưa buông mồm, sao ñã trở mặt nhanh như vậy?

Người học trò chưa kịp dứt lời, hổ ñã gầm lên:

- Tao cám ơn lòng tốt của mày. Nhưng mày phải hiểu rằng cái bụng ñói của tao thì không cần biết phải trái gì hết. Tao nhịn ñói ñã mấy ngày nay và bây giờ

thì cần có sức ñể trở về hang cái ñã. Vậy mày hãy nộp mạng cho tao ñi!

1039

https://thuviensach.vn

Trong khi con vật phản phúc ñang tìm cách nuốt trôi lời hứa thì một vị thần Núi biết ñược câu chuyện. Thương hại người học trò bị mắc lừa, thần Núi bèn hiện ra trước mặt hai bên với trạng mạo một ông quan tòa mặt mũi dữ tợn, mắt sáng long lanh, râu tóc trắng xóa. Thần nạt lớn:

- Chúng mày làm gì mà cãi nhau ồn ào ở ñây? Ai phải ai trái? Hãy nói ngay cho ta rõ, ta sẽ phân xử cho.

Người học trò vội kể lại câu chuyện vừa qua. Nhưng hổ ñã chỉ vào cái bẫy mà cãi biến:

- Làm gì có chuyện ñó. Tôi ñang ngủ yên lành trong kia thì bị tên này ở ñâu ñến quấy nhiễu. Không những nó không cho tôi nghỉ ngơi mà còn tìm cách hại tôi. Vì thế, tôi phải ăn thịt nó ñể trả thù.

Thần phán bảo:

- Đúng! Ngươi có quyền trả thù kẻ nào dám xâm phạm chỗ ở của ngươi.

Nhưng ta lại không tin rằng ñó là chỗ ở của ngươi. Vì thân hình ngươi to lớn dường vậy làm sao có thể nằm trong một chỗ chật hẹp như kia ñược chứ? Bây giờ thì hai bên sẽ trở lại ñúng nguyên vị trí cũ, ta sẽ xem xét và phân xử sau.

Hổ tin rằng mình thắng nên hí hửng chui vào bẫy. Lập tức vị thần hạ cần bẫy xuống và mắng hổ:

- Đồ khốn kiếp! Mày ñã bội ước và lấy oán trả ơn ñối với người ñã cứu mày.

Giờ thì mày ñừng có mong ai cứu cho nữa.

Và quay lại phía người học trò, vị thần nói:

- Và ñấy là một bài học rất quý cho ngươi! Cần phải tốt và nhân hậu ñối với mọi người, nhưng trước hết phải nhớ rằng chớ có bao giờ tốt và nhân hậu ñối với kẻ ñộc ác cả1!

KHẢO DỊ

Một truyện khác của ta Không nên lấy oán trả ân cũng là một dị bản của truyện trên:

Một con báo bắt hai con khỉ cáng ñi chơi. Thoáng thấy bóng một con lang, khỉ

quẳng cáng trèo lên cây trốn. Báo cũng ba chân bốn cẳng chạy trốn, nhưng bị

lang ñuổi theo. Dọc ñường gặp một ông già, báo lạy lục xin cứu mạng. Sẵn có cái túi vải, ông già bảo báo chui vào nằm im và thắt túi lại. Con lang tới hỏi thì ông già ñáp rằng không thấy. Lang ñi rồi, ông mở túi cho báo ra, nhưng báo trở

1 Theo Se-nhô (Chaigneau), Ký ức về An-nam.

1040

https://thuviensach.vn

mặt ñòi ăn thịt. Ông già bảo: - "Đồ bội bạc, mày nhất ñịnh lấy oán trả ân ư?" -

"Chính vì mày làm tao suýt chết ngạt nên tao phải ăn thịt mày". Ông già ñòi báo cho mình ñi tìm một người phân xử, nếu ñáng chết cũng ñành chịu. Báo ưng thuận. Hai bên tìm ñến một cây cổ thụ, ông già kể hết mọi sự cho cây nghe và nhờ phân xử. Cây nói: - "Con người là bạc ác bất công. Loài chúng tao giúp cho nó nhiều công việc như làm nhà cửa, ñồ dùng, thế mà nó luôn luôn cưa chặt chúng ta rất thê thảm. Chính nó là loài bạc ác, ăn thịt là ñúng". Ông già bảo báo:

- "Nếu không cưa chặt thì làm sao có thể làm ñồ dùng. Nó nói không nghe ñược.

Xin ñể tìm một trọng tài khác". Báo ưng thuận. Gặp một con trâu già. Trâu phán:

- "Chúng tao lọm khọm giúp việc cho người suốt ñời cho ñến chết. Thế mà khi chết nó còn lột da xẻo thịt, thật vô ơn biết bao nhiêu. Ăn thịt nó là phải". Ông già lại bảo báo: - "Nó ngu lắm, nếu ñã chết rồi thì dù có lột da xẻo thịt phỏng có can gì. Người ta có nói "sự bất quá tam", xin ñể tìm một trọng tài thứ ba". Báo lại ưng thuận. Gặp một chàng trai. Sau khi nghe cụ già kể, chàng trai hỏi: - "Sao một cái túi bé như thế này mà báo lại có thể chui vào nổi! Hãy làm lại tao xem thì tao mới phân xử ñược". Khi báo chui vào, chàng trai thắt miệng túi lại, dùng gậy ñánh chết báo và nói: - "Ông cụ cứu mày mà mày lấy oán trả ân, chết là ñáng lắm"1.

Đồng bào miền Nam có truyện Sự tích chuông, trống và mõ cũng cùng một chủ ñề và hình tượng, chỉ khác ở ñây mãng xà thay cho báo:

Một nho sĩ ñi chơi cứu một con lươn lạ khỏi tay bọn chăn trâu. Thấy lươn xin tha, nho sĩ ñem thả sông. Sau ñó ít lâu, anh hỏng thi, trở về làng; dọc ñường phải qua một con ñò ngang. Người ta cản không cho anh ñi, nói rằng gần ñây xuất hiện một con mãng xà khổng lồ hay làm ñắm thuyền ñể ăn thịt người. Anh ñoán ñó là con lươn lạ mà mình thả dạo nọ. Nhưng anh lại tin rằng nó sẽ nể mình là người cứu nó, bèn tình nguyện một mình ñi qua sông. Thuyền chèo ra giữa sông, mãng xà nổi lên ñòi ăn thịt. Anh kể lại công ơn mình cứu nó ngày nào, nhưng mãng xà nhất ñịnh không tha. Chàng nho sĩ ñòi tìm trọng tài. Mãng xà cũng ưng thuận. Lần ñầu gặp trâu, trâu bảo ăn thịt là phải. Lần thứ hai gặp cá gáy cũng thế. Sau cùng gặp một cụ già, kỳ thực ñó là ñức Phật Thế tôn hiện hình. Phật cho gọi cả những con vật làm trọng tài vừa rồi lại, mắng sự vô ơn bạc nghĩa của mãng xà rồi biến mãng xà thành cái chuông, con trâu thành cái trống, cá gáy thành cái mõ2.

Truyện này tương ñối phổ biến ở nhiều dân tộc. Trước hết là truyện Trung-quốc, nội dung hầu như không có gì khác truyện Không nên lấy oán trả ân của ta ở trên.

Truyện của Lào:

1 Theo Xi-mac-ñơ (Simard), sách ñã dẫn và Trương Vĩnh Ký, sách ñã dẫn.

2 Theo Lê Văn Phát: Cổ tích và truyền thuyết ở xứ An -nam.

1041

https://thuviensach.vn

Một con hổ vô tình nằm trên một lỗ rắn ñộc bị rắn cắn chết. Một thầy tu ñi qua, lấy thuốc chữa cho hổ sống lại. Nhưng sau khi sống lại, hổ ñòi ăn thịt thầy tu với lý do là nó có quyền vồ chết bất cứ ai xâm phạm chỗ ở của mình, dù làm ñiều thiện cũng vậy. Bò, chó sói, khỉ, quạ, thần cây ñược hai bên lần lượt nhờ

làm trọng tài ñều hoặc vì sợ hổ, hoặc vì ích kỷ, hoặc vốn bất bình với người, cho lẽ phải thuộc về hổ. Chỉ có con thỏ là kẻ ñược nhờ làm trọng tài cuối cùng ñã tìm cách cứu thầy tu và trị thói vô ơn của hổ. Thỏ giả cách không xử nếu cả

nguyên và bị không trở lại vị trí cũ ñể cho mình kiểm tra. Đến nơi, hổ nằm lại vị

trí cũ bị rắn cắn chết lần thứ hai. Thỏ bảo:

- Hỡi tu sĩ, anh há lại không biết rằng bản chất của hổ là vô ơn và hung tàn.

Anh hãy dành những hành ñộng tốt ñối với những người tốt1.

Truyện của Căm-pu-chia:

Một người ñánh cá gặp một con cá sấu trong một cái ao cạn. Sấu nhờ chở hộ

mình về chỗ có nước. Người ấy nói: - "Xe của ta chật chội mà xác mày thì to, không chở ñược!". Sấu xin buộc vào dưới xe là ñủ. Được chở về một cái hồ ñầy nước, khi ñược thả, sấu bảo người ấy: - "Hãy lại ñây cho ta ăn thịt". - "Sao mày vô ơn bạc nghĩa nhanh thế?". - "Vì mày buộc tao quá chặt làm tao suýt chết ngạt". Người kia ñành xin trở về từ giã vợ con rồi sẽ tới nộp mình. Đi ñường gặp một con thỏ. Thấy hắn khóc lóc, thỏ hỏi duyên cớ, rồi bảo hắn trở lại, sẽ tìm cách cứu. Đến nơi, thỏ làm trọng tài hỏi sấu: - "Vì sao mày lại ñòi ăn thịt nó?"

Sấu ñáp cũng như trước. Thỏ hỏi: - "Buộc như thế nào mà chặt, hai bên hãy làm lại ta xem. Có phải buộc như thế này không?" Sấu ñáp: - "Nếu buộc như thế thì ta ñã không nổi giận". Thỏ ra hiệu cho người kia riết chặt. Sấu nói: - "Đúng, nó buộc như thế ñấy!". Thỏ bảo người kia: - "Còn ñợi gì mà không cho kẻ vô ơn một bài học!". Người kia bèn dùng gậy quật chết sấu2.

Gần giống với truyện vừa kể, người Mã-lai (Malaysia) có truyện Nước mắt cá sấu pu-a-nha:

Cá sấu ñi lạc ñến một bãi cát nóng bỏng may mắn gặp một anh thanh niên, bèn nhờ anh cõng giúp mình trở về sông, sẽ ñền ơn. Nhưng khi anh cõng về rồi, cá sấu nhỏ nước mắt cảm ñộng ñòi xơi một cẳng của anh, nói rằng ñáng lý nó phải nuốt chửng toàn thân nếu không vì phải trả ơn anh. Họ bỗng gặp cò, nhờ làm trọng tài. Cò làm bộ không tin là anh thanh niên lại có thể cõng ñược cá sấu, bảo anh hãy cõng ñến chỗ cũ thử xem. Đến nơi, cò bảo sấu liệu không có anh thanh niên thì có sống ñược chăng? Sấu tỏ vẻ nhũn nhặn nhỏ nước mắt xin cứu, nhưng cò và anh thanh niên bỏ sấu lại ñi mất3.

1 Theo Lơ-cle-rơ (Leclère), Truyện tổ tích Lào và truyện cổ tích Căm-pu-chia.

2 Kể trong BSEI (1933).

3 Theo Ba túi chuyện.

1042

https://thuviensach.vn

Trong sách Pan-cha-tan-tơ-ra (Năm sách dạy trẻ) cũng có một truyện giống với truyện trên:

Một con cá sấu biết một người Bà-la-môn sắp ñi hành hương trên sông Hằng, hắn nhờ mang mình theo vì con sông nó ở thường bị cạn. Người Bà-la-môn vì lòng thương xót, bỏ sấu vào túi mang ñi. Đến nơi, sấu cũng ñòi ăn thịt và ñược trọng tài là bò cái và cây xoài bênh vực. Cuối cùng nhờ mưu của chồn làm cho cá sấu chui trở lại vào túi ñể cho người Bà-la-môn trừng trị xứng ñáng thói bạc nghĩa vô ơn của sấu.

Cũng trong sách trên còn có một truyện khác, trong ñó rắn thay sấu: Bồ tát xưa là một tu sĩ, tu ở núi Hy-mã-lạp hội họp ñược quanh mình năm trăm ñồ ñệ. Một người trong số ñó có tính bướng bỉnh. Thấy một con rắn, anh nhặt về

cho ở trong một kẽ nứt cây tre, nuôi và mến như con, ñặt tên là vơ-lu-ka (vơ-lu tiếng pa-li nghĩa là tre), tự gọi tên mình là Vơ-lu-ka-pi-ta (cha của cây tre nhỏ).

Bồ tát bảo: - "Chớ có tự ñắc về một con rắn". Đáp: - "Nhưng tôi yêu nó như

con". - "Được, nhưng nên nhớ là nó vô ơn". Ít lâu sau anh ta ñi rừng cùng với các tu sĩ khác, ở lại ñấy mấy ngày. Rắn ở nhà ñói lắm, khi anh trở về ñưa thức ăn, nó giận, cắn anh chết.

Như truyện vừa kể, một loạt truyện sau ñây ñều lấy rắn làm con vật ñại diện cho sự vô ơn bẩm sinh:

Truyện của Xy-ri (Syrie):

Cậu bé Jê-du tập hợp bọn trẻ lại và ñược chúng tôn làm vua. Chúng trải quần áo của chúng cho vua ngồi, và kết một vòng hoa lên ñầu làm mũ miện, lại ngồi hai bên tả hữu như kiểu các ñại thần ngồi bên cạnh vua. Ai ñi qua chúng cũng kéo lại: - "Hãy ñến cúi lạy trước mặt vua ñã".

Một người từ Jê-ru-da-lem lại cũng bị buộc ñến chào vua. Khi người này ñến, Jê-du thấy có một con rắn quấn cổ ñến nghẹt thở. Jê-du hỏi: - "Rắn quấn cổ từ

bao lâu?". Đáp: - "Từ ba năm nay". - "Nó ở ñâu ñến?". - "Tôi ñã làm ơn cho nó, nó trả lại bằng oán". - "Anh làm ơn và nó trả oán như thế nào?". - "Trong mùa ñông thấy nó sắp chết rét, tôi bỏ vào lòng ñưa về nhà, ñặt trong một cái bình ñậy lại. Mùa hè ấm tôi mở bình ra thì nó nhảy lên cổ tôi và quấn lấy, không chịu xuống". - "Thế thì anh ñã phạm sai lầm. Trời sinh ra nó sống trong bụi cây có lạnh, có ấm, ai bảo anh không ñể mặc nó sống như trời ñã tạo ra, lại mang về

nhốt vào bình không cho ăn. Anh chịu hành hạ là ñáng lắm". Rồi Jê-du bảo rắn:

- "Hãy xuống, sống ở ñất". Rắn rời khỏi cổ người. Người kia cám ơn nói: -

"Ngài quả là vua các loài vua và các thần tiên. Tôi thừa nhận vương quốc của ngài".

Một truyện ngụ ngôn của Pháp:

1043

https://thuviensach.vn

Một người ñào ñất trong mùa ñông thấy một con rắn chết lạnh trong lỗ.

Thương hại, người ấy mang ñến gần lửa cho nó sưởi ấm. Khi rắn tỉnh lại, nó vùng dậy cắn người. Người ấy kêu nài, nó trả lời: - "Ta vâng theo luật tự nhiên không biết gì ñến việc trả ơn".

Các nhà ngụ ngôn từ Pin-pay (Ấn-ñộ), Ê-dốp (Ésope) (Hy-lạp), Phe-ñơ-rơ

(Phèdre) (La-mã), ñến La Phông-ten (La Fontaine) (Pháp) ñều có truyện người và rắn. Sau ñây là ngụ ngôn của Phe-ñơ-rơ:

Một nông dân thấy một con rắn chết rét, bèn ñặt vào lòng cho nó sưởi ấm. Khi rắn tỉnh lại, nó xổ vào người cắn chết. Một con rắn khác hỏi lý do, trả lời là: ta dạy cho con người ñừng làm ơn cho kẻ ñộc ác.

Ngụ ngôn của La Phông-ten (La Fontaine) giống với truyện của ta trên kia: Một người ngồi trên lạc ñà ñi qua khu rừng có một ñám cháy. Giữa ñống lửa có một con rắn mai hoa ñang cầu cứu. - "Nó là kẻ thù của người, nhưng một hành ñộng tốt là quý, ai làm phúc sẽ hưởng phúc". Nghĩ thế, hắn buộc một cái túi vào ñầu giáo chìa ra cho rắn chui vào. Cứu ñược rồi, người ấy bảo rắn ñi ñâu thì ñi, ñừng làm hại người. Rắn ñáp: - "Ta không làm theo cách ñó mà muốn cắn chết ngươi cùng con lạc ñà". Hai bên ñưa nhau ñến trọng tài là một con bò cái, rồi một cái cây. Cả hai trọng tài ñều phân xử có lợi cho rắn. Đến trọng tài thứ ba là con chồn. Chồn buộc rắn chui trở lại vào túi ñể chứng thực thì mới xử. Khi rắn vào rồi, chồn bảo người: - "Bây giờ thì anh làm chủ kẻ thù của anh!". Người ấy cột túi lại lấy ñá ghè chết rắn.

Có hai truyện ngụ ngôn giống với truyện của La Phông-ten:

Một truyện của Xec-bi (Serbie):

Thánh Xa-bát cứu một con rắn khỏi nạn lửa bằng cách giơ gậy làm cầu. Thoát nạn, rắn quấn cổ ñòi mổ chết. Thánh kêu nài. Cuối cùng nhờ một con chồn ñi qua phân xử. Chồn bảo rắn phải tới ngồi trên hòn ñá gần ñó mới xử ñược công bằng. Rắn ñến ngồi, chồn bảo thánh cầm gậy ñánh chết.

Một truyện của Ý (Italia):

Một con rắn bị bọn mục ñồng trói vào thân cây. Một người ñi qua thương hại, cởi trói và sưởi ấm cho rắn. Sống lại, rắn nhảy vào quấn cổ thắt người ñó nghẹt thở. "Sao mày lại lấy oán trả ân?". - "Ta làm theo thiên tính". Tranh cãi không xong, nhờ chồn phân xử. Chồn cũng bảo phải trở lại tình trạng buổi ñầu mới xử

ñược. Rắn ñể cho trói lại vào cây. Xong, chồn bảo người ấy ñánh chết rắn nếu hắn muốn.

Một truyện cổ trong Sách các truyện có phần gần với truyện của người Xy-ri (Syrie):

1044

https://thuviensach.vn

Thời vua Đa-vít có một ông già thấy ở dọc ñường một con rắn chết rét. - "Phải thương mọi vật trời sinh", nghĩ vậy ông mang về ủ vào lòng. Rắn sống lại thắt lấy cổ ông già. Trọng tài bò ñực, rồi ñến lừa ñều xử phần thắng về phía rắn. Ông già ñến nhờ vua Đa-vít. Vua không xử. Cuối cùng ñến gặp vua Xa-lô-mông lúc ñó còn là một ñứa trẻ. Được lệnh vua cha, Xa-lô-mông kết thúc vụ kiện bằng cách tạo cơ hội cho ông già giết chết con rắn vô ơn bạc nghĩa.1

Trong sách Nghìn lẻ một ñêm cũng có truyện Người ñánh cá và hung thần: Bị vua Xa-lô-mông giam hàng thế kỷ trong một cái vò gắn kín quẳng xuống nước, một hung thần ñược một người ñánh cá vô tình vớt lên và vô tình thả ra.

Hung thần toan giết người ñánh cá, nói rằng mình ñã có câu thề ñộc: Ai cứu sẽ

giết chết (vì sau một thời kỳ rất lâu hứa thưởng cho những ai cứu mình mà không thấy nên hung thần thề ngược lại là sẽ phạt người nào cứu mình). Người ñánh cá làm bộ không tin, nói hung thần to lớn như thế làm sao lại có thể chui ñược vào bình. Bị nói khích, hung thần hóa làm ñám mây ñen chui tọt vào, người ñánh cá lập tức ñóng nút lại và ném xuống sông.

Việt-nam còn có truyện với chủ ñề lấy oán báo ân, nhưng hình tượng thì khác với các truyện trên:

Một người làng chài ñang ñánh cá ở trên sông, bỗng nghe có tiếng kêu cứu, bèn chèo thuyền ñến chỗ có người chìm, cắm sào xuống cho kẻ bị nạn níu vào trèo lên. Hắn ñược thoát, nhưng mũi sào làm cho mắt hắn bị thương. Hắn bèn phát ñơn kiện ñòi bồi thường con mắt, nếu không thì người làng chài phải ñi ở

cho hắn suốt ñời. Quan ñòi người làng chài ñến hỏi: - "Sao anh lại làm bị thương con mắt hắn?". Người làng chài chưa kịp trả lời thì người kia ñã nói: - "Tôi ñang ở dưới nước. Nó lấy sào ñâm xuống làm con mắt tôi bị thương". Quan bắt tội người làng chài: - "Vì mày làm mắt nó bị thương, vậy mày phải làm cho mắt nó lành". Quan lại hỏi người kia: - "Lúc mày chìm dưới nước, mắt ñã bị thương chưa?". - "Còn tốt hoàn toàn". Quan bảo lính: - "Vậy thì hãy quẳng nó xuống nước ñúng vào chỗ cũ ñể cho người làng chài này tìm cách chữa lành con mắt cho hắn". Người kia nghe quan xử như thế, bèn rút ñơn kiện2.

1 Người Do Thái kể ñoạn ñầu của truyện này như sau: Một người mang bình sữa gặp một con rắn ñang rên rỉ giữa ñồng liền hỏi: - "Sao lại rên?" - "Vì khát. Mày mang cái gì trong tay?" -

"Sữa" - "Làm ơn cho ta ăn, ta sẽ chỉ cho một kho vàng". Người ấy cho rắn uống sữa. Rắn bèn mang ñến chỗ một hòn ñá có vàng. Người ấy cầm lấy, bỗng chốc rắn nhảy lên cuốn cổ, nói: -

"Ta sẽ làm mày chết, vì mày lấy của ta". Người kia ñáp: - "Hãy ñi với ta ñến tòa án Xa-lô-mông", v.v ... Một số truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin). Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây.

2 Theo Dã sử, "Phiến ngôn chiết ngục".

1045

https://thuviensach.vn

161. SỰ TÍCH ĐỀN CỜN

Ngày xưa có một ông vua một nước láng giềng tên là Đế Bính. Vua lên ngôi giữa lúc nước nhà có giặc ngoài ñột nhập bờ cõi. Quân giặc rất ñông và rất mạnh. Quân ñội nhà vua chống chọi không nổi ñành chịu thất bại. Vì thế chúng tiến rất nhanh, ñi ñến ñâu cũng như vào chỗ không người. Chẳng bao lâu chúng ñã chiếm lấy kinh thành và ruổi về phương Nam. Vua tôi Đế Bính chỉ còn biết ñem nhau chạy dài. Trong cơn nguy cập, một người trung thần ñưa vua và hoàng hậu lên thuyền kéo buồm chạy trốn ra biển khơi. Không ngờ ñoàn thuyền ñi ñược ba ngày thì một trận bão nổi lên ñánh ñắm tất cả. Những người trên thuyền ñều không tránh khỏi tai nạn, trong ñó có Đế Bính. Chỉ còn hoàng hậu và hai người con gái bấu vào ñược một mảnh ván ñành ñể mặc cho nước trôi sóng giạt.

*

* *

Hồi ấy ở cùng cửa Cờn xứ Nghệ có một ngôi chùa cổ dựng trên một hòn ñảo.

Trong chùa có một sư ông trụ trì. Là người quyết chí tu hành, nên sư ta tìm ñến hòn ñảo hẻo lánh này ñể rũ sạch bụi trần, bạn cùng kinh kệ. Hôm ấy trời về

chiều, sư ñang ñi tản bộ quanh chùa, miệng lẩm nhẩm ñọc kinh, tay lần tràng hạt. Thốt nhiên khi nhìn ra ngoài khơi, sư trông thấy thấp thoáng có một vật gì bập bềnh trên mặt sóng. Sư cố nhìn mãi ñể ñoán xem nó là cái gì.

- Có thể là người ñi biển bị nạn. Sau trận bão vừa qua có biết bao nhiêu là ván và ñồ ñạc trôi vào bờ. Ta phải chèo thuyền ra xem, may ra có cứu ñược một mạng người nào thì thật là "phúc ñẳng hà sa".

Nghĩ vậy, sư vội vàng xuống bãi, cởi dây buộc thuyền rồi chèo ra khơi. Chỉ

một chốc sau, sư ñã ñến gần vật lạ. Thì ra ñó là ba người ñàn bà ñang bám vào một mảnh ván. Lập tức, sư ñỡ từng người một lên thuyền của mình. Nhìn cách ăn mặc, sư ñoán họ là những người thuộc dòng quyền quý.

Khi thuyền chèo về ñến ñảo, một mình sư lần lượt vực từng người lên chùa rồi ñốt lửa cho họ sưởi, lại nấu cháo cạy miệng ñổ vào. Sự chữa chạy tận tình của nhà sư không uổng. Khoảng ñộ canh năm, cả ba người ñàn bà dần dần tỉnh lại.

Sư chăm sóc vẫn không chút ngơi tay. Đến sáng hôm sau, cả ba người ñều ñã ngồi dậy ñược. Họ cho biết mình là ba mẹ con, ñi thuyền không may bị bão. Tuy giấu kín tung tích nhưng họ không giấu ñược vẻ xinh xắn và lịch sự. Khi biết rõ ai là ân nhân của mình, ba người ñàn bà cúi rạp xuống lạy tỏ ý cảm ơn. Nhà sư

1046

https://thuviensach.vn

vui vẻ nhường cho họ chỗ nằm trong tăng phòng, rồi lui ra ngoài nghỉ cho lại sức.

Ba ngày sau, sư vẫn hết lòng chăm sóc ba người bị nạn. Họ ñã dần dần ñi lại ñược và ăn trả bữa. Có bao nhiêu lộc chùa, sư ñều lấy ra khoản ñãi. Sư còn chèo thuyền vào ñất liền ñể tìm những thức ăn mà nhà chùa không có.

Mười lăm ngày trôi qua. Giờ ñây sức khỏe của họ ñã trở lại bình thường. Họ

chỉ hàng ngày ngồi than khóc. Nhưng về phía nhà sư thì trong lòng không ñược bình thản như trước. Chưa bao giờ sư ñược nhìn thấy những người ñàn bà mày ngài mắt phượng xinh ñẹp ñến thế, lại ñã từng ñược gần gũi ñụng chạm nên sư

ñâm ra thẫn thờ. Đã nhiều lần sư ñọc kinh cầu nguyện suốt buổi, cố tránh sự cám dỗ, nhưng công trình hơn ba mươi năm tu luyện cũng không thể kìm giữ ñược lòng ham muốn. Vì vậy việc trả họ vào ñất liền ñể trao cho quan sở tại là việc dễ

làm nhưng sư vẫn dùng dằng không quyết. Giữa một ngôi chùa trơ trọi, xung quanh là trời với nước, bên cạnh lại có ba người ñàn bà yếu ñuối và cô ñơn, sư

cho ñó là một cơ hội hiếm có. Rồi một ñêm kia, nhân lúc hai cô gái ngủ say, sư

bèn ñến bên cạnh người thiếu phụ... Nhưng người ñàn bà ñã nghiêm nét mặt lại:

- Ôi! Sao lạ thế? Anh là người cứu sống mẹ con chúng tôi, mẹ con chúng tôi suốt ñời không quên công ơn to lớn ñó. Nhưng còn việc ñồi bại thì ñừng có hòng! Tôi là gái có chồng và cũng biết nhân luân ñạo lý. Còn anh là một kẻ ăn chay niệm Phật, lẽ nào nói ñến chuyện sắc dục mà không thẹn miệng.

Nghe lời ñầy lẽ phải, sư ta lủi thủi ñi ra. Nhưng ñến khuya, sư lại mò vào, tay cầm một con dao nhọn:

- Nếu nàng không chịu, ta sẽ giết chết cả ba mẹ con rồi vứt xác xuống biển.

Lời dọa của sư vẫn không làm cho người thiếu phụ sợ hãi. Nàng ñánh thức hai con gái dậy và nói to:

- Nếu anh cứ cố tình phạm vào người mẹ con chúng tôi thì sẽ phải hối hận. Mẹ

con chúng tôi thà chết chứ không chịu nhục!

Thấy ba người ñàn bà quyết tâm kháng cự và toan ñập ñầu vào cột chùa, nhà sư ñâm ra hối hận. Sư bèn ngăn họ lại rồi nói:

- Đừng làm thế! Đừng làm thế! Chính ta mới là kẻ ñáng chết. Chao ôi! Ta có ba tội ñáng chết. Đi tu mà chẳng trót ñời: ñó là một. Ép nài người ñàn bà sa cơ lỡ

vận: ñó là hai. Ép nài không ñược lại toan hành hung: ñó là ba. Ôi! Ba tội như

thế, ta ñáng chết lắm!

Nói ñoạn sư cầm ngược lưỡi dao ñâm thẳng lên cổ.

Thấy cái chết của ân nhân diễn ra quá ñột ngột, người ñàn bà tỏ ra hết sức hối hận. Nàng gục xuống bên cái thây ma mà than khóc:

1047

https://thuviensach.vn

- Ôi! Ta nhờ có anh mà sống. Thế mà anh lại vì ta mà chết. Vậy ta còn mặt mũi nào mà sống lấy một mình nữa.

Trong một cơn xúc ñộng ñến cực ñiểm, bà liền chạy ra khỏi chùa rồi nhảy xuống biển tự vẫn.

Thấy mẹ chết, hai cô con gái than khóc rất thảm thiết rồi cũng nhảy xuống biển chết theo.

*

* *

Mấy ngày sau, những người dân chài ở cửa Cờn vớt ñược xác ba người ñàn bà. Nhìn kiểu ăn mặc và nhờ những tin tức nhận ñược, các quan chức cũng ñoán ra ñó là ba mẹ con bà hoàng hậu Đế Bính. Cũng vào lúc ấy, những người dân ñịa phương còn tìm thấy xác sư ông tự tử trong ngôi chùa trên ñảo. Quan sở tại sau khi mở cuộc ñiều tra, dần dần cũng vén ñược tấm màn bí mật bao phủ lấy câu chuyện éo le trong ngôi chùa cổ. Về sau, ñể kỷ niệm những người ñàn bà tiết liệt, dân chúng ñã tạc tượng ba mẹ con, lập ñền thờ gọi là ñền Cờn. Trong ñền cũng có cả tượng nhà sư ñể nhắc ñến một kẻ vừa là ân nhân, vừa là nạn nhân của họ1.

KHẢO DỊ

Truyện này theo một vài bản Thần tích khác thì có một số tình tiết không giống với truyện kể trên:

Ví dụ theo Đại Càn quốc gia Nam-hải tứ vị ngọc phả lục thì có bốn người nhảy xuống biển: Hồng ñại nương (hoàng hậu), Hồng Mai, Hồng Hạnh (công chúa), Hồng thị (cung nữ), họ trôi giạt vào xã Hương-cần (Nghệ-an). Sư bảo tiểu ra cứu sống. Sư cho ở phòng riêng cấm mọi người không ñược vào; như thế ñã ñược một năm rưỡi. Mẹ con thường nấu cháo cho nhà chùa. Một hôm sư tụng niệm khuya thấy không bưng cháo lên, vào bếp thấy mẹ con nằm ngủ, bèn bước nhẹ ñến lấy cháo. Không ngờ từ ñó Hồng ñại nương có mang. Sư hối hận bỏ ñi mất. Mẹ thẹn nhảy xuống biển chết cùng các con và cung nữ. Hoặc theo Tứ

thánh miếu sự tích của xã Đại-trạch (Bắc-ninh) thì sau khi ba mẹ con bíu vào ñược tấm ván trôi giạt vào cửa Cờn ñược sư ở ñấy cứu chữa nuôi dưỡng chu toàn. Ở chùa có một chú tiểu thấy hoàng hậu ñẹp bèn cưỡng dâm. Hoàng hậu xấu hổ nhảy xuống biển tự tử, hai con cũng nhảy theo. Hòa thượng trụ trì ở chùa vì chú tiểu mà mang tiếng, cũng xấu hổ nhảy xuống chết luôn.

1 Theo lời kể của người Nghệ-an. Thần tích xã Lý-trai; và Lê Hữu Trác . Thượng kinh ký sự.

1048

https://thuviensach.vn

Một truyện khác ñậm màu sắc huyền thoại kể về Sự tích ñền Cờn như sau: Đời Trần có một ông già làm nghề câu cá ở cửa Cờn. Một hôm, vào ngày mồng sáu tháng sáu âm lịch, ông ra bãi thấy có một cây gỗ lớn không biết là cây gì, bèn trèo lên, dùng cây gỗ ấy làm thớt cắt mồi, bỗng thấy ở chỗ thớ gỗ bị dao chặt phải rỉ máu, có mùi thơm. Ông về báo với làng. Dân làng ra xem. Bỗng thần ứng ñồng lên nói: - "Ta là hoàng hậu. Vì tránh giặc dữ mà chết, thành thần ở cõi này. Hãy lấy cây gỗ này tạc hình bốn mẹ con ta mà thờ". Các bô lão làng nhận lời. Cây liền từ dưới nước ngược dòng trôi thẳng ñến khu dân ở. Khi dân làng quyết ñịnh làm ñền thờ thì tự nhiên trời mưa to, gỗ trên rừng trôi về rất nhiều. Số gỗ trôi về ñủ cho làng dùng vào việc dựng ñền.

1049

https://thuviensach.vn

162. HOẰNG TÍN HẦU

Vào thời nhà Lê, có một người nhờ sức khỏe và võ nghệ cao cường nên lập công to với triều ñình, ñược vua cho làm quan ñại thần, lại ñược phong tước quận công. Quận công còn ñược vua ban cho một làng ở Hải-dương là làng Phú-thị ñể hưởng lộc và bắt dân phục dịch. Có quyền thế nghiêng trời, lại ñược vua tin chúa cậy, nên từ ngày về trí sĩ, quận công rất hống hách với dân trong vùng.

Ai ñi qua trước cửa phải cất nón cúi ñầu hoặc xuống ngựa. Ai hơi trái ý là ñòi ñến nọc cổ ñánh ngay, bất kể người ñó là quan hay dân. Cho nên cả một trấn chẳng ai dám ho he. Đối với dân làng Phú-thị, quận công tuyên bố ngài sẽ rộng lượng tha cho tất cả sưu thuế, phu phen, nhưng mọi chi phí trong gia ñình ngài thì làng phải ñài thọ; mọi việc trong nhà ngài, làng phải chu toàn. Khi ngài muốn bất cứ ñiều gì, làng phải làm ngay không ñược chậm trễ.

Không bao lâu quận công chết ñi, ñể lại tám cậu con trai. Tuy không làm quan như bố, nhưng các cậu lại ñược "tập ấm", ngôi nhất nhị phẩm. Cho nên, trừ một cậu Tám mới mười hai, mười ba tuổi, còn thì cả bọn ñều hống hách lại có phần hơn cả bố chúng. Chúng ra lệ bắt dân làng phải chia phiên nhau nuôi nấng và hầu hạ. Hàng ngày chúng không ăn cơm nhà, bắt các gia ñình phải cắt lượt làm cỗ cho mình ăn, hết nhà này sang nhà khác; hễ cần ăn ở ñâu thì bọn sai nhân ñến cắm ñòn xóc trước cửa báo cho biết trước một ngày. Mỗi lần ñến kỳ tế thần, làng phải dọn hai cỗ thịnh soạn, phải ñặt giường lèo trên thượng ñiện bên cạnh ngai thờ cho chúng ngồi ăn, trong khi ñó phải có ả ñào múa hát ñàn ñịch, chuốc chén

"quỳnh tương", và ở ngoài sân dân làng phải áo mão chỉnh tề, chiêng trống rộn rịp, làm lễ tế ñủ ba chầu như lễ tế thần, chúng gọi ñó là "lễ tế sống".

Dựa theo lệnh cũ của bố chúng ñể lại, chúng muốn gì là mọi người phải làm, không ñược chậm trễ. Cho nên cũng có lúc một cậu nào ñó trong bọn chúng thấy con gái nhà ai vừa mắt, thì cho sai nhân ñến báo trước cho nhà ấy phải ñi vắng cả nhà ñể nó ñến với một mình cô gái, muốn làm gì mặc ý. Hễ ai trái lệnh thì bầy côn quang võ sĩ của chúng sẽ kéo tới phá phách không tiếc tay và ñánh ñập vô tội vạ.

Về phía dân làng thì sự căm thù chất chứa ñã lâu, nhưng chẳng ai dám ñộng ñến lông chân của chúng, vì sợ ñùi gậy của bọn côn quang thì ít, mà sợ lệnh vua thì nhiều. Tuy vậy, mối thù ngày một chất cao như núi. Họ bảo nhau: - "Một bọn trẻ ranh tám ñứa bắt dân ta phải nuôi ăn, nuôi mặc, rồi lại nuôi dâm. Thế mà hàng năm lại phải lạy sống. Chẳng có cái nhục nào bằng cái nhục này. Không giết chết chết chúng ñi thì dân ta không thể sống ñược!".

Vào dịp Tết năm Thân, người ta rộn rịp chuẩn bị làm lễ tế thần vào hôm mùng sáu tháng giêng. Nhưng lần này dân làng có cuộc họp kín, bàn nhau trừ khử

1050

https://thuviensach.vn

"tám thằng ác nghiệt". Theo lệ, sau khi tế xong, bọn ả ñào lui ra ngoài, trên thượng ñiện ñóng cửa lại cho chúng ăn uống ở trong, chỉ ñể lại một vài người phục dịch. Bọn võ sĩ ở hạ ñiện cũng xúm lại các mâm cỗ, ngồi chén chú chén anh với nhau. Sau khi bọn chúng ăn xong ra về, mới ñến lượt dân làng vào tiệc.

Cho nên theo lời bàn kín thì phải cố tìm cách hạ thủ cả tám ñứa một cách thật êm thấm trong khi chúng ñang ăn ở trên thượng ñiện. Muốn khỏi xô xát sinh to chuyện, thì ở phía ngoài phải chuốc rượu cho bọn côn quang say mềm ñể chúng không thể ứng cứu cho chủ chúng ñược.

Mọi việc ñều diễn ra như dự ñịnh. Dân làng ñã chọn hai tay lực sĩ thay vào chân những người phục dịch. Sau khi bọn côn quang ở ngoài gục xuống vì mấy chén rượu có tẩm thuốc, thì ở trong thượng ñiện, các lực sĩ bắt ñầu ra tay. Vì chúng có lệ khám xét kỹ càng những người dân vào hầu cơm nước, không ai ñược mang một tấc sắt trong tay, nên các lực sĩ sau khi ñã vật ngã mấy "cậu"

xuống ñất, chỉ dùng mỗi người một chiếc ñũa cả, lần lượt ñâm chết chúng. Sắp ñâm ñến cậu Bảy thì ñứa em nó là cậu Tám lồm cồm bò dậy, mở cửa thượng ñiện chạy ra ngoài kêu cứu. Một lực sĩ chạy ñuổi theo nhanh như cắt, nắm lấy cổ

nó như nắm một con nhái và sắp quật xuống ñất. Bấy giờ có một bô lão cao tuổi của làng ñang ngồi ở chiếu trên thấy vậy, ñộng lòng trắc ẩn, bèn bước tới ngăn lại:

- Khoan, khoan. Chú hãy khoan, nghe ta nói. Chúng ta chỉ trừng trị những thằng ñại ác, còn thằng này nó còn bé bỏng chưa làm gì nên tội. Hỡi dân làng, nghe lời ta tha cho nó. Thần minh sẽ chứng giám tấm lòng ñộ lượng của chúng ta.

Một cuộc họp chớp nhoáng ñể lấy ý kiến. Hầu như tất cả mọi người dân ñều nghiêng về phía cụ già. Cậu Tám ñược tạm tha, sẽ xử trí sau. Trong khi ñó cả

làng kéo vào cướp phá tan tành dinh cơ của "tám thằng ác nghiệt".

*

* *

Lại nói chuyện cậu Tám ñược thoát chết, nhân lúc dân làng còn bận tíu tít về

việc chia nhau những của cải chiếm ñược, liền cất lẻn ra ñi, bên mình có một bõ già. Hai người cứ ngày ñi ñêm nghỉ, suốt năm năm ngày lên ñến xứ Mường là quê hương của bõ. Số là ngày xưa, quận công sau khi ñã bình ñược "giặc" sông Đà, có tha tội chết cho người ñàn ông này, ñưa về làng nuôi và dần dần coi như

một người thầy tớ tin cẩn. Đến bây giờ người bõ già này tự thấy là lúc phải cố

sức cứu lấy giọt máu của ân nhân ñể báo ñền. Cho nên thằng bé ñược gia ñình bõ già chăm sóc chu ñáo, và giữ rất kín tiếng vì sợ dân làng Phú-thị cho người ñến tìm mà giết chăng. Lớn lên cậu Tám còn học nói tiếng Mường và lại học ñược nghề thuốc Mường do một "thầy mo" có những môn thuốc bí truyền và các 1051

https://thuviensach.vn

phép chữa bệnh thần diệu ở vùng ấy truyền cho. Không ñầy mười năm nó học ñược mọi phép chữa bệnh. Dần dần nó chữa cho rất nhiều người trong vùng và nổi tiếng mát tay. Có những thứ bệnh kinh niên qua bao nhiêu thầy, tốn bao nhiêu thuốc, phải ñến tay nó mới lành. Có những con bệnh "thập tử nhất sinh"

nhờ nó mới ñược cứu sống. Từ ñó, tiếng ñồn về thầy lang Mường trẻ tuổi truyền ñi khắp nơi.

Buổi ấy trong cung có bà hoàng thái hậu mắc chứng ho, uống thuốc ñã nhiều mà không khỏi. Sâm nhung quế phụ bồi bổ như cơm bữa, nhưng bà vẫn ho rạc cả người. Nhà vua là người con có hiếu, rất thương cảm, từng cho người tìm thầy giỏi thuốc hay, hy vọng kéo dài tuổi thọ cho mẹ, nhưng bao nhiêu danh sư

mọi miền ñược triệu về ñều lắc ñầu bó tay. Sau cùng, các quan phụ ñạo xứ

Mường báo về cho biết xứ ấy có một thầy lang trẻ tuổi nổi tiếng chữa bệnh như

thần. Lập tức vua sai sứ giả triệu về, hứa sẽ ban thưởng rất hậu nếu thuốc công hiệu. Quả nhiên chỉ một vài thứ lá của cậu Tám, bệnh của hoàng thái hậu tự

nhiên khỏi hẳn. Nhà vua hết lời khen ngợi thầy lang Mường, và quyết ñịnh ban ơn cho thầy, hễ muốn gì sẽ cho ñược nấy. Bấy giờ, cậu Tám ta mới kể lại một lượt cho vua nghe, nào là bố mình ñã có công lao với triều ñình như thế nào, nào là dân làng Phú-thị ñã giết chết bảy người anh của mình ra sao, rồi ñược bõ già ñưa lên xứ Mường nương náu, và học ñược nghề thuốc như thế nào... Rồi nó xin:

- Tâu bệ hạ, "sát nhân giả từ", chỉ xin bệ hạ cho phép kẻ hạ thần ñược quyền trừng trị cả làng ấy theo ý mình.

Vua ñang mang ơn nặng nên y cho, bèn viết ngay chiếu chỉ, lại cho năm trăm quân sĩ ñi theo ñể thi hành mệnh lệnh.

*

* *

Vào một buổi sáng tinh sương, dân làng Phú-thị ñang ngon giấc, bỗng nghe tiếng loa gọi râm ran khắp nơi. Ai nấy giật mình lồm cồm trở dậy thì ñã thấy quân sĩ ñông như kiến cỏ ñang vây bọc từng nhà. Chúng trói mọi người giật cánh khỉ không sót một ai, rồi lôi cả ñoàn ra sân ñình. Khi tất cả nam phụ lão ấu ñều ñã tề tựu, một viên quan bước ra nâng chiếu chỉ lên ñầu rồi giở ra ñọc.

Trong chiếu chỉ, nhà vua ra lệnh trừng trị dân làng Phú-thị về tội giết các cậu ấm con vị quận công ñã quá cố. Vậy ñàn ông ñều chém ngang lưng, ñàn bà một số

xử giảo, một số sung làm tỳ nhà quan, còn làng thì triệt hạ.

Đọc xong, viên quan lui ra, rồi một người khác ñứng lên, dân làng xanh cả mắt khi nhận ra ñó là cậu Tám, người mà họ tha cho tội chết ngày xưa, giờ ñây ñã trở

về với quyền hành ghê gớm trong tay. Nó dõng dạc tuyên bố:

1052

https://thuviensach.vn

- Hỡi dân làng Phú-thị, hãy giương mắt lên mà nhìn ñây! Ngày xưa chúng mày giết chết bảy người anh ruột thịt của tao, chủ của chúng mày. Nô tỳ giết chủ, tội như thế nào, chúng mày cũng ñã biết. Bây giờ tao chỉ ñòi một mạng của anh tao phải ñổi trăm mạng của chúng mày, còn thừa tao sẽ tha cho làm phúc. Lính ñâu, hãy giải chúng nó lên trên cồn cao cho ta và cứ lệnh thi hành.

Tiếng năm trăm quân sĩ vây bọc xung quanh dạ ran như sấm. Dân làng bị lôi ñi. Tiếng kêu khóc như ri xen lẫn tiếng loa vang vang, tiếng giáo mác va vào nhau lách cách.

Nhưng khi sắp sửa khai ñao, bỗng xuất hiện một viên quan cưỡi ngựa với mấy chục lính hầu tiến vào, ñòi gặp cậu Tám và sứ giả, ñể hỏi lại cho biết, vì sao có vụ xử tử hàng loạt như vậy. Đó là Hoằng Tín hầu, phụng mệnh vua ñi tuần tra dân tỉnh Hải-dương vừa qua ñây. Khi nghe kể rõ tình ñầu, Hoằng Tín hầu thấy việc không ñáng xử trí nhẫn tâm ñến thế bèn lên tiếng:

- Bản chức khâm mạng triều ñình ñi tuần tra trấn này. Ta thấy trong việc này có sự lạm sát. Vậy các ngươi phải tạm ñình chỉ ñể ta dâng biểu về triều, ñợi lệnh nhà vua lần nữa, rồi sẽ thi hành cũng chưa muộn.

Cậu Tám không nghe, ñưa chiếu chỉ ra cho Hoằng Tín hầu và nói:

- Chiếu chỉ của nhà vua ñã cho phép trảm quyết, hầu không ñược can thiệp, chống lệnh của nhà vua sẽ mắc tội "khi quân".

Hoằng Tín hầu ñáp:

- Nhà vua ở nơi lầu son gác tía, chỉ mới nghe lời xiểm nịnh của ngươi mà chưa nghe ñược lời nói của dân làng. Ta ñây vâng mạng khảo sát dân tình, thấy việc bất công, cần phải thẩm vấn kỹ càng, làm sớ tâu lên ñợi lệnh. Kẻ nào dám trái lệnh thì hãy nhìn cây bảo kiếm của nhà vua ñây!

Đoạn Hoằng Tín hầu rút kiếm giơ cao gọi:

- Bớ ba quân!

Tiếng ba quân dạ ran. Hoằng Tín hầu tiếp:

- Hãy cởi trói cho mọi người, ñợi ta thẩm vấn cho rõ ngọn ngành. Kẻ nào dám trái lệnh, ta sẽ "tiền trảm hậu tấu".

Dân làng ñược cởi trói ai nấy reo hò mừng vui như ñược sống lại. Cậu Tám và bọn sứ giả mặt tái như gà cắt tiết lủi thủi kéo ñi. Sau cuộc thẩm vấn, Hoằng Tín hầu dâng sớ về triều, cuối cùng nhà vua quyết ñịnh hủy bỏ bản án giết dân cũng như triệt hạ làng Phú-thị.

Từ ñó dân làng Phú-thị mang ơn nặng Hoằng Tín hầu. Cho mãi về sau này, cứ

ñến ngày Tết, dòng dõi của họ vẫn không quên cử người ñến nhà thờ ông ở làng 1053

https://thuviensach.vn

Tự-nhiên (Hà-ñông) ñể thắp hương kỷ niệm. Người ta gọi ông là "ông già Hoằng" và gọi việc ñến nhà thờ kỷ niệm là "Tết ñền ơn"1.

KHẢO DỊ

Đồng bào Mường có một truyện có phần giống với truyện trên, chỉ khác ở kết thúc:

Một ông lang mường Chếnh (Lang Chánh) Thanh-hóa một hôm ra lệnh bắt dân ai có con gái trước khi về nhà chồng phải ñến ở với lang ba ñêm. Người nào cưới vợ, trước khi rước dâu cũng phải ñưa vợ ñến ở với lang ba ñêm. Căm thù chất chứa, dân bèn nổi lên giết sạch cả nhà lang ñạo "cho hết nòi dâm ác". Một người vợ lẽ của lang vốn người mường Tró (Hòa-bình) là người ăn ở với dân tương ñối tốt. Bà này ñang có thai, dân ñịnh giết cho mất nòi, may có một người ñầy tớ trung thành ñưa ñi trốn về quê ngoại. Sau bà ấy ñẻ ñược một con trai, nhưng vẫn giấu kín vì sợ dân mường Chếnh tìm ñến báo thù.

Về sau dân mường Chếnh không ai nghe ai, sinh ra ñánh nhau loạn xạ. Sau ñó họ cử người ñi tìm người vợ lang ở mường Tró may ra nếu ñẻ con trai thì ñón về

làm lang. Tới nơi, người ấy hỏi thăm không ra. Thấy có bốn ñứa trẻ chơi cù: ba ñứa thua mãi một ñứa. Ba ñứa kia nổi giận, mắng: - "Mày là con không cha ñến ở bên ngoại làm phách, chúng tao ñánh chết vô tội vạ". Biết ñó là kẻ mà mình ñang tìm, người ấy bèn bế ñứa bé ñến tìm người mẹ và ông ngoại nó ñể ñưa về

làm lang2.

Về tình tiết hưởng quyền trêu ghẹo gái làng, hay là "quyền ñêm ñầu", người miền Bắc có truyện Đô dũng ñại tướng quân:

Một người tên là Vũ Đắc Đô có sức khỏe, giỏi lặn. Có lũ giặc biển ñi mười chiếc tàu ñến cướp phá, bắt phụ nữ vùng ấy. Dân hàng tổng rao ai dẹp ñược thì

"sống hàng tổng tết, chết hàng tổng giỗ" và muốn lấy chức gì, ñòi bất cứ việc gì, hàng tổng cũng cho. Ông ấy nhận. Bèn ăn mặc rách rưới giả làm người mò cua bắt ốc ở chỗ gần tàu giặc. Khi bắt ñược ñầy giỏ thì ñem lên bán, hoặc xin ăn và có lúc cung cấp một vài tin tức lặt vặt. Giặc không nghi ngờ, nên ông lân la làm quen, biết ñược ñâu là tàu lính, ñâu là tàu tướng. Sau một hôm dậy sớm, ông lặn xuống nước tìm ñến tàu tướng trèo lên. Thấy chúng còn ngủ say, ông bèn chụp lấy hai thanh kiếm nắm ở hai tay mặc sức chém giết rồi nhảy xuống nước trốn về. Giặc mất tướng như rắn mất ñầu, rút lui.

1 Theo lời kể của người Hải-dương.

2 Theo báo Thanh Nghệ tĩnh tân văn (1931).

1054

https://thuviensach.vn

Thắng lợi, ông ñòi ăn lộc của làng mình, và ñược hưởng ñêm ñầu với gái làng.

Hàng tổng giữ lời hứa. Nhưng thanh niên làng thì không chịu. Họ vác sào ñến ñánh ông. Ông cầm kiếm ra, họ chạy; khi ông trở vào, họ lại ñến. Cứ như vậy, một hôm ông vẫy kiếm, không ngờ vô tình chém phải cổ mình. Ông chết nhưng tay vẫn cầm kiếm. Sau ba ngày quạ kêu, mới biết.1

1 Theo Thực nghiệp dân báo (1924).

1055

https://thuviensach.vn

163. QUÂN TỬ

Ngày xưa, có một anh chàng nghèo sống một thân một mình. Anh thường ăn ở

nhân ñức với mọi người, lòng nhân ñức của anh còn ban phát ñến cả giống vật.

Bởi thế người ta quen gọi anh là Quân tử.

Trong nhà có bao nhiêu của nả, anh lần lượt ñem ra giúp ñỡ cho người nguy kẻ khó, còn mình thì sống rất ñạm bạc. Một hôm, gần ngày kỵ cha, Quân tử có ñể dành ñược mấy bát gạo nếp và một con gà ñể làm giỗ. Có một con chuột quen mui ăn vụng, hôm ấy chui vào hũ gạo, bất ñồ bị anh chộp ñược. Anh bảo chuột:

- Chuột ơi! Nhà tao nghèo, chỉ có từng ấy gạo nếp ñể làm giỗ cha. Mày ñi tìm những thứ khác mà ăn. Đừng có ăn vụng của tao tội nghiệp!

Nói ñoạn thả chuột ra.

Tối lại, có con cáo lẻn vào bắt gà, nhưng chưa kịp lọt ra khỏi chuồng thì ñã bị

Quân tử nắm lấy gáy. Cáo nằm chờ chết thì ñã nghe Quân tử nói:

- Cáo ôi! Nhà tao nghèo lắm chỉ có con gà dành cho ngày giỗ cha. Mày hãy thương tao ñi kiếm ăn nơi khác, ñừng có bắt mất gà tao, ñến ngày ấy biết lấy gì mà cúng.

Nói ñoạn cũng thả cáo ra. Cáo ñược phóng thích lủi một mạch.

Đến ngày giỗ cha, Quân tử ñồ xôi luộc gà, thắp hương ñèn sửa soạn vào làm lễ, thì một chú ruồi ñánh hơi bay ñến ñậu vào cỗ xôi ñánh chén thỏa thích.

Nhưng Quân tử ñã nhanh tay quơ ñược. Bị kẹt chặt, ruồi ta hết ñường giãy giụa, chắc là khó thoát cái chết. Nhưng rồi ruồi cũng may mắn ñược thả ra sau khi nghe những lời của Quân tử:

- Cỗ xôi của ta dâng cúng lên cha mẹ, sao mày lại hỗn hào dám ñến ăn trước.

Mày hãy ñi ñi, có gì chốc nữa lại tới.

Tiếng ñồn về lòng nhân ñức của Quân tử vang khắp nơi. Buổi ấy nhà vua ñang muốn kén chọn người tài ñức ñể gả công chúa. Nghe tin ñồn về Quân tử, vua bèn sai quan quân ñi triệu về kinh. Nhưng khi gặp mặt Quân tử, thấy anh ăn nói không ñược lễ phép thì vua không ñược hài lòng. Để tiện từ chối, vua bèn phán:

- Ta vui lòng gả công chúa cho nhà ngươi, nhưng nhà ngươi cũng phải có một mâm vàng làm sính lễ mới ñược.

Nghe vậy Quân tử lủi thủi trở ra, tin rằng không có hy vọng làm phò mã. Ngày hôm sau anh ñi dạo rừng, mặt buồn rười rượi. Bỗng anh gặp con cáo ngày nọ

chạy ngang trước mặt. Nó hỏi anh vì sao mà buồn. Quân tử bèn kể chuyện ñầu 1056

https://thuviensach.vn

ñuôi cho cáo nghe. Nghe xong, cáo nói: - Thế thì cứ ñi theo tôi, tôi sẽ mách cho một chỗ có vàng.

Quân tử lần theo chân cáo tiến vào một hang sâu. Trong một góc hang có bày một dãy ba cái hũ. Giở nắp ra anh thấy toàn vàng bạc, châu báu. Anh cảm ơn cáo, rồi chuyển ba cái hũ về, và ngày hôm sau anh ñã cho người ñội mâm vàng vào cung dâng vua. Vua không ngờ anh lại có ñủ vàng làm sính lễ, ñành phải y ước gả. Nhưng vua vẫn chưa vừa lòng. Cho nên ñến ngày cưới, vua gọi anh vào cung, phán:

- Ở ñây có mười mâm cỗ, trong ñó có một cỗ Tơ hồng dành cho ngươi và công chúa. Nhà ngươi hãy chọn ñúng mâm cỗ ấy mà ngồi. Nếu ngồi vào mâm cỗ

khách thì ta sẽ coi như khách.

Quân tử nhìn vào thấy mười mâm cỗ giống nhau như hệt, không biết nên ngồi vào ñâu. Trong khi ñang bối rối thì chàng ñã nghe tiếng ruồi vo ve bên tai:

- Tôi ñã chịu ơn trước ñây, nay xin giúp ñể ñền ơn. Hễ tôi sà vào mâm nào thì anh cứ ngồi vào mâm ấy.

Nghe nói thế, Quân tử yên tâm. Sau ñó anh ung dung bước vào mâm cỗ có con ruồi ñậu. Vua thấy anh ngồi vào ñúng cỗ Tơ hồng thì ngạc nhiên, nhưng vua vẫn còn bắt anh chịu thử thách lần nữa chứ chưa thôi. Sau khi yến tiệc xong, ñến giờ

ñộng phong hoa chúc, vua phán bảo: - "Nhà ngươi hãy tự ñi tìm buồng của công chúa mà vào, nếu vào không ñúng buồng thì chịu vậy".

Lại một lần nữa Quân tử lấy làm bối rối vì cả một dãy buồng ñóng kín, buồng nào buồng ấy cửa lớn cửa sổ cũng ñều ngăn ngắt, phía ngoài treo ñèn kết hoa y hệt như nhau. Trong khi chưa biết làm thế nào thì con chuột ngày nọ ñã bò tới nói nhỏ:

- Tôi vẫn nhớ ơn anh tha chết cho tôi ngày nọ. Anh cứ ñi theo tôi, tôi chạy vào buồng nào thì ñúng là công chúa ở ñấy.

Quả nhiên khi Quân tử mở cửa buồng vào thì ñã thấy công chúa tươi cười bước ra ñón.

Thấy cả ba lần anh ñều thắng cuộc, vua ñành vui lòng nhận anh là phò mã. Khi vua chết, vì không có con trai nối dõi nên Quân tử ñược các quan ñưa lên ngôi1.

KHẢO DỊ

1 Theo Thái Kim Đỉnh. Cá gáy hóa rồng và lời kể của người Nghệ-an.

1057

https://thuviensach.vn

Việt-nam còn có một dị bản truyện Quân tử ruồi. Ở ñây con vật ñóng vai kẻ

giúp ñỡ là một mình ruồi chứ không có chuột và cáo.

Một anh chàng có học thường tự xưng là Quân tử, ñặc biệt ñối ñãi với ruồi thì rất tử tế, chẳng những không ñánh con nào mà còn thường mời chúng ăn uống.

Bấy giờ vua kén phò mã. Quân tử và những người khác cùng dự. Vua cho làm một cung chín gian, gian nào gian ấy cửa ñóng then cài, ra lệnh chỉ cho vào từng người một, ai mở ñúng gian có công chúa thì ñược gả. Những người vào trước mở lầm cửa ñều bị ñánh ñòn, ñuổi ra. Quân tử bối rối, mới khẩn ruồi:

- "Bấy lâu tôi ñãi các bác tử tế, nay có việc nhờ các bác giúp cho. Nếu thấy công chúa ở buồng nào thì bay ñến cho biết". Đáp: - "Được, chúng tôi sẽ báo tin". Nhờ vậy mà Quân tử chỉ gian thứ ba, mở ra quả ñúng. Vua chưa nghe, lại sai bày chín cỗ yến như nhau viết tên Quân tử ñặt dưới một mâm, bảo tìm ñúng mới gả. Lại khấn ruồi, và ruồi lại ra sức giúp. Quân tử chỉ vào cỗ thứ năm lật mâm quả ñúng. Vua y ước cho tổ chức lễ cưới. Người ta gọi là "Quân tử ruồi"1.

Dân tộc Mèo ở Việt-bắc có truyện Người em tài giỏi là một dị bản của các truyện trên nhưng ñã kết hợp với một vài mô- tip khác, ví dụ mâu thuẫn giữa anh và em giống truyện Run và Rai (Khảo dị truyện số 13, tập I), v.v... Sơ lược như

sau:

Một người anh ñối xử với em ruột còn bé quá tệ, thậm chí em phải ăn rận trừ

bữa. Một hôm bắt ñược con rận lớn bằng hộp thuốc, em dùng nó ñánh cuộc với những người mà em gặp, luôn luôn thắng lợi, nhờ vậy mà ñược nuôi sống qua ngày. Nhưng một hôm, một người ñục cối xay ñã ñánh chết con rận, em bắt hắn phải ñền một con cáo ở núi ñá ñen. Nhờ có cáo, em lại ñược người ta cho ăn, cho tiền, vì con cáo này biết hát. Thấy em mình làm ra tiền, người anh bèn bắt lấy con cáo; gặp ai hắn cũng ñánh cuộc rằng nếu cáo nói ñược tiếng người thì ñối phương mất tiền, nếu không biết nói thì mình ăn phân. Nhưng khi giục cáo hát thì nó ñứng im. Thua cuộc, người anh tức mình giết con cáo. Chỗ cáo bị giết mọc lên một cây hai cành: một cành làm rơi tiền, một cành rơi thịt. Người anh lại ñến chiếm lấy cây quý, nhưng cây chỉ làm rơi phân và nước ñái lên ñầu. Hắn chặt cây. Người em mang một khúc về ñẽo thành máng lợn ăn. Lợn ăn ở máng ấy béo phổng lên trông thấy, nhưng khi máng vào tay người anh thì lợn lại gầy rạc. Hắn bổ máng làm củi ñun. Em nhặt một mảnh về làm lược, càng chải ñầu tóc càng dài mượt, còn khi lược vào tay người anh thì chải ñến ñâu tóc rụng ñến ñấy. Đến lượt lược bị ném vào lửa, người nhặt một mảnh sót về vót làm lưỡi câu, hễ câu là ñược cá, bán nhiều tiền. Người anh câu ñược toàn rắn. Người em ñi tìm lưỡi câu do rắn tha ñi. Đến ñây truyện mới xích gần với truyện của ta: Dọc ñường bắt ñược một con cua, anh toan nướng ăn. Cua xin tha vì mình còn 1 Theo Nguyễn Văn Ngọc. Truyện cổ nước Nam, A - Người ta.

1058

https://thuviensach.vn

ñàn con bé dại. Anh nghe lời thả ra. Lại tiếp tục ñi và cứu ñược một con ruồi bị

vướng mạng nhện, rồi một con chuột bị ngã. Sau ñó gặp hai cô gái khóc sưng mắt nói bố mình bị tai nạn sắp chết. Anh bảo hai cô gái dẫn mình ñi sẽ cứu cho.

Họ rẽ nước ñưa ñến cung Long vương. Long vương hứa sẽ gả con gái nếu chữa lành bệnh cho mình. Thấy tai nạn của vua chẳng có gì hơn là mắc lưỡi câu của chính anh, anh bèn chỉ khẽ rút lưỡi câu, vua ñỡ ngay. Nhưng không ngờ vua lật lọng. Thấy vậy, anh bảo vua há miệng cho mình chữa nốt, rồi ñặt lại lưỡi câu vào chỗ cũ. Lần này vua y ước gả công chúa, nhưng lại bắt anh phải qua mấy lần thử thách. Thử thách ñầu tiên - không có ở truyện ta - là phải chỉ ñúng một trong chín quả bí trong ñó có ñựng hồn cô gái mà anh yêu. Nhờ có cua giúp, anh chỉ

ñúng nàng công chúa út rất xinh. Vua lại bảo anh ngồi vào một trong chín bàn tiệc do chín công chúa dọn, ngồi ñúng bàn tiệc cô nào dọn sẽ lấy cô ấy. Nhờ có ruồi giúp nên anh thành công. Lại ñến lượt chọn một trong chín buồng, nhờ

chuột anh ñã chọn ñúng buồng công chúa út. Long vương ñành ñể anh mang quả

bí có hồn công chúa út về. Hai người lấy nhau. Sau ñó, truyện còn phát triển nhiều tình tiết khác, nhưng ở ñây miễn kể1.

Dân tộc Tày có truyện Nàng tiên trứng cũng là một dị bản của truyện này, nhưng lại kết hợp với một mô-típ khác, tương tự với truyện Nàng tiên trong vỏ

ốc (xem Khảo dị truyện số 117, tập III). Một anh chàng mồ côi và một con chó mực nhặt ñược một quả trứng lạ ñưa về cất ở góc chạn, chưa kịp luộc ăn thì trứng ñã tỏ rõ sự lạ bằng cách bí mật dọn thức ăn, sửa soạn nhà cửa khi anh và chó vắng mặt. Một hôm nửa ñường lộn về, anh thấy từ trong trứng hiện ra một cô gái cầm chổi quét nhà. Khi anh ñột ngột chạy vào nắm lấy áo, cô bảo anh cho mình một chiếc ñũa cả, một chiếc nhẫn, một cái vòng ñể nuốt vào cho có xương mới sống ñược. Và khi lấy anh làm chồng, cô còn dặn anh phải kiêng ăn trứng, nếu không sẽ có sự chia ly. Từ ñấy anh sống vui vẻ cùng cô gái.

Một hôm vui bạn, anh ăn món canh trứng. Về nhà ñã thấy vợ ñi ñâu mất. Bèn cùng chó mực ñi xuống một hang sâu. Qua bao nhiêu gian khổ mới gặp ñược vợ

và mới biết vợ là con gái thứ mười hai của thần Sông. Thần bắt anh làm một số

công việc, có xong mới cho ñưa vợ về. Từ ñấy truyện phát triển theo hướng gần gũi với truyện của ta, nhưng lại không có tình tiết cứu giúp ruồi và chuột. Thử

thách ñầu tiên là phải ăn ñúng bát cơm do vợ anh xới, bát này ñặt lẫn lộn giữa mười hai bát khác, nếu ăn sai sẽ bị chém ñầu. Nhờ ruồi anh thắng cuộc. Thứ hai là vào ñúng buồng vợ (cũng là một trong mười hai buồng), có chỉ ñúng thì cho ñưa vợ về. Một con chuột bảo anh buộc lá khô vào ñuôi mình, rồi chờ, hễ nghe tiếng sột soạt ở buồng nào thì cứ mở ra là ñúng. Sáng hôm sau thần Sông cho anh một cái hộp dặn về ñến nhà hãy mở, còn vợ thì sẽ cho về sau. Hộp càng về

gần ñến nhà càng nặng. Không ngăn ñược tò mò, anh mở ra xem, thì hóa ra vợ

1 Văn học dân gian cổ truyền Hà-giang.

1059

https://thuviensach.vn

anh ở trong hộp. Nhưng vì vội mở, một con khỉ chúa ñến bắt vợ ñem ñi mất.

Tìm mãi ñến một cái hang, nhờ có tắc kè kêu giúp làm cho hang nứt ñá lở, anh mới ñược vào gặp vợ. Hai người lập mẹo lừa cả ñàn khỉ ñể trốn ñi. Dọc ñường họ nhờ nhện giăng tơ phủ kín dấu chân, nhờ gà bới ñất xóa vết, lại nhờ châu chấu lừa cho ñàn khỉ phải nhìn lên mặt trời chói mắt. Khi biết bị lừa, khỉ chúa nổi giận, ñánh vào châu chấu, châu chấu ñậu ñầu khỉ này sang ñầu khỉ khác làm cho khỉ chúa vụt lấy vụt ñể, nhưng khi chưa vụt thì chấu ñã bay mất, cuối cùng ñàn khỉ chết hết. Trong khi tức ñến phát ñiên, lại bị một con nhái nép dưới chỗ

ngồi chế giễu, khỉ chúa tìm giết nhái, nhái lẻn ñi, hắn nhìn thấy hai hòn dái của mình, tưởng là nhái bèn ñập mạnh vào dái nên chết luôn. Hai vợ chồng trở về an toàn1.

Người Pháp có truyện Cô gái con vua và ba công trạng mà các dân tộc châu Âu ñều kể giống nhau, cũng là một dị bản của truyện Quân tử: Jăng bảo mẹ ñến hỏi cho mình cô gái con vua. Vua giao hẹn hễ làm tròn ba việc sẽ gả. Trên ñường ñi ñến kinh ñô, Jăng gặp một ñàn vịt con do một vịt mẹ

dẫn ñi. - "Khéo kẻo giẫm vào con tôi, người ta vô ý ñã giẫm chết nhiều rồi ñấy".

Đáp: - "Đừng sợ, tôi xin cẩn thận". Lại ñi tiếp. Jăng gặp một ñàn cầy. Con cầy mẹ cũng dặn ñừng giẫm phải con nó và Jăng cũng trả lời như trên. Sau ñó lại gặp một ñàn ong, con ñầu ñàn cũng dặn: - "Khéo kẻo giết mất con ta" - "Đừng sợ", Jăng bảo thế.

Đến cung vua, vua sai lấy chìa khóa tủ áo của công chúa ném xuống vực, bảo tìm ñược sẽ gả. Jăng bối rối vì không biết bơi. Nhưng con vịt cái hôm nọ ñã lặn xuống và lấy lên cho anh. Vua lại sai lấy một túi gạo, ném gạo vào một bụi cây gai rậm, bảo nhặt ñừng ñể sót. Nhờ con cầy mà túi của anh lại ñầy, Jăng lại thắng cuộc. Vua lại bảo công chúa cùng hai cung nữ trạc tuổi và trang sức giống nhau ñứng trước một chuồng gà, bảo anh chỉ ñúng sẽ gả. Nhờ có ñàn ong hôm nọ ñến ñậu ở vai công chúa, anh lại thắng và ñược vua y ước2.

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I .

2 Theo Đờ-la-ruy (Delarue) và Tê-ne-dơ (Ténèze). Truyện cổ tích dân gian Pháp.

1060

https://thuviensach.vn

164. CƯỜNG BẠO ĐẠI VƯƠNG

Ngày xửa ngày xưa, có một chàng trẻ tuổi làm nghề mò tôm bắt cá tại vùng sông Bồi. Tuy quanh năm chỉ che thân một mảnh khố rách, chui rúc trong một túp lều ven sông, nhưng anh vẫn vui vẻ làm ăn, miệng luôn ca hát. Bố mất từ

thuở lọt lòng, anh sống với người mẹ cho ñến khôn lớn, rồi bỏ nhà ñến ñây. Vốn tính ngang tàng, từ người ñến thần, anh chẳng sợ một ai, lại thường tự xưng mình là Cường Bạo. Nhất sinh Cường Bạo chỉ làm quen với Táo Quân. Lúc bắt ñược cá ngon tôm béo, Cường Bạo thường dọn mời Táo Quân cùng ăn. Bởi thế

hai bên chơi với nhau thân thiết lắm. Những khi trời sắp bão lụt, hay ở ñâu có xảy ra việc gì lạ, Táo Quân thường bảo cho Cường Bạo biết. Cậy có chỗ dựa tốt, Cường Bạo ngày càng tỏ ra kiêu căng, khinh thị mọi yêu ma thần thánh, thậm chí coi Trời chỉ bằng cái vung.

Từ ngày có vợ, Cường Bạo ñối ñãi với mẹ không ñược như trước. Đã nhiều lần anh tỏ ra ngỗ ngược quá lắm, làm cho người mẹ hết sức giận dữ, phải kêu lên ñến tận Trời.

Thấy một tên dân hạ giới không tuân phép tắc, Ngọc Hoàng thượng ñế phái ngay Thiên Lôi xuống trừng phạt. Nghe tin chẳng lành, Táo Quân liền báo cho anh biết. Cường Bạo vấn kế: - "Làm thế nào ñể tránh ñược lưỡi búa của Thiên Lôi?" Táo Quân ñáp: - "Tối nay anh ñừng có ñi ñâu cả, Thiên Lôi xuống thế nào cũng phải ñứng trên nóc chòi. Vậy giá có một thứ nước nhờn ñặt trên nóc làm Thiên Lôi trượt ngã thì hay nhất. Lúc ñó chỉ việc cho hắn ăn ñòn."

Cường Bạo nghe lời, cứ theo cách ấy ñể trị Thiên Lôi. Bèn lấy rau mùng tơi giã ra lấy nước rồi hòa với dầu vừng thành một thứ nước nhờn sền sệt như mỡ.

Đoạn anh dùng thứ ấy rưới lên nóc lều, lại quét vào lá chuối gác lên mái. Xong mọi việc, anh nấp trong xó tối ngồi ñợi Thiên Lôi.

Quả nhiên ñêm hôm ấy, Thiên Lôi cùng với thần Mưa thần Gió ầm ầm lao xuống. Vừa ñặt chân lên nóc lều Cường Bạo, Thiên Lôi vô tình giẫm phải thứ

nước trơn, trượt chân ngã lăn oạch xuống ñất. Thế là Cường Bạo nhảy xổ ra cầm gậy vụt lấy vụt ñể. Sa cơ, Thiên Lôi bị ñòn ñau, cố gắng lắm mới nhỏm dậy ñược rồi chạy vụt về Trời. Trong khi hốt hoảng, Thiên Lôi ñánh rơi cả búa.

Cường Bạo mừng lắm, nhặt lấy búa Thiên Lôi làm vũ khí tùy thân. Từ ñấy ñi ñâu cũng khoe với mọi người rằng ñã ñánh ngã ñược Thiên Lôi rồi.

Về ñến Thiên ñình, Thiên Lôi chẳng những ñau ê ẩm cả người mà còn bị Ngọc Hoàng mắng cho một trận nên thân. Lập tức Ngọc Hoàng ra lệnh cho vua Thủy phải trừ ngay Cường Bạo vì hắn ñã xúc phạm ñến tướng nhà Trời. Vua Thủy vốn có một lũ bộ hạ rất ñông và ñắc lực. Thoạt ñầu Vua Thủy giao công việc ấy cho Quận Rết. Quận Rết vâng lệnh bò ñến chỗ nằm của vợ chồng chàng ñánh cá, 1061

https://thuviensach.vn

chui vào trong gối, ñịnh ñến khuya sẽ ra cắn vào cổ. Táo Quân ñược tin, vội báo cho Cường Bạo biết. Anh bèn bảo vợ nấu một nồi nước sôi rồi ñem chiếc gối nhúng vào, Quận Rết chết không kịp ngáp.

Đợi mãi không thấy Quận Rết về, Vua Thủy lại sai Quận Rắn lên. Biết hai vợ

chồng Cường Bạo hay ñi ñái ñêm ở sau hè, Quận Rắn bèn nấp vào ñống rạ gần ñó. Táo Quân lại kịp thời mách cho Cường Bạo biết. Đêm ấy hai vợ chồng hai gậy ñón ñánh dập ñầu Quận Rắn.

Thấy cả hai bộ hạ có ñi không về, vua Thủy vô cùng tức tối, mới tìm ñến Diêm Vương kể chuyện cho nghe và nhờ báo thù.

- Hà! Hà! Việc ấy chẳng có gì khó. Để tôi sai bộ hạ lên lôi cổ nó xuống giam dưới tầng ngục thứ mười tám cho nó biết tay. Bác cứ yên trí.

Diêm Vương nói vậy, lập tức sai Quận Cú lên làm phận sự.

Quận Cú lên trần ñúng vào lúc Cường Bạo còn ñang ñi ñánh cá vắng. Đứng trên nóc lều của Cường Bạo, Quận Cú kêu lên ba tiếng. Ngay lúc ñó vợ Cường Bạo nằm trong lều thiếp ñi và tắt thở. Chừng Cường Bạo về thấy thế, vội vã ñi cầu cứu Táo Quân, Táo Quân bảo:

- Anh khéo tay, hãy làm cho tôi một cái lồng chim cho thật ñẹp. Tôi sẽ có cách cứu vợ anh.

Cường Bạo ñan lồng không mấy chốc ñã xong. Táo Quân xách lồng ñi một mạch xuống cõi âm tìm ñến nhà Quận Cú. Thấy cái lồng Quận Cú vui vẻ:

- Kính chào ngài Táo Quân. Ngài ñi ñâu mà xách cái lồng xinh thế kia. Ngài có thể vui lòng cho tôi xin ñược không?

Táo Quân ñáp:

- Thật chẳng ñáng là bao, ta sẵn sàng biếu ngươi. Nhưng trước hết ngươi hãy vào lồng xem có vừa mắt không ñã. Quận Cú không nghi ngờ gì cả, chui ngay vào lồng. Lập tức Táo Quân ñóng sập cửa lại, bảo:

- Ngươi bây giờ là tù của ta. Ta chỉ cho mở cửa là ngươi ñi ñứt.

- Cắn cỏ lạy ngài Táo Quân. Xin ngài sinh phúc tha cho tôi.

- Được thôi. Miễn là ngươi cho ta biết cách ngươi làm cho người ta chết như

thế nào. Cứ nói thật ñi, ta hứa sẽ thả.

- Tôi có hai cái lưỡi: một lưỡi âm và một lưỡi dương. Hễ bao giờ tôi kêu bằng lưỡi âm thì có người phải chết, kêu bằng lưỡi dương thì người sống lại.

- Ngươi hãy thè lưỡi âm ra cho ta xem.

Quận Cú vừa há miệng thè lưỡi âm thì Táo Quân bèn rút dao xẻo ñứt ngay.

Đoạn Táo Quân xách lồng ñi gấp lên nhà Cường Bạo, bắt Quận Cú phải kêu lên 1062

https://thuviensach.vn

ba tiếng. Tiếng kêu vừa dứt thì người vợ Cường Bạo tự nhiên sống lại. Táo Quân mở lồng cho Quận Cú về.

Diêm Vương tiu nghỉu khi thấy tướng tài của mình phái ñi trở về thân tàn ma dại, bèn tâu báo lên Ngọc Hoàng biết. Ngọc Hoàng chưa bao giờ kinh ngạc và giận giữ ñến như thế. Bèn hạ lệnh cho vua Thủy phải hợp sức với Thiên Lôi và các thần Mưa, thần Bão mau mau dâng nước cho thật cao làm cho vợ chồng Cường Bạo chìm xuống tận ñáy biển, lôi cổ ñến ñể trị tội. Được tin, Táo Quân lại mách cho Cường Bạo hay. Cường Bạo hỏi kế, Táo Quân bảo:

- Vua Thủy và thần Mưa chỉ giỏi về nghề dâng nước ñổ nước; thần Bão và thần Gió chẳng qua cũng chỉ thổi bạt ñi ñó ñi ñây. Hãy chuẩn bị làm cho cái bè thật chắc, như thế dù cho nước dâng ñến tận ñâu, bão thổi bạt ñi ñến phương nào, cũng không làm gì ñược. Nhưng nhớ phải chuẩn bị cái ăn và phải ñề phòng Thiên Lôi ñánh lén.

Cường Bạo một mực tuân lời. Lúc vua Thủy bắt ñầu dâng nước thì vợ chồng Cường Bạo ñã ngồi trên một bè chuối, trên bè có dựng rạp bằng lá chuối quét sẵn thứ nước trơn hôm nọ. Ngoài ra anh còn cắm mỗi góc một lá cờ và ñặt trước chỗ mình ngồi một cái trống, một cái chiêng. Lại có mang theo một con gà.

Chẳng bao lâu, nước dâng lên mênh mông như biển cả, ngập hết làng mạc núi non; mặt khác, bão thổi ñùng ñùng mỗi lúc mỗi dữ dội. Nhưng trên bè, Cường Bạo ñã ung dung phất cờ giong trống chiêng. Lại giục gà trèo lên nóc lều gáy lên từng hồi dõng dạc. Đoạn ñứng dậy múa lưỡi búa lấy ñược của Thiên Lôi và nói:

- Phen này ta quyết lên phá trời một chuyến chơi! Ngọc Hoàng ñang ngồi ở

trên thiên ñình chợt nghe tiếng chiêng trống vang lừng và tiếng hô hét, bèn phái một thiên thần xuống xem thử là tiếng gì. Thiên thần nghe ngóng lúc lâu rồi về

báo là Cường Bạo ñang chống cự với các thần, và nhân nước lớn ñang ñe dọa lên phá cả thiên ñình. Ngọc Hoàng thượng ñế sợ, bèn phán:

- Thôi, kíp bảo Thủy thần lập tức rút nước ngay ñi, và gọi các thần kia lập tức trở về Trời, mặc cho nó muốn làm gì thì làm, ñể dịp khác sẽ hay.

Nhờ vậy, Cường Bạo lại sống yên ổn với vợ. Anh càng yêu quý Táo Quân và không quên biện rượu thịt, thỉnh thoảng mời Táo Quân chè chén.

Nhưng một hôm, trong khi Cường Bạo ñi thăm ñồng, anh bỗng thấy từ dưới ruộng ñi lên một con cua. Cua dừng lại trước mặt anh giương mắt, giơ cả hai cái càng ñòi kẹp. Cường Bạo hề hề nói:

- Thiên Lôi, Hà Bá, tao chẳng sợ thay, thứ mày tí hon có mấy sức mà dám hỗn láo. Nói rồi co chân ñạp một cái như trời giáng xuống mình cua; cua chết không kịp ngáp. Nhưng Cường Bạo ñâu ngờ rằng cái càng cua có mảnh nhọn xóc vào chân mình, lâu dần da thịt thối loang ra. Vợ Cường Bạo lo lắng, hết sức tìm thầy chạy thuốc, nhưng không kịp nữa. Chẳng bao lâu Cường Bạo lăn ra chết. Đó là 1063

https://thuviensach.vn

bộ hạ của vua Thủy theo lệnh chủ tìm cách lên trần hại Cường Bạo bằng chước khiêu khích.

Người ta nói do việc Cường Bạo la hét, ñánh trống chiêng, cho gà gáy, chống cự các thần và làm cho Ngọc Hoàng phải ra lệnh lui binh, nên từ ñấy về sau, Thiên Lôi rất sợ tiếng gà gáy, còn vua Thủy thì lại sợ tiếng chiêng trống, tiếng la hét. Mỗi lần có sấm sét người ta bắt chước tiếng gà gáy ñể cho Thiên Lôi không dám bén mảng, hay khi bão lụt người ta thường gióng chiêng trống hay la hét cho Thủy thần phải trốn chạy, hy vọng nhờ thế nước lụt có thể mau rút1.

KHẢO DỊ

Người Bắc-giang có truyện Sự tích ông Bạo Ngược vốn là dị bản của truyện trên, nhưng ở ñây truyện ñã gắn bó với ñặc ñiểm ñịa lý của một vùng: Ngày xưa, ở trung tâm tổng Tiên-bát có một hòn ñá lớn giống thực khí của nữ, người ta gọi là Thạch-tỉnh (giếng ñá). Tự nhiên một hôm ñá nứt ra, xuất hiện một người ñàn ông sức khỏe tuyệt trần. Không cha, không mẹ, không thầy, không vua, ông thường làm chuyện ngược ngạo, ñặc biệt là không sợ một ai, nên thường gọi là ông Bạo Ngược.

Cũng như chuyện trên, Bạo Ngược chỉ thân với thần Bếp. Người ta kiện ông lên ñến Trời. Trời sai thần Sét xuống ñánh, nhưng mấy lần ñánh ñều hụt vì nhờ

có thần Bếp mách nước (các tình tiết cũng tương tự như ở chuyện Cường Bạo ñại vương). Nhưng kết thúc câu chuyện lại khác. Một hôm ông ñi cày, ñang cày bỗng cá cày gãy, ông bèn ñút ngón tay trỏ của mình vào thay cho cá cày ñể

thanh toán nốt góc ruộng. Ở thiên ñình, thần Sét thấy không có dịp nào tốt hơn thế nữa, bèn nhảy xuống ñánh chết. Ngày nay, làng Hạ-lát có một khu bãi (ở tả

ngạn sông Cầu) rộng ñộ 200 mẫu, tương truyền ñó là chỗ cư trú ñồng thời là nơi hàng ngày luyện tập của ông Bạo Ngược. Hình thế ñất ñai ở ñây gồ ghề, ñất chỗ

nào cũng như bị cày xới lên không làm sao bằng ñược. Nhờ có những chiến tích ñó, dân làng giành ñược bãi ñất về ñịa phận mình, không ñể làng khác chiếm2.

Người miền Nam có truyện Sự tích cây tràm cũng là dị bản, nhưng lại có nhiều tình tiết ñặc biệt. Đại khái cũng có một anh chàng ngỗ ngược tên là Tràm, chuyên môn nhờ ông Táo mà không nhờ vị thần nào khác. Các thần tức lắm, một hôm ñem tội của anh tâu với Ngọc Hoàng, Ngọc Hoàng sai "Thiên Lôi chuyên lột da" xuống trị tội. Ông Táo bày cho anh làm một cốt người bằng nan giống 1 Theo Tô Linh Thảo dịch trong Đại-nam kỳ nhân liệt truyện; Trương Vĩnh Tống. Chuyện lạ

nước Nam; và lời kể của người Hà-tĩnh (Mạnh Sào Quan).

2 Theo lời kể của người Bắc-ninh do Nguyễn Văn Tấn cung cấp.

1064

https://thuviensach.vn

anh như hệt, ñoạn tráng bánh tráng (tức bánh cuốn) dán ra ngoài nhiều lớp, rồi chui vào cối lật úp lại mà nấp. Thiên Lôi xuống thấy cốt nan tưởng là tội nhân, bèn tới lột da nếm thử một miếng thấy ngon, tức thì lột ñược bao nhiêu chén hết bấy nhiêu. Ăn chán, chạy về tâu với Ngọc Hoàng: "Tâu bệ hạ, nó có phép, thần lột hết tầng da này ñến tầng da khác, nó vẫn trơ trơ không việc gì". Lần thứ hai, Ngọc Hoàng sai một Thiên Lôi khác xuống. Ông Táo bày cho anh kiếm thật nhiều gà chọi thả khắp vườn, lại cột lên cả nóc nhà nữa. Thiên Lôi xuống, ñi ñến ñâu cũng bị gà của anh nhảy lên ñá, nên hoảng sợ bỏ chạy. Người ta gọi là Thiên Lôi gà ñá. Lần thứ ba, Ngọc Hoàng lại sai Thiên Lôi khác. Thiên Lôi này vốn là dân nghiện. Ông Táo bày cho anh bày ñèn bàn giữa giường. Thấy có ñèn bàn, Thiên Lôi sà xuống tiêm tiêm hút hút. Hút no ngủ quên. Anh chàng bèn từ chỗ

nấp chạy ra rút lưỡi tầm sét mà giắt ñầu cán chổi thay vào. Tỉnh giấc, Thiên Lôi cầm chổi vung tít vài cái mới biết là ñã mất búa, bèn hốt hoảng chạy về. Nghe lời tâu, Ngọc Hoàng nổi giận bèn cách chức.

Cũng như truyện Cường Bạo ñại vương, lần khác Ngọc Hoàng sai Thủy thần dâng nước, ñồng thời cũng sai hai Thiên Lôi trước cùng xuống phụ lực. Ông Táo cũng bảo anh kiếm một chiếc thuyền ñặt cốt người ñắp bánh tráng, xung quanh có các gà chọi, ñằng mũi thuyền ñặt một trống lớn, một thanh la, hễ thấy nước dâng lên ñến ñâu thì nổi trống và thanh la tới ñấy. Chuyến ấy hai Thiên Lôi vốn ñã sợ sẵn nên không dám ñộng tay, vì vậy Thủy thần chỉ mất công chẳng ñược tích sự gì. Thoát nạn anh mua một con gà luộc lên ñãi ông Táo. Không hiểu vì lẽ

gì mà có một miếng mề là món ngon nhất lại thiếu, còn anh thì lại tưởng ông Táo ăn. Ông Táo giận ñể bụng, bèn tâu với Ngọc Hoàng cách trị Tràm. Thế là một hôm ñang ñi chơi, anh bỗng bị thiên thần bóp cổ chết, xác hóa thành cây tràm. Người ta bảo rằng cây tràm có lá nghiêng nghiêng, một cạnh ngoảnh lênh trời, một cạnh ngoảnh xuống ñất, ñó là dấu hiệu của sự bạo thiên nghịch ñịa1.

Người Nghệ-an có chuyện Người học trò không sợ Trời cũng là dị bản của các truyện trên:

Một người học trò thông thái từng vào Đường trong ra Đường ngoài, nổi tiếng khắp nơi, nhưng tính thì khinh người báng thần, chẳng sợ một ai cả. Một hôm anh thuê thợ ñến dựng nhà. Ngày "phạt mộc", anh bắt thợ làm ñúng vào ngày

"thiên hỏa ñịa hỏa với lại trùng tang". Thợ nói: - "Tôi không dám làm". Anh bảo: - "Cứ làm, tội vạ tôi chịu". Sau việc ñó Trời giận, bảo Diêm vương trị tội anh học trò. Diêm vương sai cú xuống. Cú ñến nhà anh vừa kêu mấy tiếng: - "Cú cú", anh nói ngay: - " Kêu chi ñó cú? - cổ thụ vinh hoa".

Cú bỏ ñi. Diêm vương lại sai hét ma ñưa lưỡi xấu ra kêu, nhưng mới kêu ñược một tiếng thì anh ñã nói ngay: - " Kêu chi ñó hét ma? - thám hoa tiến sĩ". Hét ma 1 Theo báo Bông lúa số 46 (1975).

1065

https://thuviensach.vn

thất bại chạy về. Lại ñến lượt dủ dỉ. Anh cũng nói: - " Kêu chi ñó dủ dỉ? - tham nghị triều ñình". Dủ dỉ cũng không làm gì ñược. Sau ñó Diêm vương sai quỷ kéo quân tới. Sẵn có tổ ong trước thềm, anh mở nắp cho ong bay ra cắn. Quỷ bỏ

chạy thục mạng. Thấy tình hình như vậy, Trời nói: - " Như thế thì ta phải lên cao mà ở"1.

Nguyễn Văn Ngọc có kể chuyện Làm giường cho vợ ñẻ, trong ñó cũng có một nhân vật không sợ thần, giống truyện vừa kể.

Một người có vợ gần ñến ngày sinh, thấy xung quanh ngôi ñền thành hoàng lắm tre; bèn biện một cái lễ ñến ñền ñể xin tre. Anh khấn xong, gieo tiền xin âm dương. Thần không muốn cho, nên làm cả hai ñồng tiền cùng dựng ñứng. Anh kia nói: - "Thế là thần cho chặt một cây ñàng trước một cây ñàng sau". Bèn cứ

thế chặt về ñóng giường. Thần tức mình bèn tìm cách dọa anh ta, chờ khi giường ñóng xong, làm cho giường chạy khắp nhà. Vợ sợ quá, nhưng chồng bảo: - "Sợ

gì. Người chỉ có hai chân còn muốn ñi, nữa là giường những bốn chân".Thần cụt hứng, liền sai chim dù dì (dủ dỉ) ñến ñậu trước nhà kêu lên mấy tiếng. Thấy vợ

lại tỏ ý sợ hãi, anh ta nói: - " Dù dì kêu chi? Tiến sĩ trạng nguyên". Dù dì biết là không ăn thua, bay về. Thần lại sai át ma (hét ma) ñến. Vợ lại sợ, nói với chồng.

Chồng bảo: - " Át ma kêu à? ña ñiền ña cốc". Át ma lại bỏ về. Thấy dù dì, át ma không làm gì ñược, thần bèn sai quân ñến ñịnh bắt cả hai vợ chồng. Quân tới vừa lúc người vợ chạy vội, bị ngã. Chồng bảo ñùa: - " Làng quàng như Thành hoàng mắc bẫy". Quân nghe nói tưởng anh kia ñịnh ñánh bẫy bắt cả thần, liền rủ

nhau chạy biệt. Từ ñó, thần ñể cho hai vợ chồng yên ổn2.

Nguyễn Văn Ngọc còn kể một chuyện khác về ông Na Á, ñại thể gần giống truyện Cường Bạo ñại vương, nhưng không có tình tiết chống ñối nhà Trời: Mấy lần bị tướng của Diêm vương lên ñịnh ám hại, Na Á vẫn không việc gì.

Có lần Thủy thần dâng nước lên cao ñể giết vợ chồng Na Á, nhờ có bè chuối, vợ

chồng họ vẫn vô sự. Tuy vậy, trần gian lúc ñó bị một trận lụt chưa từng có. Cho ñến khi nước rút, muôn loài chết hết, chỉ còn lại hai vợ chồng. Bấy giờ không nhà, không cửa, họ phải nương náu trên cây. Vì thế có câu:

Trời làm một trận lụt to,

Để cho Na Á phải bò lên cây.

Sau ñó vợ chồng sinh ñược năm người con trai, mỗi người ñi một phương kiếm ăn. Mỗi người tìm ñược một vợ, sinh con ñẻ cháu ngày một ñông ñúc. Loài người sau ñó ñịnh xây một cái tháp thật cao ñể trèo lên thiên ñình. Nhưng Ngọc Hoàng sợ họ làm loạn. Bèn khiến thiên thần làm cho tiếng nói của mỗi người 1 Theo Bản khai của thôn Bùi-ngọc.

2 Sách ñã dẫn.

1066

https://thuviensach.vn

mỗi khác. Vì thế không ai hiểu ñược tiếng nói của nhau, công việc xây tháp ñành bỏ dở. Từ ñấy tiếng nói loài người mỗi nơi một khác1.

Đồng bào Mường có truyện Rớt và Quỷ là một dị bản của truyện Cường Bạo ñại vương nhưng chỉ giống ở phần cuối:

Rớt vừa sinh ra thì mẹ ñã chết, ñược một người ñánh cá ñưa về nuôi. Người ấy chết, Rớt nối nghề. Một hôm ñi câu, mấy lần một hũ sành nút kín cứ mắc vào lưỡi câu. Tức mình, anh ném vỡ hũ thì có một con quỷ bước ra, người cứ mỗi lúc một to dần. Quỷ cho biết vì mình chọc con gái Ngọc Hoàng nên bị nhốt vào hũ ném xuống sông. Quỷ mấy lần biến hóa ñể dọa Rớt nhưng Rớt không sợ, vì thế quỷ phục và nhận Rớt làm anh. Nhờ có Quỷ, Rớt diệt ñược Da Nơ, lấy lông mũi và tóc của mụ làm dây câu, câu ñược nhiều trâu bạc lợn vàng, và cũng nhờ

có mẹo của Quỷ, Rớt lấy ñược con Ngọc Hoàng làm vợ.

Một hôm Ngọc Hoàng hóa thân xuống thăm con gái, mới biết Rớt là một anh làm ruộng bình thường, liền tìm kế giết rể ñể bắt con về. Đến ñây gặp truyện của ta. Đầu tiên, Ngọc Hoàng sai rắn trắng ñi giết Rớt, Rắn núp trong màn ñợi vợ

chồng vào ngủ sẽ cắn chết người chồng. Không ngờ Quỷ phát hiện sớm, ñánh một gậy chết tuốt. Lại sai rắn ñen ñi giết Rớt. Rắn ñen ẩn trong ñống tro ñợi Rớt cúi xuống thổi lửa sẽ mổ vào mắt, không ngờ ñúng lúc ấy Quỷ xúc tro ñi ñổ, thấy rắn, bèn chém chết. Không thấy rắn về, Ngọc Hoàng bảo mụ Vó xuống tìm cách giết Rớt ñể bắt vợ. Mụ xuống thì Rớt và quỷ còn bận việc ở ngoài ñồng.

Mụ uốn lưỡi kêu ba tiếng, vợ Rớt chết, quỷ vội bay lên ñuổi theo. Đuổi kịp, bắt mụ trả hồn. Mụ uốn lưỡi kêu lên ba tiếng. Ở dưới trần nàng tiên tỉnh dậy. Cũng như truyện trên của ta, quỷ hỏi mụ cách làm như thế nào? Đáp: - "Tôi vốn có hai lưỡi: kêu lưỡi ñộc thì người chết, kêu lưỡi lành thì người chết sống lại". Quỷ bảo mụ thè lưỡi ñộc rồi cắt ñi, ñoạn thả mụ về trời. Mụ sợ tội không dám bay về, bèn vào rừng, kiếm ăn qua ngày. Từ ñó biến thành gà rừng (gà ươi). Người Mường trước ñây vẫn cho tiếng kêu của loài gà này báo hiệu có người chết.

Ngọc Hoàng sợ quỷ và người lên làm loạn thiên ñình, nên hóa phép nâng trời lên cao hơn ñể cho cách biệt với trần gian2.

Đồng bào Tày có truyện Người kết anh em với quỷ gần như là một với truyện trên:

Chạ - chàng mồ côi - làm ñược một ñám ñất trồng rau nhưng bị một con quỷ

xuống nhảy nhót ñể chữa cái chân què, làm hỏng cả rau. Anh không bắt ñền mà còn kết bạn với nó. Lành chân, quỷ cùng anh ñi chơi ñến kinh kỳ. Nhờ thuốc của quỷ, anh chữa mắt cho mọi người mà nổi tiếng, rồi nhờ chữa mắt cho công chúa 1 Theo Phổ thông ñộc bản, Vĩnh Hưng Long thư quán, Hà-nội, 1933. Đoạn cuối này tương tự

với thần thoại Ông bà Trống của ñồng bào Ba-na (Bahnar).

2 Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, tập III.

1067

https://thuviensach.vn

mà xin ñược sáu chiếc "lông bù nhìn", dùng nó, anh câu ñược ngựa vàng, con vật có phép ỉa ra vàng và biết bay. Lại nhờ quỷ, Chạ lấy ñược vợ, vợ Chạ rất ñẹp làm cho Ngọc Hoàng thèm muốn Ngọc Hoàng bèn sai thiên sứ xuống ñịnh bắt cóc, nhưng quỷ cưỡi ngựa xuống trước, bảo vợ Chạ xoa nhọ nồi vào mặt, làm cho sứ giả thấy xấu xí không bắt, bỏ về, tâu rằng vợ Chạ quá xấu. Không tin, Ngọc Hoàng sai Thiên Lôi ñi bắt. Nhờ quỷ xuống báo trước và bày cách chổng ñít lên trời, làm cho Thiên Lôi lấy làm lạ, về tâu là vợ Chạ "bị ai chém mất ñầu và bổ ñôi ngực". Ngọc Hoàng vẫn không tin, lại sai tướng Mãng xuống. Quỷ lại báo trước và bày kế cho Chạ kế mời ăn cỗ trong có món củ ráy làm cho nó ngứa lưỡi. Tướng Mãng bị quyến rũ vì sắc ñẹp của vợ Chạ, nhận lời mời, nhưng chất củ ráy làm cho hắn ngứa lưỡi ñến ñiên người. Quỷ bảo hắn: - "Đã thế thì cắt ñi ñể làm gì cho khổ". Tưởng thật, tướng Mãng tự cắt lưỡi mình, rồi vì quá ñau chạy về, không nói ñược nữa mà chỉ phát ra mấy tiếng "quái, quái" (cho nên ngày nay con mãng còn kêu "quái, quái"). Ngọc Hoàng giận dữ lại sai tướng Hổ

mang ñi bắt. Hổ mang nấp vào nồi chõ, chờ ñến sáng Chạ dậy lấy chõ ñồ xôi thì nhảy ra cắn. Quỷ lại mách. Sáng dậy, Chạ lấy vải bịt ngay miệng chõ, ñem gác lên lửa. Nóng quá, Hổ mang kêu van xin tha mạng, sẽ không dám làm gì. Chạ

mở cho ra, thì da Hổ mang ñã bị phồng rộp lên và ñen thui vì ám khói (cho nên ngày nay da Hổ mang còn giữ dấu vết). Thấy tướng Hổ mang thân tàn ma dại, Ngọc Hoàng bèn cất thân ra ñi. Không ngờ nóng nảy vội vàng, Ngọc Hoàng ngã lộn nhào từ trời xuống ñất, chết không kịp ngáp. Thấy vậy quỷ lên trời bảo các quan thiên ñình: - "Nay Ngọc Hoàng ñã lấy ñược chị dâu tôi, ngài mê mẩn không về nữa. Ngài cho tôi lên thay ngài ít lâu". Quỷ ñược lên ngôi, ñón vợ

chồng Chạ lên trời1.

Truyện chàng mồ côi của người Lào cũng tương tự với hai truyện trên: Thao Khăm-pha, mồ côi nghèo khổ ở với bà, một hôm nghe lời bà, ñan một cái ñó ñể bắt cá ở suối. Hôm sau ñến xem thì không ngờ có một con cáo chui vào ñó. Thấy cáo lạy lục xin tha, hứa xin báo ơn, anh thương hại bèn thả ra. Lần thứ hai một con hổ mắc vào ñó. Vì hổ cầu xin nên lại thả. Lần thứ ba một con tê giác, lần thứ tư một con voi, lần thứ năm một con ma Phi Nọi, và lần cuối cùng một con rắn. Chúng ñều ñược tha vì anh thấy chúng lạy lục và hứa báo ơn.

Riêng voi tặng anh một chiếc ngà. Từ ñó mỗi lần bà cháu ñi vắng, nàng tiên ở

trong ngà voi hiện ra dọn dẹp nhà cửa và nấu thức ăn rồi biến ñi trước lúc họ về.

Sau ñó Khăm-pha bất chợt ñập vỡ ngà voi, buộc nàng tiên phải ở với mình làm vợ. Thấy nàng tiên ngà rất ñẹp, một viên quan ñem việc ấy báo với vua (pha-nha). Vua buộc anh nhường vợ không xong, bèn dùng kế. Đầu tiên bắt anh mang gà ñến chọi với gà mình, nếu thua thì phải nộp vợ. Nhờ cáo hóa thành gà có móng sắc ñá cho gà vua chết. Lần thứ hai, vua bắt ñấu bò, nhờ hổ hóa thành bò 1 Theo Hoàng Quyết, Hoàng Thao, Mai Sơn ...Truyện cổ Việt-bắc.

1068

https://thuviensach.vn

húc cho bò vua lòi ruột. Lần thứ ba ñấu voi, nhờ tê giác, voi vua cũng chết. Lần thứ tư vua bắt anh thi bơi thuyền với lính của mình. Rắn hóa làm thuyền giúp anh thắng cuộc, rồi tiếp ñó họ hàng nhà rắn sai con làm sập mái lầu ñè lên vua.

Vua chết, nhưng lại hóa thành ma Phi Hại. Phi Hại bảo bộ hạ hóa rắn nằm trong nồi chực cắn. Phi Nọi báo tin này cho anh. Anh bảo vợ nấu một nồi nước sôi ñổ

vào. Rắn chết, Phi Hại lại nhờ Mé Ngọt và Nốc Khậm ñến cắn chết anh, nhưng chúng bị Phi Nọi giết. Phi Hại lại nhờ Bàng (cú mèo) ñến kêu lên mấy tiếng.

Nàng tiên ngà tự dưng tắt nghỉ. Phi Nọi bảo anh ñừng vội chôn, ñể mình cứu.

Đoạn ñi tìm Bàng bảo ngồi vào sọt mang hồn nàng tiên về nộp cho Phi Hại. Khi cùng ngồi vào sọt, Phi Nọi bảo hắn thử làm cho người chết sống lại xem tài năng thế nào. Bàng "vỗ cánh rồi giơ một chân lên, ñạp cánh ra, rướn cổ rú một tiếng dài". Nàng tiên ngà sống lại. Phi Nọi kịp thời tóm lấy cổ Bàng cắt lưỡi. Phi Hại thất vọng mà chết.

Từ ñó mọi người sống yên. Pha-nha chết không con nối, triều ñình thấy Khăm-pha tài giỏi, liền cho voi ñến rước anh lên ngôi. Anh từ chối, chỉ xin làm một người dân lương thiện như lời Phật dạy. Nghe nói thế, các quan cũng trả áo mão về nhà. Không có vua, dân chúng hưởng cảnh thái bình sung sướng1.

Đồng bào Thái ở Tây-bắc cũng có truyện Anh chàng lười gần như là một với truyện của Lào: Có một chàng lười tình cờ kết bạn với một con ma (phi) Gia hang. Ma bày cho anh ñặt bẫy lần lượt bắt ñược cáo, hổ, voi, ñều thả ra. Chúng hứa sẽ ñền ơn, trừ voi tặng ngay một chiếc ngà. Cũng có một cô gái ñẹp ra khỏi ngà, rồi trở thành vợ anh. Cũng có tình tiết vua buộc anh lần lượt ñưa gà, trâu, rồi voi ñến ñấu với gà, trâu, voi của vua, nhưng nhờ các con vật báo ơn nên anh ñều thắng, không phải gán vợ. Vua tức giận mà chết, nhưng ở ñây hồn vua lên trời tâu cáo với Ngọc Hoàng (then). Từ ñây hình tượng có khác với chuyện của Lào. Gia hang lên, ngồi rình ở dưới sàn nhà của Ngọc Hoàng nghe ngóng, thấy Ngọc Hoàng gọi bộ hạ xuống bắt hồn vợ chàng lười về. Một bộ hạ là sâu Ngoăn tong tâu: - "Tôi sẽ xuống ñậu lên búi tóc của nó ñể bắt hồn". Gia hang kịp về báo cho bạn bảo vợ bôi nhiều dầu lên tóc rồi ngồi bên cạnh nồi nước sôi. Vì dầu trơn, sâu Ngoăn tong vừa ñậu lên búi tóc ñã rơi tuột xuống nồi nước sôi chết.

Anh quẳng cho gà ăn. Hồn sâu về trời tâu cáo. Gia hang lại lên nghe ngóng thấy Ngọc Hoàng hỏi bộ hạ: - "Ai có thể ñi?" Quạ ñáp: - "Tôi sẽ xuống ñậu ở thềm, nếu thấy nó ra, tôi quắp vào cổ bắt hồn về". Gia hang lại về trước dặn vợ bạn chớ có ra khỏi nhà, còn mình thì thủ sẵn cung nỏ chờ cho quạ ñậu xuống, bắn một phát chết ngay. Gia hang lại theo hồn quạ lên trời, rắn nói sẽ xuống nằm trong ống thổi, khi nó nhóm bếp nấu cơm sẽ cắn lấy hồn. Chờ khi rắn chui vào ống, Gia hang lấy ñá chặn lại rồi ñốt lửa, rắn chết. Đến lượt ma Gia vang vâng lệnh Ngọc Hoàng xuống, bắt ñược hồn vợ chàng lười bằng cách kêu mấy tiếng 1 Theo Hoàng Lâm, Xu-văn-thon. Truyện dân gian Lào.

1069

https://thuviensach.vn

"Khloát khloát". Lần này khi lên trời, Gia hang ñã thấy nhà trời ăn mừng giết trâu mổ lợn, uống rượu linh ñình. Thấy tay Gia hang cầm một cái rọ lợn, chúng xúm lại hỏi cái gì. - "Để cho trẻ con chui vào chơi rất thú". Gia vang xin chui vào thử, và bị Gia hang buộc rọ lại xách về. Đến nhà chàng lười, Gia hang bảo:

- "Mày hãy làm cho nàng sống lại, tao mới tha". Gia vang kêu lên mấy tiếng

"Mơ-né, mơ-né", vợ chàng lười sống lại. Gia hang lại bảo: "Mày thè lưỡi tao xem". Lưỡi của Gia vang thè ra có ba mũi nhọn, Gia hang chỉ cắt bỏ cái mũi nhọn làm cho người ta chết1.

Dân tộc Dao Cao-lan có một truyện ñúng là một dị bản của Cường Bạo ñại vương; những hình tượng của truyện này gợi cho ta rất nhiều về dấu vết một thần thoại xa xưa nay ñã biến dạng:

Xưa có một người tên là Thang Vua có sức khỏe tuyệt trần, thú rừng và ma quỷ ñều sợ. Thấy Thiên Lôi ñộc ác, anh bèn tìm ñường lên trời ñịnh giết ñể trừ

họa cho mọi người. Đi ñến ngày thứ năm, một bà cụ gặp anh hỏi chuyện, rồi bày cho anh dựng một ngôi nhà nóc lợp lá ráy và lá chuối ñể bắt Thiên Lôi. Dựng xong, bà bảo anh giả cách ñánh mình, và kêu la ầm ĩ. Nghe tiếng kêu, lại thấy người trẻ ñánh người già, Ngọc Hoàng lại sai Thiên Lôi xuống trị tội. Nhưng vừa ñứng lên mái nhà lá, Thiên Lôi bị hẫng, thụt hai chân xuống. Thang Vua nắm ñược hai chân, trói lại, nhốt vào một hang ñá ñịnh chén thịt. Trong khi anh ñi mời khách thì ở hang, Thiên Lôi ñánh lừa hai ñứa con của anh, bảo chúng cho mình xin một ngụm nước, và ñể ñền ơn lại, Thiên Lôi nhổ một cái răng của mình bảo chúng ñem gieo. Răng mọc thành một cây bầu có quả. Thiên Lôi dặn khi nào thấy mưa to gió lớn thì chui vào quả bầu. Dặn xong ñâu ñấy, ñược ngụm nước Thiên Lôi phun ra, tự nhiên biến thành bão táp mưa lụt, phá tung cửa hang.

Thế là Thiên Lôi chốn thoát. Nhưng Thang Vua không phải tay vừa. Vừa về, thấy Thiên Lôi ñã lên trời, anh vươn vai một cái cao lên tận mây xanh, nắm ñược chân Thiên Lôi kéo xuống. Nhưng bấy giờ Thiên Lôi ñã nắm ñược cửa nhà trời, không làm sao kéo xuống ñược nữa, Thang Vua bẻ lấy cặp giò ñem về nấu ăn. Ở trên trời Thiên Lôi bèn bắt con gà trống nhà trời bẻ hai ñùi chắp vào chân mình. Rồi ñể báo thù, Thiên Lôi tâu với Ngọc Hoàng xin cho một trận mưa bão lụt kinh khủng cho người trần chết hết. Chỉ có hai ñứa con của Thang Vua nhờ

chui vào quả bầu nên không chết. Chúng trở thành ông bà tổ của loài người. Còn Thiên Lôi từ ñấy mình người chân gà, hàng năm vẫn chưa quên mối thù cũ, vì vậy vẫn gây nên lụt bão2.

1 Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge). Truyền thuyết của người Tày ở An-nam, tạp chí Nhân loại (Anthropos) (1921 - 1922).

2 Theo Đức Hùng, Phù Ninh. Nàng Ái Kao, Ty Thông tin văn hóa Tuyên Quang, 1974.

1070

https://thuviensach.vn

Dân tộc Kơ-dong có truyện Lưỡi búa của thần sét cũng có tình tiết người trần bắt thần Sét và hình tượng con cóc gợi lên vai trò "Con cóc là cậu ông Trời"

trong thần thoại của ta:

Y Reng là nô lệ của một tù trưởng, hàng ngày phải ñi chăn một ñàn trâu, nhưng vì bị ñối ñãi quá tàn tệ, một hôm liền nghĩ ñến chuyện báo thù. "Phải có một lưỡi búa của thần Sét thì mới có thể giết ñược nó!" Bèn làm một cái bẫy sập lớn gài ở cửa hang. Đoạn bẻ cành cây làm cày, rồi bắt một con cóc vàng buộc vào bắt cày bắt kéo. Vì cóc là dòng dõi của Ngọc Hoàng, nên khi thấy thế, Ngọc Hoàng nổi giận, sai thần Sét ñi ñánh Y Reng. Thần Sét cầm búa nhẩy xuống, vừa ñến cửa hang thì bẫy sập, bị nhốt ngay vào trong. Thất cơ, thần Sét ñành phải năn nỉ, cuối cùng phải cho Y Reng búa thần ñể ñánh ñổi lấy tự do. Nhờ có búa của thần Sét, Y Reng ñã tiêu diệt tên tù trưởng1.

Ngành Đơ-ruôn (Tây-nguyên) có truyện Ông Sét phần nào cũng gần với truyện Cường Bạo ñại vương:

Trời sai thần Sét ñem quân xuống trần ñánh chết - ở ñây không phải ñàn ông mà là một người ñàn bà - vợ anh Nâm ở một làng nọ. Trong khi Trời còn dặn dò thì một người bạn của anh Nâm ở thiên ñình nghe lỏm ñược, vội xuống báo cho bạn biết và bàn cách cứu. Bèn sửa soạn rượu ngon thức nhắm tốt ñể sẵn ở chiếc lều dựng bên ñường thần Sét ñi qua. Đúng ngày giờ ñã ñịnh, thần Sét búa giắt lưng, biến thành người, dẫn quân tới. Bạn anh Nâm mời họ vào tiếp rất niềm nở.

Thần Sét chưa bao giờ ñược uống thỏa thích ñến thế nên say mềm, cùng bộ hạ

lăn ra ngủ quên. Khuya lại, tỉnh dậy thì ñã quá hạn không ñánh ñược nữa, ñành lủi thủi trở về2.

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Đánh thần Sét cũng có tình tiết mời thần Sét ăn uống:

Thần Sét thấy một nhà nọ ở dưới trần có cô gái ñẹp ñang quay tơ, bèn nhảy xuống gây nên một tràng sấm. Thấy cô gái giật mình kinh hãi, thần nói: - "Cô ñừng sợ, có tôi, tôi sẽ vì cô che chở". Sau khi tán chuyện, thần Sét lại vác búa ñi.

Cô về kể chuyện vừa rồi cho chồng chưa cưới của mình. Anh bảo: - "Làm một bữa cơm ngon ñón thần Sét xuống, ta sẽ có cách". Khi thần Sét ñến, anh lại dặn dò cô gái: - "Nếu thần hỏi lấy em, em cứ giả tảng ñồng ý". Cô gái dọn ăn, thần 1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II. Truyện Em Cốc của dân tộc Hrê (Hré) cùng kể y như trên, duy ñoạn kết có chi tiết như sau: Sau khi chiếm ñược búa của thần Sét, một hôm em làm mất một con trâu. Tù trưởng ñịnh giết em thế mạng trâu. Em xin hắn khoan cho một ñêm ñể về cúng mẹ và từ giã dân làng. - "Được, ta cho sống ñến mai". Bèn ñào sẵn một cái hố ñể

ñợi khi em ñến, hắn sẽ ñẩy em xuống hố, nhưng không ngờ em rút búa thần Sét ra, một ánh chớp sáng lòa nổ rầm trời. Tù trưởng chết, dân làng tới chia của cải của hắn. (Theo Đỗ Thiện, Ngọc Anh, Đinh Văn Thành. Truyện cổ Tây-nguyên).

2 Theo Truyện cổ Tây-nguyên, ñã dẫn.

1071

https://thuviensach.vn

Sét không từ chối. Ăn ñoạn, thần Sét hỏi cô gái về chuyện hôn nhân. Thấy cô gái gật ñầu, hắn mừng: - "Tốt lắm". Khi thần Sét hỏi ý kiến chàng trai, anh ñáp: -

"Đó là vinh hạnh của chúng tôi". - "Bao giờ thì cưới ñược" - "Ba hôm nữa, chỉ

xin ñến một mình thôi". Anh liền ñặt trong bếp một cái vò miệng nhỏ, bỏ các món ăn thơm ngon vào. Đúng hẹn thần Sét ñến, cô gái mời mọi người ăn uống no say. Nhưng thần Sét vốn tay ăn khỏe, còn ñói, nửa ñêm vào bếp lục lọi, cuối cùng chui ñầu vào vò. Chàng trẻ tuổi ñã rình sẵn, thấy vậy bèn hô lớn: - "Trộm!

trộm! Đánh ñi". Thần Sét kinh hoàng không rút ñầu ra kịp, bèn ñội cả vò mà chạy. Gậy nện như mưa, may mà chạy ñược một quãng ñụng ñầu vào cột nhà, vò vỡ, nhờ vậy trông thấy ñường ñi thần Sét bèn một mạch phi về Trời, không dám ngoảnh cổ lại. Từ ñấy, những lúc gây chuyện sấm sét ở dưới trần, thần thường giấu mặt vì sợ xấu hổ1.

Trung-quốc có truyện Điền Phương Sinh ñánh chết Diêm vương, tuy mang chất khôi hài, cũng gần như là một dị bản của truyện Cường Bạo ñại vương: Một nông dân mưu trí tên là Điền Phương Sinh bị Diêm vương sai một tên quỷ

xuống bắt. Nghe tiếng quỷ gọi, Điền Phương Sinh nhìn qua khe cửa ñoán ra nguy cơ, bèn lấy lưới làm thành một cái vợt bắt cá, rồi giả vờ lên tiếng bảo quỷ

chui vào chỗ thủng của mái tranh. Quỷ rơi tọt vào lưới. Điền bắt bỏ vào chum nút kín, ñoạn ñào hố bỏ xuống lấp ñất lại. Diêm vương chờ mãi không thấy quỷ

về, bèn lại sai một tên quỷ khác ñi. Biết quỷ này mắt toét, nên khi hắn gọi cửa, Điền làm bộ ñáp: - "Vâng, cho tôi nấu xong nồi thuốc chữa toét mắt ñã". - "Nấu thêm cho ta với". Anh nấu cao da bò, khi tra vào mắt quỷ, quỷ không còn thấy ñường lối nào nữa, bị ñẩy xuống giếng sâu. Diêm vương chờ không ñược, lại sai một quỷ khác xuống ñòi. Thấy tên quỷ này ñi chân không, Điền làm bộ nói: -

"Tôi ñang bận rèn một tý". - "Rèn gì?" quỷ hỏi. - "Rèn giày ñể ñi ñường xa" -

"Rèn hộ cho ta một ñôi". Điền bèn lấy lưỡi cày nung ñỏ. Quỷ bị bỏng chạy về, kêu khóc ầm ĩ. Giận quá, Diêm vương bèn tự thân ra ñi. Đến nơi bắt Điền Phương Sinh, Điền nói: - "Vâng tôi xin ñi, nhưng ngài cưỡi ngựa thiên lý thì làm sao theo kịp, vì tôi có trâu vạn lý" - "Hãy ñổi cho ta" - "Vâng, nhưng ngài phải thay quần áo kẻo nó lạ hơi người". - "Đổi cho ta ngay". Điền bèn ñổi áo cho Diêm vương lại vẽ mặt cho Diêm vương giống mình, mình giống Diêm vương.

Anh xuống trước bảo quỷ sứ ñón, hễ thấy Điền Phương Sinh ñến thì ñánh chết tươi. Trâu ñi quá chậm. Diêm vương phải cuốc bộ, cuối cùng khi về ñến cõi âm bị quỷ sứ ñánh chết2.

Tóm lại, truyện Cường Bạo ñại vương có nguồn gốc là một thần thoại và dường như chỉ lưu hành trong một khu vực nhất ñịnh ở Đông nam Á, trong ñó có Việt-nam.

1 Theo Đinh Tú: Truyện cổ tích Miến-ñiện.

2 Theo Lê Bá Cơ. Đánh chết Diêm vương.

1072

https://thuviensach.vn

165. MŨI DÀI

Ngày xưa, có một anh chàng trẻ tuổi tên là Đê. Nhà anh nghèo khó, cha mẹ

phải cho ñi ở tại một nhà lão trọc phú. Trọc phú bắt anh chăn trâu. Nhưng anh có thói ham chơi bời, khi ñã lao vào cuộc ñánh khăng, ñánh ñáo hay bày trận, thả

diều thì chẳng còn biết gì trời ñất. Vì thế ñã nhiều phen anh ñể cho trâu ăn lúa, ăn khoai và cũng nhiều phen, anh bị chủ nọc ñánh dữ dội.

Một hôm, Đê cùng các chúng bạn bày cuộc thi bơi lội. Đàn trâu thả trên ñồi vắng. Cuộc tranh lèo giật giải ñã ñến ñộ làm cho Đê không dứt ra ñược. Hết lặn ñến hụp, bơi sấp ñến bơi ngửa, cuộc vui kéo dài mãi ñến gần trưa. Bỗng nhiên khi nhìn lên ñàn trâu thì thấy mất hút một con. Con trâu ấy lại là con của Đê chăn. Bọn trẻ hoảng hốt chia nhau ñi tìm hết bụi bờ này ñến lùm ñồi kia, chẳng thấy tăm hơi ñâu cả. - "Thôi rồi, trâu thằng Đê bị kẻ trộm dắt ñi rồi!" Bọn trẻ la lên như vậy rồi ñứa nào ñứa nấy dong trâu của mình về nhà. Chỉ một mình Đê ở

lại vật vã kêu trời khóc ñất. Khóc một hồi lâu rồi ngủ quên.

Đang ngủ, thốt nhiên anh tỉnh dậy vì có cái gì chạm vào mặt. Anh hé mắt nhìn thấy một ñàn quạ ñang xúm quanh. Thì ra chúng tưởng có xác chết nên kéo ñến ñịnh làm bữa chén. Một con sà vào toan mổ mắt. Thấy thế, Đê lập kế thình lình vùng dậy chụp ñược chân một con quạ, còn những con khác thì bay tán loạn.

- Hừ, ta sẽ cho mày hay. Dám ñến mổ vào mắt ta ư!

Nghe nói thế, quạ hết lời van vỉ:

- Xin ngài tha cho tôi, tôi sẽ biếu ngài một vật quý.

- Vật gì, ñưa ñây xem!

Quạ vội nhả từ trong miệng ra một viên ngọc nhỏ nhưng sáng lấp lánh, ñưa cho anh và nói:

- Đây là viên ngọc nhỏ nhưng quý nhất thế gian. Ngài muốn cầu xin việc gì sẽ

có ngay vật ñó!

Đê nghĩ:

- Vậy sẵn ta ñang mất con trâu, thử cầu xem có hiệu nghiệm chăng. Bèn nói to:

- Ngọc! Ngọc! Ta muốn ñược một con trâu thay cho con vừa mới mất!

Bỗng chốc từ dưới chân ñồi lững thững ñi lên một con trâu. Vừa ngạc nhiên vừa mừng rỡ, anh vội trả tự do cho quạ rồi cưỡi trâu về.

*

1073

https://thuviensach.vn

* *

Từ ñó Đê trở lên sung sướng, giàu có. Anh trả trâu cho trọc phú rồi trở về nhà ở với cha mẹ. Nhưng anh chỉ mới dám cầu những cái lặt vặt. Một hôm anh lấy ngọc ñặt trong lòng bàn tay mình rồi nói:

- Ngọc! Ngọc! Ta muốn có một tòa lâu ñài lộng lẫy và giàu có.

Tự nhiên sáng hôm sau ngủ dậy, anh không thấy mái nhà tranh lụp xụp của bố

mẹ nữa, thay vào ñó là một ngôi lầu cao ngất, mái ngói tường hoa, cột kèo trạm trổ tinh vi. Đặc biệt là trong nhà mọi thứ bày biện rất sang, kẻ hầu người hạ nhộn nhịp, ngoài vườn cây cối um tùm, trước sân hoa thơm cỏ lạ không thiếu thứ gì.

Đê chưa bao giờ thỏa thích ñến thế.

Chẳng bao lâu Đê lại lấy ngọc ra cầu:

- Ngọc! Ngọc! Ta muốn có một người vợ ñẹp.

Lời ước vừa dứt thì anh ñã thấy có một người từ ngoài cửa bước vào. Đó là một mụ mối tìm ñến ñánh tiếng cô con gái một vị trưởng giả trong vùng. Sau khi cùng mụ ñi chợ coi mắt, anh thấy cô gái ñúng là một giai nhân mày ngài mắt phượng, xem chừng thiên hạ khó có ai hơn. Mụ mối còn nói:

- Trưởng giả ñang lác mắt về sự giàu có của anh. Nếu anh muốn, tôi sẽ lo liệu chu toàn và nhanh chóng.

Đê hết sức mừng rỡ, bèn giao cho mụ mối và người hầu thay mình ñịnh liệu mọi việc. Quả như lời mụ nói, không ñầy một tuần, cô gái tuyệt sắc nọ ñã trở

thành vợ anh. Nhưng anh ñâu có ngờ vợ mình lại là một người xấu bụng. Lấy chồng, nàng chỉ muốn giúp bố nàng khám phá cho ra cái bí quyết làm giàu nhanh chóng của chồng. Vì vậy, sau khi về làm vợ Đê, nàng thường tỷ tê dò hỏi mọi việc. Nhưng Đê không muốn ñể ai biết ñược ñiều bí mật của mình. Anh chỉ

ñáp giả lả cho qua trước những câu hỏi tò mò của vợ. Viên ngọc quý anh luôn luôn cất vào một nơi kín ñáo. Tuy vậy vợ anh vẫn cố công dò la tìm hiểu không nản. Một hôm vợ mua rượu phục cho chồng uống bí tỉ. Trong cơn say, anh quên hết mọi việc, có gì bí mật ñều phun cho vợ biết cả. Nhè lúc Đê nằm mê man, người vợ bèn lấy trộm viên ngọc, rồi lẻn về nhà trưởng giả.

*

* *

Khi Đê tỉnh dậy, chàng thấy vắng bóng vợ. Đi tìm ngọc cũng không thấy ñâu.

Biết vợ mình ñã lấy trộm mất viên ngọc quý, chàng ñành sang nhà trưởng giả

mong lấy nghĩa lý làm cho vợ hồi tâm. Nhưng không những vợ anh không chịu nhận việc lấy viên ngọc, mà anh còn bị ông bà trưởng giả xua ñuổi thậm tệ. Vừa mất ngọc vừa mất vợ. Đê buồn quá ñỗi, thất thểu ra về. Qua một ngôi ñền, anh 1074

https://thuviensach.vn

ghé vào nghỉ chân, rồi khi nghĩ ñến ngọc, anh khóc tức tưởi. Bỗng có một vị

thần râu dài tóc bạc hiện ra trước mặt hỏi:

- Làm sao con lại khóc?

Đê kể lại tình ñầu, không giấu giếm một tý gì.

Vị thần bảo:

- Con ñừng buồn! Ta sẽ bày cho con một cách lấy lại vật quý.

Nói rồi vị thần bước tới chỗ bình hoa trên hương án, bẻ một bông hoa trắng và một bông hoa ñỏ, và nói:

- Con hãy mang bông hoa trắng này gài vào cửa nhà nó. Nhất ñịnh nó sẽ gặp chuyện không hay. Lúc ñó con sẽ dùng bông hoa ñỏ ñể lấy lại viên ngọc.

Nói xong vị thần biến mất. Theo ñúng lời thần dặn, Đê bèn ñem bông hoa trắng lén ñến gài ở cửa sổ nhà trưởng giả, chỗ buồng của vợ rồi ra về.

Lại nói chuyện vợ Đê bấy giờ ñang ngồi mân mê viên ngọc quý, chợt ngửi thấy mùi thơm ngạt ngào tỏa khắp gian phòng. Theo mùi tìm kiếm, chẳng mấy chốc nàng ñã thấy bông hoa gài ở cửa.

- Quái, làm sao lại có thứ hoa thơm kỳ lạ thế này.

Vừa nói nàng vừa cầm hoa lạ ñặt vào mũi hít lấy hít ñể. Vợ chồng trưởng giả

thấy mùi thơm cũng chạy vào cầm lấy bông hoa xem và cũng ñưa lên mũi thưởng thức mùi thơm. Nhưng chẳng mấy chốc, họ cảm thấy ñầu mũi ngứa ngáy, họ bèn ra sức gãi, nhưng càng gãi mũi càng sưng, và dần dần mọc dài ra.

Họ cùng la lên:

- Ôi! Cái hoa này có ma. Mũi tôi làm sao lại thế này.

Ba người nhìn nhau vô cùng hoảng sợ, vì thấy mũi của người nào người ấy không ngừng nhô thêm mãi. Trước chúng còn dòm mồm, sau ñã dài quá cằm.

Nhưng chúng vẫn chưa chịu dừng. Mũi vẫn thòng xuống quá ngực rồi quá bụng, và còn dài xuống nữa, xuống nữa, gần chấm ñất mới chịu thôi.

- Ôi! Xấu hổ quá, trông như cái vòi voi!

Vợ Đê nước mắt ñầm ñìa nghĩ ñến nhan sắc có một không hai của mình trước ñây. Cả mẹ lẫn con vội trốn vào buồng tránh mặt kẻ hầu người hạ. Chỉ có trưởng giả lấy khăn che mặt, hối hả bảo người nhà ñi mời thầy thuốc. Nhưng khi nhìn thấy bệnh lạ, thầy thuốc nào cũng lắc ñầu:

- Cái mũi này của cụ chỉ còn có nước cắt, nhưng cắt chưa chắc ñã lành, nó chỉ

làm xấu thêm và nguy hiểm nữa là khác.

*

1075

https://thuviensach.vn

* *

Hai ngày sau, Đê mới chạy sang nhà bố mẹ vợ, trong bọc có thủ sẵn bông hoa ñỏ. Khi thấy cái mũi dài của trưởng giả, Đê không nhịn ñược cười, hiểu rằng ñó là do sự mầu nhiệm của bông hoa thần. Trước câu hỏi của Đê, trưởng giả kể lại ñầu ñuôi. Đê ñáp lời:

- Cái ñó không có gì lạ. Nó do việc lấy trộm ngọc của vợ tôi mà ra. Nếu trả lại viên ngọc ấy cho tôi, tôi sẽ có phép làm cho mũi ngắn lại và lành lặn như cũ.

Trưởng giả không còn cách nào khác, ñành giục con gái trả món bảo vật lại cho chồng. Sau khi ñã nhận ñúng viên ngọc của mình, Đê bèn ñưa bông hoa ñỏ

ra cho họ ngửi, chỉ trong chốc lát, cái vòi dần dần co lại, co lại cho ñến khi mũi trở lại nguyên hình như xưa.

Đê ñưa vợ về, hai vợ chồng từ ñó sống với nhau hòa thuận, vui vẻ. Mỗi lần làng xóm có việc gì khó khăn, họ lại cầu xin với Đê ñể nhờ viên ngọc giúp ñỡ.

Về sau, lúc Đê ñã già yếu, một hôm ñang nằm trên giường bệnh, bỗng thấy con quạ năm xưa ñến ñậu ở cửa sổ nói với vào:

- Trả ta viên ngọc! Trả ta viên ngọc!

Nghe nói, Đê liền thò tay xuống dưới gối lấy viên ngọc giơ ra cho quạ, nhưng chưa kịp trao thì quạ ñã nhảy vào chộp lấy ngọc trên tay rồi bay ñi mất1.

KHẢO DỊ

Việt-nam còn có truyện Mẹ con hoàng hậu bị dài mũi là một dị bản của truyện trên:

Có hai bố con nhà kia, bố sắp chết dặn con mình chôn mình xuống ao trước nhà, ba năm sau tát ao thấy cái gì thì cứ lấy mà dùng. Người con theo ñúng lời dặn, tát ao ñược một cái túi, một thắt lưng và một chiếc sáo. Túi càng giũ càng ra tiền bạc; thắt lưng thắt vào, người tự nhiên nhẹ bỗng chạy nhanh như bay; sáo thổi lên, có nhiều quan quân hiện ra xung quanh bảo vệ. Gặp dịp nhà vua kén rể, người con mang cả ba thứ ñó ñến trổ tài. Anh dùng thắt lưng chạy vù ñến kinh ñô. Rồi trước mặt vua, anh giũ túi ra một ñống bạc. Khi người của vua xông lại, anh thổi sáo liền có quân gia hiện ra canh giữ không cho lấy. Vua sợ, cho anh ñính hôn với công chúa, bảo công chúa và hoàng hậu ñánh cắp các bảo vật rồi ñuổi ñi. Thất vọng, anh ñi hái củi ñể sống. Gặp một cây na, ăn thử một quả thấy ngứa mũi, càng gãi mũi càng dài, tới một nơi nọ khát nước, anh vục xuống một 1 Theo Lê Doãn Vỹ. Sách của trẻ nhỏ, số 8 (1940) và Nguyễn Văn Ngọc, sách ñã dẫn.

1076

https://thuviensach.vn

cái ao giải khát, không ngờ nước ao ấy lại làm cho mũi anh ngắn lại như cũ. Anh lấy những quả na và một lọ nước, ñưa về kinh cải trang, rao bán cho vua. Mẹ

con hoàng hậu ăn na vào, mũi mọc dài thêm. Tìm thầy chữa, mũi càng dài thêm ñến một sải. Bấy giờ anh chàng ñóng bộ một người con gái ăn mày xin vào chữa, bảo là phải ñánh vào người, ñem phơi nắng ba ngày mới khỏi. Anh ñánh công chúa trước, sau ñó bôi một tý nước, mũi có co lại. Qua ngày thứ ba, anh không bôi, chỉ nói: - "Thế là không thể khỏi hẳn ñược, chắc là có phạm một lỗi gì ñó, như lấy cái gì của ai chẳng hạn". Công chúa thú nhận có lấy chiếc sáo, rồi thắt lưng. Đưa trả, anh chữa thêm cho công chúa và nói: - "Còn gì nữa, trả cho hết mới khỏi hẳn". Cuối cùng công chúa trả cái túi. Anh nói: - "Chúng mày là ñồ

gian ác, phải chịu số phận dài mũi là ñúng rồi bỏ ñi."1.

Truyện trên cũng khá phổ biến ở Âu và Á. Hình ảnh của các dị bản có khi là chiếc mũi mọc dài như vòi voi giống truyện của ta. Đó là truyện của Đức (do Grim (Grimm) sưu tập), truyện của Ý (Italia) ở La-mã và truyện của Iếc-lăng (Irlande), nhưng không phải ngửi hoa mà là ăn phải quả táo hay quả vả. Có khi là ñầu mọc sừng, như truyện của Pháp, của Ả-rập (Arabie). Có khi mọc ñuôi như

truyện của Ý (Italia) ở Mác-sơ (Marche), hay hóa thành ñầu nai như truyện Ê-cốt-xơ (Écosse). Lại cũng có khi hóa khỉ như truyện của Ấn-ñộ, hay hóa lừa như

truyện của người Can-múc (Kalmouks), v.v... Sau ñây là một số truyện có hình ảnh ñầu mọc sừng. Trước hết là truyện của Pháp: Túi tiền, cái còi và cái mũ, gần với dị bản của ta vừa kể:

Có ba anh em: một người là ñội, một người là cai và một người coi phu dịch, ñều có nhiệm vụ luân phiên gác rừng. Một hôm ñến lượt người thứ ba. Đang gác bỗng thấy một bà già ñến nhà xin sưởi, anh nói: - "Đừng có vào, các anh tôi mà dậy thì chúng giết bà mất". Bà già ñáp: - "Ta sẽ cho anh một cái túi". - "Để làm gì?" - "Hễ thò tay vào khi nào cũng có năm lu-i". - "Đưa ñây!". Anh cho bà già vào ñể ñược cái túi. Tối mai, ñến lượt người thứ hai. Chuyện cũng xảy ra như

trên, nhưng lần này không phải túi tiền mà là một cái còi, thổi vào có thể xuất hiện binh lính. Đêm khác lại ñến lượt người thứ nhất, nhưng lần này lại là chiếc mũ ñưa ñi bất cứ ñâu.

Một hôm, người thứ ba chơi bài với một công chúa. Công chúa có một tấm gương nhìn vào có thế thấy ñược bài của ñối phương. Thế là anh thua, mất cả túi tiền. Trở về rừng gặp lại bà già, bà già hỏi tại sao mà buồn. Anh cho biết sự thật, bà bảo mượn cái còi sẽ gỡ lại cái túi. Nhưng anh lại thua cay, mất luôn cái còi.

Bà già bảo ñi mượn cái mũ, lại ñến lượt mất cả mũ. Bà già bèn cho anh mấy quả

táo: - "Đây có năm quả, ñem bán cho công chúa". Công chúa mua táo, cho người nữ tỳ hai quả, mình ăn ba. Kết quả nữ tỳ mọc hai sừng trên ñầu, công chúa mọc ba. Gọi thầy thuốc ñến cắt, càng cắt càng mọc khỏe. Lúc này bà già lại trao cho 1 Theo Truyên cổ Hà-sơn-bình, Ty Thông tin - Văn hóa Hà-sơn-bình, 1977.

1077

https://thuviensach.vn

anh hai chai nước: - "Đây, chai này làm mọc sừng, chai kia làm mất sừng, anh liệu mà ñến lấy lại các vật ñã mất". Cải trang ñến lâu ñài, anh tự xưng là lang y có thể chữa rụng các sừng. Anh hữu ý cho người nữ tỳ uống nước rụng sừng, còn công chúa uống nước mọc sừng. Công chúa hỏi: - "Tại sao ñối với tôi, thuốc không công hiệu?". Đáp: - "Ấy, chắc có chuyện gì ñó thuộc về lương tâm". -

"Không có". - "Thế thì tại sao một người lành bệnh, một người lại mọc thêm.

Phải thành thực hối lỗi mới xong". - "À, tôi có lấy của người ta một cái túi quái ác". - "Đưa ñây cho tôi, cần phải trả lại cái gì không phải của mình". Anh chỉ

cho công chúa uống rụng một cái sừng sau khi nhận lấy cái túi. Rồi lại nói: -

"Dường như chưa hết tội lỗi". - "Ta có lấy một cái còi dơ bẩn", công chúa tiếp, -

"Đưa ñây, phải trả lại chứ". - "Ừ thì trả". Anh lại cho uống rụng sừng thứ hai.

Lại nói như trên. Công chúa thú nhận: - "Ta có lấy cái mũ thổ tả". - "Đưa ñây".

Nhưng khi lấy lại chiếc mũ, anh ba chân bốn cẳng bỏ ñi, mặc kệ công chúa với chiếc sừng còn lại1.

Giống với các truyện trên là truyện ñồng bào Thái (Nghệ-an): Quả chuối tiêu kỳ lạ:

Có bốn cha con ñược ông thần thưởng cho về nết không tham: một cái "nắp ép khẩu" có thể làm ra gạo, một con dao cùn có thể hạ bất cứ cây rừng nào và một cái gậy có thể ñi bất cứ ñâu; nhưng thần lại không cho biết tính mầu nhiệm của chúng. Hai người anh từ khi thấy "nắp ép khẩu" làm ra gạo thì sinh lười và hư, trừ người em siêng năng nên phát hiện ra sự mầu nhiệm của hai vật sau. Anh 1 Một dị bản sưu tầm ở Ê-cu-rây (Écoureil) ñại khái cũng có ba người ñều là lính từ chiến trường về, vào một lâu ñài ñẹp thấy có cơm dọn sẵn bèn cùng nhau ăn. Ăn xong, họ dạo vườn ñược một con mèo cho ba vật quý: người thứ nhất ñược một túi luôn luôn có ñầy tiền, người thứ hai ñược một chiếc ñũa có thể gọi ra quân lính, người thứ ba ñược một tấm phiếu có phép mang người ñi bất cứ ñâu. Sau ñó cũng có tình tiết chơi bài với một công chúa. Công chúa vét bàn và lấy làm ngạc nhiên thấy anh thứ nhất không khi nào hết tiền. Bèn làm một cái túi y như

thế ñánh tráo. Mất cái túi mầu nhiệm, anh mượn chiếc ñũa thần của bạn, cũng mất. Sau nữa mượn tấm phiếu thần mời công chúa ñi chơi biển. Tấm phiếu ñưa họ ra ñảo. Thấy một cây táo có quả, công chúa bảo anh trèo lên hái. Anh trèo, vô tình ñánh rơi tấm phiếu. Công chúa nhặt lấy và hô lên ñể phiếu ñưa một mình mình trở về. Anh chàng ở lại hái táo ăn, không ngờ ñầu mọc sừng. Anh lại ñi lang thang chỗ khác thấy cây lê, hái lê ăn thì những sừng trên ñầu lại rụng ñi. Anh gặp một bà tiên, bà bảo anh cải trang thành người bán hoa quả, hái quả ấy về

bán. Người nữ tỳ mua táo cho công chúa ăn, công chúa mọc sừng. Trong khi thầy thuốc bó tay thì cũng như truyện trên, anh chàng ñóng giả lang y, ñược mời vào lâu ñài chữa cho công chúa. Lần ñầu, thầy cho uống thuốc nhì nhằng không công hiệu. Thầy bảo: - "Nếu trong lòng có tội lỗi mà không sám hối thì bệnh này rất khó chữa". Công chúa nói: - "Để mai tôi sẽ ñi xưng tội". Sáng mai anh ñến trước nấp vào chỗ rửa tội, bảo công chúa: - "Có chuyện gì thuộc về lương tâm cứ nói thật thì sừng mới rụng". - "Tôi có lấy một cái túi quái ác". Anh ñưa cho ăn hai quả lê làm rụng một số sừng. Và cứ thế cho ñến khi anh lấy lại ñược cả ba vật quý. Anh bảo tấm phiếu mang mình ñến nhà các bạn ñể trả lại. Sau ñó cả ba trở lại và họ ñược kết duyên với các cô công chúa.

1078

https://thuviensach.vn

dùng dao cùng với bố vỡ nương, lại dùng gậy ñi ñến cung vua, ñược công chúa yêu, nhưng vua - bố công chúa - thấy anh thuộc dòng hèn hạ thì không bằng lòng, ñòi phải làm một con ñường bằng gạo mới gả công chúa. Nhờ "nắp ép khẩu", anh làm không khó khăn. Khi ñánh hơi thấy anh có vật quý thì vua thuận gả, nhưng lại ép anh rượu say ñể anh phun mọi bí mật. Rồi làm bộ không tin, vua bảo anh mang ñến làm thử cho xem. Thế là tiếp ñó anh bị giam cầm, mọi bảo vật ñều bị tước ñoạt. Nhờ người canh ngục giúp ñỡ, anh thoát khỏi ngục lên rừng, không ngờ bắt gặp một cây chuối tiêu có quả to kỳ lạ. Anh ăn một quả tự

nhiên ñầu mọc nhiều sừng.

Sau ñó gặp một cây cam có quả ăn vào thì sừng lại rụng. Anh bèn cải trang mang chuối về dâng vua làm cho cả hoàng gia ñều mọc sừng, trong cung rối rít cả lên. Anh lại ñóng bộ thầy thuốc vào chữa, và cũng như các truyện trên, cho bệnh nhân biết chỉ có bày ñàn cúng oan hồn chàng rể với những vật của nó thì mời hy vọng lành. Vua chỉ ñưa con dao cùn. Anh cho ăn một múi cam, sừng rút ngắn một tí. Anh làm bộ không chữa nổi, bỏ về. Vua cuống quýt mang nốt hai vật kia ra trả, nhưng anh mắng cho vua một trận rồi cưỡi gậy thần mà ñi. Vừa xấu hổ, vừa uất ức, vua hộc máu mà chết. Còn anh sau ñó lấy ñược một cô gái khác nết na làm vợ1.

Người Pháp còn có một truyện Phor-tuy-na-tuyx (Fortunatus) xuất bản từ năm 1530, nội dung cũng là một dị bản của các truyện trên:

Một anh chàng phiêu lưu tên Phor-tuy-na-tuyx lạc vào rừng, nhận ñược của bà Tài thần một cái túi không bao giờ cạn tiền. Sau hắn lại dùng mẹo chiếm ñược của một ông vua (xuyn-tăng) ở A-lếc-xăng-ñri một cái mũ có thể chở ñi theo ý muốn. Hắn chết ñể hai vật quý lại cho con trai Ăm-pê-ñô và Ăng-ña-lô-si-a.

Người con ñi du lịch với cái túi bị A-grip-pin, con gái vua nước Anh biết và chiếm lấy túi. Trở về lấy cái mũ thần của người anh, anh vào lâu ñài vua Anh, dùng mũ ñưa công chúa ñến một nơi hoang vắng ở Hi-béc-ni. Ở ñây có những cây táo sai quả. Công chúa ñòi ăn, anh gửi mũ ñể trèo lên cây. Lập tức công chúa ước một mình trở về lâu ñài. Ăng-ña-lô-si-a hoảng quá, nhưng họa vô ñơn chí, anh ăn táo và ñầu mọc hai sừng, ñành ngồi than khóc. Một tu sĩ ñi qua nghe tiếng khóc, bèn chỉ cho một loại táo khác ăn có thể làm mất sừng. Thế rồi cũng như các truyện trên, anh cũng trảy cả hai loại táo, tìm cách về Luân-ñôn bán loại thứ nhất cho công chúa, rồi giả ñóng bộ lang y chữa cho rụng sừng trước khi lấy lại các vật quý. Đoạn bảo mũ mang cả mình và công chúa ñến một nhà tu kín, rồi bỏ nàng lại ñấy mà ñi.

Trong văn học phương Tây thời Trung ñại cũng có một quyển truyện kể một hoàng tử nhận của cha mình ba vật quý. Anh bị rơi vào bẫy của một cô gái ñẹp; 1 Theo Truyện cổ Thái, Nhà xuất bản Văn hóa, Hà-nội, 1980.

1079

https://thuviensach.vn

cô này ñánh hơi biết ñược giá trị của ba vật bèn tìm cách chiếm ñoạt. Cuối cùng hoàng tử bị cô gái phản bội mang ñi bỏ trong một sa mạc. Đói quá, anh ñi thất thểu, dọc ñường thấy có loại quả cây, ăn vào không ngờ bị bệnh hủi. Lại ăn một quả khác thì lành. Khi ñến một xứ nọ, anh thử dùng loại quả thứ hai chữa cho một người hủi, ñược họ coi là bậc ñại lang. Về ñến thành phố cũ, ñại lang y (hoàng tử) ñược cô gái ñón vào nhà chữa bệnh, nhưng cô ta không nhận ra diện mạo của anh. Vị ñại lang nói: - "Bệnh này sẽ lành nếu bà biết sám hối những tội lỗi ñã phạm trước ñây, nếu không tôi cũng bó tay". Cô kia thú nhận. Nhưng ở

ñây sau khi ñã lấy lại ba bảo vật, hoàng tử cho kẻ thù ăn quả cây hóa hủi rồi bỏ

ñi biệt1.

Truyện Ấn-ñộ:

Một ông vua chuẩn bị một chuyến du lịch. Bèn giao ước lại cho quan ñầu triều, bảo rằng nếu quá một năm mà mình chưa về, thì y phải giao nước cho quan thứ hai của triều ñình ñể ñi tìm mình. Vua ñi ñến nơi gặp bốn tên trộm, trộm ñược bốn vật quý, ñang cãi nhau không ai chịu ai. Bốn vật quý là: một gươm có thể chặt ñầu kẻ thù ở cách xa, một bát sứ chỉ cần ra hiệu là có thức ăn ngon, một tấm thảm có thể hái ra tiền và một cái ngai có thể mang người ñi bất cứ ñâu. Được chọn làm trọng tài, vua bảo ai lặn xuống nước ñược lâu hơn thì kẻ

ấy chọn lấy cái quý nhất, v.v...Khi họ hụp ñầu, vua vội cướp lấy tất cả, rồi trèo lên ngai bảo nó ñưa mình ñến một thành phố xa. Ở ñây vua mê một gái ñĩ nổi tiếng ñẹp và lấy vàng từ tấm thảm ñể cung phụng. Ngạc nhiên vì tấm thảm lạ, cô gái sai ñầy tớ rình biết ñược giá trị tấm thảm và các vật khác, bèn dỗ cho vua mang mọi thứ tới, ñoạn rủ ñi gặp vua nước mình ñể cùng nhau ñi săn. Khi hai ông vừa ra ñi thì nàng lấy trộm giấu kín các của quý, ñoạn nổi lửa ñốt nhà. Từ xa nhìn thấy lửa vua vội chạy về thì ñã thấy cô gái làm bộ xõa tóc nằm giữa ñất than khóc. Vua hỏi: - "Những vật kia ñâu?" - "Không biết". Thế là hết tiền, vua bị gái ñĩ hắt hủi và cũng không có cách nào ñể trở về nước.

Một năm trôi qua, quan ñầu triều bèn bỏ ñi tìm vua. Đến một nơi nọ có một cái giếng nước ñen sôi sục, một con chồn ñến uống nước bị một vài giọt bắn lên ñầu nó, tự nhiên nó hóa thành khỉ. Thấy vậy ông quan bèn múc lấy một bình mang ñi. Khi gặp vua, ông ñưa cho vua vàng, bảo tìm ñến nhà gái ñĩ và ñưa mình ñi theo giả làm ñầy tớ. Trong lúc nói chuyện, quan ñầu triều lén nhỏ nước lên ñầu cô gái và cô liền hóa khỉ. Người nữ tì thấy vậy sụp lạy xin làm cho chủ trở lại nguyên hình. - "Phải ñưa ñây cây gươm, bát sứ, tấm thảm mới ñược". Người nữ

tì mang ñến, hai người vội trèo lên ngai, chỉ một lúc sau ñã trở về nước cũ.

Những truyện dưới ñây ñều kết hợp một phần với mô-típ truyện Con chim khách mầu nhiệm (số 153). Ví dụ một truyện khác của Ý (Italia).

1 Trong Ghe-xta Rô-ma-nô-rum (Gesta Romanorun).

1080

https://thuviensach.vn

Một chàng trẻ tuổi ăn quả tim một con chim mầu nhiệm nên mỗi sáng ñều nhặt ñược ở dưới gối một hộp tiền. Trong khi ñi du lịch ñến một thành phố nọ, chàng trai nghỉ ở nhà một người ñàn bà và cô con gái của bà. Cô gái rất ñẹp làm cho anh vui miệng khoe khoang số phận của mình và còn nói toạc cái bí mật của món của cải thu hoạch ñều ñặn hàng ngày. Mẹ con ñộng lòng tham, bèn cho anh chàng ăn một thứ thuốc làm cho quả tim chim bật ra ngoài ñể chiếm lấy, ñoạn ñuổi anh ra khỏi cửa. Nhờ ñược một bà tiên thương hại cho một chiếc nhẫn thần có phép ñưa người ñi xa, anh lại trở lại nhà cô gái, không ngờ cô gái cũng lại biết ñược. Cô ñề nghị ñi chơi núi. Cuối cùng cô bỏ anh trên núi cao rồi trộm nhẫn thần trở về một mình. Ở ñây anh chàng ñói bụng cũng tìm ăn, nhưng không phải táo mà là một thứ xà lách, tự nhiên hóa thành lừa. Lừa ñi dần xuống chân núi gặm cỏ. Không ngờ ăn phải một thứ cỏ lạ, lại hóa thành người. Anh hái cả

hai thứ về, cải trang, rao bán xà lách trước nhà mẹ con cô gái. Cô gái mua xà lách ăn, hóa thành lừa. Anh cũng chữa cho cô lành với ñiều kiện phải trả lại tất cả các vật quý.

Truyện của người Can-muc (Kalmouks) trong sách Cái chết mầu nhiệm: Có hai chàng trẻ tuổi: một người là con vua (khan) và một người là bạn của người kia, bị bắt, sắp bị ñem làm mồi cho hai con nhái dữ tợn từng bắt dân ñịa phương mỗi năm nộp một mạng người. Nghe nói ai ăn ñược thịt hai con vật ấy sẽ nhả ra vàng và ñá quý, hai chàng bèn tìm cách giết chết hai nhái rồi ăn thịt.

Đoạn ra ñi sau khi nhả ra vô số báu vật. Đến chân một hòn núi nọ hai chàng trọ

tại nhà hai mẹ con làm nghề bán rượu. Biết khách có báu vật, mẹ con bèn phục rượu cho say, cướp lấy, rồi ñuổi ra khỏi cửa. Hai chàng ñi một ñoạn ñường khá xa, gặp một bọn trẻ ñang tranh nhau một cái mũ có phép làm cho người ta tàng hình. Họ bảo chúng: - "Mũ sẽ về tay ñứa nào chạy ñến ñích trước nhất". Chúng nghe lời, nhưng khi chúng chạy, họ cướp lấy mũ, cũng bằng cách ấy họ chiếm ñược một ñôi hia bảy dặm mà hai con quỷ ñang tranh nhau. Qua nhiều cuộc phiêu lưu, một hôm họ ghé vào một ngôi ñền. Nhìn qua khe của thấy người giữ

ñền ñang giăng một tờ giấy rộng rồi quấn vào người, quấn xong tự nhiên hóa thành lừa. Lại quấn giấy vào lần thứ hai thì trở lại thành người. Họ vào ñền lấy trộm cuộn giấy, mang ñến nhà mẹ con người bán rượu bảo nếu dùng giấy ấy cuốn vào người sẽ ñược nhiều vàng. Hám của, mẹ con nghe theo, ñều hóa thành lừa cái. Để trừng phạt chúng, họ bắt chúng làm công việc nặng nhọc trong hai ba năm, chờ ñến khi hối lỗi mới cho trở lại nguyên hình. Kết thúc truyện này giống với một truyện của Pháp Con chim xanh (xem Khảo dị truyện số 123, tập III).

Truyện Ả-rập (Arabie):

Một người trẻ tuổi sau khi ăn cổ họng một con chim lạ, bỗng nhiên trở nên có sức khỏe hơn người. Anh ñến một nước nọ, ở ñây có niêm yết ai thắng công chúa trong một cuộc thi vật sẽ ñược kết hôn cùng công chúa, nhưng nếu thua thì 1081

https://thuviensach.vn

bị mất ñầu. Anh xin ñấu. Công chúa (vốn khỏe nổi tiếng, từng làm cho các ñối thủ rơi ñầu) không thắng nổi anh. Hai bên nghỉ sức ñợi mai ñấu tiếp. Đoán trong người chàng trai có cái gì lạ, buổi chiều người ta cho anh uống một thứ thuốc mê; khi mê, thầy thuốc cởi áo khám, biết sức khỏe của anh là do cái họng của con chim lạ mà có. Họ bèn dùng phép lấy cái họng ấy ra khỏi dạ dày. Tỉnh dậy thấy mất sức khỏe, anh bèn bỏ trốn. Ở ñây cũng có truyện dọc ñường anh gặp ba người ñang tranh nhau ba vật quý (một tấm thảm bay, một cái bát gọi thức ăn ngon, và một cối xay tay có thể quay ra tiền). Anh bèn ném một hòn ñá ra xa, bảo ai nhặt ñưa về trước sẽ ñược làm chủ các vật quý. Thế rồi trong lúc họ chạy, anh ước tấm thảm cho mình lên núi Cáp, rồi lại ñưa về chỗ công chúa, ñề nghị

tiếp tục vật trên tấm thảm của anh. Khi cả hai người bước lên thảm, anh ước cho thảm mang cả hai lên núi Cáp. Thấy vậy công chúa cả sợ, hứa trả họng chim cho anh nếu anh ñưa nàng trở về. Tưởng thế là xong, nhưng anh lại ñể lộ hai vật quý kia làm cho công chúa ñộng lòng tham, bèn bảo anh ñưa mình ñi dạo chơi.

Trong một lúc anh bước chân ra khỏi tấm thảm, lập tức công chúa ước trở về với bố. Thế là mất tất cả mọi thứ, chàng trẻ tuổi chỉ còn biết ngồi mà khóc. Cũng gần giống các truyện trên, trong khi ñi thất thểu dọc ñường, anh tìm ñược hai cây chà là: một màu vàng, ăn quả vào bị mọc sừng; một màu ñỏ, ăn vào thì sừng rụng. Anh hái ñầy túi mang về, cải trang, rao bán ở cửa lầu. Công chúa ăn mười sáu quả mọc luôn tám sừng. Mọi thầy thuốc ñều bó tay. Vua hứa gả công chúa cho kẻ nào chữa lành. Anh chàng tới, bắt ñầu cho ăn một quả chà là ñỏ, một sừng rụng xuống, tiếp tục mỗi ngày một quả cho ñến ngày thứ tám thì ñược lấy công chúa làm vợ, và nhờ ñó chiếm lại mọi vật quý1.

Một số truyện dưới ñây cũng có tình tiết trừng phạt kẻ xấu bằng cách làm cho dài mũi, nhưng không thuộc loại mô-típ trên, chỉ có kết hợp phần nào với mô-típ truyện Tam và Tứ (số 149):

Người Dao có truyện Quả lúc lắc:

Có hai anh em nhà kia, người anh chiếm ñoạt tất cả tài sản của bố mẹ ñể lại, lại còn bắt em lao ñộng nặng nhọc. Một hôm người em một mình canh lúa nương, ñuổi theo con chim ri ăn lúa, tình cờ leo núi ñến một nhà nọ có bảy cô tiên, lại có một quả lúc lắc, khi ước thì có cơm dọn ra. Anh chàng trộm lấy quả

quý về nhà nhờ ñó ăn uống thỏa thích, lại còn thết ñãi bà con làng xóm. Biết em mình nhờ ñuổi chim mà ñược của quý, người anh cũng ñi canh lúa ñêm và cũng ñuổi theo chim ri, nhưng lúc ñến nơi không ngờ vì lần trước mất quả lúc lắc nên bảy cô tiên lập tâm rình. Bắt ñược hắn, mỗi cô véo mũi một cái, mũi hắn tự

nhiên sưng tấy dài tới rốn. Người anh về cầu cứu em, em lại ñi rình ở nhà bảy cô tiên, nghe lỏm ñược phép chữa lành mũi sưng là gõ quả lúc lắc vào mũi với câu thần chú: "Sống thật thà! Sống thật thà". Nhờ ñó anh chàng chữa ñược cho anh 1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ dân gian miền Lo-ren, tập I.

1082

https://thuviensach.vn

mình lành lặn như cũ, sau khi bắt anh chịu sự nhức nhối của cái mũi sưng trong nhiều ngày ñể trừng phạt1.

Người Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Chàng nghiện rượu và chàng nghiện thuốc phiện rất giống chuyện vừa kể:

Có một anh chàng nghiện rượu và một anh chàng nghiện thuốc phiện, bị làng xóm ruồng bỏ thành ñôi tri kỷ. Họ ñi lang thang bạ ñâu ngủ ñấy. Một hôm chàng nghiện rượu ngủ quên ở một quán gần bãi tha ma. Đêm lại, có mấy con quỷ vào, nói: - "Có mùi thịt sống". Chúng ñi kiểm soát, nhưng anh bắt chước chúng rất khéo. "Một, hai, ba, bốn, một tý không sai", nên chúng không ngờ gì nữa, lại mách cho biết có một hũ vàng dưới chỗ ngồi. Sáng dậy, anh ñào lấy ñưa về và trở lên giàu có. Chàng nghiện thuốc phiện cũng bắt chước ngủ ở quán, hy vọng ñược của, nhưng không may, lũ quỷ vì mất của nên lần này ñể tâm rình. Bắt ñược anh, chúng kéo mũi dài ñến chín thước ñể trừng phạt. Chàng kia lại ñi chơi với lũ quỷ, nhân hỏi cách chữa, quỷ bày cho lấy chày cọ vào mũi thì lành2.

Việt-nam có truyện Chàng tẹt mũi cũng tương tự như hai chuyện trên.

Một người cha sắp chết ñể lại 30 nén bạc cho hai ñứa con trai. Hai anh em rủ

nhau ñi lập nghiệp. Nhưng người anh cướp lấy tất cả. Người em ngủ trong một cái miếu nghe các vị thần kháo chuyện. Một vị hỏi: - "Cây bưởi ở một làng nọ

ñang xanh tốt tại sao lại héo?". Đáp: - "Nếu giết ñược hai con chuột bạch cắn mất rễ thì cây xanh trở lại". - "Có bà già làng nọ có cây dưa mỗi năm ra hai quả

bằng vàng, cớ sao nó cứ héo mòn?". - "Nếu bà ấy chăm sóc con ngựa cẩn thận thì cây lại xanh". Một vị khác lại nói: - "Tôi có cái trống ñánh ba tiếng thì có thức ăn". Nói rồi lấy trống ra ñánh ñể dọn cỗ mời nhau chén. Sáng dậy, người em thấy các vị thần ñã biến ñi ñằng nào, bèn lấy cái trống thần rồi tìm ñến làng có cây bưởi bày cho dân làng ấy bắt giết hai con chuột bạch, rồi lại ñi ñến làng có bà già, bày cho bà ta cách cứu chữa cây dưa quý. Bà ta gả con gái cho anh, hai người sống sung sướng.

Khi gặp lại người anh tham lam, người em kể cho nghe câu chuyện của mình.

Người anh cũng tìm ñến ngôi miếu cổ. Lúc này các vị thần tỏ ra bực tức và chỉ

nói với nhau về những câu chuyện của họ không hiểu sao bị tiết lộ. Tìm thấy anh chàng, họ lôi ra ñánh túi bụi, bắt phải trả cái trống thần. Hắn khất sẽ về lấy. Các vị thần bèn kéo dài cái mũi của hắn. Hẹn khi nào trả xong trống sẽ hóa phép làm cho ngắn lại. Nghe chuyện người em lại ñến ngôi miếu cổ. Nghe các vị thần bảo nhau nếu dí trống vào mũi, mũi sẽ trở lại nguyên hình. Người em bèn về, dí trống vào mũi anh mình, nhưng ở ñây hắn dí quá tay làm cho mũi tẹt lõm vào3.

1 Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập II, nhà xuất bản Việt-bắc, 1974.

2 Theo Miến-ñiện dân gian cố sự.

3 Theo Cây ñàn kỳ diệu.

1083

https://thuviensach.vn

Xem thêm các truyện ở Khảo dị truyện số 149.

1084

https://thuviensach.vn

166. BỐN CÔ GÁI MUỐN LẤY CHỒNG HOÀNG TỬ

Ngày xưa, có vợ chồng một nhà phú hộ nọ sinh ñược bốn cô con gái. Lớn lên, cô nào cô ấy nhan sắc xinh ñẹp, trong vùng khó có ai sánh kịp. Cha mẹ các cô muốn tìm nơi môn ñăng hộ ñối ñể gả chồng, nhưng khi hỏi ñến, cả bốn cô ñều trả lời: - "Chúng con chỉ muốn lấy chồng hoàng tử". Cha mẹ các cô bảo:

- Chúng mày là con nhà dân, những hạng con vua, cháu chúa trong thiên hạ

thiếu gì bậc "quốc sắc thiên hương". Làm sao lại mơ tưởng xa xôi như vậy cho khổ tấm thân.

Song dù khuyên dỗ thế nào, các cô cũng không chịu nghe. Lâu rồi, vợ chồng phú hộ tức mình, bèn cho mỗi cô một nén bạc, bảo ñi ñâu thì ñi cho khuất mắt.

Bốn chị em cầm lấy bạc, và rủ nhau lên ñường tìm ñến kinh kỳ.

Buổi chiều ngày thứ hai, họ ñi trên một ñoạn ñường vắng toàn ñồi núi. Đi mãi, mặt trời sắp lặn mà chẳng gặp một ai. Cuối cùng ñến một ngã ba ñường, họ gặp một bà già. Mừng quá, các cô xúm lại hỏi thăm: - "Thưa bà, nhà bà ở ñâu?" Bà già cũng tỏ bộ thân mật: - "Chà các con ñi ñâu ñây?" - "Chúng con tiến kinh, ñến ñây thì trời tối". Chỉ vào một lùm cây xa xa, bà già nói: - "Nhà già ở trong kia". -

"Bà làm ơn cho chúng con nghỉ nhờ một tối, có ñược không?" - "Nếu các cô không chê nhà già chật hẹp thì xin mời các cô ghé nghỉ. Nào, các cô hãy ñi theo tôi".

Không ngần ngại, bốn chị em ñi theo bà già, qua một ñoạn ñường khá dài thì ñến một lùm cây, trong có một ngôi nhà nhỏ. Chỉ vào một cái giường, bà già nói: - "Giường ñấy, các con có thể nằm ở ñây, còn già thì ngủ ở trong buồng kia". Thấy nhà vắng vẻ, các cô lại hỏi: - "Thưa bà, bà ở một mình?" - "Có ñứa con gái nó ñi vắng mấy ngày nay chưa thấy về".

Vì ñi ñường mệt, các cô gài trèo lên giường làm một giấc li bì. Chỉ có cô út vì giường chật lại nằm mé ngoài, không ngủ ñược. Cô bỗng ngửi thấy phảng phất một mùi tanh. Chờ khi nghe tiếng bà già ngáy rống ở trong buồng, cô mới lén dậy tìm khe cửa nhìn vào. Thì ra dưới gầm giường nằm của bà già, ñầu lâu và xương trắng vứt khắp nơi, ruồi nhặng lao xao, mùi tanh xông ra ñến lợm mửa.

Đúng ñó là nhà một con yêu cái chuyên ñi dỗ trẻ về ăn thịt. Thấy bốn cô gái trẻ

măng ñang cần chỗ nghỉ, yêu ta không còn mừng nào hơn thế, bèn rủ về, chuẩn bị giam họ vào hầm kín chờ con gái về lần lượt bắt chén thịt. Khi thấy rõ tình thế

nguy ngập, cô út liền ñánh thức các chị dậy, rỉ tai kể cho nghe mọi việc, rồi nói:

- Đây là nhà yêu tinh, không còn nghi ngờ gì nữa. Vậy nhân lúc nó ñang ngủ, chúng ta hãy mau trốn khỏi nơi này, nếu không thì tính mạng chẳng toàn.

1085

https://thuviensach.vn

Cả mấy chị em lật ñật mở cửa rồi ba chân bốn cẳng ñi ra khỏi lùm cây. Nhưng ñi chẳng ñược bao lâu, họ biết là mình lạc ñường. Loanh quanh một hồi, họ bỗng gặp một ngôi ñền. Chị em mệt quá vào ngồi nghỉ một lát. Nhưng rồi lại sợ yêu tinh thức dậy ñuổi kịp, nên họ lại hối hả ra ñi. Bấy giờ vị thần ở ngôi ñền vốn biết bốn chị em là "quý nhân". Nên hiện ra trước mặt họ, ôn tồn hỏi: - "Các con ñi ñâu thế này?". Bốn cô ñáp: - "Chúng con tiến kinh" - "Các con ñi ñêm khuya mà không sợ ư?" Bốn chị em kể cho nghe câu chuyện gặp yêu tinh và bị lạc ñường. Vị thần nói: - "Ta là thần ngôi ñền này. Hãy ñi với ta, ta sẽ che chở cho ñến tận kinh ñô". Nói rồi vị thần hóa thành một người cao lớn bảo các cô ñi theo, nép vào trong áo tơi của mình.

Đi ñược một chốc, bốn cô nghe có tiếng rầm rập ở ñằng sau. Vị thần bảo:

- Hãy giữ hết sức yên lặng, con yêu ñã ñuổi kịp chúng ta.

Nói rồi thần bốc các cô lên ngồi trong túi áo mình, cứ hai cô một túi. Một chốc, con yêu ñã bước kịp, hỏi:

- Này lão kia, có thấy bốn ñứa con gái ñi ñường này không?

Đáp:

- Có gặp, nhưng chúng ñã rẽ về lối kia, lâu rồi.

- Quái lạ, tại sao ta thấy có mùi thịt người?

- Thế thì ta vừa mới ăn xong ñấy những thức ăn thừa còn vứt dọc ñường kia kìa, mày có ñói thì trở lại nhặt mà ăn.

Khi con yêu quay ñi, vị thần cứ ñể nguyên các cô gái trong túi áo mà bước ñi vùn vụt. Gà chưa gáy canh năm ñã tới cửa ô. Vị thần lại bốc các cô ñặt xuống ñất và nói:

- Bây giờ ñã ñến kinh kỳ. Trời cũng sắp sáng. Các con tìm quán mà nghỉ, ñể ta trở lại.

Vừa bước xuống ñất, bốn cô cùng sụp lạy, hết lời cảm ơn cứu mạng. Nhưng khi họ ngửng lên thì vị thần ñã biến mất.

*

* *

- Lại nói chuyện yêu tinh khi quay trở lại, sục sạo tìm mãi không thấy bốn cô gái ñâu. Miếng mồi ngon sắp lọt vào miệng lại ñể trượt mất, nên hắn tức giận tràn hông. Sau ñó ít lâu, hắn nghe tin ở kinh kỳ cử hành hôn lễ của hoàng tử lấy một lúc bốn chị em. Không ngờ bốn con mồi của mình lại trở thành vợ hoàng tử, cơn giận của hắn ñã lắng xuống giờ lại bừng bừng bốc lên: - "Hừ, ta sẽ tìm cách làm cho chúng nó phải thân tàn ma dại mới hả". Nghĩ vậy, hắn ñợi dịp hoàng tử

1086

https://thuviensach.vn

lên ngôi, biết ông vua mới là một tay hiếu sắc, bèn biến con gái mình thành một trang nõn nà tuyệt sắc, rồi một ngày nọ ñưa con gái về kinh, trong một ñêm bỏ

vào ngự uyển, nơi vua thường ñi dạo hàng ngày. Trông thấy cô gái ñẹp ñi lại giữa các luống hoa, nhà vua sửng sốt ñến mê mẩn. Vua hỏi:

- Nàng ở ñâu tới ñây?

Đáp:

- Mẹ thiếp ñưa thiếp lên thăm kinh kỳ rồi vì mê cảnh quá chân, hai mẹ con lạc nhau. Cuối cùng thiếp vì say hoa, lọt vào chốn này, không biết ñây là vườn cấm.

- Nàng có muốn chung sống với ta ở chốn hoàng cung không?

- Trong cung bệ hạ ñã có những bà nhạn sa cá lặn, thiếp xấu xí, chẳng xứng với bệ hạ.

- Thế mà cứ như ý ta, nàng lại bỏ xa bọn họ. Thôi, hãy theo ta vào cung, nàng muốn gì ta cũng bằng lòng.

Bấy giờ cô gái yêu tinh mới nói toạc ý ñịnh của mình.

- Nếu bệ hạ muốn chung chăn gối với thiếp thì trước hết xin hãy ñuổi khỏi cung ñiện tất cả những người vợ cũ của bệ hạ.

Vua ñang cơn say ñắm, ñáp ngay:

- Khó gì việc ấy?

Bèn dắt cô gái ñẹp về cung, lại hạ lệnh cho cung nữ lập tức ñuổi bốn chị em ra khỏi hoàng thành.

Khi nghe lệnh truyền, bốn chị em tưởng chừng như nghe tiếng sét. Nhưng lời của vua phán, bọn cung nữ không thể không thi hành. Bấy giờ cô út ñang có mang. Mặc dầu cô tha thiết kêu nài, nhà vua cũng không thương hại. Bọn cung nữ và thị vệ cứ theo lệnh dẫn họ ra khỏi cửa cung.

Yêu tinh sau khi thi hành kế ñộc, bấy giờ cũng ñang ñón chờ họ ở Kẻ-chợ.

Hắn hóa phép thành một cái quán trọ có ñủ mọi thứ ñồ dùng lịch sự, lại biến mình thành bà chủ quán, chờ khi bốn cô ñi lang thang mỏi mệt, mới cất tiếng ñon ñả chào mời:

- Cửa hàng chúng tôi có chỗ trọ tươm tất, xứng ñáng với các bậc quý khách dặm ngái ñường xa. Xin mời các bà vào an nghỉ.

Không nghi ngờ gì cả, bốn bà hoàng thất thế ñành tạm vào quán nghỉ chân.

Khuya lại, yêu tinh lẻn vào buồng nhằm khi họ ñang ngủ say móc luôn tám con mắt của họ một cách rất êm thấm. Đoạn, hắn hóa phép làm biến mất quán trọ

cùng tất cả mọi thứ ñồ dùng, rồi phi thân một mạch về nhà.

*

1087

https://thuviensach.vn

* *

Sáng mai, bốn chị em tỉnh dậy thấy mình nằm giữa mảnh ñất trống, mắt trở lên mù tịt, thì kêu khóc rất thảm thiết. Bụt ñang ngồi ở tòa sen chợt nghe tiếng kêu than nức nở bèn lập tức xuống ngay. Bụt hỏi: - "Làm sao các con lại khóc?" Các cô kể cho Bụt nghe về số phận của mình. Nghe xong, Bụt bảo: - "Các con ñang gặp nạn lớn. Hãy cố sống ñể nuôi con, sẽ có ngày tái hợp". Đoạn, Bụt hóa phép làm thành một gian nhà, trong ñó có một vại tiền, một vại gạo, dặn rằng hễ lấy vơi bao nhiêu lại ñầy lên bấy nhiêu. Nghe lời Bụt, bốn cô yên lòng ở lại ñây.

Cô gái út ñủ ngày tháng sinh ñược một ñứa con trai. Thằng bé sởn sơ, chóng lớn. Lên năm tuổi, Bụt ñêm ñêm hóa thành người ñến dạy cho các môn võ nghệ, văn chương. Thằng bé thông minh, khỏe mạnh, học chóng tấn tới. Lên tám tuổi, nó ñã tinh thông mọi môn văn võ, lại gan dạ nhanh nhẹn, biết mọi cách ứng ñối tiến thoái. Bụt bèn kể cho nó nghe chuyện cũ của mẹ và các dì nó, nào lúc gặp yêu tinh, nào lúc bị vua ruồng ñuổi và bị yêu tinh móc mắt. Đoạn cho nó một con ngựa, và bảo:

- Con hãy một mình tìm ñến nhà yêu tinh. Con tự xưng là cháu ngoại ñến thăm bà. Con hãy ñem hết khôn khéo ñể cho nó không ngờ vực, rồi tìm cách trả thù cho mẹ và các dì con.

Thằng bé ruổi ngựa theo lời chỉ dẫn của Bụt, tìm ñược ñến nhà mụ yêu. Nó xuống ngựa chào rất lễ phép:

- Thưa bà, mẹ cháu là hoàng hậu, cho cháu về thăm bà.

Yêu tinh hỏi thử mấy câu thấy nó ñối ñáp trôi chảy, tin là cháu ngoại thật, mừng rỡ ñón cháu vào. Ở ñược vài ngày, thằng bé thấy nhiều sự lạ, miệng hỏi không ngớt: - "Thưa bà, cái gậy kia bà dùng làm gì?". Yêu tinh trả lời: - "Ồ, thứ

ñó quý lắm, nó dùng ñể chỉ sông sông cạn, chỉ núi núi bằng" - "Thưa bà, cái vịm kia ñựng những ñôi mắt, bà dùng làm gì vậy?" - "Đó là những con mắt bà lấy ñược ở bốn chị em nhà nọ, món ñồ dưỡng lão của bà ñấy". - "Thưa bà, chén nước kia bà dùng làm gì?" - "Nếu ta ñổ chén nước ấy vào vịm ñựng con mắt thì mắt trở về với chủ cũ của chúng". - "Còn con sư tử kia bà dùng làm gì?" - "Con giống ấy giữ sinh mệnh của bà và của mẹ con. Dầu bà hay mẹ con có bị ai chặt ñầu cũng không bao giờ chết ñược. Nhưng nếu chặt ñầu con sư tử thì bà và mẹ

con ñều chết cả".

Bấy giờ Bụt hóa làm con chuột bạch bò lên mái nhà yêu tinh làm lay ñộng cái chuông con treo trên nóc. Cái chuông ấy ít khi kêu, mỗi khi kêu tức là chúa yêu ở trên rừng thẳm gọi bộ hạ ñến gặp mình. Vì thế khi nghe tiếng chuông, yêu tinh lật ñật bảo cháu:

- Cháu ở nhà ñây, bà phải ñi có việc, ba ngày nữa mới về. Cháu nhớ giữ gìn mọi thứ cho bà nhé!

1088

https://thuviensach.vn

Nhưng yêu tinh ñâu có ngờ trong khi hắn ñi vắng, thì thằng bé ñã gom góp mọi thứ bảo bối rồi cưỡi ngựa về kinh. Đến nơi, nó ñi thẳng vào cung xin gặp vua. Vua cho vào, nhưng vì không biết nó là ai, bèn hỏi: - "Mày là ñứa nào? Đến ñây có việc gì?" - "Tâu bệ hạ thần là con trai của bệ hạ, do một trong bốn chị em trước ñây bị bệ hạ ruồng rẫy ñẻ ra". Nói rồi thằng bé kể một mạch cho vua nghe tất cả mọi chuyện, từ lúc mẹ và các dì nó bị ñuổi ra khỏi hoàng cung cho ñến lúc nó ñánh lừa con yêu cái nắm ñược tang chứng trong tay. Đoạn nói tiếp: -

"Vương phụ từ bỏ những người vợ hiền thục ñể vui thú với yêu tinh. Hiện nay tính mạng vương phụ như trứng ñể ñầu ñẳng...". Vua ñáp: - "Bảo hoàng hậu là yêu tinh, việc ấy ta hoàn toàn không tin?". - "Nếu vương phụ không tin thì con ñem con sư tử này chặt ñầu, sẽ biết hư thực". Bèn chặt con sư tử thành ba khúc.

Hoàng hậu ñang nằm trong cung tự nhiên ngất lịm rồi chết luôn. Trong khi ñó yêu tinh mẹ ñang ở trên ñộng với yêu chúa cũng ngã lăn ra bất tỉnh nhân sự. Bấy giờ vua mới nhận rõ sự thật, bèn sai ném xác hoàng hậu ra ngoài bãi. Thịt của nó rữa nát biến thành ruồi, muỗi và các thứ sâu bọ. Vua bèn theo hoàng tử ñi thăm các người vợ cũ. Đúng lúc bước chân vào nhà, hoàng tử cầm chén nước của yêu tinh ñổ vào chiếc vịm ñựng mắt, thế là những con mắt bỗng dưng như có phép thần, nhảy lên gắn vào hố mắt của bốn người ñàn bà. Mẹ hoàng tử và các dì của nó lại nhìn thấy mọi vật và xinh ñẹp như xưa1.

KHẢO DỊ

Dân tộc Thái có truyện Ú Thêm, một dị bản gần của truyện trên: Vua nước Cham-pa có một người vợ vốn là hầu gái trong cung, tên là Pa Bương. Gần nước này hồi ấy có một nước quỷ gọi là Phi-nhặc, chúng chuyên sống bằng thịt người, lại có nhiều phép biến hóa kỳ lạ. Một hôm có một quỷ cái biến thành một cô gái ñẹp lấy tên là Khăm-ca, tìm ñến mê hoặc vua nước Champa. Vua không ngờ nó là quỷ liền lấy làm vợ, dần dần xa lánh Pa Bương. Khăm-ca ñược yêu chiều, thường hành hạ Pa Bương, ñi ñến móc mắt nàng, gói lại ñịnh dành gửi về cho mẹ mình. Bị mù, lại ñang có thai gần kỳ sinh, Pa Bương lần mò ñến sống trong một hang ñá, sau ñó sinh ñược một ñứa bé ñặt tên là Ú Thêm.

Nhờ hươu, nai, chim chóc nuôi ăn chóng lớn, chẳng bao lâu Ú Thêm ñã biết ñào củ hái rau nuôi mẹ.

Một hôm Ú Thêm ñào ñược một giỏ củ mài ñịnh ñem ra suối rửa, không ngờ

lỡ tay ñánh rơi, nước cuốn giỏ trôi ñi mất. Trong khi lội theo ñể vớt, chàng lạc ñến một cánh ñồng rộng chưa từng thấy bao giờ. Bọn trẻ chăn trâu ở ñây thấy Ú

Thêm là người lạ, bèn thách vật với ñiều kiện nếu thua thì chúng mất gói cơm, 1 Theo "Lời kể của người ñáp cầu" trong Tạp chí Đông-dương (1904).

1089

https://thuviensach.vn

nếu thắng thì Ú Thêm phải ñi chăn trâu cho chúng. Kết quả Ú Thêm hạ hết ñứa này sang ñứa khác. Tiếng ñồn ñến tai vua. Vua cho gọi về cung, hỏi ra mới biết là con mình. Nhân Khăm-ca không con, vua giữ lại nuôi và sai người ñi ñón vợ

cũ về.

Ú Thêm càng lớn càng khỏe, làm cho Khăm-ca lo sợ, tìm cách giết hại. Một hôm mụ trao cho chàng một bức thư và một gói quà dặn ñến quê mẹ mình ñể

học phép giữ nước. Sự thực gói quà ñó là ñôi mắt của Pa Bương, còn nội dung bức thư dặn bao giờ người ñưa thư ñến thì bắt mà ăn thịt, còn nếu nếm quà thấy ngon thì cả nước quỷ kéo nhau sang Cham-pa ñể chén thỏa thích.

Dọc ñường trời tối, Ú Thêm ngủ tại nhà một người tên là thầy Thiêng. Thầy Thiêng hỏi chàng ñi ñâu, chàng không giấu giếm tý nào cả. Nhưng khi chàng ngủ Thầy Thiêng lục ñược bức thư mới biết mọi việc. Thấy tính mạng chàng trai sắp nguy ñến nơi, Thầy Thiêng bèn viết một bức thư khác ñánh tráo vào, trong thư nói: - "Con là Khăm-ca ñã lấy ñược vua Cham-pa ñẻ ñược ñứa con này là Ú

Thêm, hãy chăm sóc cho cháu cẩn thận và cho nó học phép nữa, hễ thành tài thì cho nó về ñánh lấy Cham-pa". Gói quà có hai con mắt, Thầy Thiêng giữ lại thay vào ñó bằng gói khác. Ú Thêm sáng dậy cứ thế ra ñi, không biết gì cả. Mẹ

Khăm-ca ñọc thư, tin chàng là cháu ngoại nên ñối ñãi tử tế, lại dạy nhiều phép lạ. Ở ñược ít lâu, Ú Thêm mới biết mình lọt vào nước quỷ, mỗi buổi sáng từ vua ñến dân kéo nhau ñi kiếm ăn, mọi nhà ñều vắng ngắt; chiều lại, chúng mới lại lục tục về chia nhau thịt người và súc vật ầm ỹ, rồi chẳng nấu nướng gì, cứ thế

ăn uống nhồm nhoàm. Chàng lại thấy có cái hồ nước luôn sôi sùng sục. Một hôm ở nhà chàng ném chơi một hòn sỏi xuống mặt hồ. Một lát ông bà ngoại và một bọn quỷ hốt hoảng chạy về, dặn cháu không ñược nghịch như vậy kẻo ông bà ngoại chết mất. Biết tất cả sinh mạng của nước quỷ gửi gắm vào ñó, chàng giả vờ vâng dạ cho chúng yên lòng.

Khi học ñược phép lạ, lại ñược bà ngoại tặng một cây gươm thần, Ú Thêm nhân lúc mọi người ñi vắng, bèn dùng gươm chém ngang chém dọc vào nước hồ, mỗi nhát chém, nước sủi nhẹ dần, cho ñến cuối cùng nước yên lặng như tờ.

Biết là quỷ Phi-nhặc ñã chết hết, chàng bèn nhảy lên một con ngựa, ngựa ñưa chàng bay vút lên mây, qua nhà Thầy Thiêng, chàng cho ngựa hạ xuống, Thầy Thiêng trao cho chàng cái gói ngày nọ, dặn về nhà gặp mẹ hãy mở. Về ñến nhà, Ú Thêm mới biết là quỷ cái Khăm-ca ñã chết vào lúc mình chém nước hồ. Gặp mẹ, chàng vừa mở gói ra, thì hai con mắt trong gói tự nhiên bay lên sáng long lanh và lọt gọn vào hố mắt của mẹ. Pa Bương hết mù từ ñó và ñẹp hơn xưa1.

Đồng bào Vân-kiều có truyện Xóc cà tực gần với truyện của ta hơn: 1 Theo lời kể của ñồng bào Thái, Thanh-hóa. Kể chuyện ñời xưa, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà-nội, 1975. Trong Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II ñã dẫn, có truyện Ú Thêm và Phi-nhặc là một dị bản, nhưng một số tình tiết hơi khác với truyện trên.

1090

https://thuviensach.vn

Một con quỷ (Xóc cà tực) hóa làm một ñứa bé ñể cho một cặp chị em ñưa mình về nuôi; quỷ ta chỉ chờ dịp ăn thịt cả hai. Nhưng về sau, hai chị em biết ñược, bèn bỏ trốn rất xa, tìm ñến làm vợ một tù trưởng (a-nha) và sinh ñược mỗi người một ñứa con trai. Mất mồi, quỷ cất công ñi tìm. Tìm ñược ñến nơi, quỷ

bèn hóa làm một cô gái ñẹp làm cho tù trưởng mê mẩn, sau ñó cưới nó làm vợ

mà lãng quên hai người vợ cũ. Chờ lúc tù trưởng ñi vắng, quỷ ta lại hiện hình, móc mắt hai chị em. Tù trưởng về thấy vậy ñã không thương, còn ñánh và ñuổi họ vào rừng, may nhờ có hai ñứa con ñi kiếm thức ăn về nuôi. Một hôm hai ñứa xin phép mẹ ñi xa, dọc ñường gặp một ông già chỉ cho các thứ cây thuốc ñem về

chữa lành mắt hai người mẹ. Nghe hai mẹ kể chuyện cũ, hai chàng vội ñi tìm Xóc cà tực ñể báo thù. Cuối cùng hai chàng tìm ñến nhà bố A-nha giết ñược con quỷ ñang hiện hình, chỉ cho bố biết, rồi ñưa bố ñi ñón hai người vợ cũ, mẹ của họ1.

Người Thái-lan cũng có một truyện gần với truyện Xóc cà tực, nhưng ở ñây vợ

cũ của vua không phải hai mà ñến những mười hai nàng công chúa chị em ruột.

Một bà chằng (y-ắc) hóa thành một cô gái ñẹp làm cho vua hết sức mê mẩn, lấy nó làm vợ yêu. Muốn ñuổi những người vợ vũ của vua, bà chằng giả làm bộ lên một cơn bệnh giữ dội. Vua ñến thăm, nó bảo phải có mắt của mười hai người ñẻ

cùng một mẹ thì mới lành. Vua ñang lúc say mê, bèn sai móc mắt những người vợ cũ của mình cho bà chằng, vì chỉ có trường hợp ấy mới ñủ số mắt của mười hai chị em ruột. Kết thúc câu chuyện cũng có một chú bé con công chúa út, nhờ

sức khỏe và tài trí tiêu diệt ñược bà chằng, ñưa mẹ và các dì về với ñịa vị cũ và với cặp mắt lành lặn như xưa.

Truyện Con ốc vàng của người Lào cũng là một dị bản của các truyện trên, nhưng ở ñây có thêm nhiều tình tiết khác:

Vua nước Xa-vi-môn tuổi già mà không có con nối dõi, ra lệnh cho cung tần ai ñẻ ñược con trai sẽ phong làm hoàng hậu. Một cung nữ là Chăn-thê-vi có mang, nhưng khi sinh thì không phải người mà là một con ốc. Tuy vậy, hoàng hậu cũng sợ mất ñịa vị nên giấu kín không cho vua biết việc này, và xúi vua ñuổi Chăn-thê-vi ra khỏi thành. Không ngờ từ vỏ ốc lại bí mật hiện ra một chàng trai (như

truyện Nàng tiên trong vỏ ốc, Khảo dị truyện số 117, tập III) có phép lạ và sau ñó Xăng Thoong - tên chàng trai - ở với mẹ sau khi vỏ ốc bị ñập vỡ. Nỗi vui mừng của Chăn-thê-vi không lâu vì nhà vua cho là ma quỷ, sai ñao phủ ném Xăng Thoong xuống sông. Vua Thủy cứu chàng, nhưng lại giao cho một nàng hầu, vốn là quỷ ñội lốt người, nuôi. Quỷ chưa kịp ăn thịt thì một hôm Xăng Thoong tình cờ lọt vào buồng lúc quỷ ñi vắng. Chàng thấy ñược mọi bí mật và mọi báu vật của nó. Sau ñó, nhằm một hôm quỷ không có nhà, chàng vào múc nước vàng trong chum tắm, toàn thân bỗng sáng ngời như pho tượng, lại mặc 1 Theo Mai Văn Tân, Truyện cổ Vân-kiều, Nhà xuất bản Văn hóa, Hà-nội, 1974.

1091

https://thuviensach.vn

quần áo, ñi giày, cầm kích, người bỗng trở lên cao lớn và bay ñược. Quỷ về biết vậy ñuổi theo, nhưng không kịp nữa rồi, nó chỉ còn trèo núi vẽ những ñạo bùa, rồi ñập ñầu vào ñá mà chết. Xăng Thoong là người biết ý nghĩa của những ñạo bùa ấy, trở thành có tài phép thần thông, nhưng vì không muốn khoe mẽ, nên chỉ

biến thành một chàng trai xấu xí bẩn thỉu lấy tên là Chậu Ngọ.

Đến ñây truyện có thêm tình tiết: công chúa thứ bảy của vua Xa-vi-môn kén chồng, nhưng lại từ chối tất cả mọi chàng trai, mà chỉ ưng có một Chậu Ngọ.

Vua nổi giận ñùng ñùng, ñuổi cả hai ra khỏi kinh thành. Sau ñó vua lại buộc bảy chàng rể (trong ñó có Chậu Ngọ) dự cuộc ñi săn thú, rồi câu cá. Chậu Ngọ lần nào cũng thắng cuộc và lần nào cũng chia cho họ một ít với ñiều kiện hoặc cắt mũi hoặc cắt tai. Về sau nước nhà có giặc, các chàng rể kia không dám xông trận, chỉ có Chậu Ngọ tiến ñến ñâu giặc tan ñến ñấy. Đại thắng trở về, chàng mới biến trở lại thành Xăng Thoong trước sự hoan hỷ của mọi người. Bấy giờ chàng mới cùng vợ ñi tìm mẹ (Chăn-thê-vi) ñưa về cho vua cha ñể lên ngôi hoàng hậu1.

Truyện của người Băng-la-ñex (Bangladesh) cũng có một số tình tiết giống với truyện của người Lào:

Một cô em trong bảy chị em nói rằng mình sẽ ñẻ một ñứa con kỳ lạ. Nghe thế, vua lấy cô làm vợ. Người vợ cũ của vua ghen, bèn lấy một cục ñá thế vào ñứa con trai lúc cô này sinh, rồi vứt em lên núi. Nhưng ñứa bé ñược các con vật nuôi nấng, sau ñó lại ñược một con ngựa thần bảo hộ. Nhờ ngựa thần chỉ bảo, hoàng tử biến mình thành một người xấu xí, vào làm ñầy tớ trong cung. Tuy vậy, anh cũng làm cho nàng công chúa trẻ nhất mê mẩn, lấy anh làm chồng, nhưng thường bị những người anh rể chế giễu. Như truyện của Lào, một hôm anh cùng họ ñi săn thi, họ không ñược gì cả, còn anh thì ñược rất nhiều con thịt. Anh nhường cho họ một ít với ñiều kiện phải ñóng dấu sắt nung vào người. Rồi cũng nhờ ngựa giúp, anh biến trở lại thành chàng trai ñẹp trước ñây, khiến công chúa vợ anh lại càng yêu hơn nữa. Một hôm, nhân ñể báo thù mấy người anh rể, anh vạch những dấu hiệu trong người chúng cho mọi người thấy. Nhờ ngựa chỉ dẫn, cuối cùng anh làm cho bố biết mình là ai và buộc vua về với mẹ.

Những truyện dưới ñây tuy hình tượng ñã xa dần với các truyện trên, nhưng có phần chắc ñều là những dị bản xa gần của chúng. Lược kể ở ñây mỗi thứ một vài truyện tiêu biểu.

Trước hết, một số truyện gần mô-típ của truyện Tấm Cám với chủ ñề dì ghẻ

ñánh tráo con mình thay cho con chồng là vợ vua (hoặc em âm mưu hại chị ñể

cướp tình yêu) với hình ảnh nổi bật: móc mắt. (Xem thêm Khảo dị, truyện số

153, truyện của Pháp: Cô Ma-ri ở túp lều trong rừng).

Một truyện khác của Pháp là Con nai cái trắng:

1 Theo Hoàng Lâm, Xu-văn-thon, sách ñã dẫn.

1092

https://thuviensach.vn

Một ông vua muốn lấy vợ không biết chọn ai giữa hai cô gái ñẹp. Cuối cùng vua cũng thành hôn với một cô. Ít lâu sau, hoàng hậu ñẻ ñược một ñứa con trai.

Trong khi vua ñi vắng, cô kia vốn có phép phù thủy, bèn nhân dịp ñến thăm biến hoàng hậu thành một con nai trắng, còn mình thì thay vào hoàng hậu. Người bị

phép phù thủy hễ sau ba ngày mà không có ai giải phép thì sẽ thành nai suốt ñời.

Cô hầu hoàng hậu có biết việc này, nhưng vì sợ quá, không dám hé răng.

Ngày hôm sau vua về. Vào buồng hoàng hậu, vua không nghi ngờ gì cả, bèn hỏi thăm sức khỏe. Hoàng hậu giả ñáp: - "Sức khỏe của thiếp hiện nay rất xấu, nếu không ñược ăn thịt nai cái trắng thì mai sẽ chết". Vua bèn tổ chức một cuộc săn ñuổi, nhưng con nai (hoàng hậu) trốn ñược. Tối lại, nai về ñập cửa, cô hầu mở cửa thấy nai biết là chủ của mình. Thấy con trai mình, nai nói: - "Con ôi, chỉ

còn hai ñêm nữa, nếu cha con không giải phép ñược thì mẹ suốt ñời cứ là nai".

Cô hầu không nói gì. Ngày mai vua lại ñến thăm, hoàng hậu giả lại rên rỉ như

hôm quá. Vua lại ñi săn, vẫn không ñược nai. Tối ñến, nai lại tìm về, lần này cô hầu kể tất cả cho vua nghe. Ngày hôm sau, vua cũng giả tảng ñi săn, chiều về

nấp ở góc buồng. Khi nai ñến, vua nhảy ra ôm lấy, nai hóa thành người. Vua ñủ

chứng cớ trị tội mụ phù thủy1.

Một truyện tương ñối phổ biến ở châu Âu:

Một người ñàn ông góa vợ có chín người con trai và một cô gái xinh ñẹp. Ông ta lấy một người vợ kế có một con riêng. Hàng ngày những ñứa con trai có phận sự phải ñi tuần xung quanh lâu ñài nhà vua. Một hôm chúng nói với vua rằng mình có một người em gái mỗi lần rửa tay rơi ra vàng và bạc, mỗi lần chải tóc thì rơi ra lúa mì và lúa mạch. Vua phán: - "Đưa ñến ñây cho ta, ta sẽ cưới nàng làm vợ. Nếu không ñúng như thế ta sẽ treo cổ chúng mày". Ngày mai họ chở em gái và cả mẹ con dì ghẻ lên xe. Dọc ñường họ bảo dì trông chừng hộ em mình ñể

họ còn bận ñi vắng một lát. Cô gái không ñược biết chuyện này. Bèn hỏi dì các anh cô dặn gì. Mụ dì ñáp: - "Các anh con bảo dì móc một con mắt của con ñưa cho con gái ta". Nói rồi làm ngay. Sau ñó mụ cho xe chạy, lại móc luôn con mắt thứ hai, rồi ñẩy cô gái xuống bùn. Khi chín chàng trai ñến cung vua thì ngạc nhiên không thấy em gái, chỉ có con gái mụ dì ghẻ. Vua thử thấy không ñúng, bèn sai treo cổ chín chàng trai và lấy cô gái con mụ dì làm vợ.

Trong vũng bùn, cô gái khóc lóc thảm thiết. Một người ñi qua thấy vậy ñưa cô về nhà. Ít ngày sau, cô rửa tay ra vàng ra bạc, lại làm một ñồ vật với vàng của mình, bảo người vợ chủ nhà ñem ñi bán ở cửa nhà thờ, và dặn: - "Nếu vợ vua hỏi mua thì bán và chỉ ñòi ñổi một con mắt". Người vợ chủ nhà bán ñược và ñưa mắt về. Mấy ngày sau, cô lại làm một cuộn chỉ vàng. Cũng thế, người vợ chủ

nhà ñổi ñược con mắt thứ hai. Bỏ mắt vào hố mắt, cô gái lại lành như xưa.

1 Theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn, tập II.

1093

https://thuviensach.vn

Sau ñó cô gái từ giã chủ nhà ra ñi, mang theo một con chó cái. Cô tìm ñến cung vua, tự xưng mình là em của chín chàng trai bị treo cổ. Vua thấy nàng làm rơi ra vàng bạc, lúa mì, lúa mạch thì hối hận. Tìm lại mụ dì, vua hỏi: - "Một người mà giết chín người trai một người gái thì nên xử thế nào?" Mụ ñáp: - "Nên bỏ vào vạc dầu và muối". Lập tức mụ ta bị bỏ vào vạc dầu và muối, còn con gái mụ bị thay ñổi ñịa vị làm người rửa bát. Vua lấy cô gái kia làm vợ.

Truyện của Ấn-ñộ gần Bom-bay (Bombay):

Bắp Kha-ñi - cô út trong bảy chị em - sau những ngày phiêu lưu (gần giống với Tấm, cũng có tình tiết mất giày trong ngày hội) trở thành vợ một ông vua.

Trong khi vua ñi xa vắng nhà, cô ñẻ liên tiếp hai con trai và một gái có nhiều dấu kỳ lạ trên người. Các cô chị vốn ghen tỵ sẵn, nay thấy thế, bèn bắt những ñứa trẻ chôn sống mà thay vào ñó những vật như ñá, chổi, v.v...Vua về thấy vợ

ñẻ ra ñồ vật, sai giam lại và lấy sáu người chị làm vợ. Một vị thần linh tối cao cứu những ñứa con cô út, bảo chúng ñi khắp nơi ăn xin ñể sống. Một hôm chúng ñến lầu vua. Khi sáu người vợ vua ñịnh cho chúng ăn thì chúng từ chối. Thấy vua tỏ ý lấy làm lạ, chúng nói: - "Bệ hạ hãy thả người vợ thứ bảy ñang bị giam ra. Hãy ñặt bảy bức mành giữa bà ấy với chúng tôi và nhìn xem thế nào thì biết".

Vua làm theo. Tự nhiên thấy từ vú Bắp Kha-ñi chảy ra ba tia sữa, chui qua bảy bức mành và lọt vào miệng mấy ñứa bé. Sáu cô chị khi vua tra hỏi ñành phải thú thật.

Một truyện khác của Ấn-ñộ từng ñược Pháp Hiền ghi lại từ thế kỷ thứ III có hình tượng giống truyện trên:

Hoàng hậu Vai-xa-li ñẻ ra một cục thịt (hay một hoa sen) trong có một ngàn ñứa con. Vì ghen tuông, một (hay nhiều) bà vợ khác của vua bỏ cục thịt vào thùng ném xuống sông Hằng. Một ông vua khác thấy thùng trôi, sai vớt lên, mở

ra thấy một ngàn ñứa bé còn sống, bèn ra công nuôi. Lớn lên, chúng ñược phái ñi ñánh thành Vai-xa-li, không biết ñó là nước của bố mẹ chúng. Để giải vây, hoàng hậu mẹ của chúng bèn ñứng trên tháp cao nói với chúng rằng mình là mẹ.

Đoạn, ñể chứng minh, bà ta dùng tay ép vú mình, một ngàn tia sữa vọt ra, mỗi tia chui vào miệng của mỗi ñứa.

Mô-típ này có nhiều dị bản ở nhiều dân tộc mà Cô-xcanh (Cosquin) từng sưu tập trong quyển Sữa bà mẹ và cái thùng trôi (truyền thuyết cổ tích và huyền thoại so sánh nhân một truyền thuyết lịch sử ñạo Hồi ở Ja-va (Java))1.

Truyện của dân ñảo Xê-lep (Célèbe):

Một nàng công chúa nói với người chị rằng mình sẽ ñẻ 99 ñứa con trai và 1

con gái. Cũng như một vài truyện trên, một ông vua nghe ñược, bèn lấy nàng 1 Xuất bản tại Pa-ri, 1908.

1094

https://thuviensach.vn

làm vợ. Lúc có mang vua lại ñi vắng. Sắp ñẻ thì cô chị ghen tuông có âm mưa sẵn, bèn bày cho em nút tai bằng nhựa, gắn mắt bằng sáp. Công chúa ñẻ ra một lúc 99 con trai và 1 con gái, mỗi ñứa chỉ bằng con mối. Cô chị bỏ chúng vào một cái vò ñem bỏ lên rừng, và nói dối là em ñã sinh ra những cái ñinh và những ñồ

vật vô giá trị khác chỉ ñáng vứt bỏ. Lúc về nghe tin ấy, vua bèn sai người ñưa vợ

mình vào rừng chôn sống, chỉ chừa có cái ñầu. Một vị thần giúp cho nàng sống.

Còn những ñứa con thì ñược một ông già nhặt về nuôi. Khi chúng biết làm việc, chúng bèn giúp ông làm ruộng. Một lần chúng làm cho em gái mình một con ngựa gỗ. Cô cưỡi lên ngựa cầu nguyện ít câu, tự nhiên ngựa gỗ biết ñi, cuối cùng ngựa dẫn cô ñến chỗ người ñàn bà bị chôn, cô ñào lên dẫn về cho các anh, bấy giờ họ mới biết ñó là mẹ. Càng lớn cô gái càng ñẹp, cô nổi tiếng về nhan sắc, về

tài trí và phúc ñức. Trong thời gian ấy thì vua lấy cô chị của vợ, khi nghe tiếng ñồn về cô gái lạ, bèn cất công ñi tìm. Gặp cô, ñược nghe kể câu chuyện 99 chàng trai và 1 cô gái do một người ñàn bà ñẻ ra, vua mới biết là bị lừa. Vua muốn gặp vợ cũ ngay, nhưng bị cô gái ngăn cản. Mãi về sau, cô cũng cho gặp ñể mẹ mình tự quyết ñịnh lấy, nhưng cô buộc bố phải giáng người chị của mẹ thành nữ nô.

Truyện của người Xla-vơ (Slaves) lưu hành ở Nga và Phần-lan (Finlande): Có ba nàng công chúa cùng nhau trò chuyện, tự bảo mình nếu trở thành vợ vua I-văng thì sẽ ñẻ con như thế nào. - "Tôi sẽ ñẻ chín ñứa thần ñồng", cô út là Mác-pha ñáp. Vua nghe lỏm ñược, bèn lấy cô út làm vợ. Một hôm vua ñi săn vắng, vợ vua ñẻ ra ba ñứa con trai có phép thần. Một mụ phù thủy (ba-ba i-ya-ga) vào làm bà mụ, thay vào ba con chó con, rồi vứt mấy ñứa bé lên rừng gần một cây sên. Việc này diễn lại hai lần nữa, cũng thế. Đến lần cuối cùng, người mẹ giấu ñược một ñứa con mình vào ống tay áo trước khi người ta tới. Vua hai lần trước kiên nhẫn chờ xem, ñến lần thứ ba thì thất vọng, bèn sai bỏ vợ vào thùng quẳng xuống biển. Thùng trôi vào bờ, ñứa bé lớn phổng lên từng giờ một, làm vỡ

thùng. Nó cầu thần cho xuất hiện một thành phố có lâu ñài, vườn tược, v.v... Mọi việc ñều ñược như nguyện, hai mẹ con sống ñầy ñủ tại ñây. Một hôm có bọn ăn mày ñi qua ñược Mác-pha tiếp ñãi tử tế. Gặp vua I-văng, chúng kể mọi chuyện cho vua hay. Trong khi vua tỏ ra chú ý lắng nghe thì mụ phù thủy - có con gái lấy I-văng sau khi ñuổi vợ cũ - nói: - "Đó là một sự lạ, nhưng tôi còn thấy có sự

lạ hơn thế: có tám ñứa thần ñồng ở trong một rừng cây nọ gần cây sên". Bọn ăn mày khi trở lại, lại kể chuyện này với Mác-pha. Mác-pha bảo con: - "Đó là những ñứa anh của con do mẹ ñẻ ra ñấy!". Người con chuẩn bị hành trang ñi tìm. Mác-pha bèn làm cho nó nhiều bánh nướng nhồi với sữa của mình. Thằng bé tìm thấy các anh nó trong một cái hang. Đưa bánh cho ăn, các anh nó nhận ra mùi sữa của mẹ. Bèn dẫn nhau về. Bọn ăn mày lại về nói với vua rằng ở lâu ñài 1095

https://thuviensach.vn

lúc này lại có thêm tám ñứa trẻ thần ñồng. Vua sai người ñi theo chúng tìm về, cuối cùng nhận ra vợ con1.

Truyện Pháp: Con chim nói sự thật:

Một ông vua bận ñi ñánh giặc, vợ ở nhà có mang. Hoàng thái hậu vốn không ưa con dâu. Hoàng hậu ñẻ ñược 2 con: một trai một gái, nhưng hoàng thái hậu viết thư cho vua chỉ ñẻ một chó một mèo. Viết thư trả lời, vua bảo: - "Hãy ném chúng xuống biển". Vâng lệnh vua, người ta làm theo sau khi bỏ hai ñứa bé vào một cái thùng. Một người lái buôn và vợ ñi bán hàng qua ñó vớt chiếc thùng trôi và nuôi hai ñứa bé. Chúng có phép lạ: mỗi ngày ở thằng bé tự nhiên xuất hiện 50

ñồng ê-cu, còn ở cô gái thì một ngôi sao bằng vàng trên ngực. Một hôm thằng bé ñi học với con người lái buôn, nhân xin nó một ít bánh. Con người lái buôn bảo:

- "Mày ñâu phải là em tao, mày là con hoang" - "Nếu thế thì tao phải ñi tìm bố

mẹ", thằng bé ñáp. Nói rồi nó dắt em gái ra ñi, bố mẹ nuôi giữ thế nào cũng không ñược. Phiêu lưu nhiều ngày, ñến lâu ñài nhà vua, chúng nó tiến vào xin việc làm. Người ta cho ñứa anh làm việc giữ ngựa, còn em thì rửa bát. Thấy chúng, hoàng thái hậu mắng: - "Chúng nó bẩn lắm, ñuổi cổ ñi thôi!" Rồi nói với vua rằng thằng bé khoe nó biết chỗ có nước biết nhảy, vậy hãy sai nó ñi tìm.

Vua cho gọi ñến, bảo phải tìm cho ñược nếu không sẽ thiêu sống. Thằng bé ñi ñường gặp một bà tiên, bà hỏi: - "Đi ñâu ñấy hoàng tử?" - "Tôi ñâu phải con vua, mẹ vua bảo tôi ñi tìm nước biết nhảy" - "Cho gì ta, ta sẽ chỉ cho" - "50 ê-cu". Bà tiên bèn chỉ cho nó lấy một chai nước mang về. Ngày hôm sau hoàng thái hậu lại nói với vua bắt thằng bé ñi tìm hoa hồng biết hát. Cũng như lần trước, nhờ bà tiên nó tìm ñược ñưa về. Sau ñó mụ lại bắt cô gái ñi tìm con chim nói sự thật. Bà tiên lại chỉ cho cô bé ñể ñổi lấy ngôi sao bằng vàng của cô, nhưng vì cô bé không chú ý ñến lời dặn của bà tiên nên bị hóa ñá. Không thấy em về, người anh xin ñi tìm. Bà tiên chỉ chỗ tìm chim và ngoài việc dặn dò anh ñể khỏi hóa ñá, còn chỉ bảo cách cho chim mổ vào ñầu em, em sẽ sống lại. Khi mang ñược chim về vua mở tiệc lớn ñã các lãnh chúa. Trong bữa tiệc, vua bảo chim nói, chim ñáp: - "Sự thật mà tôi nói ra ñây sẽ làm cho một vài vị hổ thẹn" - "Cứ nói", vua phán. Chim bèn kể chuyện mẹ vua viết thư nói dối rằng dâu ñẻ ra chó và mèo ñể

1 Một dị bản của truyện này kể như sau: ñứa bé sau khi ra khỏi thùng nhặt ñược một cái túi trong có máy lửa và súng ñá (hay một cái còi) ñều có phép cầu ñược ước thấy. Con gái mụ

phù thủy (trở thành hoàng hậu) ñể cho vua khỏi chú ý về những câu chuyện do bọn ăn mày kể, bèn khoe với vua rằng mẹ nó có một cái gương soi có thể tìm thấy mọi vật trên thế gian.

Sau khi nghe bọn ăn mày ñến kể lại chuyện này, ñứa bé bèn sai người rèn một cây gậy sắt, rồi cầm gậy tìm ñến nhà mụ phù thủy, và sau một trận chiến ñấu giữ dội, ñã chiến thắng, buộc mụ

phải ñưa cho mình cái gương; nhờ gương này mà nó tìm ra ñược tám người anh bị mụ biến thành bồ câu (hay chó sói). Cả nhà lại ñoàn tụ (Trở lên theo Cô-xcanh (Cosquin): Sữa bà mẹ

và cái thùng trôi, ñã dẫn)).

1096

https://thuviensach.vn

nhẫn tâm vùi hai ñứa cháu xuống biển. Rồi chim chỉ vào hai ñứa bé: - "Đây là hai ñứa con của nhà vua". Nghe xong, vua sai ném hoàng thái hậu vào vạc dầu.

Truyện của Tây-tạng:

Có hai nữ tỳ của một công chúa ñang thèm khát cuộc sống sung sướng. Một hôm chúng rủ công chúa ñi chơi trên bờ sông. Công chúa mang theo một cái chậu bằng vàng, còn chúng thì chậu ñồng. Họ bảo công chúa cùng mình ném chậu xuống nước ñể xem chậu nào giá trị. Chậu vàng chìm còn chậu ñồng thì nổi, chúng nói: như vậy là công chúa không thể về cung ñược nữa rồi, về thì vua cha sẽ không tha. Công chúa bảo một ñứa về xem thử thái ñộ của bố ñối với mình ra sao. Vua tha cho, nhưng khi gặp công chúa, nữ tỳ nói ngược lại. Cả ba cô bèn ngồi lên một ngựa ra ñi. Được tám ngày ñến kinh ñô một nước khác, gặp ông vua nước ấy ñang ñi chơi ở ngoại ô. Hai nữ tỳ tự xưng chính mình là công chúa ñang muốn kén hoàng tử. Vua hỏi: - "Các ngươi biết là gì?" Nữ tỳ thứ nhất ñáp: - "Một nắm giẻ có thể làm thành áo quần của một trăm người". Nữ tỳ thứ

hai ñáp: - "Một nắm gạo có thể làm no một trăm người". Công chúa khiêm tốn không nói gì cả. Thấy vua giục mãi, cuối cùng công chúa ñáp: - "Nhờ phép Phật, tôi sẽ ñẻ một ñứa con trai ngực vàng, bụng xà cừ, chân ngọc". Nghe nói, vua lấy làm thích bèn ñưa công chúa về cung phong làm hoàng hậu, còn hai người kia là nữ tỳ. Bồ tát nhập vào người công chúa sau chín tháng ñẻ ñược một trai như

nguyện, nhưng hai nữ tỳ ghen tỵ, ñem chôn ñứa bé ở thềm, rồi bảo công chúa không ñẻ ra người mà chỉ ñẻ ra cái nhau. Công chúa bị ñuổi, vua lấy hai nữ tỳ

làm vợ. Từ ñó mỗi khi vua ñi qua thềm thấy có bàn tay vô hình kéo chéo áo. Hai nữ tỳ biết chuyện này, ñi tìm thấy ñứa trẻ, bèn bắt giấu vào lỗ tường ở trên cung.

Mỗi lần vua ñi qua, lại thấy có ai kéo tóc. Chúng lại bắt dấu ñứa trẻ ở dưới ngai vua. Cũng vậy. Lại giấu dưới máng chuồng ngựa. Ngựa không dám ñến ăn cỏ.

Khi vua muốn tìm lý do vì sao như thế thì chúng ñem chôn ñứa bé dưới bãi cỏ.

Ở ñây mọc lên một cây có ba màu. Người ta kể cho vua nghe về cái cây lạ lùng này. Trước khi vua ñến xem cây thì cây ñã bị cừu ăn mất. Vua tìm khắp nơi không thấy, lấy làm ngờ, hỏi hoàng hậu bị ñuổi thì bà này quả quyết là mình ñã ñẻ ñược ñứa con lạ. Sau ñó một hôm, một con cừu ñẻ ñược bốn con khác thường. Người chăn cừu hỏi rằng nên ñem nộp cho vua hay giữ lại. Cừu bảo anh mai ñến sẽ cho biết. Sáng mai anh ñến, cừu bảo anh nhắm mắt lại một lúc lâu, khi nó bảo anh mở mắt thì anh ñã thấy một tòa lâu ñài hiện ra rất nguy nga, xung quanh có vườn ñẹp. Cừu giảng cho nghe về ñạo Phật rồi hóa thành một ñứa trẻ

ăn mày ñi thẳng ñến cung vua, gõ cửa. Vua mở cửa hỏi nó là ai. Nó kể lai lịch của mẹ mình. Nghe nói, hai hoàng hậu nổi giận, thì nó liền biến ñi. Trở về với người chăn cừu, ñứa bé sai anh ñi tìm vua, mời vua và mọi người tới dự hội ở

1097

https://thuviensach.vn

lâu ñài mới. Trong buổi hội, ñứa bé kể cho vua biết mọi chuyện và nói nguyên do chỉ là vì quỷ ngự trị thế gian. Lập tức vua tái hợp với hoàng hậu cũ1.

Xem thêm truyện của người Xắc-xông (Saxons) ở Tơ-răng-xin-van-ni (Transynvanie) (Khảo dị truyện số 153) cũng có hình tượng ñứa bé con ñẻ của hoàng hậu trước bị hãm hại, rồi mấy lần tái sinh, sau mấy lần bị ám hại nữa, cho ñến lúc em gặp ñược vua cha trình bày sự thật, giành lại ñịa vị cho mẹ ñẻ.

Người Lào còn có truyện Bốn cây phượng cũng cùng một mô-típ: Xưa có một ông vua tên là Si-vít có hai vợ. Một hôm vua bận ñi săn voi dữ, ở

nhà hoàng hậu là Ma-hê-si ñẻ một lúc bốn ñứa con trai. Người vợ hai của vua vì ghen tị, nhân phép che mắt cho Ma-hê-si lúc sinh, bèn bắt bốn ñứa trẻ bỏ lên bè thả sông, rồi thay vào bốn con chó con. Vua về thấy chó, nổi giận ñuổi hoàng hậu ra khỏi cung, bốn ñứa bé may mắn gặp một bà làm vườn ñem về nuôi.

Nhưng hoàng hậu ñộc ác nghe tin bốn hoàng tử còn sống, lại sai ñầy tớ lén ñánh thuốc ñộc giết chết. Ở bốn ngôi mộ của bốn ñứa trẻ mọc lên bốn cây phượng vĩ.

Hoàng hậu lại sai lính ñến chặt cây vứt xuống sông. Một chú tiểu thấy dính ở tay không phải nhựa cây mà là máu. Bèn về kể chuyện với một nhà sư tiên tri. Ông này biết có bốn vị thánh trên trời xuống nhập vào cây, bèn dùng nước thánh vẩy vào: bốn cây phượng biến thành bốn chàng trai ñẹp thông minh. Họ ở lại cùng nhà sư học tập võ nghệ và ñọc kinh. Sau ñó họ xin phép ñi tìm bố. Đến một vương quốc, họ biết vua Si-vít là cha mình, nhưng vua thì lại không biết. Vua sai một toán lính bắt bốn chàng, nhưng bốn chàng chống lại kịch liệt làm cho chúng thua chạy. Vua giận quá, tự mình cầm quân ñi ñánh. Những mũi tên của vua bắn ra lại hóa thành bánh ngọt, trong khi ñó những mũi tên của họ hóa thành hoa.

Vua mới hiểu ñó là con mình, bèn ñón họ vào cung, bảo họ ñi tìm mẹ trở về, ñồng thời vua ñuổi cổ hoàng hậu ñộc ác2.

Một số dị bản khác còn kết hợp với mô-típ truyện Người thợ săn và mụ chằng có hình tượng nổi bật ném bảo bối thành núi hoặc thành sông nhằm cản chân mụ

chằng ñuổi theo. Xem thêm truyện Cục thịt của Miến-ñiện (Myanmar), Khảo dị

truyện số 137.

1 Đều theo Huy-ê (Huet), Truyện kể về các chị em ghen tuông, tạp chí Dân tộc và xã hội học (1910 - 1911).

2 1. Theo Gu-i-nô (Gouineau) trong Pháp Á tạp chí, số 118 - 120 (1956).

1098

https://thuviensach.vn

167. ÔNG DÀI ÔNG CỘC HAY LÀ SỰ TÍCH THẦN SÔNG KỲ-CÙNG

Ngày xưa, ở vùng sông Tranh thuộc về tỉnh Đông có hai vợ chồng một nhà nọ, gia tư cũng vào hạng khá, nhưng tuổi già mà chưa có con. Thường ngày họ cầu trời có một ñứa con cho vui tuổi già. Một hôm, trong khi ra ñồng phát ruộng, người chồng nhặt ñược hai quả trứng to bằng nắm tay, bèn ñưa cho vợ xem.

Xem xong, chồng ñịnh vứt ñi, nhưng người vợ ngăn lại: - "Đừng vứt, cứ ñể cho nó nở xem thử con gì. Bèn ñưa về bỏ vào vò ñặt cạnh bếp. Chỉ trong mấy ngày, trứng nở thành một cặp rắn nhỏ trên ñầu có mào ñỏ rất xinh. Thấy vậy, người chồng ñịnh ñánh chết, nhưng người vợ ngăn lại: - "Đừng ñánh tội nghiệp. Cứ ñể

mặc tôi, tôi nuôi chúng làm con". Hai con rắn rất khôn, từ ñó quấn quýt với người, ñi ñâu cũng ñi theo. Chúng chóng lớn, mới bằng chiếc ñũa, chẳng bao lâu ñã to bằng ngón tay. Một hôm người chồng cuốc vườn, cặp rắn bò theo sát nút ñể kiếm cái ăn trong ñất mới lật. Vô tình một nhát cuốc bổ xuống làm ñứt ñuôi một con. Con rắn quằn quại. Người vợ kêu lên: - "Chà, tội nghiệp! mày cứ quẩn bên ông lão làm gì cho khổ thân thế này!". Từ ñó con rắn bị ñứt ñuôi ngày một trở lên hung giữ hơn con kia.

Hai con càng lớn càng ăn khỏe. Chúng thường bò vào chuồng gà các nhà lân cận tìm bắt gà con. Bị xóm giềng chửi bới luôn canh, một hôm chồng bảo vợ: -

"Thôi, ta ñem thả chúng xuống sông cho chúng kiếm ăn kẻo lại có ngày mang họa". Hai vợ chồng bèn mang cặp rắn ñến bờ sông thả xuống và nói:

- Bớ các con! Các con hãy ở ñây tự kiếm lấy cái nuôi thân, ñừng có trở về, bố

mẹ không có ñủ sức nuôi các con nữa!

Cặp rắn vừa thả xuống nước, lập tức sóng gió nổi lên ầm ầm, các loài thủy tộc ở các nơi về tụ hội bơi lượn ñông ñảo. Hai vợ chồng rất kinh ngạc. Đêm lại, chúng về báo mộng cho họ biết là chúng ñã ñược vua Thủy cho cai quản khu vực sông Tranh.

Từ ñó hai con rắn làm oai làm phúc suốt cả một khúc sông rộng. Người ta lập ñền thờ chúng bên sông, gọi chúng là Đức ông tuần Tranh, cũng gọi là ông Dài, ông Cộc. Tuy mọi thứ cần dùng ñã có bộ hạ cung ñốn ñầy ñủ, nhưng chúng thỉnh thoảng vẫn bắt người và súc vật qua lại trên sông. Duy ông Cộc bản tính dữ tợn, ngày một trở lên ngang ngược, lại tỏ ra hiếu sắc. Thuyền bè ñi qua ñó, nó thường xoáy nước nổi sóng dữ dội làm cho bị ñắm ñể bắt người lấy của. Mỗi lần nghe tin có xảy ra tai nạn, hai vợ chồng bố mẹ nuôi ông Dài và ông Cộc vẫn thường ra bờ sông hết lời van vái hai con, ñể mong chúng ñỡ phá phách. Chúng cũng có nghe, nhưng rồi chứng nào vẫn giữ tật ấy.

*

1099

https://thuviensach.vn

* *

Một hôm có hai vợ chồng người họ Trịnh có việc ñi thuyền qua ñấy ñỗ lại.

Người vợ là Dương thị vốn người xinh ñẹp làm cho ông Cộc mê mẩn. Đêm lại, bỗng dưng từ dưới nước có hai người con gái bước lên thuyền, mỗi người ñầu ñội một mâm lễ vật. Chúng ñặt mâm xuống trước mặt anh học trò và nói:

- Đây là lễ vật của ông Cộc, ñức ông chẳng bao giờ hạ mình làm những việc như thế này, nhưng chỉ muốn nhà thầy vui lòng nhường lại cho người vợ.

Người học trò chưa bao giờ gặp chuyện trắng trợn ñến thế, bèn tức giận quát lớn:

- Về báo với ñức ông chúng mày hãy mau mau bỏ thói ngang ngược. Ta là người ñọc sách thánh hiền, không bao giờ lại sợ loài quỷ quái.

Chưa dứt lời ñã không thấy hai người con gái ñâu nữa. Tuy nói cứng là vậy nhưng vốn từng nghe những câu chuyện về ông Dài ông Cộc nên người học trò cũng có ý sợ bèn bảo vợ cầm lấy tay nải rồi cả hai từ giã chủ thuyền bước lên bờ.

Nhưng không kịp nữa rồi. Ông Cộc ñã nói là làm. Thấy con mồi ñã lên bộ, ông bèn ñuổi theo, hóa làm một trận mưa bão kinh khủng làm cho họ không thể

tiếp tục ñi ñược. Chồng ñành ñưa vợ vào trú ở một ngôi ñền gần ñó. Mưa bão kéo dài suốt ñêm. Sáng dậy, bão tạnh, người học trò tỉnh dậy ñã thấy vợ mình biến ñâu mất. Anh theo dấu ñếm bờ sông chỉ còn thấy quần áo của vợ chút bỏ lại ñó.

Đau xót vì mất người vợ yêu, anh chàng họ Trịnh bèn ñi lang thang khắp nơi tìm cách trả thù. Trải qua bao nhiêu ngày tháng, một hôm qua một cái chợ, anh bỗng gặp một ông thầy bói hình dung cổ quái ñang ngồi ñón khách. Anh ngồi xuống xin một quẻ về gia sự. Thầy bói gieo quẻ, nói:

- Nhà ngươi ñang có sự lo buồn.

Anh ñáp lại:

- Xin thầy cứ cho biết.

- Vợ nhà ngươi bị một kẻ có thế lực cướp mất.

- Chịu thầy. Xin cho biết vợ tôi hiện nay ở ñâu? Và có cách gì cứu ñược vợ tôi không?

- Không dấu gì nhà ngươi, ta vốn là Bạch Long hầu vốn có phận sự làm mưa ở

vùng này. Thấy việc tác quái, ta muốn giúp nhà ngươi trả ñược mối thù. Ta ñợi nhà ngươi ở ñây ñã lâu. Kẻ kia tuy quyền thế nhưng không thể làm loạn chính pháp. Vậy nhà ngươi hãy theo ta. Trước hết hãy dò tìm tung tích vợ ngươi ñể

nắm ñược chứng cứ ñầy ñủ.

1100

https://thuviensach.vn

Người học trò không còn gì mừng hơn thế nữa, bèn sụp lạy Bạch Long hầu, rồi bước theo bén gót, Bạch Long hầu bảo anh nhắm mắt, ñoạn rẽ nước ñưa anh ñi mãi, ñi mãi ñến một hòn ñảo xa tít ngoài biển Đông. Sáng hôm sau, ông hỏi:

- Ngươi có mang theo vật gì của vợ ñể nàng làm tin không?

Người học trò ñáp:

- Có. Nói rồi ñưa ra một cành thoa của vợ.

Bạch Long hầu cầm lấy ñi ngay. Chỉ hai hôm sau, ông ñã về kể cho chàng nghe tất cả mọi việc và nói:

- Vợ ngươi vẫn một lòng một dạ với ngươi. Đó là một người thủy chung. Vậy mai ñây ta sẽ ñưa nhà ngươi ñến triều ñình ñánh trống "ñăng văn", khi ñưa nàng ra ñối chất, tự nàng sẽ tố cáo kẻ thù. Nhưng ngươi cũng viết sẵn một lá ñơn kiện mới ñược.

Chưa ñầy ba ngày, vụ kiện của người học trò ñã xử xong. Ông Cộc không ngờ

Dương thị lại vạch tội hắn trước tòa án vua Thủy, tuy rằng nàng ñã sinh với hắn một ñứa con. Vua thủy khi thấy chứng cớ sờ sờ về hành ñộng gian ác của bộ hạ

mình thì ñùng ñùng nổi giận. Vua thét: - "Hãy bắt ñày nó ñi thật xa cho ñến cùng trời cuối ñất!". Dương thị ñược ñưa trở về cõi trần với họ Trịnh, hai vợ chồng lại ñoàn tụ. Còn ñứa bé do Dương thị ñẻ ra với ông Cộc thì giao cho ông Cộc nuôi.

Ngày ông Cộc ñi ñày, tôm cá rắn rết náo ñộng cả một khúc sông Tranh. Quân lính áp giải ông Cộc ra biển rồi ñi ngược lên phía Bắc. Trải qua nhiều ngày, một hôm họ ñến một vùng nhìn vào thấy rừng cây mịt mù, không hề có khói lửa.

Ông Cộc hỏi một số người ñịa phương: - "Đây là ñâu?". Họ ñáp: - "Nơi ñây ñã sắp hết ñịa phận nước Việt rồi. Đi quá nữa là sang nước khác". Ông Cộc bảo quân lính áp giải: - "Vậy là ñến chốn kỳ cùng rồi ñó. Theo lệnh nhà vua, ta sẽ ở

lại nơi ñây". Cả ñoàn bấy giờ rẽ sóng kéo vào cửa sông. Nhưng ở khúc sông này từ lâu có một con thuồng luồng trấn trị. Hắn không muốn chia sẻ quyền hành với kẻ mới ñến. Cho nên khi thấy ông Cộc tới, lập tức một cuộc giao phong diễn ra dữ dội từ cửa sông cho ñến tận thượng nguồn. Bấy giờ nước bắn tung tóe, tôm cá chết như rạ. Hai bên bờ lở sụp, sinh mệnh tài sản của dân ven sông bị thiệt hại rất nhiều. Hai bên ñánh nhau mấy ngày không phân thua ñược. Ông Cộc bị

thương tích ñầy người nhưng thần thuồng luồng cũng bị toạc da chảy máu và bị

ñứt mất một bên tai. Thấy thế, những quân lính áp giải vội về báo cho vua Thủy biết. Cuối cùng việc lại ñưa ñến tòa án vua Thủy. Vua bắt hai bên phải chia ñôi khu vực, ñịnh lại ranh giới rõ ràng, và từ nay về sau không ñược xâm lấn ñất của nhau. Ông Cộc bèn cho ñưa một tảng ñá lớn như hình một cái ñầu ñặt ở ven sông. Bến phía thuồng luồng cũng làm phép hiện ra một cái chuông úp ở bờ bên này làm giới hạn.

1101

https://thuviensach.vn

Nhưng thần thuồng luồng vẫn chưa hết giận, vì cho rằng bỗng tự dưng vô cớ

bị chia sẻ quyền hành là do ông Cộc mà ra. Bởi vậy thuồng luồng thỉnh thoảng lại gây sự ñánh nhau với ông Cộc. Dân chúng ở hai bên bờ sông mỗi lần nghe tiếng chuông, tiếng nước sôi ñộng ầm ầm thì biết rằng sẽ có cuộc giao tranh kịch liệt. Về sau vua Thủy giận thuồng luồng "bất tuân thượng lệnh", bèn sai quân kéo tới bắt sống, xích lại, giao cho thần núi ñịa phương canh giữ, còn ông Cộc từ

ñấy ñược cai quản cả hai khu vực.

Ngày nay, bên bờ Nam sông Kỳ-cùng, chỗ chân cầu tỉnh lỵ Lạng-sơn còn có một hòn ñá lớn như hình cái ñầu. Còn bờ bên kia, trong một ngôi chùa cổ còn có cái chuông bị xích, nhưng ñã ñứt mất một bên tai. Người ta nói cái ñầu bằng ñá là do ông Cộc ñặt làm mốc, còn cái chuông là hiện thân của thuồng luồng bị thần Núi xích tại ñây. Cái tên sông Kỳ-cùng cũng xuất phát từ cuộc ñầy ải ông Cộc mà có1.

KHẢO DỊ

Về truyện Ông Dài ông Cộc, riêng miền Bắc có rất nhiều dị bản, phần nhiều dưới dạng truyền thuyết, với hình ảnh con rắn bị bố mẹ nuôi chém ñứt ñuôi.

Vùng Lạng-sơn còn có người kể như sau:

Tại sông Kỳ-cùng có một ông lão nhà nghèo làm nghề chài lưới, có một ñứa con trai. Một hôm, ông lão bắt ñược một quả trứng lạ rất lớn, ñem về giấu ở

thúng trấu rồi quên bẵng ñi mấy ngày, không ngờ trứng ñã nở ra một con rắn trắng. Rắn quen với người và mỗi ngày một lớn. Ông lão mang rắn ñể thả sông.

Nhưng rắn lại về nằm lỳ ở nhà. Ông lão hỏi ñùa: - "Có muốn lấy vợ chăng?" Rắn gật. - "Khi nào con thấy có người ñàn bà mặc áo ñỏ ñứng ở sông thì bắt lấy, tức là người ra cưới cho mày ñó". Rắn lại gật tỏ ý bằng lòng, và còn dặn cứ gọi

"Banh Bạch" thì nó lên.

Về sau ông lão cưới vợ cho con trai mình. Một hôm cô dâu mới ra sông tắm giặt bỗng mất hút. Ông lão giận lắm, gọi rắn lên ñịnh giết chết, nhưng nhát chém của ông chỉ làm nó ñứt khúc ñuôi. Rắn báo cho ông biết: Vua Thủy cho hắn coi khúc sông này và cám ơn bố nuôi về việc cưới vợ cho nó. Sau ñó, một hôm rắn ñưa bố nuôi xuống chơi nhà mình ở dưới sông. Nhà hắn cũng có vô số ñồ ñạc của cải, chẳng khác gì nhà giàu sang ở trên trần. Gặp con dâu, ông lão bảo nó bỏ

1 Theo Nguyễn Dữ Truyền kỳ mạn lục và theo Thiên lôi bị ñòn (Truyện cổ tích Việt-nam). Nhà xuất bản Nguyễn Du, Hà-nội, 1957.

1102

https://thuviensach.vn

thủy phủ theo ông về trần. Nó không nghe và nói: - "Duyên trời ñã ñịnh rồi, còn về làm gì nữa". Người ta lập ñền thờ thần rắn ở gầm cầu1.

Người Tày Lạng-sơn ven sông Kỳ-cùng thì kể như sau:

Đời Lý Nhân Tông niên hiệu Long Phù, ở bản Chúng có một thổ ty họ Bế nhà giàu có hai ñứa con: một trai là Trần Sinh ñã có vợ và một gái là Ngọc Quyên xinh ñẹp. Một hôm mùa xuân, anh em ñi thăm mộ, chiều về họ gặp một chàng trai tuấn tú ñến nhà xin với người bố nghỉ trọ một ñêm. Hỏi tên họ thì ñáp: - "Tôi thuộc họ rồng tên là Hài Sinh, ñịnh về kinh ứng thí, ñầy tớ ñã ñi trước, còn mình vì ñường xa mệt nhọc lại phải nghỉ lại". Thổ ty bằng lòng cho nghỉ lại. Nhưng ñêm lại. Hài Sinh ñược sự ưng thuận của Ngọc Quyên, lẻn vào buồng ân ái, từ

ñó cứ gà gáy ra ñi, nhưng ñêm thì lại mò tới. Đến ñêm thứ năm, Hài Sinh nói mình là con vua Thủy có lệnh phải về, hẹn ñến tết ñoan ngọ sẽ gọi nàng xuống thủy phủ. Ngọc Quyên từ ñấy có mang. Người bố biết chuyện của con, muốn giết, nhưng bị bà mẹ can lại. Đến lúc nàng sắp sinh bố lại mài dao nhọn trực giết vì không muốn thấy những ñứa cháu thuộc nòi thuồng luồng. Đến ngày ñoan ngọ, Ngọc Quyên sinh ra ñược hai con rắn, một con trườn ñi thoát còn một con bị ông chém ñứt khúc ñuôi (sau này người ta gọi là "Ông Cộc"). Gia nhân ñuổi theo thì trời bỗng nổi cơn mưa to gió lớn, ñất chuyển ầm ầm, nứt thành lỗ cho hai con chui vào. Ở nhà, Ngọc Quyên cũng tắt thở. Sau ñó, ông Cộc ngự trị ở

chỗ thác nước trước làng, người ta gọi là Khuổi Ngù (thác Rắn). Nay còn có ñền thờ trên ñường từ Lạng-sơn ñi Lộc-bình.

Vùng ven sông Cầu, sông Thương thì lại kể như sau:

Ở làng Giá, xã Hướng-thượng (Thái-nguyên) xưa kia có một người ñàn bà góa làm nghề chăn tằm. Một hôm ñang hái dâu ở bãi sông nhân khát nước lội xuống sông uống, thấy có hai trứng lạ bèn ñem về cho gà ấp. Trứng nở ra hai con rắn: một trắng, một ñen, ñều có mào ñỏ. Bà nuôi chúng thành quen thuộc, ñi ñâu chúng cũng ñi theo. Nhưng hình thù chúng ngày một lớn, phải bỏ xuống giếng.

Thấy chúng vẫn trở về, cuối cùng bà phải thả ngoài vực Cả sông Cầu. Từ ñây chúng mới chịu yên. Mỗi lần bà muốn qua sông chỉ việc gọi chúng là chúng nổi lên cõng ñưa qua. Một hôm bà vun dâu ở bãi, chúng tìm ñến quấn quít, vô tình 1 Theo Trung Bắc tản văn (1924). Một dị bản khác lưu hành ở bản Mồng thì rắn không phải nở từ một quả trứng lạ do ông lão bắt ñược, mà do bà lão chiêm bao thấy một ñứa bé có một con rắn cuốn quanh người rồi biến vào bụng bà. Từ ñó bà có mang sinh một trai và một con rắn. Rắn sau ñó cũng thả ra sông, lớn lên nó cũng cướp chị dâu làm vợ, cũng bị ông lão chém ñứt khúc ñuôi, v.v ...

1103

https://thuviensach.vn

bà cuốc phải ñuôi một con. Từ ñó dân làng gọi chúng là ông Cộc và ông Dài, và cũng lập miếu thờ, v.v...1.

Cho ñến vùng Nghệ - Tĩnh, truyện kể ñã có phần khác, nhưng vẫn còn hình ảnh con rắn bị ñứt ñuôi:

Đời Lý, có hai vợ chồng người làng Chi-châu, huyện Thạch-hà, lấy nhau ñã lâu mà chưa có con. Một hôm họ hứng nước mái nhà, ñến canh tư thấy có ngôi sao sa vào vò, người vợ uống nước ấy có thai, nhưng ba năm chưa ñẻ. Sau ñó ñẻ

ñược ba quả trứng vỏ xanh, nở ra ñược ba con rắn. Chúng thường quấn quít ñi theo bố mẹ, vì vậy một hôm người bố vô tình chặt ñứt ñuôi một con. Nó tự nhiên biến thành chàng trai lịch sự nói: - "Chúng tôi ñầu thai giúp nước, nay con ñã bị

bố lỡ tay như vậy, sẽ lên trời làm sóng gió cho thiên hạ biết". Nói rồi biến ñi, sau trở thành thần sông, còn hai con kia ở lại trở thành tướng tài của nhà Lý, thường cầm quân bảo vệ biên cương chặn ñứng giặc ngoài xâm lược2.

Người Nghệ-an còn có truyện Rắn cụt ñuôi, sơ lược như sau: Một người ở làng kẻ Nhoi, xã Yên-ñổ ñi thuyền ra sông chài lưới, tự nhiên ñược một cái trứng, ñưa về cho gà ấp nở ra một con rắn có mào ñỏ. Người ấy mấy lần bỏ xuống sông, nó lại theo về nhà, ñành phải nuôi như con. Rắn càng lớn trông như rồng. Ông muốn giết, bèn nhân khi ñào bờ ruộng lấy thuổng xắn cho chết, không ngờ chỉ ñứt một khúc ñuôi. Bỗng nhiên thấy trời nổi gió bão.

Người ấy sợ, bèn bế rắn về, ñắp thuốc cho nó. Từ ñấy gọi nó bằng ông Cụt. Một hôm ông bảo rắn: - "Đã thế thì con ưng ở nơi nào, nói cho cha biết, kẻo cứ thế

này mãi tiếng ñồn lên quan, quan sẽ bắt tội". Thấy nó gật, ông chèo thuyền ñi, nó bơi theo sau. Vực nào rắn cũng lặn xuống, nhưng ñều lắc ñầu. Đến vực Câu nó mới chịu ở, từ ñấy không về nữa. Nhưng cũng từ ñấy người hay súc vật lội qua ñây thường bị rắn bắt, nên ít ai qua lại. Về sau nhân một vụ thiếu thuế, quan liền báo lên Thiên tào nói là tại ông Cụt, nên dân bỏ phế công việc. Thiên tào phải chật vật lắm mới bắt ñược rắn ñem giam ở hồ, dân mới ñỡ khổ3.

1 Đều theo Bô-na-pha-xi (Bonifacy). BEFEO, tập XVIII (1918). Mô-típ truyện vùng sông Cầu ñồng thời cũng lưu hành ở dân tộc Lô-lô với truyền thuyết: Người ñàn bà góa và hai con rắn có thêm ñoạn cuối chặt gỗ tạc tượng rắn và người ñàn bà.

2 Theo Jê-ni-bren (Génibrel). Truyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết. Một dị bản khác kể: Xưa gần thôn Chỉ-châu có hai vợ chồng là ông Mái mụ Mái. Người vợ một hôm nhặt ñược (không phải ñẻ ra) ba quả trứng lạ, bèn ñem thả ở ngã ba sông, tự nhiên thấy sóng gió ñùng ñùng, một chốc mới tạnh. Sau ñó một hôm, ông Mái cuốc bờ ruộng, ba con rắn ñến vây quanh nhảy nhót, không ngờ ông cuốc nhầm phải ñuôi một con. Rồi ñó cả ba con ẩn dưới vực Đan-hai, người ta gọi chúng là Tam lang, tức là chàng Cả, chàng Hai và chàng Ba Long vương (Theo Nghệ-an phong thổ chí).

3 Theo Bản khai của tổng Quỳ-châu, Quỳ-dương.

1104

https://thuviensach.vn

Người Mường có truyền thuyết Mễ Cụt, nội dung có khác với truyện trên, nhưng hình ảnh con rắn cụt ñuôi và bà mẹ nuôi vẫn còn rõ nét:

Có hai anh em ruột nhà kia: anh trai em gái phạm tội loạn luân, bị làng xóm buộc phải chịu hai cuộc thử thách. Thử thách thứ nhất là vượt qua một quả ñồi có nhiều con rết khổng lồ hay ăn thịt súc vật. Em dùng xơ kén bó kín bốn cẳng trâu, còn anh cưỡi con trâu ấy vai vác một cái bừa, hễ thấy rết cắn chân trâu, răng vướng vào xơ kén không gỡ ñược thì anh thả bừa xuống. Răng bừa cắm chặt vào thân rết như ñóng ñanh rồi nhảy xuống giết chết. Thử thách thứ hai là lội qua một con sông nhiều rắn (khú). Trong khi anh ngồi trên bờ mài dao thì có một người xuất hiện trước mặt hỏi: - "Mài dao làm gì?". Đáp: - "Để xuống nước giết khú". - "Dao thế nào mà dám giết?" - "Có thể chặt ñứt mọi vật". - "Có cái gì không chặt ñược?" - "Chỉ có thân cây chuối (loóng)". Anh phải nói dối như thế

vì biết kẻ ñối diện với mình là quân do thám của xã hội nhà rắn. Khi anh bước xuống sông thì mặt nước bỗng nổi lên rất nhiều thân cây chuối, anh lia dao chém hết, mỗi khúc chuối hiện nguyên hình là một con rắn ñã bị giết. Xã hội nhà rắn lần ấy bị tiêu diệt sạch, trừ một con bị ñứt ñuôi. Ẩn trong một khúc mương, rắn ta ñau quá khóc suốt ñêm ngày. Trong vùng có một bà thầy thuốc nghe tiếng khóc thì thương hại bèn chữa cho lành với ñiều kiện từ nay về sau không ñược ăn thịt người nữa. Lành rồi, người ta gọi nó là thằng Cụt, gọi bà kia là mế Cụt.

Thằng Cụt vẫn còn thèm thịt người nhưng phải giữ lời hứa. Mọi người biết vậy, nên mỗi khi lội sông, nếu nó có hỏi thì ñáp: - "Con mế Cụt ñây!" thế là rắn ta không dám ñộng ñến. Nhưng nó cũng rất bực mình. Một hôm, người lội là con gái thực của mế Cụt. Rắn hỏi: - "Ai ñó?". - "Con gái mế Cụt ñây!" Rắn nổi giận:

- "Mế Cụt làm gì mà lắm con thế, tao không tin". Bèn nhảy tới vồ lấy nuốt luôn.

Mế Cụt hay tin, ra sông nguyền rủa cho nó chết. Vì thế thằng Cụt chết ngay1.

Ở truyền thuyết của ñồng bào Tày ven sông Lô (Tuyên-quang), con rắn cũng bị bà mẹ nuôi chém phải, nhưng với ý thức là ñể giúp con trong một cuộc giao tranh với con rắn khác:

Một người ñàn bà góa nghèo họ Ma, xóm Mô-cuống, làng Khúc-phụ, huyện Chiêm-hóa, thường ngày vẫn kiếm ăn bằng nghề mò tôm bắt cá. Cũng như các truyện trên, một hôm, bà nhặt ñược một quả trứng lạ vứt bỏ mấy lần vẫn gặp lại, bà bèn ñem về cho gà ấp. Trứng nở thành một con rắn trắng. Bà nuôi nó trong vại. Chẳng bao lâu lớn ñầy vại, phải thả xuống vực. Rắn có thể hóa thành người giúp bà kiếm thức ăn, bà muốn bao nhiêu tôm cá cũng có. Một lần, có một con rắn ñen ngự trị ở một khúc sông khác ñến gây chuyện với rắn trắng. Hai bên ñánh nhau ba ngày không phân thắng phụ. Rắn ta bèn nhờ mẹ nuôi giúp mình bằng cách trong khi giao tranh hễ thấy con ñen nổi lên thì chém. Không may là 1 Theo Trần Từ và Bạch Đình. Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người Mường; tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 141.

1105

https://thuviensach.vn

bà già không chém phải rắn ñem mà lại chém nhầm vào bụng rắn trắng. Rắn chết, người ta ñem chôn ở cánh ñồng, gọi là mộ thần rắn Cuống1.

Tóm lại, truyện Ông Dài ông Cộc dường như xuất phát từ một loại truyền thuyết có ñề tài thờ rắn (hay thuồng luồng, giao long) xa xưa, trong ñó nổi bật là hình tượng rắn ñược người nuôi và bị chém nhầm ñứt ñuôi. Truyền thuyết ấy ñã ñược nhà văn dân gian - nếu không phải chính Nguyễn Dữ tác giả Truyền kỳ

mạn lục - tô ñiểm thành một truyện hoàn chỉnh có phần khỏe mạnh hơn các dị

bản của nó (hầu hết ñều chưa vượt khỏi dạng truyền thuyết).

Sau ñây chúng tôi trích dẫn một truyện do Bento Thiện sưu tầm vào giữa thế

kỷ XVII, từng ñược ghi bằng quốc ngữ, cũng có thể coi là một dị bản của truyện Ông Dài ông Cộc, tuy rằng kết cục có khác hẳn. Nguyên văn như sau:

"... Xưa có một người ở bên Ngô, ở xứ Hồ-quảng, hay ñi săn chơi trên rừng.

Ngày ấy thấy một trứng bỏ giữa ñàng, thì người ấy lấy về mà ñể chơi. Ngày sau trứng nở ra ñược cái rắn. Liền cho nó ở nhà, thì nó ñi bắt gà lợn người ta mà ăn thịt, hết nhiều của người ta lắm, thì người ta kêu. Ông ấy liền ñem nó lên trên rừng là nơi trứng cũ ngày xưa, mà rằng: - "Con ở ñây, chớ về nhà làm chi, con sẽ

kiếm ăn rừng này vậy". Nó liền ở ñấy, có gặp ai thì bắt ăn thịt, dù là trâu bò hay ngựa cũng vậy. Thiên hạ sợ, chẳng có ai dám lại ñấy nữa, thì kêu cùng vua rằng:

- "Đất ấy có cái rắn dữ, chẳng có ai ñánh ñược nó". Mà vua có sai ai ñi, thì nó cắn chết, thì chẳng còn ai dám ñi. Vua liền rao thiên hạ rằng, ai mà ñánh ñược rắn ấy thì vua cho làm quan. Thấy vậy, người nuôi nó ngày trước liền chịu lệnh vua mà ñi ñến nơi nó ở. Nó liền ra toan cắn ông ấy, thì ông ấy rằng: - "Con cắn ông ru, này là ông nuôi con ngày xưa, mà con chẳng biết ông ru?" Nó liền ñến chân ông ấy, như lạy người vậy. Ông ấy liền chém một lát, nó liền chết. Ông ấy về tâu vua, thì vua phán cho làm quan, thì ông ấy rằng: - "Tâu vua, tôi chẳng ñáng làm quan". Vua phán rằng: - "Mày muốn ñiều gì tao cho". Ông ấy thì rằng:

- "Tôi muốn ăn cho ñủ", thì vua cho hễ là trong xứ ấy có của gì mới thì cho ông ấy ăn trọn ñời. Vì vua ñể cho coi ñất ấy, ñến ngày sau ông ấy chết, thì xứ ấy còn thờ ông ấy như xưa, gọi là Chúa ñất..."2

1 Theo Bô-ni-pha-xa (Bonifacy), ñã dẫn; và Hoàng Lương, Bản góp về vấn ñề tô-tem của người Việt nguyên thủy, tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 5 (1959). Một số truyện Trung-quốc có ñề tài về cuộc chiến ñấu giữa hai con rắn một trắng (rồng) một ñen (yêu tinh mới ñến) có người giúp sức bên trắng (nhưng không nói việc cụt ñuôi). Tuy không giống truyện của ta, nhưng có thể có ñôi chút liên quan.

2 Đỗ Quang Chính, Lịch sử chữ quốc ngữ, Sài-gòn, 1972; "Tài liệu viết tay năm 1659".

1106

https://thuviensach.vn

168. SỰ TÍCH THÁP BÁO ÂN

Ngày xưa ở xã Bình-quân, huyện Cẩm-giàng, có vợ chồng một phú ông nọ

sinh ñược mỗi một cô con gái. Cô xinh ñẹp nhất làng, tính nết lại dịu dàng, hiền hậu, nhân nhà cô có nuôi thầy cho con trai học, phú ông cũng cho con gái theo ñòi nghiên bút. Cô rất thông minh học chóng tiến tới, chẳng bao lâu ñã thông kinh sách.

Nghe tin cô ñẹp người, tốt nết lại hay chữ, bọn con trai quanh vùng cũng ñã nhiều kẻ rắp ranh. Nhưng phú ông tự nhủ: - "Con gái ta phải sánh duyên với người nào văn chương lỗi lạc, chứ về với bọn phàm phu tục tử thì thật uổng phí xuân xanh một ñời." Nghĩ vậy có mấy ñám con nhà giàu và quyền quý cho người tới dạm, ông ñều lắc ñầu từ chối.

Cô gái càng lớn càng xinh, càng chăm học, thơ phú làm ra khó có ai theo kịp.

Nhưng không ngờ thật là trớ trêu. Trong người cô mang một chứng bệnh mà thầy thuốc ñành bó tay: ñó là bệnh hủi. Trước cô còn e lệ giấu kín không cho ai biết. Nhưng ngày một ngày hai, những chỗ sưng thối lở loét bắt ñầu hành hạ, cô không thể che mắt thiên hạ ñược nữa. Thấy bà con làng xóm xì xào về bệnh của con gái, và cũng e ngại chứng bệnh dễ lây, phú ông ñành phải làm một ngôi nhà bên cạnh ñường nhưng xa làng ñể cho cô ở riêng biệt, chỉ thỉnh thoảng cho con hầu mang tới gạo muối tiền nong cho cô chi dùng hàng ngày, không ñể thiếu thốn. Cứ như thế, cô gái xấu số nọ chịu nhận cuộc sống cô ñơn buồn rầu ñã hơn một năm.

Một hôm có một thầy cử trẻ tuổi trên ñường ñi thi hội. Vừa ñi lọt vào lùm cây thì trời bỗng ñổ cơn mưa, anh nhanh chân tìm một hốc cây ñể ẩn nấp. Nhưng trận mưa kéo dài mãi ñến tối. Cho nên vừa ngớt hột mưa, anh phải vội vã ñi tìm chỗ nghỉ trọ. Vừa hay bên cạnh ñường, anh thấy le lói có ánh ñèn, bèn chạy tới gọi cổng, không biết ñấy là nhà cô gái hủi. Tiếng cô gái nói vọng ra:

- Ai ñấy, hãy ñi kiếm chỗ khác mà trọ, ở ñáy nhà cửa chật chội không ở ñược ñâu!

Đứng ở ngoài cửa thầy cử ta kèo nài:

- Tôi ñây. Xin làm ơn cho vào hơ nóng một tý, kẻo vừa rồi mưa ướt hết cả.

- Xin mời khách ñi nữa sẽ có chỗ trọ, nhà tôi vắng vẻ không tiện mời vào.

- Tôi là cử nhân họ Trần ñi thi hội, vì làng xóm còn quá xa xin cho nghỉ lại một tý, nếu không tiện thì tôi sẽ ñi.

Thấy giọng có vẻ cầu khẩn, lại nghe khách tự xưng là con nhà lễ giáo, cô gái bỗng ñộng lòng thương, bèn ra mở cổng mời vào. Dưới bóng ñèn, cô thấy khách 1107

https://thuviensach.vn

là một chàng trai ngoài hai mươi tuổi, dáng người nho nhã, ăn nói lễ phép, thì không nỡ từ chối, nên tươi cười:

- Bố mẹ ñi vắng cả, chỉ có thiếp ở nhà. Người xưa có nói "nam nữ thận trọng từ cái trao tay", mời chàng trọ lại ñây thật là bất tiện. Nhưng nay thấy chàng ñi ñường mệt nhọc và ướt át, chẳng dám khăng khăng giữ lễ, vậy mời chàng cứ

nghỉ lại ñây, có cần gì thiếp xin giúp ñỡ.

Nói rồi ñốt lửa cho khách sưởi, lại thổi cơm mời ăn. Thầy cử thấy cô gái mặt mũi xinh ñẹp, ăn nói khôn ngoan, tốt bụng, lại có vẻ con nhà có học thì trong bụng lấy làm mến, bèn hỏi:

- Đa tạ cô chẳng nệ phiền hà, hết lòng giúp ñỡ, việc ñó tôi không dám quên ơn.

Tôi cũng không ngờ cô lại là kẻ theo nghiệp sách ñèn. Chẳng hay cô là con cái nhà ai, bố mẹ làm gì?

Cô gái nói thật tất cả, trừ cái bệnh của mình. Thấy cô học giỏi, thầy cử bèn cùng cô xướng họa. Hai bên ñối ñáp với nhau ñến khuya. Dần dần, từ chỗ yêu mến, thầy cử ñâm ra bạo dạn, lại thấy chủ nhân một thân một mình, thầy bèn ngỏ lời ñính ước kết hôn. Thương thân tủi phận, cô gái rơi nước mắt, nói:

- Phận thiếp xấu số không ñáng là kẻ nâng khăn sửa túi cho chàng. Xin chàng hãy ñể tâm vào việc thi cử trước mắt, sau này có gì cũng chưa muộn.

Thấy nàng sụt sùi, thầy cử không biết ẩn tình, bèn bước lại khuyên dỗ. Cuối cùng không ngăn ñược lửa tình anh nắm lấy tay nàng ñòi cầu thân. Cô gái tuy e lệ cũng không từ chối. Hai bên coi nhau như vợ chồng.

Sáng dậy thầy cử vội ra ñi cho kịp ngày thi. Khi hai bên từ giã, anh hẹn:

- Một lời vàng ñá thề quyết trăm năm. Xin nàng hãy chịu khó chờ. Chuyến này dù ñỗ hay hỏng, tôi cũng sẽ cậy người ñưa "lục lễ" ñến rước nàng làm vợ.

Sau khi thầy cử ra ñi, cô gái nghĩ ñến số phận hẩm hiu thì vô cùng ñau khổ. Cô tự nghĩ: - "Ta may mắn ñược chàng thương tới, nhưng chàng ñâu có biết ta bệnh hoạn khốn khổ thế này. Nếu chàng mà biết thì ta còn mặt mũi nào nữa, chẳng thà chết quách còn hơn". Suốt ngày hôm ấy, nàng vừa tưởng nhớ vừa tuyệt vọng.

Trong một cơn phẫn chí ñến cực ñộ, cô gái bỗng dưng ngất ñi, hồn lìa khỏi xác lúc nào không biết.

Sau ñó mấy ngày, vợ chồng phú ông mới hay tin; cả nhà ñổ tới chỉ còn biết than khóc và an táng người bạc mệnh ở ngay trong ngôi nhà của nàng.

Lại nói chuyện thầy cử sau khi giã từ, ñi luôn mấy ngày mới ñến kinh kỳ. Hình ảnh cô gái tài hoa gặp nhau trong một ñêm ñầy tình nghĩa ái ân choán hết tâm trí chàng trẻ tuổi. Vào trường thi, bài của anh làm rất trôi chảy. Nhưng khi vào kỳ

cuối, bài "văn sách" ñầu ñề ra có phần hiểm hóc làm anh ngậm bút mãi. Cuối cùng cũng viết thành bài, nhưng sau khi ra trường bước về quán trọ, anh mới 1108

https://thuviensach.vn

nhớ là mình ñã viết nhầm mấy chỗ. Anh lắc ñầu tặc lưỡi: - "Chết thật! Thế này thì còn ñỗ với ñạt thế nào ñược nữa".

Lúc ông chủ khảo chấm ñến bài của anh thì thấy không thể ñỗ ñược. Sắp hạ

bút xuống phê chữ "liệt" (kém), chủ khảo bỗng thấy tay mình như bị ai giữ cứng.

Ông ñành phải bỏ bút xuống bàn. Bỗng ông cảm thấy buồn ngủ ríu mắt. Chợp ñi một lúc, ông mơ màng thấy có một cô gái rất xinh tiến ñến trước mặt chắp tay vái lia lịa, và nói: - "Đây là quyển thi của chồng tôi, xin ngài làm ơn rộng bút cho". Tỉnh dậy, chủ khảo lấy làm lạ, bèn ñọc lại bài văn một lần nữa thì cũng lại thấy không thể lấy ñỗ ñược. Toan cầm bút phê thì quản bút tự nhiên rơi xuống ñất, ông chưa kịp nhặt lên bỗng lại chợp ñi, bóng cô gái lúc nãy lại hiện ra trước mặt, một hai xin hãy vớt cho quyển văn ấy. Ông bèn hỏi: - "Nàng ở ñâu ta?"

Đáp: - "Tôi là con gái họ Nguyễn, quán xã Bình-quân, huyện Cẩm-giàng...". Thế

rồi bóng cô gái lại biến ñi. Chủ khảo giật mình tỉnh dậy. Ông hết sức ngạc nhiên, miệng lẩm bẩm: - "Quái lạ, nhà thí sinh này hẳn có âm công gì ñây, nên âm hồn theo từ xa ñến ñể báo, ta cũng không nỡ thẳng tay". Nghĩ vậy, cuối cùng cũng lấy vớt cho ñỗ.

Hôm thầy cử - bây giờ ñã là quan tân khoa - cùng các bạn ñến chào chủ khảo, thì ông này lưu một mình tân khoa họ Trần lại, ñoạn hỏi anh: - "Anh ñã có vợ

chưa?". Anh ñáp: - "Thưa chưa". - "Thế nhà anh có làm "âm công" gì không?".

Anh lắc ñầu: - "Tôi không nghe ai nói gì, chắc là chẳng có". Chủ khảo bèn kể

cho nghe về một cô gái hai lần báo mộng trong khi chấm bài, sau này ráp

"phách" mới biết ñó là bài của anh, rồi nói: - "Anh ñáng lý không ñược ñỗ vì bài

"văn sách" làm kém, ñược ñỗ cũng nhờ cô gái ấy". Nghe ñoạn, anh ngồi ngẫm nghĩ hồi lâu, nhưng cũng không hiểu ra thế nào cả, ñành nói ít câu cảm ơn rồi cáo từ ra về. Lần vinh quy ấy, quan tân khoa họ Trần nhắm người nhà phải sắm thêm cái võng thứ hai. Anh dự ñịnh khi ñoàn về ngang ngôi nhà của người yêu thì ñón nàng về, luôn thể "vinh quy cùng với vu quy một ngày". Không ngờ khi xô cổng bước vào, ñã thấy một ngôi mả mới nằm lù lù ở giữa nhà. Anh giật mình tưởng như có gáo nước lã giội vào lưng, nghĩ rằng lần trước mình gặp phải ma. Lập tức anh cho người nhà ñi dò hỏi. Người nhà trở về báo cho anh biết ñó là mả một cô gái con nhà phú ông nọ chưa chồng, nhưng bị hủi phải ở riêng tại ñây, chỉ mới mất trong vòng nửa tháng nay. Bấm ñốt ngón tay anh mới biết người yêu mất sau khi mình ñi một ngày. Sực nhớ tới câu chuyện kể của chủ

khảo, anh hết sức thương cảm, miệng lẩm bẩm: - "Như thế là hồn nàng ñã theo ta ñễn kinh kỳ ñể giúp ta khỏi bị ñánh hỏng".

Sau khi công việc vinh quy ñã xong, anh tìm ñến nhà phú ông kể hết mọi việc cho nghe, rồi nói:

- Mặc dù nàng ñã chết, cũng xin ông cho tôi ñược làm rể. Vì một ngày cũng là nghĩa.

1109

https://thuviensach.vn

Phú ông không ngờ lại có chuyện lạ lùng như thế, chối từ không dám nhận.

Nhưng vì quan nghè mới nói mãi, nói mãi, cuối cùng ông ñành vâng lời. Bấy giờ

anh mới sắm sửa một lễ tế trọng thể, ñưa ñến nhà nàng lấy danh nghĩa là chồng tế vợ. Lại thuê thợ xây bên cạnh mả một cái tháp, trong lòng có mấy chữ: "Cô Nguyễn Thị... là vợ của tiến sỹ họ Trần". Dân quanh vùng gọi tháp ấy là tháp Báo-ân1.

1 Theo Tô Linh Thảo, sách ñã dẫn.

1110

https://thuviensach.vn

169. NÀNG XUÂN HƯƠNG

Ngày xưa ở tỉnh Bắc có nàng con gái trong trắng như hoa thủy tiên nên có tên là Xuân Hương. Cha nàng là một ông ñồ nhà nghèo, ñã mất từ lâu. Nàng ở với mẹ, hai mẹ con tần tảo nuôi nhau. Vào thời ấy, các cô gái con nhà gia thế thường ñược bố mẹ cho ñi học. Xuân Hương lúc nhỏ có ñược bố dạy cho chữ nghĩa, nên cô cũng biết võ vẽ. Năm mười lăm tuổi, nàng xin phép mẹ ñến học ở trường một cụ ñồ già trong làng.

Ngày ấy có một chàng thư xinh ñẹp trai họ Tống, tên là Như Mai, con một viên quan ñầu tỉnh. Vốn sẵn thông minh, chàng chuyên tâm vào nghiệp ñèn sách, quyết nêu tên trên bảng vàng.

Một hôm vào ngày tết ñoan ngọ, Như Mai cùng một tiểu ñồng ñi dạo cảnh.

Qua lớp học của cụ ñồ già, chàng thoáng thấy có mấy cô gái ñang nô ñùa sau vườn một ngôi chùa cổ. Dưới gốc cây ña, có một cô bíu vào rễ phụ ñu ñi ñu lại là là mặt ñất, ñó là nàng Xuân Hương. Sắc ñẹp của nàng khiến chân chàng không ñành cất bước. Hai thầy trò thơ thẩn hồi lâu trước cổng chùa. Chàng buột miệng khen:

- Ôi! Ta ñã từng nghe ca ngợi con gái xứ Bắc, nhưng chắc chưa có ai xinh bằng cô gái ñánh ñu vừa rồi.

Từ ñó Như Mai thường lấy cớ ñi lại ngôi chùa cổ. Tưởng nhớ ñến người ñẹp ñánh ñu, có ñường ngôi trắng giữa hai mái tóc xanh, khiến chàng mất ăn mất ngủ. Tiểu ñồng thấy chủ biếng học thì khuyên dỗ hết lời, nhưng Như Mai vẫn không thể quên ñược. Một hôm thấy chủ giục mình lại cùng ñi chơi chùa, tiểu ñồng ñe mách với bố chàng. Như Mai năn nỉ:

- Đừng. Nếu mày là tâm phúc của ta thì không những phải giấu kín cho ta, mà còn nên giúp ta cho ñược việc.

Tiểu ñồng ñáp:

- Nếu quan lớn biết thì công tử bị phạt ñã ñành, còn tôi thân phận hèn hạ, chịu làm sao nổi roi vọt.

- Nếu thế thì ta sẽ ở nhà học bài, còn mày hãy vì ta một mình ñi dò xem cô nàng tên là gì, con gái nhà ai, có cách gì gặp gỡ ñược chăng, thì ta sẽ trọng thưởng.

Ba hôm sau, tiểu ñồng trở về cho chủ biết về nàng Xuân Hương. Nó còn ghé vào tai dặn nhỏ:

- Nếu công tử cho tôi một món tiền lớn, tôi sẽ bày cách làm cho công tử có thể

gần gũi cô nàng.

1111

https://thuviensach.vn

Như Mai thủng thỉnh ñáp:

- Được! Mày muốn bao nhiêu cũng có, miễn là việc xong.

Khi có tiền trong tay, tiểu ñồng liền sắm cho chủ một bộ áo xống phụ nữ và dặn chàng:

- Tôi thấy công tử có nước da trắng trẻo, bộ mặt và giọng nói y như con gái, nên nghĩ rằng nếu công tử ñóng bộ này vào thì không mấy chốc sẽ ñược làm quen với nàng. Công tử thử mặc vào cho tôi xem.

Quả nhiên sau khi cải trang, Như Mai ñã biến thành một cô gái duyên dáng không một ai có thể ngờ là trai.

Sau ñó, theo lời kể của tiểu ñồng, Như Mai tìm ñến nhà Xuân Hương. Gặp bà mẹ nàng, Như Mai chào hỏi ñon ñả, nói dối mình là ái nữ của quan ñầu tỉnh, năm nay tuổi vừa ñôi tám, học tại một trường gần ñây, nhân ngày nghỉ ñi mua ít tấm lụa. Bà mẹ Xuân Hương không nghi ngờ gì cả, liền gọi con gái ra tiếp. Nghe nói Như Mai là con quan, lại học giỏi, Xuân Hương tỏ ra ân cần và muốn làm quen. Sau khi chuyện trò mua bán ñã xong, nàng dặn lúc chia tay:

- Thỉnh thoảng mời chị tới chơi hai ta cùng giảng bàn nghĩa sách.

Từ ñấy, Như Mai năng ñến nhà Xuân Hương. Chẳng mấy chốc hai người ñã trở thành ñôi bạn. Tài học của Như Mai làm cho Xuân Hương kính phục, thường nhờ vả về văn bài. Về phía Như Mai, chưa bao giờ lòng chàng tràn ngập niềm vui ñến như thế. Tuy vậy, chàng vẫn giữ lòng mình ñứng ñắn, chưa có gì tỏ ra sàm sỡ.

Một hôm Xuân Hương rủ Như Mai ngủ lại nhà mình. Biết ñây là dịp may hiếm có, nhưng Như Mai cũng từ chối, lấy cớ là chưa ñược lệnh bố mẹ. Nhưng rồi sau ñó ít lâu, một cơ hội khác lại ñến. Hôm ấy bà mẹ Xuân Hương về ăn giỗ

quê ngoại. Thấy Như Mai ñến vừa ñúng lúc, mẹ Xuân Hương bèn năn nỉ bảo ở

lại với con mình mấy hôm ñể có chị có em cho ñỡ cô quạnh. Như Mai nhận lời.

Buổi chiều hôm ấy, sau khi hai người ñã vùi ñầu chán chê vào thơ phú, bè rủ

nhau ñi dạo chơi trong vườn chùa. Họ vừa ñi vừa ñàm ñạo cho tới lúc trăng mọc.

Bỗng dưng Xuân Hương hụt chân ngã chúi về phía trước, nhưng nàng ñã ñược Như Mai nhanh tay ôm lấy, Xuân Hương thốt lên:

- Cảm ơn chị. Ôi nếu chị là con trai thì tôi phải lòng chị mất!

Như Mai ñỡ lời ngay:

- Nhớ lấy nhé! Một lời nói như ném châu gieo vàng. Chị sẽ cầu Phật bà ñộ cho hóa thành con trai. Lúc ñó thì em có phải lòng nữa không?

Đang ñà nói ñùa, Xuân Hương trả lời ngay:

- Sao lại không. Tôi xin thề có trời ñất...

1112

https://thuviensach.vn

- Không ñược. Thề cá trê chui ống. Nếu thật thế thì hãy viết giấy cam ñoan chị

mới tin.

- Khó gì, về nhà sẽ có ngay.

Về ñến nhà, Xuân Hương lập tức lên ñèn, viết giấy ñưa cho Như Mai. Đợi khi hai người lên giường, Như Mai bèn trút bỏ ñồ cải trang thành một chàng trai khỏe mạnh. Thấy vậy Xuân Hương chẳng còn hồn vía nào nữa, hai tay che mặt kêu lên:

- Trời ñất ơi! Ta mắc tay bợm già rồi. Ngươi là ai dám ñến ñây lừa ta. Ta kêu làng xóm lên bây giờ.

Nói ñoạn ngồi dậy toan chạy, nhưng Như Mai ñã nắm lấy tay nàng:

- Nàng chớ sợ. Ta không làm hại nàng ñâu. Rồi ta sẽ xin cưới nàng làm vợ.

Nói rồi kể tất cả mọi việc cho Xuân Hương nghe, những là gia thế, học hành ra sao, rồi từ phen kỳ ngộ ở vườn chùa, sinh ra ñêm mơ ngày tưởng như thế nào, cho ñến lúc tiểu ñồng hiến kế cải trang, v.v... Đoạn chàng nói:

- Ta vì nàng phí bao nhiêu tâm cơ, ñâu phải vì chuyện "trên bộc trong dâu"

chốc lát, mà cốt ñể trở thành ñôi lứa trăm năm bạc ñầu.

Trong khi Như Mai dùng lời dịu ngọt dỗ dành, thì Xuân Hương chỉ ngồi khóc.

Hồi lâu nàng bảo:

- Không ñược, rồi chàng sẽ bỏ tôi như thay một cái áo, tháo một bức phên. Tôi là con nhà dân làm sao có thể kết duyên với con nhà quan ñược chứ.

Như Mai ñáp:

- Nói trên có trời, dưới có ñất, trước mặt có bóng thần ñăng: dù mẹ cha có ngăn trở thế nào, ta thề sẽ không ñời nào bỏ nàng.

- Vậy thì chàng hãy làm giấy ñi!

Lại ñến lượt Như Mai làm giấy cam ñoan. Trong giấy chàng trịnh trọng hứa quyết cưới Xuân Hương làm vợ. Nếu bỏ nàng thì trời tru ñất diệt.

Bấy giờ Xuân Hương mới tỏ bộ vui vẻ, cầm lấy giấy, nói:

- Chàng ñã làm cho tôi tin. Nhưng liệu hồn ñấy! Nếu chàng mà lừa dối tôi thì tôi sẽ ñi thưa, thưa cho ñến tận tòa Tam pháp chứ chẳng chơi ñâu.

Ngày hôm sau Như Mai ra về sau khi ñã ñược toại nguyện. Đột nhiên sau ñó ba hôm, thân phụ chàng có chỉ của vua triệu về kinh làm chức học sĩ. Chàng cũng bị buộc phải ñi theo ñể ñược phụ thân rèn cặp. Nghe tin này, Xuân Hương tưởng nghe tiếng sét. Nhưng Như Mai lại coi là dịp tốt. Chàng hết sức an ủi nàng, cho nàng biết rằng chuyến này ñi xa, chàng sẽ cố công học tập thành tài, vì 1113

https://thuviensach.vn

chốn kinh kỳ có nhiều sách hay thầy giỏi. Một khi công thành danh toại, chàng mới có cách ñể xin chính thức cưới nàng. Khi chia tay, chàng còn dặn:

- Dù có ñá nát vàng phai, ta cũng chỉ biết có nàng. Đổi lại ta chỉ xin nàng một lòng chờ ñợi.

Ngày lại ngày nối nhau trôi qua. Tống Như Mai từ ngày theo thân phụ về kinh ñã ñược năm năm. Trong thời gian này, chàng ra sức dùi mài kinh sử. Lòng càng nhớ Xuân Hương, chàng lại càng ñể tâm vào việc học tập. Quả nhiên công phu của chàng không uổng. Khoa thi năm ấy, chàng ñậu ñầu, rồi tiếp tục vào thi ñình, ñậu luôn trạng nguyên. Thấy chàng con trẻ tuổi mà thông minh, nhà vua phong làm khâm sai ñại thần, cho ñi thanh tra các tỉnh. Chàng vui vẻ nhậm chức.

Trước hết, chàng xin phép về công cán tỉnh Bắc, nhân thể thăm dò tình hình người yêu năm năm qua không một tin tức.

Lại nói chuyện Xuân Hương. Từ ngày chia tay Như Mai, lòng nặng buồn rười rượi. Tin ở lời thề thốt của chàng, nàng quyết một lòng chờ ñợi. Có nhiều ñám ñến dạm hỏi, nàng ñều từ chối. Để cho bọn con trai khỏi theo ñuổi, nàng bỏ vào tất cả những áo xống ñẹp cùng hoa hột vòng xuyến mà Như Mai cho mình rồi ñem chôn cất. Nàng bỏ học, ăn mặc nâu sồng, ở nhà giúp mẹ nuôi tằm trồng dâu.

Tuy nhiên nàng vẫn không giấu ñược nhan sắc nhạn sa cá lặn của mình. Một viên án mới bổ ñến, nghe tiếng ñồn về sắc ñẹp Xuân Hương thì trong lòng hâm mộ. Gặp nàng ở chợ buông lời trêu ghẹo, nhưng nàng nghiêm sắc mặt cự tuyệt.

Quan giận ñể bụng, sau ñó ít lâu ngầm cho người ñến gây sự với nàng ñặt ñiều về việc bội hôn, ñể việc ñưa ñến cửa công, cuối cùng quan cho bắt nàng giam lại. Vẫn chưa cam thất vọng, quan lại sai người thân tín vào nhà giam dỗ dành, hứa nếu nàng thuận theo mình thì sẽ ñược làm nàng hầu, ăn mặc sung sướng, nhược bằng không thuận sẽ làm cho nhục nhã. Một lần nữa quan án lại bị nàng nhiếc mắng ê chề. Hôm sau, Xuân Hương liền bị quan kết tội bội hôn và lăng mạ

trưởng quan, bị ñánh ñòn 80 roi trước công chúng.

Ngày gia hình ñã ñến. Hôm ấy cũng là ngày phiên chợ, nên người ñông nghìn nghịt. Trên một cái bàn gần chợ, quân lính sắp hàng chỉnh tề. Xuân Hương tay bị trói, do một người lính ñiệu ra trước mặt các quan ñể tuyên án. Một tên lính cầm roi sắp sửa giáng vào người nàng. Nhưng giữa lúc viên ñề lại ñang xướng to tội trạng, thì hàng quân bỗng dạt ra, nhường chỗ cho một người ñang cưỡi ngựa tiến vào, theo sau có một tên lính cầm cờ có hai chữ "khâm sai". Thấy vậy, mọi người ñều sụp lạy. Người cưỡi ngựa chính là Tống Như Mai. Nguyên khi ra ñến tỉnh Bắc, chàng cho lính hầu giữ kín mọi việc, riêng mình cải trang thành một người hành khất. Chàng không ngờ người yêu của mình ñang lâm nạn. Tay bị

tay gậy, chàng ñã ñến với từng người tìm hiểu sự thật về Xuân Hương. Người ta cho biết nàng là con người ñoan chính, rằng nàng không chịu lấy ai, chỉ thủ tiết ñợi chờ một chàng thư sinh nào ñó ñang theo học ở kinh kỳ. Khi hỏi về viên 1114

https://thuviensach.vn

quan án, ai nấy ñều tỏ vẻ khinh bỉ, rủa là ñồ chó lợn, chỉ quen hối lộ và làm ñiều phi pháp, nhưng vì sợ thần sợ thế, nên chẳng ai dám ho he.

Sau khi nắm ñược mọi chân tơ kẽ tóc, Tống Như Mai trở lại với bộ áo mão thanh tra. Vừa nhảy xuống ngựa, ñợi cho mọi người ngẩng ñầu lên, chàng dõng dạc lên tiếng:

- Hỡi ba quân và dân chúng! Ta là khâm sai ñại thần, vâng lệnh hoàng ñế ñi thanh tra các tỉnh xứ Bắc này. Ta ñã tra cứu kỹ, thấy nàng Xuân Hương không làm gì nên tội, ñáng ñược tha bổng. Còn tội nhân lại chính là nguyên cáo và vị

quan ñã xử án nàng. Hãy bắt giam chúng lại ñợi ta thẩm vấn.

Các hàng lính ai nấy ñều dạ ran. Những người dân ñứng vây vòng trong vòng ngoài, trong ñó có những bạn học của Xuân Hương hò reo như sấm dậy. Tên lính giải Xuân Hương không kịp tìm dao, dùng răng cắn ñứt dây trói cho nàng, lại tháo xiềng xiềng quan án và tên vu cáo lại. Khi biết quan thanh tra là Như

Mai, Xuân Hương mừng ñến té xỉu. Mọi người vội vực nàng về chạy chữa.

Sau ñó không lâu, quan thanh tra trẻ tuổi tâu trình lên vua và không quên xin phép cưới nàng Xuân Hương làm vợ. Nhà vua thấy cuộc tình duyên ly kỳ, nên y cho. Lễ cưới tổ chức linh ñình trong ba ngày. Ngày cưới, bà mẹ Xuân Hương vui vẻ bảo mọi người:

- Ta không có con trai, nhưng con gái ta lại làm ta ñẹp lòng hơn có con trai1.

KHẢO DỊ

Trong văn học Triều-tiên có Xuân Hương truyện (ra ñời ở thế kỷ XVIII) nội dung giống với truyện của ta chủ yếu ở ñoạn sau:

Công tử (ñạo lĩnh) họ Lý tên Mộng Long cũng có người yêu tên là Xuân Hương. Lý ñỗ trạng nguyên, ñược vua phong làm ngự sử và sai ñi tuần thú các ñịa phương. Để dễ dàng nắm ñược tình dân, chàng cải trang thành một người ăn xin. Đến ñất Nam-nguyên quê của Xuân Hương, gặp lúc viên tri phủ (sử ñạo) tên là Biện Học mở tiệc mừng thọ, có các quan ñến dự ñông ñảo, ca hát ăn uống linh ñình. Biện Học trước ñây ép Xuân Hương làm tỳ thiếp không ñược, bèn vu cáo nàng, kết án tử hình, ñịnh sau ngày kễ thọ thì ñưa ra pháp trường. Lý ñến xin vừa lúc các quan ñang cao hứng làm thơ chúc thọ. Chàng tự xưng là hàn sĩ, cũng xin tham dự. Được các quan cho giấy bút, chàng viết ngay bốn câu:

"Rượu nồng trong chén vàng là máu ngàn người;

1 Theo Tít-xô (Tissot). Tiếng An-nam cho lớp cao học.

1115

https://thuviensach.vn

Nhắm tốt trên mâm ngọc là mỡ muôn họ.

Lúc giọt nến rơi là lúc giọt nước mắt dân rơi,

Nơi giọng hát cất cao là nơi tiếng oán hờn lên cao".

Đọc thơ, một số người dự tiệc biết khách không phải người thường, nên e sợ, lục tục rút lui. Nhưng Biện Học thì quát mắng om sòm, sai lính ñánh ñuổi chàng.

Lý trở ra, ñem quân tùy tùng ñến vây phủ. Biện Học kháng cự bị quân của Lý giết chết. Nhờ vậy Xuân Hương ñược cứu thoát1.

Chúng tôi cho rằng chuyện của ta có lẽ xuất xứ từ ñây mà ra. Chẳng những thế, bài thơ hán Thị bách quan (Bảo các quan) có bốn câu giữa là:

"Ba chén rượu vàng là máu dân ñen,

Vài chén trà xanh mỡ trăm họ.

Lúc nước mắt trời rơi là lúc nước mắt người rơi,

Nơi giọng hát cất cao là nơi tiếng khóc lên cao".

Tương truyền là của Thành Thái sáng tác vào khoảng những năm ñầu thế kỷ, có lẽ cũng sử dụng ý từ mấy câu thơ trên.

1 Theo Triều-tiên văn học thông sử, Viện hàn lâm khoa học Triều-Tiên xuất bản, 1956.

1116

https://thuviensach.vn

170. VỤ KIỆN CHÂU CHẤU

Ngày ấy có một con châu chấu mải mê kiếm ăn lạc mất ñường về. Tối ñến, trời rét lại mưa rơi rả rích, làm cho châu chấu ta run rẩy. Nó muốn tìm một chỗ

ngủ, nhưng bóng ñen dày ñặc chẳng biết ñường nào mà lần. - "Ta có bò liều may gặp chỗ nào khỏi ướt thì nằm tạm một ñêm". Nghĩ vậy, chấu ta cứ lồm cồm bò mãi trên một cành cây mới bám ñược. Cuối cùng, không ngờ nó lại lọt vào nhà chim ri. Đến ñây, châu chấu thấy ấm áp dễ chịu. Nhưng một tiếng hỏi cất lên:

- Đêm hôm khuya khoắt, ai vào nhà tôi ñó? Khéo kẻo ñạp lên mấy ñứa con tôi!

Thấy chim ri mẹ ñứng lên hỏi thế, chấu rên rỉ ñáp không ra hơi:

- Tôi là chấu ñây!... Đêm lạnh quá... Làm ơn cho ngủ nhờ một ñêm, sáng dậy là ñi ngay.

- Nhà rách nát chật chội, mấy mẹ con nằm không ñủ. Thôi chú tìm nơi khác ñi!

Nhưng chấu vẫn van nài:

- Cho ghé lưng nằm một tí phía ngoài này cũng ñược, kẻo tôi lạnh cóng không thể bước ñi ñâu ñược nữa.

Nghe nói, chim ri mẹ thương hại, bèn ñáp:

- Thôi ñược, cho chú mày nằm ghé bên kia, nhưng phải co cẳng kẻo ñạp vào mấy ñứa con ta.

Thế là chấu xếp hai càng vào bụng, ñặt lưng ngay bên cạnh mấy con bé của chim ri. Chỉ một chốc sau, chấu cũng như chim ri ai nấy ñều ngon giấc.

Đang ngủ say sưa, bỗng nhiên một tiếng nai kêu "tác" bên cạnh nhà. Tiếng kêu quá to làm cho châu chấu giật mình tỉnh dậy. Chấu vươn vai rồi quên mất lời chim ri dặn, duỗi thẳng ñôi cẳng dài thượt của nó. Nhà chim ri vốn ñặt lơ lửng trên một cành na, nhà quá rách nát vì gió ñánh tả tơi lâu ngày chưa kịp chữa.

Châu chấu duỗi mạnh ñôi càng làm cho cả một chỗ nằm răng rắc:

- Ôi chao! Đổ mất, ñổ mất.

Chim ri mẹ kêu tướng lên. Quả nhiên cái duỗi chân của chấu ñã làm hại nó.

Mấy con chim con bị ñạp dồn về một phía, cái nhà nghiêng hẳn, chỉ một chốc rời khỏi cành na, một con chim non còn ngủ say cũng lăn theo và rơi tõm xuống sông. Mẹ con chim bay loạn xạ ñi tìm thì nó ñã bị nước cuốn trôi mất.

1117

https://thuviensach.vn

Tức giận, vì châu chấu tự dưng vô cớ ñến gây tai họa cho nhà mình, sáng hôm sau mẹ con chim ri bèn ñi kiện với Bụt. Nghe nguyên cáo trình bày ñầu ñuôi, Bụt liền theo ñến tận nơi xem xét rồi gọi châu chấu ñến hỏi:

- Tại sao nhà ngươi ñêm hôm ñến làm hại nhà người ta?

Châu chấu cúi ñầu nhận rằng quả nó có gây tang tóc cho nhà chim ri, nhưng nó cũng cho Bụt biết rằng nó vốn không có ác ý:

- Tôi không phải là kẻ vô ơn bạc nghĩa ñâu. Vì con nai tự dưng ở ñâu ñến kêu thét vào tai làm cho tôi giật nảy mình. Chính vì thế mà tôi duỗi chân theo thói quen nên mới ra nông nỗi.

Thấy châu chấu thức tỉnh nên Bụt cũng thương hại, bèn cho gọi nai ñến, kể

cho nai biết ñầu ñuôi sự việc xảy ra, rồi bảo:

- Nhà ñổ, con chết, rõ ràng là tại tiếng kêu thét của nhà ngươi. Tại sao nhà ngươi ñêm hôm khuya khoắt ñến ñây kêu rống lên làm gì ñể gây nên tai vạ?

Nai vội vàng trả lời:

- Oan tôi quá! Lúc ấy tôi cũng ñang lim dim ñôi mắt. Tự nhiên một quả na xanh rơi xuống trúng vào mặt làm tôi toáng ñảm kêu lên. Vậy là tại quả na chứ

không phải tại tôi.

Nghe nai bày tỏ có lý, bụt quay sang hỏi cây na:

- Vì sao ngươi lại ñể cho quả xanh rơi trúng vào mặt con nai, làm cho nó hét tướng lên, gây tai vạ cho nhà ngươi. Người ñã biết tội chưa?

Na ñợi Bụt buộc tội xong, lập tức trả lời:

- Bẩm ngài. Tôi ñâu có muốn quả xanh của tôi rơi. Vì con sâu nó làm hại tôi, nó cắn cuống quả xanh, cho nên quả mới rụng ñấy ạ!

Đến lượt sâu ñược Bụt sai gọi ñến kể cho nghe sự tình rồi kết tội:

- Nhà ngươi ñã thấy rõ chưa? Nếu nhà ngươi không cắn quả na xanh thì làm gì có tai vạ xảy ñến cho nhà chim ri. Vậy ngươi không tránh ñược tội lỗi.

Nhưng Bụt không ngờ sâu cũng không nhận tội. Sâu ñáp:

- Bẩm ngài, tôi vốn sống yên ở trong ñám lá khô dưới kia. Ở ñó tôi có nhiều thức ăn ngon lành. Nhưng mấy hôm nay có con gà ở ñâu ñến sục sạo tìm giết cả

họ nhà tôi rất kinh khủng. May mắn làm sao, tôi ba chân bốn cẳng bò ñược lên ñây. Chẳng có gì nhét vài bụng nên tôi phải gặm chút vỏ quả na cho ñỡ ñói. Nếu có rơi trúng vào nai hay con gì khác thì ñiều ñó không phải tại tôi mà là tại con gà kia.

Lại ñến lượt gà ñược gọi ñến ñối chất. Gà vốn không phải quê tại khu vực này.

Nó có một ñàn con. Mẹ con thường dẫn nhau ñi kiếm ăn. Nhưng thức ăn ngày 1118

https://thuviensach.vn

một hiếm. Ngày hôm kia, mẹ gà nhờ ñược vịt, chỗ quen biết chở qua sông hứa sẽ xin ấp trứng ñể ñến ơn. Vì thế mấy hôm gà ñược no bụng. Nhưng khi nghe Bụt bụt buộc tội vì ñã gây vạ cho chim ri gà ñờ người không biết tìn câu gì ñể

chống chế vì khu vực này không phải quê quán của mình. Hỏi ñến ba lần, gà không trả lời ñược, nên bị Bụt giam lại.

Bầy con của gà có bốn con mái một con trống. Khi nghe vịt cho biết là mẹ

mình bị giam ở bên kia sông thì chúng nó hết sức hốt hoảng. Chúng khẩn khoản nhờ vịt chở sang thăm mẹ. Bốn con gà mái nhớ thương mẹ quá tranh ñi trước.

Chúng nó chỉ biết kiếm sâu tìm mồi nuôi mẹ mà không biết kêu van với Bụt ñể

mẹ ñược tha, nên cuối cùng lại về không. Hôm sau ñến lượt con trống con ñi thăm mẹ nó kể ñầu ñuôi sự tình vì sao Bụt bị bắt giam, gà trống con bèn ñi tìm Bụt rồi phân trần:

- Bẩm ngài, ngài bắt giam mẹ con quả thật oan ức.

Bụt chau mày, hỏi:

- Lại còn oan nỗi gì. Nếu mẹ mày cứ kiếm ăn ở bên kia sông ñừng qua bên này, thì làm gì có chuyện con sâu bò lên cắn quả na xanh, làm gì có chuyện quả

na xanh ấy ñứt cuống rơi vào mắt con nai ñể con nai kêu thét lên, rồi làm gì có chuyện con châu chấu giật mình duỗi chân ñạp ñổ nhà chim ri và làm cho con nó chết. Chính thủ phạm là mẹ mày, mày còn kêu oan nỗi gì.

Gà trống con lễ phép thưa:

- Bẩm ngài, chính vì thế mà con phải kêu oan cho mẹ con, vì rõ ràng trong lục súc sáu loài, loài nào loài ấy khi sinh con ñẻ cái ñều ñược trời cho có sữa nuôi con riêng loài gà chúng con thì tuyệt nhiên không có lấy một giọt sữa. Vì thế gà phải chạy vạy tần tảo nuôi con. Mẹ con phải vất vả ñi các nơi khác kiếm ăn là vậy. Bên kia người khôn của khó nên phải lần mò sang bên này. Tình cảnh khó khăn buộc phải thế, ñâu có phải là tội tại mẹ con!

Bụt thấy gà trống con cãi cho mẹ có lý có lẽ, ñành phải thả cho mẹ nó về.

Thấy gà trống bé người mà khôn ngoan, ai nấy ñều khen ngợi. Từ ñó mỗi lần có kiện tụng việc gì, người ta thường mang gà trống theo, hy vọng nhờ sự có mặt của nó mới thắng kiện. Còn gà thì phải ấp trứng vịt ñể trả ơn, dòng dõi của nó sau này vẫn thế1.

KHẢO DỊ

1 Theo lời kể của người Cao-Bằng.

1119

https://thuviensach.vn

Đồng bào Tây Việt-bắc có truyện tương tự: Tại sao bụng con ve không có ruột?

Xưa, chim chích kết bạn với cào cào, hai con chơi với nhau rất thân thiết. Một hôm ñi làm về bị mưa to, cào cào xin nghỉ nhờ nhà bạn một ñêm. Nhà chim chích chỉ có hai mẹ con chật chội, còn cào cào chân dài: mình nằm trong nhà nhưng chân lại thò ra ngoài sân. Nghe lời bạn, cào cào co chân lại và cứ thế ñánh một giấc ngon lành. Cũng như truyện của ta, nửa ñêm nghe tiếng hươu kêu, cào cào giật mình duỗi chân, không phải ñạp ñổ nhà mà ñạp phải bụng con của bạn, lòi ruột ra. Chim chích kêu kiện ở xã trưởng là ké ñọt - giống chim lớn hơn chim chích. Ké ñọt không xử ñược. Nội vụ ñưa lên cai tổng là bìm bịp. Bìm bịp tra vấn cào cào. Cào cào ñổ lỗi cho hươu. Đến ñây truyện bắt ñầu khác với của ta.

Hươu bị ñòi ñến lại ñổ lỗi cho sóc: - "Vì con sóc ném quả xuống ñầu tôi". Sóc ñến lượt bị ñòi ñến ñối chất lại ñổ lỗi cho ve: - "Vì con ve nó kêu nên tôi sợ tôi phải về, vội vàng ñánh rơi hạt dẻ". Lại ñến lượt ve bị ñòi ñến, trả lời: - "Vì mưa tạnh mát trời nên tôi kêu chơi". Bìm bịp liền kết tội ve là thủ phạm, bắt ve moi ruột gan ñể ñền cho con của chim chích. Vì thế ngày nay loài ve không có ruột mà hàng ngày kêu chẳng có giờ giấc gì cả1.

Người Thái cũng có truyện: Tại sao ve (mành khằm) không có ruột? có khác với truyện của người Tày:

Một hôm Trời (Then) phái ve xuống trần ñể làm nhiệm vụ hàng ngày báo tin mặt trời sắp lặn cho mọi giống vật sớm tìm ñường về hang ổ. Vừa xuống, lập tức ve cất giọng kêu thử. Không ngờ tiếng kêu làm cho mọi giống vật hốt hoảng.

Gấu ñang kiếm ăn gần ñấy liền chạy nhanh về. Vội quá gấu va phải bí. Bí ñứt cuống lăn xuống va phải gốc vừng. Vừng bị lay, hạt nứt nẻ văng vào mắt gà ñang kiếm ăn gần ñó. Gà mắt nhắm mắt mở mổ nhầm phải tổ kiến vàng, kiến vàng bò toán loạn ñốt phải chân sóc. Sóc ñau nhức, chạy lung tung ñạp phải cây cùn ngứa. Quả cùn ngứa (vốn ñụng ñâu làm ngứa ñó) rơi, không may rụng trúng lưng trâu. Trâu ngứa quá chạy tìm ao ñể dầm mình, không ngờ ñạp phải mô ñất.

Mô ñất lăn xuống ao ñè bẹp ruột nòng nọc. Nòng nọc bèn bắt ñền mô ñất; mô ñất ñổ tại trâu; trâu ñổ tại cùn ngứa; cùn ngứa ñổ cho sóc; sóc ñổ cho kiến vàng; kiến vàng ñổ cho gà; gà ñổ cho vừng; vừng ñổ cho bí; bí ñổ cho gấu; gấu cuối cùng ñổ tại ve. Ve ñổ vấy cho "Then". Nòng nọc bèn kiện lên then. Then phán: -

"Chưa tối mà ñã kêu thế là chính lệnh bất nhất. Vậy ve phải rút ruột ñền cho nòng nọc?". Bởi vậy ngày nay bụng con nòng nọc thì to, con ve không có ruột2.

Ở truyện người Dao thì ve sầu cũng ñược trời giao nhiệm vụ như trên, tức là báo tin trời sắp tối cho mọi giống vật biết. Nhưng ở ñây lý do sinh ra vụ kiện là vì hôm ấy ve lười không chịu ñi kiếm ăn. Đói bụng ve cất tiếng kêu ảo não 1 Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập I, nhà xuất bản Việt-bắc, 1973.

2 Theo Truyện cổ Hà-sơn-bình.

1120

https://thuviensach.vn

không ñúng lúc. Các thú vật nghe tiếng ve, như thường lệ vội vã chạy về. Sóc chạy vội va cào cây chiêu cô piếu (loại cây có quả to bằng quả bưởi có cùi dày ăn ñược). Quả chiêu cô piếu rụng, rơi ñúng xuống lưng nai. Nai giật mình chạy, vô tình dẫm phải rùa làm cho mai rùa bị rạn. Rùa bị thương nặng kiện lên trời.

Trời gọi nai ñến. Nai ñổ cho chiêu cô piếu. Chiêu cô piếu ñổ cho sóc. Sóc cuối cùng quy tội cho ve. Thế là ve ta bị trời hành tội bằng cách rút ruột. Từ ñấy ve kêu không ñúng giờ ñúng giấc, tiếng kêu ai oán nên gọi là ve sầu. Còn rùa thì ñược trời chữa cho lành, nhưng mai còn mang dấu vết rạn nứt, cho ñến con cháu ngày nay vẫn còn1.

Một truyện khác cũng của người Dao lại gần với truyện của ta, nhưng ở ñây truyện ñược kể có phần nào thiếu lô-gic.

Sẹt sành (một loại chấu có càng to) chở thuế nộp cho vua, dọc ñường trời tối, xin ngủ trọ tại nhà chim. Chim ñanh ấp trứng sắp ñến ngày nở. từ chối, nhưng thấy sẹt sành nói mãi cuối cùng cũng cho trọ. Đêm lại, tự dưng một cây gần ñó ñổ, sẹt sành giật mình ñạp tung ñể bay ra, vì thế trứng rơi vỡ, ñàn con của chim chết cả. Chim kiện lên vua. Vua bắt sẹt sành, sẹt sành ñổ tại cái cây ñổ làm nó giật mình. Cây ñổ lỗi cho mối ăn ruỗng gốc. Vua bắt tội mối, mối ñổ tại gà. Gà bị vua bắt ném xuống nước cho chết. Không biết bơi gà tưởng ñi ñứt nếu không có vịt tới cứu. Từ ñó gà ấp trứng vịt ñể ñền ơn2.

Người Ít-xra-en (Israël) có truyện Thủ phạm là con sói hung cũng là dị bản của các truyện trên:

Sói hung một hôm ñịnh giết cầy hương vì có con gửi cho nó trông hộ, không ngờ bị nó giẫm chết. Các thú vật trong rừng họp lại xử tội. Hỏi cầy, cầy thưa: -

"Tôi ñang ở trong nhà chợt nghe quạ khoang vỗ cánh kêu quàng quạc cố ý gây sự. Tôi vội chạy ra xem, không may giẫm phải". Các thú vật bắt tội quạ, quạ

1 Theo Truyện cổ Hà-sơn-bình.

2 Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập II, ñã dẫn. Ở truyện của người Mèo kể trong Truyện cổ dân tộc Mèo, chuyện về giống chuột còn thêm một con vật nữa là Chuột. Tiếc rằng cấu trúc của truyện này phần nào ñã bị phá vỡ không ñúng như sơ ñồ của các truyện trên; Chuột con phá ngô bị người ñánh ñau. Chuột già mời ve sầu về làm thầy cúng, nhưng ve vắng nhà, chấu ñi thay. Chấu ñã không biết cúng lại giở lời ñạo ñức khuyên chuột làm ăn lương thiện, nên chấu bị chuột ñánh ñuổi chạy tới nhà chim ñang ấp trứng, xin ngủ nhờ một ñêm vì chân ñau. Thương hại, chim cho nằm ghé. Cũng như truyện của ta, nửa ñem có tiếng hoẵng kêu to, chấu giật mình ñạp tung, trứng rơi vỡ hết. Chim kiện chấu ở Trời. Chấu lúc ñầu ñổ cho hoẵng. Hoẵng ñổ cho cây ñổ ñè lên người mình, cây ñổ cho gà bới ruỗng gốc. Ở ñây gà tự

biện bạch vì phải nuôi lấy ñàn con lại không có vú, hơn nữa chỉ ăn sâu chứ không gặm gỗ.

Trời ñang lúng túng không biết xử ra sao, thì chấu lần này lại kể tội chuột cắn phá của người.

Chấu kể ñúng bệnh của chuột, nhưng chuột lại ñuổi ñánh nó nên phải xin ngủ nhờ. Các con chuột lúc này ñều ñồng thanh ñổ cho chuột xấu nết. Trời bèn phạt chuột, bắt chuột phải bé người lại.

1121

https://thuviensach.vn

thưa: - "Tôi nhận là có vỗ cánh kêu oan nhưng là ñể ñối phó với khỉ ñỏ ñít, vì nó ở ñâu nhảy tới nhe răng kêu kheng khéc". Tra vấn khỉ, khỉ thưa: - "Tôi có làm như thế thật, nhưng tôi ñâu có chủ ñích ñánh quạ khoang mà do nai mốc xông tới ñịnh húc, tôi phải chạy và kêu cứu". Hỏi nai, nai ñáp: - "Vì hươu sao chạy ở

ñâu tới húc tôi nên tôi phải chạy". Tới lượt hươu bị tra hỏi, hươu ñáp: - "Tôi ñang ăn khế ở ñàng kia, bỗng thấy thỏ nhanh nhẩu chạy tới giục: "Chạy ñi! Chạy ñi!" nên tôi hoảng quá chạy vội mà húc phải nai, chứ có muốn thế ñâu". Các thú vật nổi giận ñòi ñánh thỏ nhanh nhảu, thỏ thưa: - "Khoan. Vì tôi bị sói hung ñuổi bắt ăn thịt nên sợ mà chạy, gặp hươu thì tôi bảo chạy ngay kẻo nguy". Các thú vật bấy giờ nhìn lại sói hung, sói gượng gạo: - "Nhưng con tôi chết thì sao ñây.

Cầy hương phải ñền mạng chứ". - "Chính mày gây nên chuyện, - các thú vật thét

- Con mày chết nguyên do tại mày. Gieo họa gặp họa còn gì nữa". Sói lỉnh mất.

Cáo cũng cúp ñuôi chạy1.

Một truyện của Việt-nam: Chiền chiện và ông sư kết hợp giữa một số tình tiết của truyện Sự tích chim tu hú với Vụ kiện châu chấu: Có hai vợ chồng con chiền chiện2 làm tổ bên tai ông sư ñẻ ñược một con. Một hôm chim vợ ñi kiếm ăn không ñược gì lại bị hoa sen cụp lại nhốt ở trong không về ñược. Ở nhà chim chồng có một con cào cào vào ngủ, nhưng vì chân dài vô ý nên nó ñè gãy chân chim con. Sáng dậy chim vợ về, chim chồng ñánh ghen quát tháo om sòm. Chim vợ chửi cào cào ñã không nhận lỗi thì chớ, lại to tiếng chối phắt làm ầm ỹ ñiếc cả tai. Ông sư tức mình vứt cái tổ xuống. Vì thể mà sư ta không ñược ñắc ñạo3

1 Theo Đinh Tú: Cô gái ñẹp lấy chồng rắn.

2 Chiền chiện: ở ñây là một loài chuồn chuồn cánh vàng (theo lời người kể).

3 Theo Nguyễn Văn Ngọc , Truyện cổ nước Nam, B- Muông chim.

1122

https://thuviensach.vn

IX - TÌNH BẠN, TÌNH YÊU VÀ NGHĨA VỤ

171. BÀ CHÚA ONG

Ngày xưa có một người học trò nhà nghèo rớt mùng tơi tên là Sĩ. Anh ở với bà mẹ già lụ khụ. Anh muốn lấy vợ ñể vợ ñỡ ñần công việc nhà và phụng dưỡng mẹ già, nhưng hỏi mấy ñám, người ta thấy nhà anh luôn năm thiếu ăn nên ñều lắc ñầu từ chối. Vì thế, anh vẫn phải sống một thân một mình với nghề ñi củi.

Hàng ngày, buổi sáng tinh sương, anh lên rừng chặt củi ñem ra chợ bán. Chiều lại, ăn xong, anh mới cầm lấy quyển sách.

Cứ như vậy cho ñến ngày anh học thành tài. Kỳ ấy nhà vua mở khoa thi ở kinh ñô ñể kén nhân tài. Các sĩ tử ñua nhau chuẩn bị tiền gạo, lều chiếu ñể vào dự thi.

Trong lòng Sĩ cũng hăm hở muốn ñua chen chốn trường văn trận bút, nhưng tài lực nhà anh quá kém cỏi, chẳng biết lấy gì dùng ñể nuôi mẹ già những ngày vắng mặt, cũng chẳng có gì ñể ăn tiêu dọc ñường. Sắp ñến kỳ thi, mấy người bạn anh lần lượt trẩy kinh mà không rủ anh. Sĩ cố chạy vạy mấy nơi, nhưng không kết quả. Mãi về sau mới có mấy nhà láng giềng tốt bụng nhận nuôi nấng mẹ già cho anh ñể anh yên tâm ra ñi. Và rồi cuối cùng anh cũng ñánh liều cất bước lên ñường, tuy rằng trong lưng không có một ñồng một chữ.

Thoạt ñầu anh gánh hàng thuê cho bọn lái buôn. Làm hết hơi hết sức trong hai ngày, anh nhận ñược ở họ cơm ăn và một quan tiền công. Có vốn, anh lại tiếp tục ñi nữa. Sau hai ngày tiêu rất dè sẻn, số tiền mới kiếm ñược cũng lại hết nhẵn.

Mặc dầu vậy, anh vẫn không dừng lại, hy vọng dọc ñường sẽ tìm ñược việc làm.

Nhưng rủi thay, ngày hôm ấy trời mưa, không một ai thuê mướn cả. Vì chỉ còn ba ngày nữa ñã bắt ñầu nhập trường, anh không thể nấn ná ñược. Đành phải cắm cúi bước liều trong lúc không có một hột gì vào bụng. Trời xế chiều, anh ñi tới một khu rừng rậm. Trong khi ñang bước thấp bước cao mong tìm ra một ngôi nhà nghỉ trọ, thì anh bị lạc ñường. Anh quanh quẩn mãi giữa ñêm tối trong lùm cây mà không nghe qua một tiếng gà gáy chó sủa. Cuối cùng bụng ñói, cật rét, sức mệt, anh trèo lên một cây cổ thụ, ñịnh tìm một chỗ tạm nghỉ chân. May làm sao, lúc trèo lên ñến nhánh chẽ ba, bỗng thấy thấp thoáng bên phía tay trái có anh ñèn. Lòng mừng khấp khởi, anh vội tụt xuống lần về hướng ấy. Chỉ một lát, anh ñã ñứng trước một ngôi nhà lá nhỏ. Anh hồi hộp gọi cửa, và rất ngạc nhiên thấy cánh cửa mở ngay như có người chờ sẵn. Một cô gái tay cầm một cây ñèn sáp bước ra. Dưới ánh ñèn Sĩ trông rõ cô gái mặt mũi xinh xắn, nhưng hai mắt lại mù. Cô ñon ñả:

- Chào thầy khóa. Thiếp chờ thầy ñã lâu. Mời thầy vào trong này.

1123

https://thuviensach.vn

Nghe lời chủ nhân, Sĩ không còn hồn vía nào nữa. Làm sao cô gái mù này biết mình là học trò và ñang chờ mình. Chỉ có yêu tinh ma quỷ ñang giương bẫy ñón mồi thì mới có thể như vậy. Sĩ rất ngần ngại, nhưng cái bụng và sức khỏe không cho phép anh bước ñi ñâu ñược nữa. Anh ñánh liều bước vào nhà, không quên ñề phòng mọi sự bất ngờ có thể xảy ñến. Trong nhà, ngoài cô gái còn có một người bõ già. Sau khi mời Sĩ ngồi, cô gái bảo bõ già mang hỏa lò lại cho khách hơ áo quần. Sĩ vừa cảm thấy khô ráo ấm cúng thì bõ già ñã bưng lên một mâm cơm, có cô gái mù ñi theo mời mọc:

- Nhà thiếp thanh ñạm chẳng có gì. Xin mời thầy khóa cứ thực tình cho.

Sĩ lúc ñầu ngờ vực không dám ñụng ñũa. Nhưng sau, cơn ñói ñã át tất cả. Anh cầm lấy bát nếm thử một miếng, thấy không có vẻ gì khác, nên cắm ñầu ăn. Bữa cơm quả là thanh ñạm, nhưng cơm nóng canh sốt làm anh cảm thấy chưa bao giờ ngon miệng ñến thế. Ăn xong bõ già ñã dọn ổ rơm, trải chiếu cho khách nằm. Sĩ mệt quá, nằm xuống nhưng không dám ngủ, cố ý rình xem ma quỷ còn giở những trò gì. Nhưng chỉ một lúc anh ñã chợp mắt và ngủ thiếp ñi.

Đến nửa ñêm, sĩ bỗng giật mình tỉnh dậy. Gió bão thổi tới mỗi lúc một nặng nề. Thỉnh thoảng trời lại gầm lên dữ dội. Anh nghe tiếng cô gái nói:

- Bõ già ơi, gió ñổi sang phía bắc rồi. Nó rít mạnh quá bõ nhỉ? Đấy cái tổ nhỏ

ở cành thứ ba bị ñổ mất rồi. Bõ thử ra xem nào.

Sĩ rất lấy làm lạ sao cô gái mù lại ăn nói như người hoàn toàn sáng mắt. Anh ñang suy nghĩ vẩn vơ thì lại bỗng ngủ thiếp ñi.

Không bao lâu, gió thổi càng mạnh như muốn bốc cả nóc nhà. Sĩ lại tỉnh dậy lần nữa. Lần này anh nghe tiếng cô gái nói ở ngoài nhà:

- Bõ già ơi! Gió mạnh thế này thì chắc chúng nó sẽ lạc nhiều ñấy. Nhưng chẳng sao, mai kia chúng nó lại về ñủ. Ở cái tủ thứ bảy có nhiều con ñang chờ

mà chưa vào ñược!

Liền ñó, Sĩ nghe tiếng tơi nón của bõ già lạch xạch lần ra vườn. Bão vẫn dữ

dội. Anh ngồi dậy và tiện chân bước ra cửa. Qua những làn chớp, Sĩ thấy cô gái mù ñang ñứng dưới một cây có cành lá xòe ra như một cái tán. Ở những cành thấp ở dưới gốc, ong vàng ñậu chi chít, ñậu cả lên nón, lên áo cô gái. Ong vàng con ñạu con bay nhiều vô kể; tiếng vù vù của ong cơ hồ át cả tiếng bão.

Trong khi cô gái và bõ già ñang làm việc ở phía ngoài, Sĩ lại trở vào trong nhà, trong lòng vẫn chưa hết nghi hoặc. Trên án thư ở ñầu ổ rơm, ngọn nến vẫn ñang cháy dở. Thấy có một quyển sách. Sĩ vội giở ra xem. Hóa ra quyển sách nói về

ñạo phật. Anh cầm lấy ñọc rất mê mải.

Cho ñến gần sáng, bão ñã bắt ñầu tạnh, cô gái và bõ già bước vào nhà. Sĩ gập sách lại, lên tiếng hỏi:

1124

https://thuviensach.vn

- Tôi bị lạc ñường, rất cảm tạ cô và bõ già cho ăn cho nghỉ. Nhưng có một ñiều tôi lấy làm khó hiểu là tại sao hai người lại sống trơ trọi trong khu rừng này?

Sống như vậy lấy gì nuôi thân? Tại sao cô lại biết tôi sắp ñến ñây và còn biết tôi ñi thi? v.v... Tôi rất mong ñược giải tỏa những ñiều ñó trước khi từ giã nơi này.

Cô gái ñáp:

- Nhà này vốn là nhà của thầy mẹ thiếp. Thầy thiếp trước có làm quan, vì ghét bọn quan trên nên từ về, tìm ñến khu rừng này sống bằng nghề nuôi ong. Cách ñây ba năm, thầy mẹ thiếp lần lượt qua ñời còn mình thiếp cùng với bõ già và ñàn ong. Đàn ong cho mật và sáp, bõ già mang ra chợ ñổi lấy gạo. Mắt thiếp tự

dưng bị ñau rồi hỏng. Tuy mù, linh tính của thiếp lại biết hết mọi chuyện. Tự

nhiên thiếp cảm thấy ñàn ong bị nạn thì nó bị nạn thật. Như hôm qua, thiếp cảm thấy có một chàng thư sinh ñi thi bị lỡ ñộ ñường và ñang cần ñược giúp ñỡ.

Thiếp vừa thắp ñèn lên thì nghe thấy tiếng gõ cửa của thầy khóa. Quyển sách trên bàn ñó là của thầy thiếp ñể lại, thầy khóa cứ ñọc ñi. Nhưng thầy khóa ñi làm gì vội còn bảy ngày nữa mời bắt ñầu thi kia.

Nghe nói, Sĩ lấy làm thương cô gái mù mà cảnh ngộ còn gian nan hơn cảnh ngộ của mình. Anh cầm sách ñọc cho ñến sáng. Nhớ tới ngày thi, anh từ giã cô gái và bõ già ra ñi. Thấy mời mọc không ñược, cô gái ñưa cho anh một nắm cơm và một quan tiền. Sĩ vội trả lại tiền chỉ nhận nắm cơm và nói:

- Đa tạ cô và bõ già. Sau này nếu ñược vinh hiển, tôi sẽ không bao giờ quên tấm lòng vàng của cô và bõ.

Chiều hôm sau vào ñến kinh ñô, Sĩ giật mình khi ñược tin vì hoàng ñế se mình, nên kỳ thi kỳ thi hoãn lại năm ngày nữa ñúng như lời cô gái.

Kỳ thi năm ấy vua ra ñầu ñề bài văn có nhiều ñiển tích về ñạo phật.

Các bạn của anh ở quê nhà cũng như sĩ tử bốn phương vì không ñọc qua sách phật nên bị loại quá nhiều. Có kẻ ñã lọt vào trường ba rồi cũng hỏng. Chỉ có Sĩ

nhờ vô tình ñọc quyển sách giữa cái ñêm gió bão ở nhà cô gái mù nên trả lời trôi chảy. Anh ñỗ tiến sĩ ñược vua ban cho tiền bạc, áo mão, cờ quạt và lính hầu về

vinh quy. Trên ñường về quê anh dự ñịnh rẽ vào khu rừng có nhà cô gái mù nuôi ong ñể tạ ơn.

Nhưng khi ñoàn vinh quy vừa bước lên ñèo, Sĩ ñã thoáng thấy một cô gái có cặp mắt ñen láy ñang ñứng ñợi ở ñỉnh ñèo. Hai tay cô mang một rổ hoa; trên áo cô, ong vàng bám lấy chi chít như thêu kim tuyến. Sĩ nhớ lại cái ñêm gió bão ñứng ở trong nhà nhìn ra, thấy cô gái mù cũng ñược ong bám vào như thế. Đúng là cô gái nuôi ong ñây rồi. nhưng tại sao hai mắt cô lại không mù. Sĩ vội bước xuống cáng chạy lại ñón cô gái. Anh nói ngay:

1125

https://thuviensach.vn

- Đây là cô gái nuôi ong phải không? Nhưng ai ñã hóa phép làm cho mắt nàng sáng lại như cũ? Ôi! Nếu không có quyển sách của thầy nàng ñể lại thì tôi cũng hỏng như hầu hết các bạn của tôi. Không biết nói làm sao ñể cảm ơn nàng cho xiết ñược!

Cô gái ñáp:

- Thiếp nhờ có ong chúa hút ñược nhị hoa thần và nhả nhị vào mắt làm cho mắt mở lại tỏ. Sáng hôm nay thiếp cảm thấy quan tân khoa sắp về nên vội vàng ñi ñón ở ñây.

Cô gái nhìn Sĩ má ñỏ hồng hồng. Sau ñó, Sĩ và ñoàn tùy tùng kéo nhau ñến ngôi nhà nhỏ của cô gái. Ở ñây ñược mấy ngày, Sĩ ñưa cô gái và bõ già về quê nhà. Chàng xin phép mẹ ñược kết duyên với cô gái nuôi ong. Đám rước dâu linh ñình từ rừng xuất phát, có cờ quạt, chiêng trống quân gia rầm rộ. Đặc biệt là những con ong vàng ngậm mỗi con một bông hoa bay trên ñấu bà chúa của chúng, ñẹp như một ñám mây ngũ sắc1.

1 Theo Tiểu thuyết thứ bảy số 335 (1940); và Loại cổ tích hay 1126

https://thuviensach.vn

172. ANH CHÀNG HỌ ĐÀO

Ngày xưa ở huyện Đông-sơn có một anh học trò họ Đào. Anh ñẹp trai, học giỏi, chỉ phải một tội là nhà rất nghèo. Thường ngày anh cắp sách sang làng bên cạnh học với một ông ñồ. Nhưng cũng có những lúc anh phải ñi làm thuê, làm mướn ñể kiếm tiền gạo nuôi thân. Cuộc sống bữa no bữa ñói khá là vất vả.

Trong năm năm, mặc cho kẻ cười người chê, anh vẫn vừa làm vừa học không chịu bỏ dở. Ở chỗ làng anh ñến học, có một cô gái con nhà khá giả yêu anh và cũng ñược anh yêu lại. Hai bên có tình ý với nhau như vậy ñã ñược vài năm.

Ít lâu sau, anh chàng họ Đào mượn mối ñến dạm cô gái. Nhưng cha mẹ cô gái chê nhà anh nghèo, không gả. Họ bảo thẳng người mối: - "Nhà anh ấy một thân một mình kiếm ăn còn chật vật thay. Con gái tôi về ñấy càng làm cho anh thêm bấn". Khi người mối cho biết tài học của anh chàng có thể mai sau thay ñổi ñược số phận, thì họ trả lời: - "Nếu thế thì ñợi lúc ngựa xe võng lọng trở về hãy hay".

Thấy vậy, anh chàng họ Đào vừa giận vừa thẹn. Anh nghĩ bụng phải bỏ nhà ra ñi, quyết chí lập ñược công danh mới trở về ñể cho cha mẹ nàng không dám giở

giọng khinh bạc với mình nữa. Nghĩ vậy anh bỏ nhà ñến kinh ñô. Ở ñây anh vẫn vừa làm thuê, vừa học. Nhờ sáng dạ, anh học rất tấn tới. Sau năm năm, anh ñi thi ñỗ luôn cử nhân.

Hôm vinh quy trở về nhà, lòng anh mừng khấp khởi. Bụng bảo dạ: - "Nhất ñịnh bố mẹ cô ta sẽ vui lòng gả con cho mình và hối hận về những câu nói khinh người trước ñây". Nhưng không ngờ, khi anh ñến chào thầy học cũ, người ta cho biết là cô gái, sau khi anh bỏ làng ra ñi, ñã bị cha mẹ ép gả cho một người làng, mặc dầu cô không ưng thuận và có bụng chờ anh. Nghe nói, chàng họ Đào hết sức buồn. Anh bỏ dự ñịnh ñến nhà cha mẹ người yêu và cũng chẳng bụng dạ nào ñến nhà vợ chồng người yêu, vì sự gặp mặt lúc này chỉ làm anh thêm ñau khổ, cũng có thể khiến chồng nàng ngờ vực. Nhưng lúc trở về, trên con ñường cắt ngang qua cánh ñồng, anh bỗng gặp nàng ñang mang cơm ra ñồng cho chồng.

Hai người e lệ nhưng cũng dừng lại hàn huyên: họ bày tỏ nỗi ñau khổ vì sự éo le của duyên phận. Khi chàng họ Đào từ giã, cô gái gạt nước mắt nhìn theo. Nàng ñâu có ngờ rằng, từ ñằng xa, người chồng của mình ñã nhìn thấy ñược cảnh chuyện trò vừa rồi, và cơn ghen của hắn bốc lên bừng bừng. Nàng vừa ñến nơi, hắn lấy cớ cơm canh chậm chạp, liền xông lại gây sự. Vợ nói lại mấy câu thì con người vũ phu ñó nổi xung lên không ñợi tìm hiểu phải trái, trong tay ñang cầm cái cuốc ñể cuốc khoai, thuận ñà hắn ném vào người vợ. Không ngờ phạm nhằm chỗ hiểm, nguời vợ gục xuống bất tỉnh nhân sự. Hắn lo sợ, lén lút vực vợ về nhà nói dối là ngộ cảm, rồi sau ñó tiến hành chôn cất không ñể cho một ai sinh mối nghi ngờ.

1127

https://thuviensach.vn

Vừa về ñến làng mình, chợt nghe tin người yêu chết một cách ñột ngột, anh chàng họ Đào không ngăn ñược kinh ngạc và thương cảm. Anh bèn làm một cỗ

cúng, rồi vì không tiện ñến nhà, chờ lúc ñêm khuya, ñem sang cúng ở mộ người yêu. Nhưng ñiều không ngờ là trong lúc sụt sùi khấn khửa thì bỗng nghe trong mộ có tiếng ñộng phát ra. Thấy sự lạ, anh vội trở về gọi người nhà ñem cuốc thuổng ñến ñào lên. Khi nạy nắp áo quan mới biết là người chết sống lại. Số là cô nàng bị chồng ném cuốc ngất lịm ñi, nhưng chưa chết thật, con người chồng thì sợ mang tội giết người nên vội khâm liệm rồi ñem chôn cất sơ sài, cho chóng xong. Sau khi bị chôn, người chết mới dần dần hồi tỉnh và co cẳng ñập vào cầu cứu, ñúng lúc người yêu ñang ñứng ở mộ.

Anh chàng họ Đào trong lòng mừng rỡ, bèn cùng người nhà ñắp mộ lại như

cũ, rồi vực nàng về nhà hết sức chữa chạy. Khi ñã bình phục trở lại, cô gái kể tất cả mọi chuyện cho anh nghe. Anh dặn người nhà giữ rất kín chuyện này và sau ñó kín ñáo ñưa người yêu ñến chỗ làm quan. Hai người trở thành vợ chồng không cheo cưới.

Lại nói chuyện anh chồng cũ cũng như mọi người trong làng vẫn không ngờ

rằng người chết ñã ñược cứu chữa sống lại. Cho nên, hàng năm hắn vẫn cúng ñơm theo ñúng tục lệ. Ba năm sau, một hôm nhân có dịp trẩy hội chùa ở một trấn ñàng ngoài. Trên ñường ñi tới chùa hắn bỗng thoáng gặp một bà quan ñi cáng trông nét mặt hao hao giống vợ mình. Hắn lấy làm lạ, vội ñuổi theo ñể

mong ñược nhìn kỹ càng tận mắt. Đứng ñón nấp ñằng sau cổng chùa, hắn thấy bà quan ấy từ mặt mũi dáng ñi ñến giọng nói quả ñúng là vợ mình, không nghi ngờ gì nữa. Rồi hỏi thăm mấy người lính hầu, hắn lại biết thêm rằng chồng nàng không ai xa lạ mà chính là người học trò thi ñậu cử nhân ở làng bên cạnh ñã ñứng nói chuyện với vợ mình trước khi hắn ném cuốc vào người nàng. Nhưng tại sao hắn ñã chôn nàng hai năm rõ mười mà bây giờ nàng lại sống ñường hoàng như thế kia? Trong bụng hắn nghi nghi hoặc hoặc, ñoán chắc có sự lừa gạt chi ñây. Cho nên vừa trở về tới làng, hắn ñã bày ra chuyện bói toán cải táng ñể ñào mộ vợ lên xem cho rõ sự thật. Và khi thấy áo quan rỗng, hắn vội phát ñơn kiện anh chàng họ Đào tội ñã quyến rũ vợ mình.

Nhưng sau khi nắm ñược mọi uẩn khúc, quan xử cho hắn không những mất vợ

mà còn bị án khổ sai chung thân về tội ñã phũ phàng ñánh chết vợ và lén lút ñem chôn, có ñầy ñủ tang chứng do tội nhân tự khai ra. Còn vợ hắn thì ñược phép lấy anh chàng họ Đào, người ñã có công giành lại nàng khỏi tay tử thần1.

KHẢO DỊ

1 Theo Tô Linh Thảo, sách ñã dẫn.

1128

https://thuviensach.vn

Một truyện của Trung-quốc phần nào giống với truyện trên: Thời Tấn Vũ Đế, ở Hà-giang có một ñôi trai gái yêu nhau hứa hẹn sẽ lấy nhau.

Đột nhiên chàng trai phải ñi lính thú lâu ngày không thấy về. Cha mẹ cô gái sau này ép gả cô gái cho một người khác, mặc dầu cô hết sức chống lại. Ở ñây cô gái buồn rầu mà chết. Chàng trai hết hạn ñi thú trở về. Biết là người yêu ñã chết; bèn ra mộ khóc lóc. Trong một lúc thương xót quá ñộ, chàng ñào mộ người yêu mong ñược nhìn mặt một tý. Không ngờ khi mở nắp áo quan, cô gái bỗng sống lại. Mừng quá, chàng cõng lên lưng ñưa về chạy chữa, dần dần bình phục, bèn lấy làm vợ. Nhưng bấy giờ người ñàn ông ñược bố mẹ cô gái hứa gả phát ñơn kiện. Quan không xử ñược, việc ñưa lên ñình úy. Đình úy sau khi cứu xét, nói: -

"Lòng thành cảm cách ñến trời ñất, nên ñã chết mà ñược sống lại. Vậy không nên xử theo luật thông thường". Bèn phán cho cô gái về với anh chàng ñào mộ1.

Một truyện Nôm của ta, có nói ñến một nhân vật nữ tên Dương Liễu vốn có tình ý với Mộng Hiền nhân một lần gặp gỡ chàng tại một ngôi chùa. Khi bố mẹ

Mộng Hiền ñến cầu hôn cho con thì Tào ông - bố Dương Liễu - tuy nhận lời hứa hôn, nhưng cho rằng vợ mình chết sớm nên con gái mình "xác lớn mà nết còn ngây", bảo hãy ñợi vài năm nữa. Không ngờ trong thời gian ñó, nhà Mộng Hiền sa sút ñột ngột, ruộng ñất tiền của hết sạch, bố lại bị bệnh. Cho ñến lúc cùng túng, Mộng Hiền tìm ñến nhà Tào ông thì Tào ông ñã chết và vì không có con trai, nên gia sản vào tay Tào Nghê chú của Dương Liễu. Tào Nghê bảo chàng

"phải ñem ngàn lượng mới tròn hôn nhân". Mộng Hiền thất vọng trở về sau khi nhờ người mang một bức thư ñến cho Dương Liễu.

Lại ñến lượt nhà Tào Nghê sa sút: trong một ñêm, bọn cướp tới lấy sạch của cải. Sau ñó có Lý Sinh mang 100 lạng vàng ñến mua Dương Liễu về làm thiếp.

Tào Nghê bằng lòng cho cưới ngay. Phải ñi mất mười ngày mới tới quê Lý Sinh.

Được Dương Liễu, Lý Sinh "mừng cờ ñã vào tay" nhưng ñêm ñộng phòng cô gái "lưỡi ñành ñoạn cắt, máu lênh láng ñầy". Ở ñây truyện gặp tình tiết của cổ

tích. Nhà họ Lý sợ, chôn cất Dương Liễu "áo vàng xiêm nhẹ phủ phê", sau khi cắt người giữ xác ba ngày. Chôn xong, có một bọn cướp nghe tin, ñêm tới hi vọng ñào mả kiếm chác. Chúng không ngờ Dương Liễu nhan sắc vẫn như

thường, chống tay ngồi dậy. Bọn cướp tưởng là ma hoảng sợ mất vía chạy hết, còn nàng thì trút hết mọi thứ khâm liệm, chỉ "mang tơi rách, ñội nón cời" do bọn cướp ñể lại và ñi xin ăn lần về Đường-lâm, quê của Mộng Hiền. Và cuối cùng hai anh chị lấy nhau, chỉ khác với cổ tích là họ sống êm thấm không xảy ra kiện cáo gì lôi thôi2.

1 Theo Thái-bình quảng ký, quyển 375

2 Theo Quật Đình Ưng Ân. Mộng Hiền Truyện, bảo nôm chép tay.

1129

https://thuviensach.vn

173. DUYÊN NỢ TÁI SINH

Ngày xưa, có một anh học trò trẻ tuổi nhà nghèo xơ nghèo xác. Vì có cha mẹ

già, anh phải lang thang ñây ñó làm nghề gõ ñầu trẻ ñể nuôi thân và nuôi cha mẹ. Mãi về sau, anh ñược một phú ông ở một làng nọ mời về "ngồi" tại nhà mình ñể dạy cho con học. Anh mừng thầm từ nay có chỗ yên thân ñể ôn luyện văn bài. Phú ông có nhiều nhà, y cho thầy ñồ ở riêng ngôi nhà thờ ở góc vườn ñể

ñược tĩnh mịch dạy học. Ngoài ba bữa cơm hàng ngày của phú ông, anh còn nhận ñược tiền gạo của những người khác có con ñến học với anh, nên anh cảm thấy ñầy ñủ.

Phú ông có một cô con gái ñã ñến tuổi lấy chồng. Từ ngày có anh ñồ tới, cô con gái cảm thấy lòng mình ñỡ trống trải. Mặc dầu ở ăn cách biệt, cô gái và anh ñồ vẫn nhiều phen gặp gỡ. Cô ñâm ra yêu chàng ngày một tha thiết và cô cũng ñược chàng yêu lại. Mối tình vụng trộm cứ thế mỗi ngày trở nên keo sơn, không thể gỡ ra ñược nữa. Vì thẹn thò và sợ hãi, cô gái cũng không dám nói thật cho cha mẹ biết.

Hai người yêu nhau như vậy ñã ñược vài năm. Nhưng một ngày nọ, có một nhà phú hộ khác ở cùng miền, mang trầu cau ñến dạm cô cho con. Cha mẹ cô gái thấy hiếm có ñám nào môn ñăng hộ ñối hơn thế, nên hối hả nhận lời. Nhưng khi hỏi ý kiến con gái thì phú ông ñâu có ngờ rằng con mình xưa nay ngoan ngoãn là thế, trước việc nhân duyên tốt ñẹp của mình lại tỏ ra khó tính lạ lùng.

Cả vợ lẫn chồng hết lời dỗ dành con, nhưng không kết quả. Mãi về sau, cô gái mới cho cha mẹ biết là mình ñã chỉ thề non hẹn biển với anh ñồ và quyết kết nghĩa trăm năm. Nghe nói thế, phú ông từ lòng thương con chuyển sang giận dữ.

Đời nào ông lại chịu hạ mình gả con cho một người kiết xác như vậy. Ông nhất ñịnh không ñể con gái làm sai chuyện hứa hôn. Cô gái trước còn khăng khăng từ

chối, nhưng sau bị gia ñình và họ hàng ép buộc, nên tuy uất ức mà ñành ngậm miệng. Con về phía anh học trò biết phận mình không ñất cắm dùi, nên cũng không dám tỏ bày nỗi lòng với vợ chồng phú ông. Vì vậy, sự ñịnh ñoạt của phú ông coi như mười phần ñã xong ñến tám chín.

Thấm thoát mà ñã một năm nữa lại trôi qua. Con trai nhà phú hộ sau mấy lần sêu tết ñã chuẩn bị xong lễ cưới. Vì không có ai bênh vực, không một người ñồng tình nên cô gái nhẫn nhục kia cảm thấy quẫn trí. Không còn biết cầu cứu với ai, cô quyết tự liều tấm thân còn hơn phải lấy người mà mình không ưa. Một ñêm nọ, trước ngày ñón dâu, cô trốn lên nhà học tự tình với anh ñồ. Hai bên chuyện trò than vãn với nhau ñến tận sáng. Cuối cùng cô gái lấy gói thuốc ñộc mang sẵn trong mình ra uống lén, và chỉ một lát quằn quại chết ngay trong lòng anh học trò.

1130

https://thuviensach.vn

Thấy người yêu tự vẫn mà trước sau vẫn không một lời bộc bạch cho mình biết, anh học trò lòng ñau như cắt. Nhưng dầu không ngăn ñược nước mắt giàn giụa, anh cũng cảm thấy hết sức bối rối và sợ hãi, nghĩ ñến cái chết bất ngờ của người yêu nhất ñịnh sẽ làm cho mình mang tai vạ vào thân.

- Nếu mình ñeo gông ngồi tù thì cũng ñành cam chịu, nhưng cha mẹ già rồi ñây biết cậy nhờ vào ai?

Càng nghĩ anh càng bủn rủn chân tay. Cho ñến lúc gà gáy canh năm mà anh vẫn chưa biết xử trí thế nào. Cuối cùng anh nghĩ ra một kế. Anh ñứng dậy ñi kiếm cuốc thuổng rồi ñào dưới gậm giường mình nằm một cái huyệt. Đào xong anh ôm lấy thi thể của cô gái mà thề với vong linh nàng:

Kiếp này duyên ñã lỡ duyên

Quyết xin giữ trọn lời nguyền kiếp sau.

Sẵn có bút son trên bàn, anh viết vào tay cô gái hai câu:

Thử sinh duyên vị liễu;

Nguyện kết hậu sinh duyên 1.

Viết ñoạn, anh ñặt xác cô xuống huyệt, lấp ñất lại, lại sửa sang nền nhà thật cẩn thận, nhặt từng hòn ñất, sắp từng viên gạch, rồi chùi rửa cuốc thuổng không ñể một vết tích gì khả nghi. Xong ñâu ñó anh lại lên giường nằm ñợi trời sáng.

Lại nói chuyện nhà phú ông sáng hôm sau thấy con gái mất hút, bèn cho người ñi khắp mọi ngả ñể tìm. Bên nhà trai nghe tin cũng cho người do la khắp miền.

Nhưng ngày một ngày hai vẫn không một manh mối, không một tin tức gì mới mẻ. Phú ông ñoán con gái mình vì không cam chịu ép duyên nên ñã liều thân hoại thể ở chỗ nào xa xôi. Mặt khác sợ bọn quan nha lính tráng dựa dẫm vào việc này ñể ñục khoét, nên ông cố ỉm ñi không dám trình báo. Cuối cùng, sau những ngày hối tiếc thở than của bà con thân thích, sau những cuộc bàn tán xôn xao của xóm giềng, câu chuyện cô gái mất tích cùng với thời gian xóa mờ dần trong mắt trong ký ức mọi người.

Về phần người học trò, sau khi bí mật chôn xác người yêu, phần vì thương cảm quá ñộ, phần vì muốn tránh mặt vợ chồng phú ông, nên ñược ít lâu anh thôi dạy. Phú ông cho là thầy ñồ thất tình, cũng không nghi ngờ gì cả. Rời nhà phú ông, anh ñi thật xa, kiếm ñược một chỗ ngồi dạy khác, rồi cố nén ñau khổ, tự rèn luyện thành tài ñể ñợi khoa thi. Sau mười lăm năm sôi kinh nấu sử, sức học của anh uyên bác không ai bì kịp. Anh ñi thi và ñậu luôn tiến sĩ. Những ngày vinh quy rộn ràng tấp nập ñã qua, nhà vua bổ anh làm quan ở một trấn gần kinh kỳ, bố mẹ cũng như hàng xóm mỗi lần gặp anh, ai cũng khuyên anh lấy vợ kẻo 1 Hai câu này cũng ñồng nghĩa với hai câu lục bát ở trên.

1131

https://thuviensach.vn

muộn người nối dõi, nhưng anh một mực mỉm cười, không gật ñầu cũng không từ chối.

Hồi bấy giờ ở một thị trấn do quan tân khoa trị nhậm, có một nhà phú hộ hiếm hoi sinh ñược một cô gái nhan sắc xinh ñẹp, nhưng lại có tật. Từ lúc sinh ra, mấy ngón tay cô bị váng dính liền nhau, và vì thế bàn tay trái luôn nắm lại không thể

mở ra ñược. Thấy con tật nguyền, nhà phú hộ lấy làm buồn phiền. Họ bắn tin ra hễ ai chữa khỏi cho con gái mình thì sẽ vui lòng hậu tạ tất cả gia sản.

Bao nhiêu danh y nội khoa, cũng như ngoại khoa tìm ñến chữa chạy bằng ñủ

các món thuốc, nhưng cô gái chứng nào vẫn tật ấy.

Quan tân khoa lúc mới tới vùng ñó ñã loáng thoáng nghe ñược tin này. Mặc dầu ñó là cái tin hơi lạ, quan tân khoa vẫn không bận tâm. Mãi về sau, nhân một chuyến ñi hành hạt, quan ghé vào nhà phú hộ ñịnh bụng xem thử cho biết. Thấy có quan ñến nhà phú hộ tiếp ñón rất trọng thể. Nghe con hỏi về chuyện bàn tay con gái, chủ nhân cho biết con gái mình ñẻ vào ngày, tháng, năm nọ, nhưng vừa lọt lòng không may ñã mang tật nguyền. Nghe lời trình bày của phú hộ, quan ñã lấy làm chột dạ, vì ngày tháng năm sinh của cô gái này lại trùng khớp một cách lạ lùng với ngày tháng năm mất của người yêu của mình trước ñây. Quan liền nói:

- Chúng tôi cũng biết chút nghề y. Cụ hãy cho cô em ra ñây thử xem sao.

Nhà phú hộ vào buồng dắt cô gái ra, khi thấy mặt nàng, quan bỗng nhiên bồi hồi xúc ñộng, vì giống hệt mặt người yêu xưa, hầu không sai một nét. Quan liền sai người hầu múc ñến cho mình một thau nước lã. Đoạn quan cầm bàn tay nàng nhúng vào nước, rồi tự mình vuốt các ngón tay. Tay quan vuốt tới ñâu, váng bỗng trôi ñi tới ñó. Cuối cùng năm ngón búp măng của cô lại xòe ñược ra như

thường. Khi mấy ngón tay vừa duỗi một mối kinh ngạc ñến với mọi người, vì họ

thấy lộ ra những dòng chữ:

Thử sinh duyên vi liễu,

Nguyện kết hậu sinh duyên.

Mười chữ son vẫn còn ñỏ thắm trong bàn tay cô gái. Nhưng tất cả mọi người lấy làm ngạc nhiên hơn khi quan luôn tiện kể lại câu chuyện cũ của mình chôn kín trong lòng từ bao nhiêu năm nay: nào là hai người yêu nhau ra làm sao, cô gái nhà phú ông nọ bị ép uổng như thế nào, cuối cùng cô ñã tự tử vào lúc nào và ñược mình chôn cất, thề bồi, v.v... Quan ứa nước mắt kể mãi, kể mãi; sau ñó quan chỉ vào cô gái và nói:

- Thật là có trời! Đúng là một cuộc tái sinh không thể nào ngờ ñược!

Nhà phú hộ sau ñó gả cô gái cho quan và biếu chàng rể tất cả gia sản làm của hồi môn. Đám cưới tổ chức rất linh ñình, có vị ñại thần, người của nhà vua về

1132

https://thuviensach.vn

dự. Rồi quan ñưa vợ về quê chào cha mẹ họ hàng. Quan còn không quên ñưa vợ

tìm ñến nhà phú ông cũ, người ñã ñón mình "ngồi" dạy học tại nhà ngày trước.

Thấy người ñàn bà giống với con gái mình thủa xưa như ñúc, phú ông rất ñỗi kinh ngạc. Phú ông càng ngẩn người khi nghe quan kể lại câu chuyện về ñứa con mất tích thủa nào. Mới ñầu phú ông tỏ ý không tin. Nhưng khi quan chỉ chỗ

chôn cô gái ở gậm giường, và sai ñào lên, quả ñúng như vậy.

Từ ñấy quan nhận cả hai người phú hộ làm ông nhạc, và ăn ở với cô gái trọn ñời1.

KHẢO DỊ

Một dị bản cũng do người Hà-tĩnh kể, có phần khác về ñoạn kết:

Cô gái tái sinh làm con bà bán nước ở chợ (không phải là con nhà phú hộ).

Tay cô bị què bẩm sinh. Quan tân khoa làm tri huyện, nghe tin, một hôm ñi qua quán nước dừng lại mua bát nước uống. Cô múc nước vào bát bằng một tay cầm ñưa cho quan. Quan cho là vô lễ không nhận ñòi phải bưng hai tay. Tự nhiên tay cô gái không què nữa, hai tay bưng ñược bát. Uống xong quan nắm lấy tay cô gái vuốt tới ñâu, ngón tay mở ñược ñến ñấy. Hai chữ "tái sinh"(ở ñây là hai chữ, chứ không phải mười chữ) lộ ra, quan bèn kết hôn với nàng.

Còn có hai truyện khác của ta cũng tương tự với truyện trên:

1. Ngô Trí Hòa làm ñến thượng thư ñời Lê, người làng Lý-trai huyện Đông-thành (Nghệ-an), lúc nhỏ học ở kinh ñô trọ nhà một người lính. Bên hàng xóm có cô gái 18 tuổi, con gái một người binh phiên người làng Nhân-mục (Hà-ñông) thấy ông thì yêu, hai bên thề thốt nặng lời. Mẹ cha cô không biết chuyện ấy, gả

cô cho một người làng. Cô không chịu. Cũng như truyện trên hôm sắp rước dâu ñêm canh ba, cô ñến nhà ông tự ải. Ông sợ quá bí mật ñào huyệt dưới giường, cũng lấy son viết vào bàn tay mấy chữ:

Thử duyên kim vị liễu,

Tái kết hậu sinh duyên.

Rồi chôn. Sau ông thác kế di trú ngụ chỗ khác. Nhà binh phiên cũng không biết con gái ñi ñâu.

Mười năm sau ông ñậu tiến sĩ, làm tả tham chính Sơn-tây ñến sáu bảy năm.

Ngoài công ñường khi ấy có cô con gái bán trầu 16 tuổi. Người nhà cho biết cô 1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh.

1133

https://thuviensach.vn

gái ấy trong lòng bàn ấy có hai câu thơ. Ông gọi vào xem thì ñúng là nét chữ của mình. Sau ñó ông cưới nàng làm vợ kế. Hồi này người binh phiên làm trưởng lại ở thừa ty Sơn-nam. Người ta ñùa gọi hắn là ông nhạc vờ (giả phụ ông), gọi ông là rể vờ (giả nữ tế)1.

2. Võ Hoàng làm ñến thượng thư nhà Lê, vốn người xã Lương-giang, huyện Lạng-tài (Kinh-bắc). Lúc trẻ, ông ñỗ hương cống, lấy con gái của Đàm Cử

(Thượng thư cầm ñầu sáu bộ) ở làng Đông-ngân cùng tỉnh, mới 16 tuổi. Hai người rất yêu nhau. Không ngờ ñược nửa năm, vợ chết. Ông rất thương, lấy bút son viết vào tay mấy câu thơ: " Con gái quan Thượng, là vợ giám sinh, nàng sao lại ñi? Lòng ta sầu bi" .

Về sau, ông thi hội ñậu tiến sĩ, làm tham chính Sơn-tây. Bấy giờ ở làng An-lạc cùng tỉnh, có một cô gái nhận lễ cưới của nhà trai, rồi giở quẻ không chịu lấy nữa. Bên nhà trai kiện cô ta là bội phu. Vụ kiện ñưa cô ñến thừa ty là nơi Võ Hoàng nhậm chức. Người nhà ông cho biết bị cáo từ khi sinh ra ñã có mấy chữ

son ở tay, xóa mấy cũng không sạch. Ông cho gọi cô ñến, xem ra thì ñúng nét chữ của mình ngày xưa, bèn lấy làm vợ thứ2.

Việt-nam còn có chuyện Kiếp này chẳng lành ñể dành kiếp sau, cũng là một dị

bản của truyện trên:

Có hai người học trò kết bạn, giao ước gả con cho nhau. Về sau một người giàu một người nghèo, nhưng họ vẫn không làm sai ước cũ. Cô con gái người nhà giàu lúc về nhà chăm lo làm ăn không quản ngại khó nhọc. Một hôm vợ

gánh ñồ ñạc cho một ñám cưới. Gặp một bọn chăng dây ra một câu ñối hiểm hóc, cả ñám nhà trai không ai ñối ñược. Người vợ về gọi chồng vốn là học trò thi mãi không ñỗ ra giúp. Chồng gỡ rối cho ñám cưới bằng văn chương tài hoa của mình. Cả ñám cưới, ai nấy ñều khen ngợi tài học của anh. Một thầy số cho biết sở dĩ anh chưa ñỗ ñạt làm nên là vì số vợ cản trở. Người vợ nghe ñược tin này, ñể cho chồng khỏi phải vướng vì mình, bèn tự tử. Chồng không ngờ vợ lại thế, thương quá, viết vào tay vợ hai chữ "tiết nghĩa" khi khâm liệm.

Về sau người chồng ñi thi ñỗ cử nhân. Viên chánh chủ khảo khoa thi vốn có một người con gái ñộ 15, 16 tuổi, cũng như các truyện trên, từ lúc mới sinh bàn tay ñã nắm lại không duỗi ngón ra ñược. Nhưng khi quan tân khoa ñến bái yết chánh chủ khảo, tự nhiên cô gái chạy ra ñón anh, bàn tay bỗng xòe ngón ra dễ

dàng. Nhìn thấy trong lòng bàn tay cô có hai chữ "tiết nghĩa", anh bèn kể lại câu chuyện cũ của vợ mình trước ñây. Nghe ñoạn, chánh chủ khảo gả cô gái cho anh làm vợ3.

1 Theo Đại-nam Kỳ truyện.

2 Theo Đại-nam Kỳ truyện.

3 Theo Lưu Văn Thuận, Phạm Văn Phương. Truyện cổ tích. q. I.

1134

https://thuviensach.vn

Một truyện nôm Sơ kính tân trang cũng có sử dụng tình tiết tái sinh, tuy phần nào mờ nhạt và không nói ñến hình ảnh về bàn tay có tật:

Phạm Kim nhân một chuyến du lịch tình cờ quen biết Trương Quỳnh Thư. Đôi bên thi từ xướng họa trải hai năm yêu ñương. Dự ñịnh kết hôn thì bỗng ngày nọ

chàng có việc phải về quê, trong khi ñó nàng bị một ñô ñốc chính quyền mới uy thế nghiêng trời, buộc bố nàng phải gả con cho mình. Trước tình thế nghiêm trọng, nàng chỉ biết viết thư báo tin chàng ñến, rồi ñang ñêm lén tới chỗ trọ cùng chàng than thở. Ở ñây cũng có việc viết chữ vào lòng bàn tay: "thiếp nay tuy (tay) có son in; "Quỳnh nương" hai chữ thì xin nhớ cùng". Trở về, nàng uống thuốc ñộc tự tử, còn chàng thì ñau xót bỏ ñi tu. Về sau chàng lấy Thụy Châu là người vốn do bố mẹ xưa kia "ước hẹn gương lược' . Nhưng trong lòng chàng vẫn khắc khoải khôn nguôi, cho ñến khi người vợ mới ngửa bàn tay có dấu chữ ñể

chồng nhận ra ñó là hậu thân của người yêu cũ, mới hết băn khoăn. " Nàng (Thụy Châu) nghe nói ñến chữ " Quỳnh" ; nghĩ tiền duyên hẳn là mình chẳng sai. Ngửa tay xem dấu tỏ mười; Vậy hay sinh hóa cơ trời lạ thay! " 1.

Người Nghệ-an có truyện Cái hoa chanh (hay hoa khế) có nội dung khác hẳn, trừ hình ảnh bàn tay nắm lại. Mặc dầu vậy nó vẫn cho phép ta xem như cùng mô-típ với các truyện trên:

Một anh chàng cưới vợ, giữa tiệc cưới ban ñêm, có họ hàng hai bên cùng dự, thì bỗng nhiên có giấy của nhà vua về bắt anh phải ñi lính thú ngay, không ñược chậm trễ. Hai vợ chồng mới không biết tính sao, ñành xin phép bọn lính tráng hương chức cho mình một lát ñể ñưa nhau ra gốc chanh (hay gốc khế) tự tình.

Đoạn chồng từ giã vợ ra ñi.

Trong những ngày chồng vắng mặt, thì người vợ ở nhà có thai. Làng xóm bắt vạ người ñàn bà, lấy cớ chồng vừa cưới ñã phải ñi ngay, sao lại có con. Người vợ thẹn thò không biết trả lời thế nào, ñành chịu nộp vạ. Đủ ngày tháng, sinh ñược một ñứa con trai mặt mũi khôi ngô, nhưng bàn tay lúc nào cũng co ngón lại, ai mở cũng không ñược. Sau năm năm hết hạn lính, người chồng trở về.

Thấy bàn tay con như thế, anh ngồi lại khẽ vuốt ra. Cũng như các truyện trên, vuốt ñến ñâu tay cháu bé duỗi ra ñến ñó, không ngờ giữa lòng bàn tay có một cái hoa chanh (hay hoa khế), tang chứng cho lòng trinh bạch của người vợ2.

1 Theo Phạm Thái. Sơ kính tân trang (Khảo thích của Lại Ngọc Cang), nhà xuất bản Văn Hóa, Hà-nội,1960

2 Theo Bản khai sách Hữu-lập, sách Vĩnh-lại và sách Nhiêu-hợp. Truyện này cũng khá phổ

biến ở nhiều ñịa phương miền bắc.

Sau ñây, xin dẫn một truyện kể vào thời kháng chiến chống Pháp về "Một nữ du kích bí mật"

mà Trần Tiến cho biết là ñã sưu tầm ñược ở Nam-hà, ñể bạn ñọc thấy một cốt truyện như

truyện cổ tích Cái hoa chanh có sự tự phát tiến triển, chuyển hóa sang cốt truyện hiện ñại, và vẫn vận ñộng theo quy luật của nó với tính cách là một thực thể văn học dân gian. Nói cách khác, khi một truyện kể ñược lồng vào với cốt truyện cũ, thì truyện dù biến dạng ñến ñâu, 1135

https://thuviensach.vn

Người chăm-pa có truyện Con gà trắng và chiếc nhẫn ñồng, phần nào gần gũi với mô típ của truyện Cái hoa chanh, ở chỗ trong lòng bàn tay là một ñồ vật chứ

không phải dòng chữ, nhưng tiến triển của truyện lại có nét khác biệt: Cặp Thành Chớ và Mơ Nai vốn từ nhỏ ñược bố mẹ - nông dân nghèo khổ -

ước hẹn làm thông gia. Lớn lên, họ cùng ñến ở ñợ cho nhà phú hộ nhưng vẫn yêu nhau thắm thiết. Để tỏ lòng chung thủy, một hôm họ làm lễ thề nguyền một con gà trắng cúng trời và bẻ ñôi chiếc nhẫn ñồng mỗi người giữ một nửa ñể làm vật tin. Thấy Mơ Nai ñẹp, con trai phú hộ ñịnh bắt về làm vợ lẽ, bèn ñuổi Thành Chớ ra khỏi nhà. Thành Chớ lén ñưa Mơ Nai ñi trốn nhưng không thoát. Mơ Nai bị ñánh ñập, sầu não rồi ốm thành bệnh mà chết. Thành Chớ lúc ấy mồ côi bố

mẹ, ñón mẹ Mơ Nai cũng bị nhà phú hộ ñuổi về - về nuôi. Nhớ người yêu, một hôm Thành Chớ ñánh ñồng xuống âm phủ tìm. Khi gặp, họ xin ñược phép vua âm phủ cho Mơ Nai ñược về dương gian.

Từ ñó mẹ Mơ Nai không chồng mà có thai. Trong khi ñó Thành Chớ bị quan bắt giam vì cho là tội phạm, người mẹ Mơ Nai ñẻ ñược một ñứa con gái, càng lớn càng xinh, nhưng có bàn tay nắm lại như các chuyện trên. Thấy nàng ñẹp, nhiều người muốn lấy, nàng ñặt ñiều kiện bất kể là ai hễ chữa ñược tay mình thì lấy làm chồng. Trai trong vùng thi nhau ñến nhưng không một ai mở ñược. Một hôm, một người ăn mày từ xa xin ñến chữa. Mặc dầu bị bọn con trai dè bỉu, người ấy vừa chạm vào tay nàng thì tự nhiên ngón tay xòe ra ñược. Trong lòng bàn tay cô ấy lúc ấy có nửa chiếc nhẫn ñồng. Người ăn mày thấy vậy cũng rút trong người ra nửa chiếc khác, ñem so lại thì vừa như in. Đó là Thành Chớ, bao năm bị giam chấp lang bạt, nay mới trở về. Sau ñó hai người thành vợ chồng1.

Đồng bào Dao có truyện Nghĩa vợ chồng cũng là một dị bản, nhưng ở ñây có những tình tiết lạ hơn, và ngay mô-típ chính của truyện cũng không phải là chữ

viết hay một vật gì ñó trong lòng bàn tay, mà là vết sẹo:

thay ñổi sắc thái và kết cấu như thế nào, cái cốt truyện cũ cùng với những mô-típ cơ bản nói chung vẫn ñược giữ lại. Ở ñây, hình tượng bàn tay nắm lại và cái hoa chanh còn ñược bảo lưu tương ñối nguyên vẹn với cả những nét thần kỳ của nó.

Một cô gái ở vùng ñịch hậu lấy chồng ñược hơn một tháng thì làng bị chiếm ñóng. Cô tham gia du kích và tình báo trong khi chồng trốn ra vùng tự do. Để tiến hành ñiều tra hành ñộng của giặc, cô phải chịu ñựng tủi nhục ñóng vai lẳng lơ, và lập ñược nhiều công trạng mặc dầu bị dư luận chê bai. Một hôm cô ñược lệnh bí mật tiếp một cán bộ quân báo của ta do cấp trên cử về tại một khu vườn chanh bỏ hoang. Không ngờ người cán bộ ñó lại là chồng của mình, cô bèn cùng chồng qua một ñêm ân ái; từ ñó có mang, bị người làng và bố mẹ chồng phỉ nhổ.

Rồi cô sinh ñược một bé gái có bàn tay nắm chặt không mở ñược. Ít lâu sau, giữa khi làng sắp ñược giải phóng thì cô bị một mảnh ñại bác của ñịch vô tình giết chết. Chồng về chỉ còn gặp con, bàn tay con tự nhiên mở ra ñược, trong ñó có cái hoa chanh, chứng tích của ñêm ân ái.

Xem thêm toàn truyện trong Tạp chí văn học, số 4 (1970).

1 Theo Truyện cổ Chàm, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, Hà-nội, 1978.

1136

https://thuviensach.vn

Một anh chàng sau khi ñi lính thú một năm thì vợ ở nhà chết. Sau ba năm anh về, sắp tới chân núi quê nhà, chợt thấy bóng dáng một người ñàn bà giống vợ

mình, lại gần thì mất. Về nhà mới biết là vợ ñã chết, mà bóng ấy chỉ là bóng ma.

Theo dấu, anh cất công ñi qua nhiều nơi, lội qua nhiều suối lạ. Tới một xóm, anh xin nghỉ nhờ. Qua ngày mai, ông cụ chủ nhà dẫn anh ñi nhận mặt một phụ nữ

trong xóm ra gánh nước, trong ñó tìm ñược một người ñúng là vợ anh. Nhưng phải bằng cách phun nước vào mặt vợ do ông cụ bày cho, người vợ mới nhận ra chồng. Sau ñó vợ ñưa chồng ñi xa, nhưng mặc dầu bằng nhiều cách, vợ chồng vẫn không thể nào lội qua ñược những dòng suối mới. Vợ bèn bảo chồng: - "Chỉ

còn có cách ñầu thai làm kiếp khác mới nên vợ nên chồng ñược". Đoạn cầm một cái kéo. Rồi biến mất.

Chồng sau ñó phiêu lưu mãi, lạc tới một vương quốc nọ, ñi chăn trâu cho nhà vua. Hoàng hậu ñẻ ñược một công chúa xinh nhưng khó tính. Khi kén chồng, công chúa cứ ñòi xem bàn tay chàng trai nào ñến làm rể. Đàn ông tứ xứ ñổ về

hầu khắp lượt, nhưng công chúa vẫn chưa tìm ra người mong ñợi. Chỉ còn một người chăn trâu cho nhà vua ñã luống tuổi không có ước mong ñược làm phò mã nên chưa dám tới thử. Nhưng ñến lượt chàng, công chúa nhận ra cái bàn tay có vết sẹo hình cái kéo (ở ñây không thấy nhắc ñến vết sẹo trong lòng bàn tay công chúa). Công chúa quyết ñịnh lấy làm chồng trước sự bực tức của vua cha.

Nhưng giữa tiệc cưới, công chúa ñã hóa phép làm cho chồng trẻ lại1.

Trong Liêu trai chí dị có truyện Chử Sinh cũng có hình ảnh bàn tay của người tái sinh có ñề chữ, nhưng nội dung khác hẳn các truyện của ta:

Một người họ Trần ñỗ hiếu liêm có người bạn thân là Chử Sinh. Nhà Chử

nghèo mà Trần thì giàu. Trần thường trả tiền học giúp ñỡ Chử. Việc ấy bị người bố biết nên sau ñó người bố bắt con về không cho học nữa. Thấy thế, thầy học bèn nuôi Chử ăn học coi như con. Ít lâu sau bố Trần chết, Trần lại theo học với thầy cũ, nhưng sức học của anh ñã bị Chử bỏ xa. Đến kỳ thi, Trần lo không thể

ñỗ. Chử bèn tình nguyện ñi thay bạn. Hôm thi, Trần bỗng thấy có người dắt mình ñi chơi, khi trở về thì nhằm vào lúc những người trong trường thi bước ra cổng. Trần nhìn Chử thì thấy bạn tựa hồ không phải Chử mà diện mạo lại giống mình như ñúc. Hỏi thì mới biết Chử ñã là ma, lúc này ñang mượn xác Trần ñể ñi thay cho bạn, Chử cho Trần biết là nay mai sẽ về ñầu thai làm con thầy học. Lúc hai người chia tay, Chử bảo Trần viết vào lòng bàn tay mình mỗi bên một chữ

"Chử".

Về sau, Trần ñến thăm thầy học cũ, vừa gặp lúc vợ thầy sinh con trai, anh mở

bàn tay ñứa bé quả thấy có chữ "Chử".

1 Theo Doãn Thanh, Lê Trung Vũ. Truyện cổ Dao.

1137

https://thuviensach.vn

Sau hết, Truyện Nàng Câu Dặc của Trung-quốc cũng ñáng xếp vào dạng dị

bản nguyên thủy của các truyện trên:

Theo Hán Vũ cổ sự thì nàng Dặc từ khi lọt lòng, bàn tay vẫn nắm lại không mở ra ñược. Khi nàng lớn lên, Hán Vũ Đế nghe tin lạ bèn triệu ñến xem. Cũng gần như các truyện trên, khi vua mó vào, bàn tay cô gái tự nhiên mở ra, nhưng khác với truyện trên là trong tay không phải có chữ mà lại có viên ngọc "câu".

Vua bèn lấy làm vợ1.

1 Dựa theo tích truyện này, người ta bày trò chơi "tàng câu", một trò chơi chủ yếu có một nguời cầm giấu trong tay một vật gì ñó ñể ñánh ñố ñối phương. Trò này cũng phổ biến ở Việt-nam. Theo Lê Quý Đôn thì ñời Hồng Đức người ta lập ñàn lễ phật bày trò chơi tàng câu là có ý làm cho quỷ thần vui vẻ. Trò này có người ñóng vai Đại tạng Đinh Thiên Quý làm quản giáp tục gọi là "con giáp" (kép). Lại cho gái ñẹp ñóng vai nàng Câu Dặc. Lại truyền cỗ năm sênh phách tục gọi là "lá phách". Một là hồi trống ñầu trò chơi tàng câu, tục gọi "tiếng cơm tầm vông", một là mã la, tục gọi "tiếng nàng dịch dịch" ( Kiến văn tiểu lục).

1138

https://thuviensach.vn

174. MỴ CHÂU - TRỌNG THỦY HAY LÀ TRUYỆN NỎ THẦN

Ngày xưa trị vì cõi ñất Âu-lạc có một ông vua tên là An Dương Vương. Vua có một nàng công chúa tên là Mỵ Châu. Mỵ Châu rất xinh ñẹp và ngày ấy ñã ñến tuổi yêu ñương. Vua chỉ có một mình nàng là con gái nên rất yêu thương chiều chuộng.

Vua An Dương Vương lại là người chăm lo việc triều chính. Từ khi bờ cõi mở

rộng, vua nghĩ ñến việc kinh doanh và phòng thủ ñất nước, - "Phải có một tòa thành kiên cố thì mới giữ ñược giang sơn xã tắc lâu dài".

Nghĩ vậy, vua sai người ñi chọn ñất ñặt kinh ñô và ra lệnh cho ñinh tráng cả

nước phải lần lượt về phục dịch việc xây thành. Nhưng ñiều làm cho mọi người ngạc nhiên là thành hễ xây lên cao quá ñầu người, thì chỉ trong một ñêm tự

nhiên ñổ sụp. Xây ñi xây lại ñã mươi bận, lớp dân phu này về có lớp khác ñến, ấy thế mà thành vẫn không xong.

Chắc là do trời làm, vua nghe lời các quan, bèn sai lập ñàn rồi tự mình trai giới cầu cúng. Sau mấy ngày ñêm, một buổi sáng bỗng thấy một cụ già từ biển ñi vào báo cho vua biết là sẽ có thần Kim Quy là sứ giả của thần Thanh Giang ñến giúp vua xây thành. Quả nhiên sáng hôm sau trong khi mọi người chầu chực ở Cửa Đông thì trên mặt nước, thần bỗng xuất hiện dưới dạng mạo của một con rùa vàng to lớn rực rỡ. Đặt chân lên ñất, rùa liền tự xưng là sứ giả Thanh Giang. Thị

vệ ñã chực sẵn bèn ñem ñến một mâm vàng cho rùa trèo lên. Gặp vua, thần Kim Quy cho biết:

- Thành sở dĩ xây lên ñổ xuống là vì có nhiều yêu quái phá phách. Chúng nó biến hóa thiên hình vạng trạng. Thấy nhà vua có lòng thành, tôi sẽ vì nhà vua tìm cách diệt trừ.

Chẳng bao lâu nhờ phép thần thông của thần Kim Quy, yêu quái bị tiêu diệt không còn một mống. Thần còn ngày ñêm bảo cách cho nhà vua xây thành. Để

bảo vệ hoàng cung, thành ñược ñắp nhiều lớp vòng quanh theo lối trôn ốc chưa ñâu có. Vì thế người ta gọi là Loa thành (thành ốc). Kẻ ñịch dù có vượt qua cửa thành này cũng phải trả giá ñắt nếu muốn lọt vào tận cung vua. Chỉ trong vòng nửa tháng, tòa thành ñồ sộ xây xong. Vua An Dương Vương mừng rỡ, ñãi thần rất mực cung kính. Trước khi thần từ biệt ra về, vua nói:

- Cảm tạ thần linh ñã giúp cho việc diệt trừ yêu quái, xây xong tòa thành vững vàng này. Dân Âu-lạc ñời ñời không dám quên ơn. Nhưng một mai nếu có giắc ngoài ñến vây ñánh thì lấy gì mà chống?

Thần Kim Quy bèn rút một cái vuốt của mình trao cho vua và nói:

- Ta biếu nhà vua cái này, dùng nó làm lẫy nỏ thì không còn lo gì nữa.

1139

https://thuviensach.vn

Thấy vua vẫn còn tỏ vẻ lưu luyến, thần lại dặn tiếp:

- Nếu một mai có việc gì cần, thì cứ gọi "Sứ giả Thanh Giang" ba lần, ta sẽ

ñến giúp!

Nói ñoạn, thần ñi thẳng xuống biển. Vua An Dương Vương ñưa vuốt cho viên tướng Cao Lỗ, bảo làm lẫy nỏ như lời dặn của thần. Nỏ làm xong, mỗi một phát bắn hàng ngàn mũi tên tua tủa bay vút ra, kẻ ñịch dù ñông cũng khó lòng sống sót.

Hồi bấy giờ, ở phía Bắc Âu-lạc có nước Nam-việt của Triệu Đà là một nước cường thịnh. Cậy có ñất rộng, dân ñông, lại thiện chiến, Triệu Đà mấy lần kéo quân sang ñánh, nhưng mỗi lần vượt cõi là một lần chuốc lấy thất bại. Bên này An Dương Vương sai ñem nỏ thần ra bắn. Mỗi phát bắn ra, tên bay rào rào, quân Nam-việt chết như rạ. Thấy nhiều phen bị thiệt hại nặng nề, Triệu Đà ñành phải gác chuyện can qua. Tuy vậy hắn vẫn còn căm tức, ngày ñêm trù mưu tính kế ñể

chiếm cho ñược Âu-lạc mới thỏa dạ.

Nghe nói vua An Dương Vương có cô con gái chưa chồng, Triệu Đà mượn cớ

giảng hòa, cho sứ giả sang cầu hôn Mỵ Châu cho con trai mình là Trọng Thủy.

Mục ñích của hắn không phải là thắt chặt tình giao hiếu giữa hai nước mà ñể dò xét tình hình Au-lạc. Thấy ñịch muốn chuyện cầu thân, ñổi bụng hằn thù ra ñường tình nghĩa, An Dương Vương vui lòng nhận lời. Cuộc hôn nhân không mấy chốc ñã thành. Theo phong tục, chàng rể phải sang ở nhà bố vợ một thời gian, gọi là ở gửi rể. Hôm ñộng phòng, tai tài gái sắc gặp nhau, tình cảm mặn nồng không nói hết.

Lấy ñược Mỵ Châu rồi, Trọng Thủy lân la hỏi vợ về nội tình Âu-lạc như lời bố

mình dặn dò trước lúc ñi làm rể. Chàng tỉ tê gạn vợ:

- Tại sao dân Âu-Lạc không ñông, nhưng mỗi lần ra quân ñều thu ñược thắng lợi?

Mỵ Châu trước chỉ mỉm cười không ñáp. Nhưng ngày một ngày hai, thấy chồng thật lòng yêu thương, và nghĩ hai nước ñã trở nên một nhà, nên nàng không còn nghi ngờ gì. Dần dần nàng cho chồng biết nào là việc yêu quái phá thành, việc cầu ñược thần Kim Quy diệt trừ yêu quái, nào việc thần dạy cho cách xây thành, việc tặng cho vuốt thần ñể làm lẫy nỏ, v.v... Trong cơn say ñắm, Mỵ

Châu không tiếc gì cả. Nàng còn giấu cha mình dẫn chồng ñến xem trộm nỏ thần ở một ngôi ñền cấm cạnh cung vua. Nhân vợ không ñể ý, Trọng Thủy bèn lấy trộm nỏ thần thật mà ñánh tráo vào một lẫy nỏ giả.

Sau ñó mấy hôm, Trọng Thủy nói dối với vợ và bố vợ rằng mình xa cha ngái mẹ ñã lâu, nên xin phép ñược về thăm cho thỏa lòng mong nhớ, rồi ít lâu sau lại xin trở lại. Cả vợ chàng và An Dương Vương ñều bằng lòng.

1140

https://thuviensach.vn

Lúc từ biệt vợ, Trọng Thủy tỉ tê:

- Chuyến ñi này tôi nhớ nàng khôn xiết. Trong khi tôi về bên ấy, ngộ nhỡ hai nước lại có chuyện bất hòa, Nam Bắc cách biệt, tôi muốn ñi tìm nàng thì biết làm thế nào ñể gặp ñược nhau?

Mỵ Châu ñáp:

- Thiếp có cái áo lông ngỗng, lông nó sáng rực khác thường, thiếp sẽ mặc vào người, ñi ñến ñâu rứt lông rắc dọc ñường. Chàng cứ theo dấu ấy mà tìm gặp.

Lại nói chuyện Triệu Đà vừa nắm ñược lẫy nỏ thần vào tay, lập tức hạ lệnh kéo quân xâm lăng Âu-lạc. Nghe tin biên giới báo về gấp, vua An Dương Vương cười ha hả mà rằng:

- Giặc Đà hết sợ nỏ thần của ta rồi hay sao?

Nói rồi vẫn một mực coi thường không lo lắng gì cả. Cho ñến khi quân ñịch ñã ñến sát chân thành, vua mới sai ñem nỏ thần ra bắn, thì ôi thôi lẫy nỏ ñã bị ñánh tráo, không còn mầu nhiệm như trước nữa.

Thấy quân ñịch ào ào xông tới vây thành như kiến cỏ, vua An Dương Vương vội vã nhảy lên mình ngựa, bảo Mỵ Châu ngồi sau lưng, rồi nhân tối trời thoát ra khỏi thành cho phi một mạch về hướng Nam.

Trong khi quân Nam-việt chưa biết vua An Dương Vương chạy về hướng nào ñể mà ñuổi thì Trọng Thủy theo dấu lông ngỗng của vợ, bèn thúc ngựa ñuổi theo sát nút. Phía trước, con ngựa chở cha con An Dương Vương cứ theo dọc bờ biển phi miết, luôn mấy ñêm ngày. Một buổi sớm, ngựa ñến sát dưới chân một hòn núi, cung quanh là làng xóm ñông ñúc. Vua hỏi một bô lão bên ñường:

- Núi này là núi nào?

Bô lão ñáp:

- Tâu bệ hạ, ñây là núi Mộ-dạ, ñã sắp ñến vùng Nam-giới.

Thấy ñã tới lúc cùng ñường, vua sực nhớ tới lời dặn của thần Kim Quy, bèn ngửa cổ kêu lên mấy lần:

- Hỡi sứ giả Thanh Giang, mau mau trừ giặc giúp ta!

Bỗng nhiên từ biển cả, thần Kim Quy hiện kên sừng sững khỏi mặt nước, nói to:

- Người ở sau lưng nhà vua chính là giặc ñó!

Vua An Dương Vương quay lại nhìn không thấy ai chỉ thấy Mỵ Châu, liền hiểu ra nông nỗi. Cơn giận bốc lên dữ dội, vua bèn tuốt kiếm chém chết con gái yêu. Đoạn vua tìm lại thần Kim Quy thì thấy thần ñang rẽ nước cho mình ñi xuống biển cả.

1141

https://thuviensach.vn

Trọng Thủy theo dấu lông ngỗng ñến núi Mô-dạ thì chỉ còn thấy xác Mỵ

Châu. Vừa thương vợ, vừa hối hận về việc mình làm, Trọng Thủy bèn ôm xác vợ than khóc hồi lâu, rồi cũng nhảy xuống một cái giếng tự tử.

Người ta nói máu Mỵ Châu chảy xuống nước, những con trai con hến ăn vào ñều hóa thành ngọc. Ai bắt ñược ngọc ấy ñem ñến rửa ở giếng Trọng Thủy trẫm mình thì sắc ngọc tự nhiên rực lên1.

KHẢO DỊ

Về tình tiết vua An Dương Vương trừ yêu quái phá thành, Lĩnh-nam chích quái chép như sau:

"Vua ra cửa ñông chờ ñợi, chợt thấy một con rùa vàng từ phương Đông lại, nổi lên mặt nước nói sõi tiếng người, tự xưng là sứ Thanh Giang, thông tỏ mọi việc trời ñất, âm dương, quỷ thần. Vua mừng rỡ nói: - " Điều ñó chính cụ già ñã báo cho ta biết trước". Bèn rước vào trong thành ngồi trên ñiện, hỏi vì sao xây thành không ñược. Rùa vàng ñáp: - "Cái tinh khí ở núi này là con vua ñời trước, muốn báo thù cho nước, lại có con gà trống trắng sống ngàn năm hóa thành yêu tinh ẩn ở núi Thất-diệu. Trong núi có ma, ñó là hồn người nhạc công triều ñại trước chôn ở ñấy. Ở bên cạnh có một quán trọ cho khách vãng lai, chủ quán trọ

tên là Ngộ Không. Ngộ Không có một người con gái. Lại có một con gà vốn là dư khí của quỷ tinh, phàm có khách qua ñường nghỉ chân ở quán, quỷ tinh biến hóa thành muôn hình vạn trạng ñể làm hại. Vì thế người chết rất nhiều. Nay con gà trống trắng lại lấy con gái chủ quán. Nếu giết ñược con gà trống thì trấn áp ñược quỷ tinh. Quỷ tinh sẽ tụ âm khí thành yêu, hóa ra chim cú ngậm lá thư bay lên cây chiên ñàn tâu cùng thượng ñế xin phá thành. Thần sẽ xin bắn rơi lá thư, nhà vua tức tốc nhặt lấy, thành sẽ xây ñược".

Rùa vàng bèn bảo nhà vua giả làm kẻ hành nhân nghỉ trọ ở quán, ñặt rùa ở

phía trên khung cửi. Thấy có khách tới, Ngộ Không bảo: - "Quán này có yêu quái, ñêm thường giết người. Hôm nay trời chưa tối, xin ngài ñi mau, chớ nghỉ

lại ñây". Vua cười, nói: - "Sống chết có mệnh, ma quỷ làm gì ñược, ta không sợ". Bèn cứ nghỉ lại. Đến ñêm quỷ ở ngoài vào, thét lớn: - "Kẻ nào sao chẳng mau mau mở cửa ra". Rùa vàng thét: - "Cứ ñóng cửa thì mày làm gì?". Quỷ bèn biến hóa trăm hình vạng trạng, muôn kế nghìn phương ñể hòng dọa nạt, sau cùng cũng chẳng dọa nổi vua. Đến lúc gà gáy sáng, quỷ tinh chạy tản, Rùa vàng cùng vua ñuổi theo. Tới núi Thất-diệu, quỷ tinh thu hình biến mất. Vua bèn quay về quán. Sáng hôm sau, chủ quán sai người ñến ñịnh liệm xác khách trọ ñể chôn.

1 Theo Vũ Tường Khanh, Truyện cổ Việt-nam.

1142

https://thuviensach.vn

Thấy vua vẫn cười nói hớn hở, họ bèn cùng chạy tới lạy vua mà nói rằng: -

"Ngài ñược thế, tất là thánh nhân. Vậy xin ban thuốc thần ñể cứu sinh dân". Vua bảo: - "Nhà ngươi giết con gà trắng ñể tế thần quỷ tinh sẽ tan hết' . Ngộ Không y lời ñem gà trắng ra giết, người con gái lập tức quay ra chết.

Vua bèn sai ñào ở núi Thất-diệu lấy ñược nhiều nhạc khí cổ và xương cốt. Mới ñốt tán thành tro, ñem ñổ xuống dòng sông. Trời gần tối, vua và rùa vàng lên ñến núi Việt-thường, thấy quỷ tinh ñã biến thành chim cú sáu chân, ngậm lá thư

bay lên cây chiên ñàn. Rùa vàng liền biến thành một con chuột ñen theo sau, cắn vào chân cú, lá thư rơi xuống ñất. Vua vội nhặt lá thư ñã bị nhấm rách quá nửa.

Từ ñó quỷ tinh bị diệt. Thành xây nửa tháng thì xong"1.

Chúng tôi cho rằng ñây là một truyện thần kỳ có thể khá lý thú, nhưng người chép ban ñầu có lẽ không nắm ñược ñầy ñủ nội dung, bỏ sót tình tiết, hoặc giả

sửa chữa ñôi nét nào ñó của truyện, vì vậy, rất tiếc là sự phát triển của câu chuyện có chỗ khó hiểu không ñược lô-gic.

Tạm lý giải câu chuyện trên như sau:

Nghe tin thần Kim Quy sẽ ñến giúp, từ sáng vua An Dương Vương ñã ra cửa ñông ñón. Chợt từ biển Đông tiến vào một con rùa vàng. Vào ñến nơi, rùa tự

xưng: - "Ta là thần Kim Quy, là Sứ Thanh Giang!". Vua mừng rỡ ñón về cung, hỏi: - "Xin cho biết vì ñâu xây lên lại ñổ?" thần ñáp: - "Đó là do âm hồn của một hoàng tử cốt báo thù việc nhà vua ñã gôm thâu nước của y. Hoàng tử ñã nhờ một con yêu tinh tên là Bạch Hùng Kê sống ngàn năm thành tinh, dùng núi Việt-thường làm sào huyệt. Nó thường hóa thành chim cú sáu chân, miệng ngậm một ñạo bùa, ñạo bùa này có liên quan ñến sinh mệnh của nó. Đạo bùa này mà vào tay ai thì nó sẽ chết ngay. Để giúp hoàng tử, nó bay lên cây chiên ñàn cao tận trời gọi hung thần về làm ñổ thành. Nó còn hay ñi lại núi Thất-diệu. Ở ñây có con quỷ vốn là âm hồn một nhạc công thường biến hóa nhiều cách ñể làm hại khách qua lại. Yêu tinh và quỷ ñã từng hãm hại rất nhiều người. Gần núi Thất-diệu lại có một cái quán, chủ quán tên là Ngộ Không. Ngộ Không tối tối thường không ở lại quán mà về nhà ở làng. Ngộ Không có một người con gái và một con gà trống trắng. Con gà này chính là một vía của Bạch Hùng Kê. Nó ñã lén lút bắt cô gái làm vợ. Nếu giết ñược nó thì Bạch Hùng Kê sẽ yếu ñi. Bấy giờ tôi sẽ tìm cách làm cho Bạch Hùng Kê phải nhả ñạo bùa. Nhà vua phải nhặt lấy, phá tan ñạo bùa thì nó sẽ chết, Bạch Hùng Kê mà chết thì thành sẽ xây xong".

Nói ñoạn, thần Kim Quy khuyên vua cải trang thành một khách bộ hành ñến xin trọ ở quán Ngộ Không. Thần cùng ñi với vua. Đến nơi thần giấu mình ở phía trên khung cửi. Thấy vua xin trọ, Ngộ Không nói: - "Quan này có quỷ, ñêm thường hại người. Bây giờ hãy còn sớm, quý khách nên tìm trọ nơi khác, ñừng 1 Theo Lĩnh nam chích quái

1143

https://thuviensach.vn

nghỉ lại ñây". Vua cười ñáp: - "Sống chết có số. Nếu số ta chưa ñến lúc chết thì ta sợ gì ma quỷ". Bèn cứ ở lại ñóng chặt cửa. Đêm ấy vua nghe tiếng quỷ gọi cửa ầm ầm. Vua vẫn im lặng xem quỷ làm gì. Không vào ñược, quỷ liền hóa hết phép này ñến phép khác, nhưng vì có thần Kim Quy, cuối cùng vẫn không vào ñược. Cho ñến gà gáy, quỷ ñành rút lui. Thần Kim Quy cùng vua ñuổi theo. Tới núi Thất-diệu chỗ có một cái gò, quỷ liền biến mất.

Sau ñó vua trở lại quán của Ngộ Không. Sáng ngày ra, Ngộ không dẫn người nhà ñến quán ñịnh ñể chôn xác người khách trọ hôm qua, nhưng y ngạc nhiên khi thấy vua còn sống, bèn sụp lạy và nói: - "Ngài hẳn là một vị Thánh. Xin ngài làm ơn ban cho phép thần ñể cứu sinh dân". Vua bảo: - "Ngươi hãy về giết con gà trắng ñể làm lễ cúng thần, quỷ sẽ hết". Ngộ Không nghe lời, về bắt gà giết.

Gà chết ñứa con gái của Ngộ Không cũng chết theo. Vua ra lệnh cho ñào chỗ gò ở núi Thất-diệu, tìm ñược các nhạc khí và xương cốt, bèn cho ñốt thành tro ñổ

xuống sông.

Chập tối hôm ấy, vua cùng thần Kim Quy lên núi Việt-thường. Lúc bầy yêu tinh ñã biến thành chim cú sáu chân ñang ngậm ñạo bùa bay lên cây chiên ñàn.

Thần Kim Quy lập tức biến thành con chuột ñen bò ngay lên cây, thoắt chốc ñã ñuổi kịp cắn vào chân chim cú ñang ñậu ở cành. Cú ñau quá há miệng ñánh rơi ñạo bùa xuống ñất. Vua ñã chờ sẵn, nhặt lấy hủy ngay, yêu tinh liền bị diệt.

Từ ñó yêu quái trong vùng trừ xong, vua xây ñược thành1.

Ngày ấy ở làng Nhội xuất hiện một bầy yêu quái, cầm ñầu là một con gà trắng hai mỏ (Bạch Kê) quấy nhiễu dân lành, làm cho mọi người vô cùng ñau khổ.

Làng Nhội vì thế trở nên xơ xác, người ta gọi là làng Ma-lôi. Khi vua An Dương Vương xây thành thì yêu quái ñêm ñến biến thành một bầy lợn dữ dùng nanh dũi ñổ thành. Thấy thành xây mãi không xong, các nàng tiên thương hại, một ñêm nọ ñem quang sọt xuống ñắp giúp. Sau khi ñào ñất chất ñầy sọt, các nàng gánh tới ñịnh xây thành, nhưng Bạch Kê ñã giả cất tiếng gáy. Nghe tiếng gà gáy các nàng tưởng là ñã ñến lúc phải về trời nên ñổ vội ñất dọc ñường ñể về. thế là việc giúp không xong. Ngày nay, chỗ các nàng tiên ñào ñất người ta gọi là Ngã ba Xà, ñất ñổ thành gò ñống, nay là ñống Nấm, ñống Mẹo, ñống Vẹo... và làng có tên là làng Tiên-hội.

Yêu quái từ ñấy ñắc chí phá phách mãi không thôi. Vua An Dương Vương lo sợ, bèn lập ñàn cầu. Tự nhiên một hôm có một nhà ñạo sĩ chống gậy ñến gặp vua xin chỉ mình trừ yêu. Vua tiếp ñón rất trọng thể. Tay cầm gậy, tay cầm kiếm, ñạo sĩ thọc kiếm vào gò cuối cùng kéo ra cái ñầu của Bạch Kê ñưa cho vua và bảo: -

"Thế là trừ xong, Bệ hạ cứ bêu cái ñầu này lên, yêu quái sợ sẽ tránh xa". Vua lưu luyến hỏi: - "Xin người cho biết người từ ñâu tới, nay về ñâu? ' . Chỉ tay lên núi 1 Phần nào có dựa theo Toan Anh. Nếp cũ, hội hè ñình ñám, quyển Thượng.

1144

https://thuviensach.vn

Thất-diệu, ñạo sĩ nói: - "Ta tu luyện trên núi kia, cảm lòng thành của vua, ñến giúp trừ yêu diệt quái ñể xây cho xong thành. Nay mọi việc ñã xong, ta trở về".

Nói rồi ñạo sĩ về núi sau khi tặng vua cây gậy hình lông chim và nói: - "Đó là lông chim thần của thầy ta cho, nó có phép chỉ sông sông cạn, chỉ núi núi tan, chỉ ngàn ngàn cháy". Khi vua An Dương Vương xây xong thành, liền lên núi lập ñền thờ, phong là Trấn Thiên Huyền Võ Thiên Chân1.

Trung-quốc có chuyện Rùa giúp Trương Nghi xây thành:

Tần Huệ Vương muốn ñánh xứ Thục mà không biết ñường, bèn làm năm con trâu ñá, lấy vàng dắt ở ñuôi, phao tin là trâu ñá ỉa ra vàng. Vua Thục nghe tin, lòng tham nổi lên, sai trai tráng tìm cách ñem con trâu ấy về. Do ñó họ san núi lấp khe làm thành lối ñi. Vua Tần sai Trương Nghi và Tư Mã Thác cứ theo con ñường sẵn ấy, kéo quân vào ñánh nước Thục. Vì thế con ñường ấy có tên là ñường Thạch-ngưu (trâu ñá).

Sau khi diệt ñược nước Thục, Trương Nghi cho xây ở ñây một cái thành, nhưng thành hồ xây lên lại ñổ. Sau ñó từ chân hồ bỗng xuất hiện một con rùa lớn ra ñi quanh quẩn. Trương Nghi bèn cho người noi theo dấu chân của rùa mà xây thành. Nhờ vậy mà thành xây xong. Vì thế thành có tên là Quy thành (thành rùa)2.

Sự tích thần Bạch Mã ñại vương thờ ở phường Hà-khẩu, Thăng-long, cũng có mô-típ tương tự. Khi nhà Lý xây dựng thành Đại-la của Cao Biền, ñắp mãi không xong. Bỗng một con ngựa trắng từ trong ñền xuất hiện rồi chạy theo hướng của nó một vòng, dấu chân in sâu xuống ñất, cuối cùng lại chạy vào ñền biến mất. Quan quân theo dấu ñắp mà thành công3.

Về chỗ lấy vuốt (hay móng) rùa làm lẫy nỏ và sự phản bội ñất nước của Mỵ

Châu, sách Việt kiều thư chép như sau:

Xưa, vùng các ñộng người Man ở Nam-việt thời nhà Tần nổi tiếng có sức mạnh. Về phép dùng nỏ thì họ rất giỏi: mỗi một phát tên bằng ñồng của họ bắn ra xuyên qua hơn 10 người. Vua Nam-việt là Triệu Đà sợ. Hồi ấy vua Man có người con gái tên là Lan Châu xinh ñẹp, lại giỏi nghề làm nỏ. Triệu Đà bèn kết hiếu với vua Man, cho con trai mình sang làm rể, lấy Lan Châu làm vợ. Sau ba năm làm rể, người con Triệu Đà học ñược phép làm nỏ. Lúc trở về, Triệu Đà bèn cử binh ñánh bắt ñược vua Man.

Một truyện khác của Việt-nam tình tiết cũng y hệt như truyện Mỵ Châu -

Trọng Thủy, nhưng ở ñây nhân vật chính lại là Cảo nương và Nhã lang: 1 Theo Vùng ven sông Nhị, tập I, Nhà xuất bản Hà-nội, 1979.

2 Theo Thủy kinh chú.

3 Theo Bạch Mã ñại vương thượng tự kinh lục bảo tập. Truyện trên có lẽ cũng bắt nguồn từ

một câu chuyện của Trung-quốc tương tự, nói về việc xây một phần của Vạn-lý trường thành.

1145

https://thuviensach.vn

Triệu Quang Phục ở trong ñầm lầy nhiều năm cầm cự với tướng nhà Lương.

Trước tình thế khó khăn, Triệu bày ñàn ñốt hương cầu ñảo. Bấy giờ mới có tiên Chử Đồng Tử cưỡi rồng ñi qua, tiên bèn nhổ một cái móng rồng trao cho, bảo gắn lên trên mũ ñâu mâu. Nhờ vậy trận nào Triệu cũng thắng lợi. Sau khi ñuổi ñược quân Lương về bắc, Triệu làm vua ở thành Long-biên. Bấy giờ có Lý Phật Tử nối nghiệp nhà Lý, ñem quân năm lần ñánh nhau với quân Triệu. Biết Triệu có phép lạ, không thể thắng ñược, Lý bèn giải hòa, hai bên chia ñịa giới ở bãi Quân-thần. Lý lại cho con trai là Nhã Lang lấy con gái Triệu là Cảo nương.

Trong thời kỳ ở rể, Nhã Lang bảo vợ: - "Cha nàng có thuật gì ñánh lui ñược quân cha ta?" Cảo Nương cả tin, cũng như Mỵ Châu, bèn lấy trộm mũ ñầu mâu có móng rồng cho chồng xem. Nhã Lang bèn trộm móng rồng, rồi cũng xin phép trở về thăm bố mẹ. Được móng rồng, Lý Phật Tử ñem quân ñánh úp Triệu, Triệu thua, ñưa con gái ñi trốn và cùng nhảy xuống biển chết1.

Thần thoại Hy-lạp (Grèce) có câu chuyện tương tự với các truyện trên: Ni-xốt vua nước Mê-ga-rơ chống nhau với Mi-nốt vua xứ Cờ-rét. Con gái Ni-xốt là Xy-la lại là người yêu của Mi-nốt. Nhân lúc bố mình ngủ say, nàng bèn nhổ sợi tóc ñặc biệt của bố (sợi tóc này màu ñỏ mang sinh mệnh của Ni-xốt cũng như của cả nước Mê-ga-rơ). Nhưng Mi-nốt lại không nhận lễ vật (sợi tóc) của Xy-la mà ñốc quân vây thành. Chiếm ñược thành, Mi-nốt ném Xy-la xuống biển. Thất vọng, nàng bơi theo tàu của cha bấy giờ ñang trên ñường ñi trốn. Về

sau, nàng hóa thành con cò, còn Ni-xốt hóa thành quạ biển. Quạ biển về sau thường ñuổi theo cò, mổ vào ñầu có ñể trị tội phản bội.

Prơ-di-luýt-xki (przyluski) trong Nàng công chúa tanh mùi cá và con rắn thần trong các truyền thuyết ở Đông Á có ý xếp khá nhiều truyện cổ ở phương Đông, trong ñó có truyện hoàng hậu vua của nước Phù-nam là một con rắn (nơ-gi) lấy Kôn-ñi-ni-a, một người khách lạ ñược thần cho một cây cung kỳ diệu, nhờ ñó chiếm ñược tình yêu của hoàng hậu và trở thành vua nước Phù-nam, coi như là một dị bản của truyện Mỵ Châu -Trọng Thủy.2

Về mô-típ dùng quan hệ hôn nhân ñể ăn cắp nỏ thần, người Thái còn có truyền thuyết: Lạng Chương ñánh Mường Muỗi.

Lạng Chương mấy lần cho quân ñánh chiếm Mường Muỗi, nhưng ñều bị Ăm Poi, tù trưởng người Xá ñánh bại. Bèn xin làm rể kẻ ñịch, lấy con gái Ăm Poi là Pha Nhắng. Và trong bữa tiệc cưới, Lạng Chương nói với bố vợ: - "Nay hai bên hòa hiếu, việc gì phải cầm giáo mác cung nỏ nữa cho nó kém vui. Xin ñặt cả lên giá". Rồi y cho quân mình thực hành trước. Bên Ăm Poi cả tin làm theo. Không ngờ giá ấy có dây dòng lên xà nhà. Thình lình giữa bữa tiệc, giá ñược kéo lên 1 Theo Đông thanh tạp chí (1932).

2 Nghiên cứu của châu Á, EFEO, t.II (1925).

1146

https://thuviensach.vn

cao. Bị tước mất vũ khí, Ăm Poi liền bị bắt sống và sau ñó bị giết1. Xem thêm ở

Khảo dị truyện số 62, tập II Hai ông tướng Đá Rãi.

1 Theo Cấm Trọng, Cấm Quỳnh: Quắm tổ mướn.

1147

https://thuviensach.vn

175. CÔ GÁI CON THẦN NƯỚC MÊ CHÀNG ĐÁNH CÁ

Ngày xưa, có một chàng ñánh cá trẻ tuổi có giọng hát trong trẻo du dương.

Nhà chàng vốn nghèo, tài sản chỉ có một con thuyền nhỏ và một túp lều dựng ở

ven sông. Ngày ngày chàng chống thuyền ra giữa sông cùng với cha buông câu thả lưới làm kế sinh nhai. Trong khi làm việc, chàng thường cất cao giọng hát.

Tiếng hát ấy vọng khắp xa gần làm cho mọi người ưa thích. Tiếng hát ấy còn làm cho một nàng công chúa thủy phủ say mê. Hàng ngày nàng vẫn ñội lốt cá quanh quẩn bên thuyền ñể ñược nghe tiếng hát của chàng trai người trần.

Một hôm, giữa khi ñang mê mải nghe hát bên cạnh thuyền, nàng công chúa thủy phủ không may sa vào lưới. Khi gỡ cá dính lưới, người bố chàng trẻ tuổi thấy có con cá lạ có vảy ñỏ lóng lánh ñẹp mắt thì ném vào lòng thuyền ñịnh ñể

cho con nuôi chơi. Nhưng rồi ông già lại quên ñi không cho con biết. Cho nên, mấy ngày ñầu sống dưới gầm thuyền chẳng có gì ăn, nàng công chúa thủy phủ

sắp lả ra vì ñói. Nhưng may sao, buổi sáng hôm sau, chàng trẻ tuổi ñang ăn bỗng ñánh ñổ cơm lọt xuống gầm thuyền, nhờ vậy cá ta mới ñược một bữa no nê.

Thấy cá lội tới ñớp những hạt cơm rơi, chàng trẻ tuổi vội bắt lấy, ngắm nghía mãi không chán. Từ ñó chàng bỏ cá vào chậu hết sức chăm chút cá không khác gì bạn thân.

Một hôm, chàng trai bắt cá lên ngắm nghía, chẳng may buột tay ñánh rơi cá xuống sông. Vắng nhà lâu ngày mới ñược thả ra, nàng công chúa ñội lốt cá lập tức quay trở về thủy phủ.

Cuộc chia ly gây nên niềm thương nỗi nhớ giữa hai bên. Chàng trẻ tuổi rất ân hận là ñã ñánh rơi cá ñẹp xuống sông. Chàng rất nhớ cá, hàng ngày chàng cứ

nhìn xuống mặt nước hy vọng tìm lại con cá quen thuộc. Về phần cá thì không quên ñược sự ân cần chăm sóc của chàng trẻ tuổi cũng như giọng hát mê ly của chàng. Nhưng từ ngày bị sa lưới trở về, nàng công chúa bị bố mẹ canh giữ ráo riết. Không ñược nghe tiếng hát quen thuộc, dần dần nàng nhuốm bệnh. Thấy bệnh con ngày một nặng, bố mẹ nàng tra hỏi. Nàng ñành thú thật: không những mê tiếng hát của chàng trai trẻ trên trần mà còn ao ước ñược kết duyên với chàng. Nghe nói thế: vua Thủy ñùng ñùng nổi giận. Vua hạ lệnh phải canh giữ

con gái mình nghiêm ngặt hơn nữa. Nhưng sau ñó, nhờ hoàng hậu thương con ôn tồn khuyên can nên cơn giận của vua cũng dần dần nguôi. Khi thấy công chúa ngày một héo hon, cuối cùng, vua cũng ñành ñể cho nàng toại nguyện.

*

* *

1148

https://thuviensach.vn

Ba năm trôi qua...

Lúc này chàng ñánh cá trẻ tuổi vẫn làm nghề cũ giọng hát của chàng văng vẳng trên sông vẫn trong trẻo du dương. Nhưng người bố của chàng thì ñã vắng bóng. Bây giờ chàng dựng một túp lều bên cạnh hòn Non-nước nổi lên giữa dòng sông mênh mông như một hòn ñảo.

Một hôm ngồi trên thuyền câu, chàng ñang cất cho giọng hát, thì bỗng một con cá vảy ñỏ lóng lánh nhảy lên mạn thuyền. Bắt cá lên tay, chàng thấy cá nhìn mình ñầy trìu mến. Bỗng chốc cá biến thành một cô gái xinh ñẹp làm cho chàng kinh ngạc.

- Nàng là ai? Chàng ñánh cá hỏi.

- Thiếp là con cá nhỏ năm xưa từng ñược chàng ân cần chăm sóc.

Nói rồi cô gái kể lại cho chàng trai biết mọi việc xảy ra sau khi trở về thủy phủ.

Đoạn nói tiếp:

- Bây giờ hãy làm ơn cho thiếp sống bên chàng ñể ñược ngày ngày nghe chàng hát.

Chàng ñánh cá từ ñấy có vợ. Chàng hát nhiều hơn trước. Hai vợ chồng sống với nhau êm ñềm sung sướng.

Câu hát trong dân gian:

Xung quanh những chị em ngồi,

Giữa hòn Non-nước mình tôi với chàng.

là nói lên cuộc tình duyên êm ñẹp ñó1.

KHẢO DỊ

Một truyện Duyên tiên kể có hơi khác như sau:

Có hai cha con một người dân chài ở hòn Non-nước. Con là Lý Lâm một hôm tát thuyền nhặt ñược một con cá nhỏ sót lại, có vây ñỏ óng ánh ñẹp mắt, bèn thả

vào chậu nước, ñặc biệt săn sóc. Cá lớn lên trông thấy và dưới dạng một cô gái ñẹp thường trò chuyện với Lý Lâm trong giấc mộn g. Một hôm có tên hào cường 1 Theo Đinh Gia Thuyết. Non nước Ninh-bình, trong Thực nghiệp dân báo và theo lời kể của người Ninh-bình.

1149

https://thuviensach.vn

thấy cá ñẹp toan bắt, nhưng Lý Lâm cố giữ, hai bên giằng nhau. Chậu vỡ, cá tuột xuống nước ñi mất. Đó là con gái vua Thủy bị sa vào lưới nay mới trở về.

Nhưng những ngày ở cõi trần ñược thấy Lý Lâm, nàng ñâm ra tương tư. Lâu dần sinh bệnh, nhưng nàng không dám nói thật với bố. Khi vua Thủy biết sự thật, ông ra lệnh cho các tướng canh giữ nghiêm ngặt. Nhờ có người nữ tỳ dùng kế

phục rượu cho các tướng say mềm, cô gái vua Thủy lại tìm ñường ñến hòn Non-nước hóa thành người, gặp lại Lý Lâm. Hai người trở thành vợ chồng rất tương ñắc.

Truyện còn thêm một ñoạn kết có chất khôi hài là: một hôm nữ tỳ lên báo cho vợ Lý Lâm biết vua cha gọi nàng về gấp, có các tướng sắp tới bắt. Mưu kế cũ lại bày ra. Vợ Lý Lâm dọn tiệc cho thuồng luồng, ba ba làm cho hai tướng mềm môi, nhưng trong rượu có thuốc ñộc nên cả hai ñều chết cả. Sau ñó mưa to gió lớn nổi lên, các tướng khác của vua Thủy kéo tới ñịnh bắt cô gái bướng bỉnh, nhưng họ lại bị dân làng hết sức che chở chống cự, nên không làm gì ñược. Từ

ñấy hai vợ chồng sống yên ổn1.

Dân tộc Cor có truyện Nàng tiên cá cũng là một dị bản của các truyện trên: Một anh chàng ñánh cá có một túp lều bên bờ hồ. Hàng ngày quăng lưới, anh hát giọng hát du dương, có lúc lại ñánh nhạc chiêng. Một hôm kéo lưới thấy nặng tay, bỗng có một bàn tay người giơ lên vẫy vẫy, và có tiếng nói: - "Xin chàng thả em ra!" Kéo lên thì là một cô gái ñẹp da trắng, tóc ñen nằm gọn trong lưới. Chàng ñánh cá ngắm không chán mắt, ñoạn buông thả. Về ñến thủy cung, cô gái thầm cảm ơn chàng trai. Về phía chàng trai cũng ñâm ra nhớ cô gái, lại ra chỗ cũ kéo lưới. Cô gái cũng tìm ñến chỗ cũ ñể ñược nhìn mặt và nghe giọng hát của anh chàng người trần. Một hôm, nàng bỏ thủy cung lên bờ, hai người ñẹp duyên. Nàng tiên cá sau ñó ñẻ ñược hai người con trai ñều giống bố. Lớn lên chúng lấy vợ người làng, cũng sinh con. Một hôm, có một trận bão dữ dội thổi nàng tiên cá ra hồ, rồi biến mất. Không thấy vợ trở về, chồng khóc thương vô hạn. Hàng ngày, chàng thường ra chỗ gặp gỡ cũ ca hát, nhưng giọng không còn trong trẻo nữa. Đau buồn, thất vọng, chàng chết, người ta chôn bên cạnh lều.

Thế rồi một hôm nàng tiên cá lại xuất hiện, ñến lều tìm chồng. Đêm nào nàng cũng ngồi cạnh mộ khóc than, nhưng không thể làm cho chồng sống lại ñược nữa2.

Truyện Chàng Ta Luông của người Dao có ñoạn ñầu cũng cùng một mô-típ với hai truyện trên, duy ñoạn sau thì gắn với hình ảnh một số truyện như: Nàng tiên trong vỏ ốc (Khảo dị truyện số 118) và Ai mua hành tôi (số 135), ñều ở tập III, như sau:

1 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập III.

2 Theo Đỗ Thiện, Ngọc Anh, Đinh Văn Thành. Truyện cổ Tây-nguyên, ñã dẫn .

1150

https://thuviensach.vn

Ta Luông khỏe mạnh, ñẹp trai, nhưng mồ côi, nhà nghèo, sống bằng nghề ñốn củi và câu cá, có giọng hát rất hay làm cho các cô gái trong vùng mê như ñiếu ñổ, nhưng anh chưa ñể ý một ai. Gần vùng có một vực sâu ăn thông với các sông hồ gọi là Vũng-sâu. Ta Luông ngày ngày câu ở ñây. Tiếng hát của anh vang ñến tận thủy phủ làm cho vua ở ñây là Long vương nghe mê mẩn, ngày nào cũng biến thành một con cá nhỏ ñến nghe. Không ngờ một hôm có một ông lão kéo vó gần ñó cất ñược "cá nhỏ". Thấy cá ñẹp, Ta Luông xin về chơi nhưng không biết bỏ vào ñâu, cuối cùng lại thả xuống vũng. Được giải phóng, Long vương cảm ơn anh bằng cách cho người lên mời ân nhân xuống chơi thủy phủ, ñãi anh rất hậu, và khi anh về tặng anh một bình nước thần có thế làm mưa lụt. Như các truyện trên, công chúa con gái Long vương sau khi gặp Ta Luông mê anh ñến tương tư thành bệnh. Long vương can không ñược, cuối cùng cho lên trần lấy Ta Luông nhưng bắt thu hết phép mầu. Công chúa hóa thành con cá vàng theo trận mưa rơi xuống ở nhà Ta Luông, ñược anh nuôi trong một vại nước. Từ ñấy nhà Ta Luông ngày ngày có cơm canh dọn khi anh vắng mặt. Anh ñể tâm rình, và cuối cùng biết cá vàng chính là nàng công chúa mà anh gặp ở thủy cung và anh cũng thầm yêu trộm nhớ từ ngày ở thủy phủ về. Từ ñấy họ thành vợ chồng.

Nhưng công chúa rất ñẹp khiến Ta Luông không muốn xa vợ giây phút nào.

Vợ bèn tự vẽ chân dung của mình cho anh ngắm nghía trong lúc ñi làm. Bức tranh ấy một hôm không phải bị quạ tha mà bị một cô láng giềng của Ta Luông vì ghen yêu nên trộm lấy ñem dâng một tên vua hiếu sắc. Thế là trong khi Ta Luông vắng nhà, vua cho lính bắt vợ chàng về kinh. Nhận ra dấu hạt cải do vợ

rắc. Ta Luông tìm ñến kinh ñô. Trong khi ñó thì tên vua vẫn chưa chinh phục ñược cô gái thủy phủ, vì từ lúc vào cung nàng vẫn không chịu nói cười. Và nàng chỉ cười khi nghe tiếng hát của chồng từ ngoài cổng thành. Thấy vậy, vua sai ñưa Ta Luông vào. Cũng như truyện Ai mua hành tôi, nhưng ở ñây không có gánh hành, vua buộc chàng ñổi áo quần hy vọng có giọng hát hay như anh ta.

Vừa ñổi xong thì Ta Luông ñã hô lính chém chết vua và khi bọn lính nhận ra Ta Luông không phải là vua thì chàng ñã giội bình nước thần, thành một trận lụt, nhận chìm hết chúng. Ta Luông từ ñó lên ngôi vua1.

Loại truyện cùng một sơ ñồ như các truyện trên có khá nhiều ở các dân tộc anh em cũng như ở Đông nam Á, nhưng mỗi truyện có ít nhiều tiến triển và sắc thái khác nhau. Ví dụ truyện Nàng Long Nữ và chàng Tam Lan của Trung-quốc cũng nói ñến một chàng trẻ tuổi có tiếng ñàn (hay sáo) tuyệt vời làm cho con gái Long vương nghe mà mê mệt và thầm yêu trộm nhớ, nhưng cũng bị bố giam giữ

không cho liên lạc với người yêu như truyện của ta. Cuối cùng ñược một nhân vật khác giúp, chàng trẻ tuổi dọa ñun sôi nước biển khiến cho Long vương hoảng sợ, buộc phải ñể cho ñôi bên lấy nhau, v.v... Xem thêm các truyện Chàng 1 Theo Hoàng Quyết, Hoàng Thao, Mai Sơn, ... sách ñã dẫn .

1151

https://thuviensach.vn

thổi khèn (Khảo dị số 135, tập III), Tiếng khèn Tồng Páo (Khảo dị số 149) của người Mèo, Anh Ba và quan thổ ty (Khảo dị số 148) của người Choang (Trung-quốc), ñều ở tập IV, v.v...

Người Nùng có truyện Tài Xì Phoòng 1 gần như là một với truyện Người con gái cá của người Xạ Phang (xem Khảo dị truyện Của Thiên trả Địa, số 42, tập II) ñều có một số hình ảnh có phần tương tự với các truyện trên.

(HẾT TẬP IV)

1 Xem Hoàng Quyết. Truyện cổ Tày Nùng.

1152

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM ĐÔI ĐIỀU SUY NGHĨ

Tính từ ngày tập I của bộ sách ñược xuất bản (1957), cho ñến khi tập V ra ñời (1982), tới nay (1993), ñã gần bốn chục năm qua, giá trị của bộ sách và công lao của soạn giả ñã hoàn toàn ñược khẳng ñịnh. Sách ñược tái bản nhiều lần, nhưng vẫn chưa ñáp ứng ñược yêu cầu của bạn ñọc, tôi muốn nói ñến các thế hệ

bạn ñọc. Lớp này nối tiếp lớp khác. Cả người nghiên cứu và ñộc giả bình thường, ñều thấy cần có sách, mà là có cả bộ, chứ không phải từng quyển riêng lẻ. Có cả bộ trọn vẹn - cả phần Nghiên cứu và phần Khảo dị - chứ không phải chỉ có riêng phần Truyện ñể ñọc cho vui. Không ñợi ñến các nhà chuyên môn phân tích ñánh giá, khuynh hướng bạn ñọc như vậy chứng minh một sự thực cần ñược nhắc lại: ñây là một công trình khoa học, chứ không phải chỉ là một sách sưu tầm bình thường. Tôi muốn nhấn mạnh ñiều này, ñể lưu ý những bạn yêu thích truyện cổ và ñã thích thú sưu tầm, nên rút kinh nghiệm của người ñi trước nhằm nâng cao thêm chất lượng các loại sách tương tự sẽ ra ñời. Vì phải nói thực rằng, từ sau 1982, không hiếm gì những bộ sưu tầm cổ tích mới, song chưa có bộ nào ñuổi kịp bộ Kho tàng. Đó là chưa nói ñến không ít những truyện vay mượn Kho tàng, vay nhiều khi vụng, mà mượn nhiều khi sót1.

Sự công nhận giá trị bộ sách ñã là nhất trí. Điều hầu như ai cũng thấy rõ là một công phu tích lũy lâu dài, ñặc biệt là trình ñộ uyên bác của người soạn.

Không thiết tha với kho tàng cổ tích, không theo dõi và thu thập tài liệu một cách cần mẫn bao quát, rộng rãi thì không thể tiến hành việc khảo dị một cách khá ñầy ñủ ở sau mỗi câu chuyện chính văn như vậy ñược. Người ñọc cảm thấy như thế, và các bài phê bình cũng xác nhận như thế. Song nếu chỉ dừng lại với nhận xét ấy thì quả là chưa thỏa ñáng ñối với những ñóng góp của soạn giả. Tôi rất hy vọng, nhất là trong giới nghiên cứu phôn-clo (folklore) ở Việt-nam, nhất là các nhà khoa học chuyên sâu về loại hình tự sự dân gian, sẽ có dịp bàn sâu về

bộ sách này. Bộ sách ñã ñặt ra những vấn ñề, về mặt lịch sử là hoàn toàn mới với phương pháp tiếp cận, về mặt chuyên môn thì có nhiều gợi ý cho việc ñi vào các nhận ñịnh khoa học. Nhà học giả tuy ñã khuất, nhưng chắc cũng như các bạn ñồng nghiệp vẫn chờ ñợi tri âm. Bao giờ thì có?

1 Có thể xem lại một số sách của một số Nhà xuất bản ở miền Bắc mươi năm lại ñây ñể thấy sự vay mượn này. Thậm chí có người còn mượn cả tên sách Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam và cách phân chia 5 tập ñể in những bộ sách giả nhằm ñánh lừa ñộc giả như sách của Nguyễn Cừ, Nhà xuất bản Văn học in những năm 1996-1997. Còn ở miền Nam trước 1975 thì ñã xảy ra một vụ án văn chương mà lý do là lấy gần như nguyên xi tài liệu trong sách của Nguyễn Đổng Chi. Xem Văn hóa Á châu, 1959, và Bách khoa, 1972 . Những người "vay mượn"

Nguyễn Đổng Chi trong Lược khảo thần thoại, Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam và cả Sơ

thảo lịch sử văn học ñều ñã phải ra tòa.

1153

https://thuviensach.vn

Xin thú thực rằng, tuy cũng say mê nghiên cứu phôn-clo, và cũng ñã có dịp ñược cái duyên là bạn vong niên của tác giả mà tôi luôn luôn xem là người Anh, người Thầy, nhưng lại không chọn ñịa bàn cổ tích làm miếng ñất chuyên sâu, nên ở góc ñộ này, tôi chỉ có thể góp thêm một vài cảm tưởng. Tôi nghĩ ñến phương pháp tiếp cận của Nguyễn Đổng Chi trong bối cảnh chung về việc sưu lầm cổ tích. Không nói ñến những Việt ñiện u linh, Lĩnh nam chích quái, Thính văn dị lục hay Kiến văn lục (và nhiều bộ sách khác nữa) là những tác phẩm ra ñời trong hoàn cảnh xã hội trước, những cuốn sưu tầm cổ tích (hay truyện cổ) từ khi chúng ta tiếp xúc với văn hóa phương Tây, kể cả một số nhà trí thức nước ngoài có sống ở Việt-nam nữa, rõ ràng chỉ thiên về tạp trở

(miscellanées) hoặc về hợp tuyển (chrestomathie). Việc sưu tầm của họ chứng minh ñược nhiệt tình hoặc sự quan tâm, nhiều hơn là ở ý ñồ nghiên cứu. Tôi nói về mặt lịch sử, Nguyễn Đổng Chi có cái mới là ở ñó (rất tiếc là ở nhiều cuốn sưu tầm cổ tích gần ñây nhất, vẫn chưa thể hiện ñược cái mới này). Tôi nhớ lại ngày ñầu tiên, ñược Anh tặng tập I bộ Kho tàng, tôi hỏi anh có phải anh có ý ñồ làm một bộ sách như của anh em Grim (Grimm) hay không. Anh ñã cười không nói.

Anh không nói, nhưng ý ñồ khoa học thì rất rõ ràng.

Tất nhiên cũng phải thừa nhận một thực tế là, trong thời gian khá lâu, trước và sau 1945, có lẽ ở nước ta chưa mấy ai nghĩ rằng nghiên cứu cổ tích là một ñề

tài khoa học.

Một số người ñược học trong các trường ñại học Pháp (ở Paris chứ không phải ở Hà-nội) chọn ñề tài khác, chỉ có Nguyễn Văn Huyên mới ñi vào ca dao.

Cho nên vấn ñề khoa học như việc nghiên cứu so sánh cổ tích là ñiều ta chưa quen lắm. Cuốn Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám của Đinh Gia Khánh mãi ñến 1968 mới ra ñời. Trước ñó, năm 1963, khi soạn cuốn Truyện Từ Thức, tôi ñã nêu những ý kiến khác biệt giữa hai quan niệm của Cô-xcanh (E. Cosquin) học giả Pháp và Lăng (Andrew Lang) học giả Anh, nhưng khi sách ñược phê bình, không ai hưởng ứng ñiều này.

Những tập ñầu của bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam của Nguyễn Đổng Chi (từ 1957) tuy không dấy lên cuộc trao ñổi gì, nhưng thực sự ñã có tác dụng gợi ý cho một cách nhìn cổ tích Việt-nam bởi phần phiến diện, dân tộc học hẹp hòi. Gần ñây nhất, chúng ta mới làm quen ñược với các nhà nghiên cứu nước ngoài, ñặc biệt là với lý thuyết về "típ" và "mô-típ" của học giả Liên-xô cũ Prốp (Ia Propp) mở ra một hướng tìm tòi xuất sắc. Ở phần Khảo dị tr ong bộ Kho tàng của Nguyễn Đổng Chi, tuy nhà học giả chúng ta không trực tiếp bàn ñến vấn ñề (bộ sách của Anh có mục ñích và có chủ ñề khác), nhưng rõ ràng ta có thể khẳng ñịnh sự hơn hẳn của bộ sách so với ñương thời (trong nước ta và cả

nhiều nước ngoài sưu tập cổ tích Việt-nam. Các truyện cổ tích Việt-nam ñều có thể ñem ra so sánh sự tương ñồng hoặc khác biệt giữa các típ hoặc mô-típ. Xét ñịa danh xuất xứ của các truyện ấy (dân tộc hay quốc gia), có thể tiến ñến vẽ

1154

https://thuviensach.vn

con ñường ñi của các truyện ñể thấy rõ mối giao lưu văn hóa cổ kim, Đông Tây.

Đó là cách tiếp cận khoa học mà ở ta, trước Nguyễn Đổng Chi ( cả không ít người sau Anh nữa) chưa mấy ai nghĩ ñến. Thêm một ý nhỏ trong việc lần theo sợi dây tương ñồng này, tôi còn cảm thấy có một sự lướt qua ở nhiều người ñọc.

Khi làm Khảo dị, Nguyễn Đổng Chi thường chú ý tìm những dị bản trong các tộc người Việt-nam và ở châu Á, nhất là Đông-nam Á. Một thí dụ: Truyện Thạch Sanh (tập II) có 10 dị bản, thì 2 ở Việt-nam. 1 ở Pháp, còn nữa ở Ấn-ñộ và Trung Á. Tôi không tin rằng cách khảo dị như thế lại không ẩn một khuynh hướng gì.

Vấn ñề phân loại cổ tích Việt-nam cũng là vấn ñề khoa học có thể nghĩ ñến khi ñọc sách của Nguyễn Đổng Chi. Mặc dầu tác giả ñã tự khiêm tốn nói rằng chưa làm việc này, chỉ mới gộp lại thành từng mục (grouper) chứ không phải là chia loại (classifier). Tôi ñồng ý như vậy, nhưng vẫn nghĩ ñến tình hình chung của việc nghiên cứu truyện cổ. Vào những năm 30, 40 của thế kỷ này, có nhiều người ñã nghĩ ñến việc phân loại. Chia loại lớn thì có những cổ tích thần kỳ, cổ

tích thế sự. Chia loại nhỏ thì phân ra cổ tích diễm tình, cổ tích lịch sử, v.v...

(còn nhiều nữa). Đã có những ý kiến phê bình tính cách hình thức, hoặc sự ngộ

nhận, sự xô bồ trong việc phân loại này. Bộ Kho tàng của Nguyễn Đổng Chi ñã không rơi vào sự lúng túng ñó trong khi xếp thành các mục. Mười mục trong bộ

sách này ñược trình bày theo các thứ tự:

1 Nguồn gốc sự vật

2. Sự tích ñất nước Việt

3. Sự tích các câu ví

4. Thông minh, tài trí, sức khỏe

5. Sự tích anh hùng nông dân

6. Truyện phân xử

7. Truyện thần tiên, ma quỷ, phù phép

8. Đền ơn trả oán

9. Tình bạn, tình yêu, nghĩa vụ

10. Truyện vui tươi dí dỏm

Tôi nghĩ rằng, có hai ñiểm ñang ñược lưu ý trong cách xếp mục (chưa nói phân loại) này. Những cốt truyện ñược gộp vào một mục, ñối chiếu với những mục khác, như có ý ñồ lần theo hướng ñi của cổ tích trong tiến trình chuyển ñổi hình thái dần dà của xã hội Việt-nam. Chặng ñường phát triển của loại hình tự

sự dân gian chưa ai phác ra, nhưng có lẽ sau thần thoại, sử thi (Nguyễn Đổng Cho ñã có riêng một cuốn Lược khảo về thần thoại Việt-nam ), thì các truyện 1155

https://thuviensach.vn

khác phải ra ñời ở từng chặng thời gian nào ñó. Lần theo mười mục của Nguyễn Đổng Chi có thể cảm nhận dấu vết thời ñại (cố nhiên không thể rành mạch như

việc phân kỳ lịch sử) cho việc xuất hiện các cốt truyện tương ứng. Đây chính là sự trình bày trong thực tiễn những kiến giải tổng quát ở phần nghiên cứu (Phần I chương III: Truyện cổ Việt-nam qua các thời ñại ) mà M. Đuy-răng (M.

Durand) và Lê Văn Hảo ñều ñã thừa nhận1. Một vài nhà nghiên cứu có cách ñịnh vị cho trường hợp truyện này hay truyện khác, nhưng hình như ñã không quan tâm ñến tổng thể cũng như ñến lịch trình. Tôi vẫn nghĩ rằng cách nhìn của Nguyễn Đổng Chi, ñến nay là thỏa ñáng và ñi trước nhiều người.

Còn một ñiều nữa. Phải chăng cách gộp những câu chuyện theo những mục trên ñây - lấy ngay vấn ñề xã hội làm hệ quy chiếu, chứ không theo kiểu căn cứ

vào tính chất của câu chuyện thường ñược nhận ñịnh khác nhau - có phần hợp với cách hiểu của người Việt-nam, có thể gây cảm tưởng về một "phôn- clo Việt-nam như tự nó" hơn. Tôi ñã nói ñiều này với Anh. Anh không trả lời về sự ñồng tình của tôi, mà chỉ tán thành ở một khía cạnh nhận thức. Sự tán thành của anh ñã ñộng viên tôi về luận ñiểm: "folklore Việt-nam ra ñời". Tôi ñã ghi lòng biết ơn anh về ñiểm ñó2.

*

* *

Còn một vấn ñề nữa cũng nên nghĩ ñến khi miệt mài nghe Nguyễn Đổng Chi kể chuyện trong tập Kho tàng. Tôi không rõ trong sự say mê của người ñọc bộ

sách có bao nhiêu phần vì nội dung của truyện và bao nhiêu phần vì cách kể của soạn giả. Bởi vì, quả thực, cho ñến hôm nay, tìm ñược một tác giả xuất sắc kể

truyện cổ tích Việt-nam, cũng còn phải ñắn ño suy nghĩ. Và ngay yêu cầu khoa học, yêu cầu thẩm mỹ của phương pháp kể cũng có ý kiến khác nhau. Có người bảo phải kể cho ñúng phong cách dân gian. Có người còn nghĩ rằng phải biết ñối tượng nghe là người thời nay, thì cách kể cũng phải cho hợp thời một chút.

Viết cổ tích là làm một công trình nghệ thuật, chứ không ñơn giản là một việc sưu tầm như ñi ghi âm lời của các ông già bà cả. Rất mong là sẽ có dịp nhất trí về vấn ñề này. Song tôi vẫn cứ băn khoăn khi ñọc nhiều soạn giả. Rất nhiều người muốn nhân việc kể chuyện ñể làm văn, cứ như họ viết truyện ngắn. Nhiều người khác, nhất là các nhà văn, còn ñảo lộn lên, thêm thắt chi tiết, miêu tả

phong cảnh, phân tích tâm lý hoặc hiện ñại hóa câu chuyện (ñáng buồn là người 1 Xem: BEFEO, số 1 - 1964 .

2 Xem: Dân luận nghiên cứu folklore Việt-nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội, 1991; tr.27.

1156

https://thuviensach.vn

ta lại cho như vậy mới hợp với " tư duy hiện ñại" ). Các cụ ngày xưa thường viết gọn hơn, nhưng lại hay khuôn theo ñạo ñức, lễ giáo phong kiến, làm mất khá nhiều bản sắc dân gian. Những tác giả cuối thế kỷ XIX sang ñầu thế kỷ XX, với văn quốc ngữ buổi ñầu, giữ ñược ít nhiều phần chân chất, song thường là kể

chuyện không trôi chảy. Các học giả tân học có vốn kiến thức Nho học buổi giao thời (nhất là ở miền Bắc) giữ ñược phong cách cổ kính hơn cả, lại thường thu gọn lại như lối biên soạn những mẩu " cổ học tinh hoa" . Các nhà tân học kể

chuyện bằng tiếng Pháp, dẫu có ñược lối diễn ñạt sáng sủa của Pháp văn (không nhiều người lắm), nhưng lúc ấy cái hồn Việt văn lại giảm bớt. Tôi thấy Nguyễn Đổng Chi - dù chưa toàn bích - ñã cố gắng ñể tránh ñược những hạn chế của người ñi trước, kể cả những người ñồng thời với anh. Cách kể của anh hồn nhiên, có ít nhiều vẻ dân dã và phong cách cổ. Ở những trang mở ñầu và kết luận bộ Kho tàng , anh ñã lưu ý ñến những ñặc trưng của cổ tích: Tính chất cổ

của sự việc, của hình tượng, bản sắc dân tộc của câu chuyện kể, và trình ñộ tư

tưởng và nghệ thuật cao trong loại hình tự sự dân gian. Khi kể chuyện, anh ñã tỏ ra tôn trọng những ñặc ñiểm mà anh ñã nêu ra. Đồng thời, anh vẫn có tư

cách một nhà văn. Cách kể của anh mộc mạc, có vẻ biến hóa, và ñiều ñáng quý hơn cả: rất ñáng tin. Nói một cách nôm na, ñọc truyện cổ tích của anh, tôi không phải cảnh giác như khi ñọc những truyện người khác kể, có nhiều chi tiết cứ phải băn khoăn là thật hay không thật. Trong nhà phôn-clo học Nguyễn Đổng Chi, có cả nhà văn và nhà sử học. Hai nhân vật sau này không lấn át nhân vật trước, mà lại làm nên sức thuyết phục cho công trình của Anh. Tiếp cận bộ

Kho tàng của Nguyễn Đổng Chi, không thể quên ñiều ñó.

25-III-1993

PGs. VŨ NGỌC KHÁNH

( Kiến thức ngày nay, SỐ 110,

1-VI-1993, TR.3-6)

1157

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM TẬP V

1158

https://thuviensach.vn

PHẦN THỨ HAI

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM

(Tiếp theo)

1159

https://thuviensach.vn

IX - TÌNH BẠN, TÌNH YÊU VÀ NGHĨA VỤ

(Tiếp theo)

176. QUAN ÂM THỊ KÍNH

Ngày xửa ngày xưa, có một người trải ñã nhiều kiếp, kiếp nào từ bé ñến lớn cũng giữ mình ñức hạnh và thành bậc chân tu. Cứ luân hồi chuyển kiếp như vậy liên tiếp ñến chín lần, nhưng chưa kiếp nào ñược thành Phật.

Đến kiếp thứ mười, người này ñược thác sinh ở nước Cao-ly làm con gái ở

một nhà họ Mãng, có tên là Thị Kính. Nàng có vẻ người ñầy ñặn, mặt mũi dễ

coi, tính tình ñiềm ñạm. Lớn lên, nàng thờ cha mẹ hết lòng, việc nhà việc cửa chăm lo khá ñảm. Khi ñến tuổi lấy chồng, nàng ñược bố mẹ gả cho một anh chàng học trò họ Sùng tên là Thiện Sĩ. Cũng giống như nhà vợ, bên nhà chồng cũng chẳng khá giả gì. Thấy chồng chăm học, không chơi bời, Thị Kính không ao ước gì hơn; nàng càng ra công tần tảo cho chồng dốc lòng nấu sử sôi kinh.

Một ñêm, bên cạnh án thư, Thiện Sĩ ngồi ñọc sách, Thị Kính cũng ngồi may một bên, hai người chung nhau một ngọn ñèn dầu. Chồng học mãi thấy mệt mỏi, bèn ngả lưng xuống giường, kê ñầu lên ñầu gối vợ chuyện trò một chốc rồi thiu thiu ngủ. Thị Kính cố giữ yên lặng cho chồng yên giấc. Nàng có thì giờ ngắm nghía kỹ khuôn mặt tuấn tú của chồng. Bỗng nàng nhận ra ở cằm chồng có một cây râu mọc ngược. - "Ồ sao lại có râu xấu xí thế này. Người ta bảo râu mọc ngược là tướng bạc ác. Ta phải lén nhổ ñi cho chàng mới ñược!" Nghĩ vậy, sẵn con dao nhíp trong thúng khảo ñựng ñồ may, Thị Kính liền cầm lấy mở ra ñịnh nhổ sợi râu, không ngờ lưỡi dao sáng loáng vừa ñưa ñến gần thì Thiện Sĩ cũng vừa chợt tỉnh; trông thấy vợ tay cầm dao chĩa vào mặt trong lúc mình chợt ngủ

quên, Thiện Sĩ nghĩ ngay ñến chuyện ñen tối liền vùng dậy nắm lấy cổ tay và la lên:

- Chết thật! Nàng ñịnh cầm dao giết ta lúc ñang ngủ ư?

Thị Kính ñáp:

- Không phải ñâu. Thấy chàng có sợi râu mọc ngược thiếp ñịnh tâm nhổ nó ñi kẻo trông xấu xí lắm!

Nhưng trong cơn nghi ngờ và hoảng hốt, chồng nhất ñịnh không chịu tin như

vậy.

- Thôi thôi! Đừng khéo chống chế. Làm sao lại có chuyện nhổ râu khi ta ñang ngủ. Muốn nhổ thì ñợi ta tỉnh dậy, hoặc ban ngày ban mặt có hơn không?

1160

https://thuviensach.vn

Giữa lúc ấy, người mẹ Thiện Sĩ nằm ở buồng bên cạnh nghe tiếng cãi nhau cũng ñẩy cửa bước vào. Vừa nghe con trai kể lại câu chuyện, bà mẹ ñã mồm loa mép giải:

- Trời ôi! Con này to gan thực! Dám ñang tay làm những việc tày trời. May mà con ta tỉnh dậy kịp, không thì còn gì là tính mạng.

Thị Kính nước mắt giàn giụa cố gắng phân trần:

- Mẹ nghĩ xem, con có thù vơ oán chạ gì mà phải làm như vậy. Chẳng qua con muốn làm cho chồng ñẹp mặt...

- Rõ ràng mày ñịnh tâm giết chồng, bị bắt hai năm rõ mười mà còn chối leo lẻo.

Người mẹ Thiện Sĩ vốn chẳng ưa gì nàng dâu nên một mực ñổ riệt. Thị Kính thấy giãi bày mãi không ăn thua, nên ngồi sụp xuống cúi ñầu nức nở. Câu chuyện từ bé xé ra to. Cuối cùng gia ñình họ Sùng không muốn con cháu có nòi ác nghiệt, nên Thị Kính bị ñuổi về nhà bố mẹ ñẻ.

Buồn chán cho số phận éo le, một hôm nàng cải trang thành một chàng trai, nhân ñêm tối bỏ nhà, khăn gói ra ñi. Nàng ñi, ñi mãi, cố tìm trú ngụ một nơi cho thật xa quê hương ñể xóa bỏ những ký ức ñau xót. Sau cùng ñến một tỉnh khác, ở ñây có chùa Vân, nàng tìm ñến xin gọt ñầu quy y. Sư cụ không biết là gái bèn nhận cho làm tiểu, ñặt hiệu là Kính Tâm. Sự ñời ñã tắt lửa lòng, từ ñấy nàng yên tâm bạn cùng kinh kệ.

Nhưng tu hành ở chùa Vân chưa ñược bao lâu thì một việc mới lại xảy ñến với nàng. Tuy ăn mặc nâu sồng nhưng vẻ mặt của chú tiểu mới ñã làm cho nhiều trái tim của các cô gái làng thổn thức. Trong làng có Thị Mầu, con gái của một phú ông, những ngày ñi lễ chùa thấy tiểu Kính Tâm thì ñem lòng yêu trộm dấu thầm.

Hai ba phen bị khước từ, Thị Mầu càng say mê, càng cố tìm cách quyến rũ. Sau ñó, tuy cá chẳng cắn câu, nàng vẫn không sao quên ñược chú tiểu. Quen thói trăng hoa, Thị Mầu bèn tư thông với một người ñầy tớ trai trong nhà. Qua nhiều phen ñi lại, không ngờ bụng ngày một lớn. Bị làng phạt vạ, cô gái nghĩ rằng nếu thú thật thì chẳng hay ho gì, bèn ñổ riệt cho tiểu Kính Tâm. Vì thế tiểu Kính Tâm cũng bị làng ñòi ñến khảo tra. Nhưng dù bị ñánh tơi tả, nàng vẫn không dám nhận liều cũng như không ñể lộ mình là gái. Sư cụ chùa Vân thấy tiểu bị

ñòn ñau thì thương tình, kêu xin với làng nộp vạ, bảo lãnh cho tiểu ñược tha về.

Nhưng sợ miệng thế mai mỉa ô danh chốn thiền môn, nên sư cũng bắt tiểu phải chụm một cái lều cư ngụ ở phía ngoài cổng chùa. Nàng cam tâm nhận sự hành hạ này, cắn răng không hề một lời van xin hay than thở.

Thị Mầu sau ñó sinh ñược một trai. Đã trót ñổ vấy cho tiểu Kính Tâm, nên nàng lại ñem ñứa con bỏ liều ở cổng tam quan. Kính Tâm lại thêm một phen bối rối. Nhận lấy ñứa bé thì không khác gì một hành ñộng thú tội, mà không nhận 1161

https://thuviensach.vn

thì làm ngơ sao ñành trước một ñứa bé vô tội thế kia. Nhưng những tràng khóc oa oa của ñứa trẻ sơ sinh ñã khiến nàng mất hết ngại ngần. Lập tức nàng bế ñứa bé vào lều chăm sóc, và từ ñó ngày ngày một công việc mới choán hết thì giờ và tâm trí của nàng: nàng phải bế nó ñi xin sữa ở ñầu làng cuối xóm. Mặc cho dân làng kẻ cười người chê ñến rát cả mặt, nàng vẫn âm thầm chịu ñựng, tuyệt không có lấy một lời oán thán. Cứ như thế sau sáu năm, nàng trông nom con người như con ñẻ. Trong khi ñứa bé ngày một sởn sơ khôn lớn, thì sức của nàng trái lại ngày một mỏi mòn kiệt quệ. Một hôm, biết mình không thể sống ñược nữa, tiểu Kính Tâm bèn viết một phong thư ñể lại cho bố mẹ ñẻ, trong ñó nàng thuật lại ñầu ñuôi nỗi mình nhẫn nhục bấy chầy. Lại dặn dò ñứa bé sau khi mình chết thì trao thư lại cho sư cụ trên chùa. Khi khâm liệm, mọi người mới hay tiểu Kính Tâm là ñàn bà, và ai nấy ñều nhận thấy rằng sự chịu ñựng của nàng từ bấy ñến nay quả là cùng cực. Để tỏ lòng hối hận, sư cụ chùa Vân bên cho lập một ñàn chay cầu cho nàng ñược siêu sinh tịnh ñộ. Dân làng còn bắt Thị Mầu phải ñể

tang và bắt phải trả mọi chi phí ma chay. Hôm cử hành ñàn chay, thì trên trời, giữa một ñám mây năm sắc, ñức Phật Thiên Tôn hiện ra phán truyền cho Kính Tâm thành Phật Quan Âm.

Ngày nay, ñể chỉ mối oan to lớn, người ta thường bảo "oan Thị Kính", là từ

truyện này mà ra1 .

KHẢO DỊ

Trong truyện Quan âm Thị Kính theo diệu kể hạnh của nhà chùa thì sau khi Thị Kính thành Phật, ông bà họ Mãng và ñứa bé cũng ñược lên tòa sen, còn Thiện Sĩ thì hóa thành chim vẹt hầu ở bên cạnh.

" ... Truyền cho nào tiểu Kính Tâm,

Phi thăng làm Phật Quan âm tức thì.

Lại thương ñến ñứa tiểu nhi,

Lên tay cho ñứng liền khi bấy giờ.

Kìa như Thiện Sĩ lờ ñờ,

Cho làm chim vẹt ñứng nhờ một bên.

Độ cho hai khóm thung huyên,

Ra tay cầm quyết bước lên trên tòa,

1 Theo Quan Âm Thị Kính, nhà in Mai Du Lân, Hà-nội, 1933; và Quan Âm chính văn tân truyện ( nôm) bản in Phúc An (1919) .

1162

https://thuviensach.vn

Siêu thăng thoát cả một nhà,

Từ ñây phúc ñẳng hà sa vô cùng.

Người Nghệ-an có hai truyện có tình tiết gần với truyện Quan Âm Thị Kính: 1. Sự tích cây chay: Có cô con gái mới về nhà chồng. Một hôm chồng nằm ngủ, nàng thấy ở cằm chồng có cây râu mọc ngược, bèn cầm dao toan cắt.

Chồng chợt tỉnh dậy thấy dao kề cổ, bèn kêu lên. Cha mẹ chồng chạy ñến nói: -

"Tưởng là dâu thế nào, ai ngờ bạc ác, toan giết chồng". Cô gái kêu trời mà khóc, khóc mãi, sau chết ñứng hóa thành cây chay. Chay ăn với trầu cũng hóa ñỏ là vì tấm lòng son của cô gái nên mới như thế1.

2. Đứa con của thần: Huyện Thanh-chương có một người ñàn bà góa tên là Huỳnh Thị Phước, 40 tuổi, xin vào chùa ñi tu. Một ñêm nọ nằm chiêm bao thấy có một người mặt ñỏ như son, mặc áo xanh. Tỉnh dậy, người dàn bà kể lại với hòa thượng trụ trì chùa. Hòa thượng bảo: - "Có lẽ Thần Phật cho nàng ñứa con, vậy nàng nên ra khỏi chùa ñể sinh chồi nảy lộc, kẻo xóm làng nghi". Sau ñó người ñàn bà sinh ñược một ñứa con trai. Hương chức làng bèn lên án hòa thượng, buộc hòa thượng phải nuôi ñứa bé. Lên mười tuổi, ñứa bé học giỏi, nhưng chưa biết ñặt tên nó là gì. Một ñêm nọ, thần báo mộng: - "Trên ngọn cây kia có khắc tên của nó. Vậy bảo trẻ em trèo lên tìm xem". Sáng dậy, người ta tìm ñược ba chữ Lương Quy Chính khắc trên ngọn cây. Bèn dùng ñặt tên cho ñứa bé. Về sau ñứa bé ñi thi ñỗ cao làm quan to. Khi vị hòa thượng ở chùa chết, người làng lên khâm liệm mới biết ông vốn là ái nam ái nữ2.

Riêng vì sự tích Quan Âm cũng có nhiều dị bản. Việt-nam còn có Phật thoại Bà chúa Ba hay là Quan âm Nam-hải tương ñối phổ biến ở miền Bắc: Xưa có Diệu Thiện, một nàng công chúa xinh ñẹp con gái Diệu Trang Vương, nàng có hai người chị: Diệu Thanh và Diệu Âm, cả ba kiếp trước ñều là con trai họ Thi, một gia ñình nhân ñức. Hai chị ñều lấy chồng, còn Diệu Thiện thì trái lại chỉ muốn tu hành. Vua cha tức giận truyền giam cầm, và mặc dù hoàng hậu và hai chị hết lời khuyên dỗ, nàng cũng không ñổi chí. Diệu Trang Vương lập kế

giả vờ bằng lòng cho nàng ñi tu tại một ngôi chùa lớn, nhưng lại bí mật ra lệnh cho hòa thượng bắt công chúa phải sớm khuya làm lụng cực nhọc ñể cho thoái chí. Nhưng nàng vẫn chịu ñựng ñược; việc giao ngày càng nhiều, bằng việc của hàng chục người; nàng vẫn làm xong (có chim tới nhặt rau, rồng lấy nước hộ. ..).

Không thấy công chúa nản lòng trở về, vua nghi hòa thượng không tuân lệnh mình, bèn sai người ñốt chùa. Diệu Thiện tự trách mình là nguyên nhân chính 1 Theo Bản khai sách Hữu-lập, Vĩnh-lại và Nhiêu-hợp, tập II.

2 Theo Jê-ni-bren (Génibrel), sách ñã dẫn.

1163

https://thuviensach.vn

của tai nạn bèn cắn ngón tay cầu nguyện, tập tức có rồng xuống phun nước dập tắt ngọn lửa. Vua lại ra lệnh ñem công chúa ra xử trảm, nhưng gươm bị gãy khi chạm vào cổ. Đột nhiên có một mãnh hổ nhảy vào tha nàng ñi trong khi trời ñất tối sầm, sấm ran chớp giật. Lúc này hồn nàng ñược Thập ñiện Diêm vương mời xuống thăm. Trông thấy tất cả những cảnh trừng phạt, nàng liền niệm Phật làm cho Diêm vương ra lệnh ân xá tất cả tội nhân.

Khi Diệu Thiện trở về cõi trần thì Phật ñã hóa làm một chàng trai tuấn tú ñể

thử thách. Thấy nàng quả vững lòng tu, Phật bèn chỉ cho " rằng có một chùa tại Hương-tích san (sơn) ; gần bể Nam- việt thanh nhàn; san g tu chốn ấy sẽ toan viên thành". Sau nhiều năm tu luyện, nàng trở thành Phật bà Quan Âm "Một thân hóa ñược ra nghìn muôn thân" (vì vậy ngày nay người ta diễn tả thành Phật ngàn tay ngàn mắt). Theo hầu có hai ñệ tử: 1) Thiện Tài, một em trai mồ côi; 2) Long Nữ, con gái Long vương, ñều ñược cứu vớt và qua nhiều thử thách.

Về sau vua Diệu Trang Vương bị bệnh nan y, yết bảng sẽ trao ngôi báu cho ai chữa lành. Nhưng mọi thứ thuốc ñều không công hiệu. Nghe tin này, Diệu Thiện biến thành một thày thuốc ñến giật bảng và cho biết bệnh ấy chỉ có tay và mắt của một tiên nữ tu tại núi Hương-tích mới khỏi. Vua bèn cho người sang nước Đại-việt cầu xin ñược một tay một mắt. Bệnh quả lành, nhưng chỉ lành có ñược nửa thân. Thầy thuốc lại giục xin nốt một tay một mắt còn lại của tiên nữ. Khi bệnh lành hẳn vua ñịnh truyền ngôi cho thầy thuốc như ñã hứa, nhưng thầy ñã bỏ di mất. Vua và hoàng hậu quyết tìm ñường sang Hương-tích ñể tạ ơn tiên nữ.

Đoàn ngự giá ñang trên ñường sang Nam, thì ở kinh ñô Hưng-lâm bỗng xảy ra cuộc biến, ngai vàng suýt vào tay kẻ phản bội nếu không có Diệu Thiện sai hai ñệ tử ñi cứu. Trong cuộc này, hai người chị Diệu Thanh và Diệu Âm bị bắt giam ở ngục, và khi ñược cứu thoát, hai người ñuổi theo ñoàn ngự giá. Sau bao nhiêu ngày gian khổ, cả ñoàn cũng ñến ñược Hương-tích. Khi nhận ra con gái với hai mắt bị móc, hai tay bị chặt, máu còn chưa khô, hoàng hậu ngã ra bất tỉnh. Diệu Thiện cho biết nếu bố mẹ nguyện bỏ ác làm thiện thì mình sẽ lành lặn như xua.

Sự việc quả như lời khi vua và hoàng hậu phát thệ. Cả nhà ở lại ñây tu hành.

Diệu Thanh cũng trở thành Văn Thù bồ tát và Diệu Âm trở thành Phổ Hiền bồ

tát1.

Truyện vừa kể chịu ảnh hưởng từ Phật thoại Nam-hải Quan Thế Âm toàn truyện của Trung-quốc. Giữa hai truyện, tên nhân vật không có gì thay ñổi.

Nước Hưng-lâm ở ñây ñược xác ñịnh không phải là ñất Trung-quốc mà là một nước phía Tây giáp Thiên-trúc, phía Đông giáp Tam-phật-tề, phía Bắc là Xiêm-la, phía Nam là Thiên-chân. Nội dung hai truyện cơ bản là một, chỉ có khác một vài chi tiết.

1 Theo Trúc Lâm Tục Đăng. Nam Hải Quan Âm bản hành quốc ngữ (nôm), bản in năm Tự

Đức thứ 3 (1850) .

1164

https://thuviensach.vn

Hai vợ chồng vua Diệu Trang muộn con, cúng cầu mãi mới sinh ñược ba nàng công chúa, dự ñịnh nhường ngôi cho một trong ba chàng rể. Nhưng công chúa ba là Diệu Thiện chỉ muốn tu hành với cuộc sống ñộc thân. Kết quả là nàng phải chịu ñựng sự trừng phạt từ thấp ñến cao: bị lột áo quần, ñánh roi và giam ñói.

Cũng có việc ñược ñi tu với những công việc lao ñộng nặng nhọc, việc ngôi chùa bị ñốt và việc ñập tắt ñám cháy bằng một trận mưa huyền bí do công chúa cắm chiếc trâm vào họng và nhổ máu lên trời cầu nguyện Linh Sơn thế vương.

Cũng có việc xử trảm sau một thời kỳ hết dụ dỗ ñến dọa nạt mà không ăn thua.

Theo lệnh của Ngọc Hoàng, công chúa ñược bảo vệ ñến nỗi ñao phủ bất lực, cuối cùng chỉ còn dùng hai tay bóp cổ. Nhưng thần Thành hoàng ñã kịp thời hóa hổ, giải tán ñám ñông và ñưa xác nàng lên núi. Cũng lại có việc hồn công chúa ñược sứ giả Diêm-la mời xuống ñể chứng kiến cực hình của con người tội lỗi. Ở

ñây, những lời cầu nguyện của nàng ñã làm cho họ ñược giải phóng trở về

dương thế, ñến nỗi cả ñịa ngục bỗng hóa thành thiên ñường và vua Diêm-la phải cấp tốc cho ñưa nàng về vì nạn thiếu dân. Phật Như Lai ñã ñón nàng ñưa ñến không phải chùa Hương-tích ở Đại-việt mà là chùa ñảo Phổ-ñà sau khi vượt qua ba năm hiểm trở. Sau chín năm tu hành, công chúa ñắc ñạo và cũng thu ñược hai ñồ ñệ Thiện Tài và Long Nữ sau nhiều cuộc thử thách.

Trời phạt vua Diệu Trang về tội ñốt chùa và giết con gái, bắt chịu ñựng một bệnh nan y: thịt da mọc ñầy mụn lở và bấy nát. Cũng có việc công chúa biến thành một thầy tu già ra mắt nói là chỉ có tay và mắt của người thân thì mới có thể lành. Vua sai ñại thần ñi tìm. Trong lúc ñó hai chàng rể của vua vì tham vọng ñược làm vua sớm nên ñịnh tâm giết thầy tu và ñầu ñộc vua. Biết ñược ý ñồ của chúng, công chúa ñã làm ñổ chén thuốc ñộc và làm bại liệt kẻ ám sát. Kết quả là hai chàng rể tự tử và hai người chị của công chúa hối hận ñi tu. Rồi cũng có hai lần xin tay và mắt, và cuộc hành trình của vua và hoàng hậu ñến ñảo Phổ-ñà ñể

cảm ơn con gái. Nhìn thấy con không tay không mắt ngồi trên tòa sen, vua cầu nguyện cho con ñược "toàn thể toàn nhãn" và thế là công chúa lại nguyên vẹn như xưa. Vua và hoàng hậu cũng ở lại ñây tu hành1.

Đại khái cả hai truyện nói chung là một mớ hỗn tạp những mẩu phật thoại, tiên thoại ghép với nhau thành truyện. Tượng Quan Âm của Trung-quốc thường là một người nữ tay cầm bình cam lộ, gần ñấy có một con chim mỏ cắn một chuỗi ngọc, dấu hiệu của sự tôn quý. Hoặc có khi Quan Âm (ñứng hoặc ngồi) tay cầm quyển kinh, dưới chân một bên là Long Nữ tay cầm hòn ngọc, và một bên là Thiện Tài hai tay chắp lại hướng lên chủ mình như ñang cầu nguyện.

1 Theo Đờ Grut (De Groot). Những lễ lạt hàng năm cử hành ở Ê-mu-y (thuộc Phúc-kiến, Trung-quốc).

1165

https://thuviensach.vn

177. NGUYỄN THỊ BÍCH CHÂU

Ngày xưa, có nàng Nguyễn Thị Bích Châu là vợ vua Duệ Tông nhà Trần.

Nàng có nhan sắc xinh ñẹp, hơn nữa lại văn hay chữ tốt, trong cung ñình nhà vua khó có phi tần nào sánh kịp. Vì vậy khi ñược tuyển vào cung hầu hạ, Bích Châu sớm ñược vua yêu, chỉ ít lâu sau ñược nhắc lên bậc quý phi, thường giúp vua trong việc giấy tờ nghiên bút.

Bấy giờ vua Duệ Tông ham mê chơi bời, chẳng có tài trị nước. Đã vậy, vua thường tự kiêu, lại cả tin bọn nịnh thần. Thấy cơ nghiệp nhà Trần ngày một suy vi, Bích Châu thường tỏ ra lo lắng. Nàng bèn dâng lên vua một bài "Kê minh thập sách", trong ñó trình bày mười việc chính sự cần sửa ñổi. Nhưng Duệ Tông còn mải rượu chè nào có ñể ý ñến. Thế mà vua còn nghe lời bàn của một viên quan, chuẩn bị ñội ngũ ñể tự mình "thân chinh". Thấy vậy, nàng thở dài: - "Chết thật! Thế này thì ñến nguy mất. Nhà vua là người hiếu thắng chẳng chịu tự

lượng sức mình". Bích Châu lại viết một bài biểu lời lẽ tha thiết, khuyên chồng nên nghĩ lại. Nhưng bài biểu của nàng cuối cùng cũng bị xếp vào một xó. Thấy chồng quyết tâm kéo quân ñi, Bích Châu rất buồn nhưng rồi nàng cũng xin phép chồng cho mình ñi theo. Duệ Tông ưng cho. Nàng là một trong mấy chục phi tần cung nữ ñi theo ngự giá; họ ngồi trong một chiếc mành riêng, luôn luôn ñi cạnh long thuyền nhà vua.

Bấy giờ trời yên biển lặng. Đoàn quân gồm năm trăm chiếc mành lớn xuất phát từ Thăng-long, dong buồm theo ñường biển. Chỉ trong năm ngày, ñoàn mành rợp cờ xí ñã tiến vào một cửa biển lớn, ghé vào ñậu tại bãi Bạch-tân. Vua ra lệnh cho quân sĩ lên bộ nghỉ ngơi ít ngày. Nhưng buổi chiều, sau khi ghé bến ñược một chốc thì trời bỗng nổi một trận gió lốc dữ dội. Vua lo lắng, cho ñòi một số bô lão ñịa phương tới hỏi. Một cụ già ñáp:

- Tâu bệ hạ, mùa này vốn là mùa lặng gió. Dân chài chúng tôi vốn thường ra khơi làm ăn. Trận gió lốc này cũng là triệu chứng lạ. Trước mặt ñây có một miếu thờ thần Biển rất thiêng. Khách ñi ghe mành qua lại thường ghé cầu cúng sẽ

ñược yên ổn, nếu không thì thần phạt làm cho buồm gãy lái xiêu. Hoặc giả ñó là do thần Biển gây ra cũng chưa biết chừng.

Nghe nói, vua vội sai quan biện xôi lợn vàng hương ñến ñền cầu cúng. Canh ba ñêm ấy, vua nằm mộng thấy một vị thần thân thể to lớn, râu tóc lòa xòa, mặt mũi dữ tợn, ñến ngồi trước mặt, cất giọng oang oang như lệnh vỡ:

- Ta ñây là Giao thần. Một dải biển này một tay ta trấn trị. Hà hà! Nhà vua cũng là người biết ñiều ñấy! Nhưng muốn cầu yên cho mấy vạn nhân mạng mà chỉ có con lợn hồ rượu thì sao ñủ. Ta nghe chuyến ñi này nhà vua ñưa theo lắm nàng tuyệt sắc mà ta thì lại chẳng có ai khuây khỏa. Vậy ta muốn nhà vua thả

1166

https://thuviensach.vn

xuống cho ta một giai nhân. Đối lại, ta sẽ giúp cho cuộc hành quân thuận buồm xuôi gió. Nào, nhà vua có bằng lòng không?

Thấy Duệ Tông cúi ñầu không rỉ răng, vị thần cười một cách ghê rợn, rồi nói tiếp:

- Hừ, không cho ta cũng không ñược ñâu. Ta sẽ mượn vài lượn sóng ñưa ñoàn mành nhà vua xuống thăm thủy phủ. Bấy giờ dù có hối cũng không kịp!

Nói ñoạn xô ghế ñứng dậy rồi biến mất.

Duệ Tông giật mình tỉnh dậy vô cùng khiếp sợ, vội cho ñòi các quan tướng và các phi tần ñến chỗ ngự tẩm báo cho họ cái tin không hay này. Ai nấy nín lặng nhìn nhau, mặt cắt không ñược giọt máu. Trong khi các quan tướng chưa biết ứng ñối thế nào, thì Bích Châu từ sau trướng bước ra, nói:

- Việc linh ứng của thần nhân như vậy là ñã rõ ràng, chẳng còn nghi ngờ gì nữa. Tiện thiếp tình nguyện liều tấm thân bèo bọt này ñể chu toàn cho ñoàn ngự

giá và quan quân.

Thấy nàng quyết liều mình, Duệ Tông rất thương, bèn nói:

- Lành dữ có số, họa phúc do trời. Ta há vì mộng mị vô thường ñể chịu thiệt một mình nàng sao. Không ñược. Kẻ kia muốn làm gì thì làm, ta quyết không sợ!

Bích Châu lại tiếp:

- Sự thể ñến nơi rồi, khó mà cưỡng lại. Xin bệ hạ lấy tính mạng ba quân làm trọng, coi ái ân làm nhẹ. Chỉ tiêu một người cứu ñược muôn người, con ñường ấy dễ ñi hơn cả.

Nhưng Duệ Tông vẫn chưa chịu nghe. Bấy giờ cơn gió vẫn còn thổi mạnh, các thuyền mành thả neo bị sóng chao ñảo dữ dội. Một vị tướng hầu gần rỉ vào tai vua, xin vua nghe theo lời quý phi ñể cho yên việc lớn. Sau ñó Bích Châu lạy vua rồi bước lên một chiếc thuyền câu. Trong ánh sáng mờ mờ của buổi bình minh, chiếc thuyền lướt ra biển cả như một chiếc lá trôi. Bỗng chốc một ñợt sóng dâng lên ngập trời. Khi sóng hạ xuống thì thuyền ñã biến mất, mọi người chỉ còn nghe mấy tiếng văng vẳng:

- Đa tạ "quan gia"1... từ nay vĩnh quyết...

Một lát sau, trời vừa sáng rõ thì sóng lại yên, gió lại lặng. Giao thần ñã y ước rút lui ñể cho ñoàn quân tiếp tục cuộc hành trình.

*

1 Từ dùng ñể chỉ vua thời Trần

1167

https://thuviensach.vn

* *

Gần một trăm năm sau.

Ngày ấy, ở bãi Bạch-tân lại tưng bừng ñón hàng ngàn chiếc mành lớn chở

ñoàn quân thân chinh do vua Lê Thánh Tông làm tổng chỉ huy. Cũng như lần trước, ñoàn mành cờ xí rợp trời lại ghé vào bến cắm neo. Quân sĩ ñược lệnh lên bộ lấy nước kiếm củi và nghỉ ngơi hai ngày.

Đêm hôm ấy nhà vua nằm ngủ, chiêm bao thấy mình ñang ngồi trên long thuyền ngắm cảnh, bỗng từ ngoài khơi có một người ñàn bà ñi trên mặt nước khoan thai tiến vào, rồi dừng lại trước long thuyền vái chào.

Vua phán hỏi:

- Nàng là ai? Đến ñây có việc gì?

Người ñàn bà ñáp:

- Thiếp là Nguyễn Thị Bích Châu, vợ vua Duệ Tông nhà Trần, ñến nhờ bệ hạ

ra tay cứu vớt.

- Đầu ñuôi thế nào hãy nói rõ cho ta biết?

- Trước ñây chồng thiếp kéo một ñoàn quân thân chinh cũng dừng lại ở cửa biển này. Giao thần trấn trị ở cõi biển này buộc chồng thiếp phải cho y một người vợ mới chịu ñể yên. Để cứu toàn quân, thiếp tình nguyện cho Giao thần bắt. Nhưng từ ngày xuống thủy phủ, mới biết y là một hung thần chuyên làm việc ñồi bại trong vùng. Thiếp không thể sống mãi với tên dâm ác. Ngày nay may mắn ñược biết bệ hạ ñi qua vùng này, vì vậy ñến ñây xin bệ hạ hãy giúp thiếp trừ khử tên hung thần, ñem lại sự yên ổn cho một cõi.

Vua vội hỏi:

- Trẫm phải làm thế nào thì trừ khử ñược nó?

- Xin bệ hạ hãy viết một bức thư cho Quảng Lợi Vương là vua của các vua trên biển Đông này, vạch tội ác của Giao thần ñối với thiếp rồi dùng súng thần công bắn ra tận ngoài khơi. Hễ việc ñến tai Quảng Lợi Vương thì ñến lượt thiếp, thiếp sẽ tự mình tố cáo tội ác tày trời của nó. Nghe xong câu chuyện, nhà vua gật ñầu. Lập tức bóng người ñàn bà biến mất.

Ngày hôm sau, vua sai tập hợp thủy quân cơ nào ñội nấy chỉnh tề hàng ngũ.

Đoạn trên long thuyền, vua ra lệnh cho ñội thần cơ bỏ bức thư có ñóng dấu ngự

bào vào nòng, bắn ra khơi cho Quảng Lợi Vương. Chỉ một lát sau, người ta thấy trên một vùng biển cả sóng gió mịt mù, một con giao long ñang vùng vẫy chạy trốn, có hàng ngàn con khác ñuổi theo. Cho ñến nửa chiều, sóng yên gió lặng.

1168

https://thuviensach.vn

Tự nhiên có xác của một người ñàn bà nổi lên mặt nước, trôi vào trước long thuyền. Mọi người nhìn lại, thấy dung mạo nàng còn tươi như sống.

- Đúng là người phi của ñức vua triều trước ñã liều tấm thân ñể cứu ba quân mà sử sách có ghi chép.

Vua nói vậy rồi truyền an táng nàng theo lễ vương phi tại bến Bạch-tân. Vua lại ra lệnh cho mấy chục thần cơ chĩa vào miếu thờ Giao thần nhả ñạn. Chỉ trong phút chốc, một tòa ñền trở thành ñá tan ngói vụn. Sau ngày khải hoàn trở về, vua truyền cho dân ñịa phương dựng ñền thờ Bích Châu tại cửa biển này và phong cho nàng làm Chế Thắng phu nhân.1

KHẢO DỊ

Một dị bản khác của truyện Nguyễn Thị Bích Châu là truyện Công chúa Mai Châu, nội dung như sau:

Công chúa Mai Châu là con gái vua Lê Thánh Tông xinh ñẹp tuyệt trần, lớn lên thích học võ nghệ và binh thư ñồ trận. Năm ấy có giặc Ngô Bát Ngạo cấu kết với quân Chiêm gây chiến ở biên giới, quân nhà vua phải ñi ñánh, thường bị

thua thiệt. Thấy vậy, công chúa tuy còn nhỏ tuổi cũng xin vua cha cho mình cầm quân cứu nước. Vua giao cho năm vạn quân với mươi chiếc tàu. Đến núi An-ngang (Quảng-bình) thì trời bỗng nổi cơn sóng gió. Một vị thần nổi lên mặt nước tự xưng là Giang thần ñòi bắt nàng làm vợ nếu không sẽ nhận chìm mười chiếc tàu xuống thủy phủ. Công chúa thấy cần phải hy sinh thân mình ñể cứu lấy năm vạn quân, bèn gọi các tướng kể rõ mọi việc, và nói: - "Ta ñành phải liều mình ñể chu toàn cho ba quân. Nhưng các tướng hãy về triều báo với cha ta ñể

cha ta vào báo thù". - Nói xong, nai nịt gọn ghẽ rồi cầm gươm nhảy xuống biển.

Được tin báo, nhà vua nổi giận kéo quân vào, trước hết sai lấy chiếc minh kính chiếu tìm nơi ở của Giang thần rồi bắn xuống dữ dội. Không thể cự nổi, Giang thần ñành phải trả công chúa. Xác công chúa bèn nổi lên ở vũng Ao-bạch. Vua sai dựng ñền thờ ở bờ ao rồi cho ñem xác về kinh mai táng. Về sau công chúa hiển ứng, ñược phong tôn thần2.

Thần tích làng kẻ Sặt (Hưng-yên) cũng có hình ảnh tương tự với các truyện trên:

Một quan tướng trước khi ñánh giặc có hứa với một vị thần rằng mình sẽ hiến một cô gái ñẹp nếu thần giúp cho mình ñạt ñược thắng lợi. Trận ấy quả chiến 1 Theo Đoàn Thị Điểm. Truyền kỳ tân phả, truyện "Hải khẩu linh từ".

2 Theo Jê-ni-bren (Génibrel), sách ñã dẫn; và Lê Hương. Truyện tích Việt-nam.

1169

https://thuviensach.vn

thắng. Sau khi khải hoàn, quan tướng ñi qua ñền thần quên mất lời hứa; thuyền quân tự nhiên không tiến lên ñược. Quan tướng nhớ lại, ñành phải ném một cô gái xuống nước. Dân vùng kẻ Sặt thờ nàng làm thần, và làng ñược thần hiển hiện nhiều việc linh ứng. Nhưng ñến khi dân kẻ Sặt chuyển sang Thiên chúa giáo thì họ phá ñền và thôi cúng1.

Thần tích ñền Quả thuộc Anh-sơn (Nghệ-an):

Khi quân Lê Lợi tiến vào Nghệ-an, ñến vùng Bạch-ngọc, qua ñền thần Quả thì thuyền không tiến ñược nữa. Thần phụ ñồng cho biết nếu vua hiến một người vợ

thì thuyền sẽ lại ñi ñược và thần sẽ giúp cho chiến thắng. Vua hỏi các bà vợ. Một người trong ñó là Phạm Thị Ngọc Trần ñã sinh với vua ñược một con trai tình nguyện làm vật hy sinh2.

Người Nhật cũng có truyện Người vợ hy sinh cho thần Biển cứu chồng cũng gần giống truyện của ta:

Dưới triều vua Kei-kô có một cuộc nổi dậy của một bộ lạc ở những hòn ñảo phía Đông. Vua sai một hoàng tử tên là Ya-ma-tô cầm quân ñi ñánh.

Trước khi xuất quân, hoàng tử ñến ñền một nữ thần ñể cầu. Sau ñó, ñại quân dong buồm ra khơi. Đến vịnh Yê-ñô, không ngờ thần biển làm một trận bão lớn lăm le nhận chìm ñoàn tàu xuất chinh. Thần mách: mọi thứ sẽ toàn vẹn nếu chủ

tướng vui lòng nhường cho thần cái gì quý nhất của mình. Mọi người ñều biết cái quý nhất trong ñời chủ tướng là Ta-chi-ba-na, người vợ yêu. Trong lúc nguy cấp, bà Ta-chi-ba-na xin hoàng tử cho mình hy sinh ñể cứu toàn quân.

Sau khi người ñàn bà gieo mình xuống nước, bão quả tạnh. Khi tàu cập bến, hoàng tử nhảy lên bờ bị trượt chân ngã, tay chụp nhầm một cái lược gỗ có mùi thơm phảng phất, mới biết là lược của người vợ cũ. Về sau hoàng tử chiến thắng, ñi kinh lược các miền. Trèo lên hòn núi nhìn về hướng Đông nam, ông ta sực nhớ ñến người vợ yêu bèn kêu lên "át-su-ma" (vợ tôi). Từ ñó cái tên át-su ma ñược dùng ñể chỉ nhiều hòn ñảo ở Nhật-bản. Một ngôi ñền ñược dựng lên ngay chỗ hoàng tử ngã ñể kỷ niệm bà Ta-chi-ba-na, trong ñó còn ñặt cái lược ñượm mùi thơm3.

Người Triều-tiên có truyện Sim-chen không giống các truyện trên, nhưng lại có ñề tài một cô gái tình nguyện nhảy xuống biển ñể cứu người cha khỏi mù: Vào một thời rất xưa, ở nước San Na-ra có một ông già mù nghèo sinh ñược một cô gái xinh ñẹp. Một hôm một nhà sư hỏi ông: - "Nếu Phật làm cho sáng 1 Theo Bát-xê (Basset). Truyện cổ tích và truyền thuyết ở Viễn ñông, tạp chí Dân tộc học và truyền thống dân gian, tập 1 (1920).

2 Theo Thần tích xã Bạch-ngọc (Nghệ-an).

3 Theo Hô-vơ-lấc-cơ (Hovelaque). Các dân tộc phương Đông, quyển II: Nhật-bản, Pa-ri, 1921 .

1170

https://thuviensach.vn

mắt thì ông cúng những gì?" - "Ba trăm túi thóc", ông ñáp liều - "Lấy ñâu ra?" -

"Tôi không lừa Phật". - "Được, cứ mang ñến chùa, mắt sẽ sáng". Ông già về nhà nghĩ mãi nhưng không có cách gì ñể thực hiện lời hứa nên buồn rầu, quên ăn quên ngủ. Thấy vậy, cô gái hỏi ông. Ông không trả lời, nhưng do con gái cứ căn vặn mãi, cuối cùng ông cũng cho biết sự thật.

Ít lâu sau, có một bọn lái buôn ñến vùng ấy tìm mua một cô gái nhà nghèo ñể

dự bị dâng thần Biển mỗi khi thần nổi giận trong lúc vượt vời. Cô gái tự bán mình lấy ba trăm túi thóc mà không cho bố biết. Mặc dầu vậy, bố cô cũng ñoán ra; ông tìm ñến bọn lái ngăn cản, nhưng việc ñã rồi, vả con gái ông tỏ ra hết sức kiên quyết, hy vọng ñể bố sáng mắt. Thuyền bọn lái chuyến ấy ñi biển có sóng to, cô gái che mặt nhảy xuống nước và quả nhiên biển lặng.

Xuống thủy phủ, cô gái ñược ở với vua Thủy. Khi bọn lái trở về, qua nơi cô gái hy sinh thì thấy nổi lên mặt nước một ñóa hoa hồng tuyệt ñẹp - "Đó là cô gái hóa thành". Nhà vua ñau nặng, người ta bảo chỉ có hoa hồng giữa biển chữa là lành. Bọn lái tìm ñến vua bán ñóa hoa. Trong khi ñó vua Thủy ñưa nàng lên trần, ñặt ở vườn hoa. Vua bắt gặp bèn lấy nàng làm vợ. Cô gái kể chuyện ngày xưa cho chồng nghe. Vua sai ñi tìm ông già, và hai cha con nhận ra nhau1 .

Trong thần thoại Hy-lạp (Grèce) có truyện I-phi-jê-ni (Iphigénie) có ñề tài hy sinh tương tự, nhưng nội dung có khác:

A-ga-mem-nông sắp kéo ñại quân vượt biển ñánh thành Tơ-roa báo thù cho vua anh là Mê-nê-lát bị cướp vợ. Nhưng thần Gió chơi khăm, ở ñây thần không làm bão tố như truyện của ta và của Nhật, mà lại làm cho không có một tý gió nào ñể có thể dong buồm. Một vị tiên tri cho biết: muốn cho ñại quân vượt biển thuận lợi thì phải hiến tế I-phi-jê-ni, nàng công chúa yêu, trước bàn thờ nữ thần Đi-an.

Vua không nỡ, nhưng sau vì lòng hiếu thắng trước toàn quân, buộc phải hy sinh tình cha con. Về phần I-phi-jê-ni bị bố lừa tới nói là ñể gả cho một vị tướng, nhưng khi biết sự thật, cũng can ñảm nhận lấy cái chết. Nhưng lúc lưỡi dao sắp dâm vào cổ nàng thì nữ thần Đi-an ñã ñón nàng di, thay vào ñó một con nai tơ2.

1 Theo Ga-rin (Garine): Truyện cổ tích Triều-tiên.

2 Theo Từ ñiển thần thoại.

1171

https://thuviensach.vn

178. SỰ TÍCH BÃI ÔNG NAM

Ngày ấy, những người dân chài vùng biển Nam trong khi ra khơi làm ăn thường bị nạn bão tố. Mỗi lần bão tố thình lình xảy ra, nếu trên ñất liền chỉ ñổ

cửa ñổ nhà thì trên mặt biển khơi có thể chết hàng trăm hàng ngàn mạng người.

Không những thế, nó còn chôn vùi xuống ñáy biển biết bao nhiêu là chài lưới thuyền mảng, những của cải mồ hôi nước mắt tích góp không phải chỉ một ngày.

Vì vậy, những dân chài vùng biển Nam luôn luôn kêu gào oán trời trách ñất ñộc ác phũ phàng, làm cho con mất cha, vợ lìa chồng, tán gia bại sản. Cuối cùng lời kêu gào của họ cũng ñộng ñến tòa sen.

Một hôm, ñức Bồ tát ngự trên tòa sen nghe tiếng than khóc, bèn cúi nhìn xuống toàn cõi biển Nam. Nhận thấy muôn ngàn sinh linh bỏ mạng ñều là những con người nghèo khổ, lương thiện, chất phác, thì ñộng lòng thương, bèn cởi ngay chiếc pháp y mình ñang mặc, xé thành từng mảnh ném xuống mặt biển rồi niệm chú cho mỗi mảnh hóa thành một con vật ñể chúng làm công việc cứu giúp dân chài. Vừa xuất hiện ở Nam-hải, những con vật ấy bèn bơi lội khắp nơi, cố

gắng làm những việc ñược giao, nhưng tiếc thay, thân tuy dài nhưng không lớn mấy, không thể chống chọi với những cơn bão tố, chẳng ñủ sức che chở cho ghe thuyền, nên cuối cùng kết quả không có bao lăm. Bởi vậy, một hôm chúng họp lại trình lên tòa sen ñể Bồ tát biết sự bất lực của chúng.

Thấy vậy Bồ tát bèn lại mượn mấy bộ xương voi ném xuống biển, biến vật nhỏ bé trước thành những con vật vừa dài vừa có vóc dáng khổng lồ. Bồ tát dặn:

- Ta ñã làm cho thân thể các ngươi ñủ sức ñương ñầu với bão tố. Từ nay ta giao cho các ngươi chuyên giữ phận sự cứu nguy trên vùng Nam-hải. Các người hãy cố gắng làm tròn bổn phận. Để giúp ñỡ các ngươi, ta sẽ cho một số quân ñi theo hầu hạ, ñồng thời nhắc nhở các ngươi không ñược lơ là với công việc.

Nghe lời truyền phán, những con vật mới vui lòng chia nhau bơi ñi các nơi làm chức trách của mình. Bọn quân hầu cũng chia nhau ñi theo hết lòng giúp rập.

Nhưng rồi Bồ tát vẫn chưa vừa ý. Nhận thấy mấy con vật mới sáng tạo vì quá to xác nên không ñược hoạt bát nhanh nhẹn, Bồ tát lại ban cho chúng phép thần thông ñể có thể sớm phát hiện ra tiếng kêu cứu xa hàng nghìn dặm. Đối với bọn quân hầu của chúng, Bồ tát cũng cho một tên dùng mực ñể chỉ ñường vạch lối cho chủ chúng ñi ñược nhanh, một tên thì cầm một ngọn ñao luôn luôn hộ vệ tả

hữu. Như vậy là Bồ tát ñã tạo nên cá voi, cá mực và cá ñao.

1172

https://thuviensach.vn

Nhờ thế, dân chài vùng biển Nam cũng ñược an ủi ñôi phần, từ ñó họ gọi cá voi bằng cái tên ông Nam hay cá Ông1.

*

* *

Bấy giờ ở một cửa biển Nam có một vàm sông2 quen gọi là vàm Ông-ñốc, cá một cá ông làm trấn thủ tại ñây. Cá ông làm việc tận tụy, ít khi xa rời vùng mình cai quản. Nhưng một hôm nó có ý muốn ñược ngao du một chuyến ra khỏi cõi bờ ñi ngắm xem cho thỏa thích. Bèn tỏ ý ấy với những kẻ tùy tòng. Cá mực và cá ñao ñều trả lời:

- Hiện nay chưa phải là mùa dông bão, ngài có ñi xa cũng chẳng sao. Chỉ

mong ngài phải nhớ trở về sớm, ñừng có la cà mà hối không kịp. Hơn nữa cũng cần phải bảo vệ tấm thân vì ngài ñang kỳ thai nghén.

Được lời, cá Ông bèn quyết chí xuất hành cùng với cá mực và cá ñao. Chương trình ñã ñịnh là sẽ vòng theo mũi biển, cứ như bây giờ gọi là mũi Cà-mau, lần lượt tiến dần về phía Đông bắc ñi thăm các vàm khác, ở ñó sẽ gặp một số bạn bè và người thân thuộc, cuối cùng lại vòng theo mũi biển trở về chỗ cũ. Nhằm một buổi tối trời, cả ñoàn kéo nhau ra ñi. Vừa qua khỏi mũi ñất, họ tiến vào vàm sông Bồ-ñề. Đối với cá Ông, cuộc ngao du trở nên ngày một thú vị khi ñược gặp lại những người quen thuộc và ñược thấy những cảnh ñẹp ở vùng biển Đông.

Cho nên cả ñoàn lưu lại nhiều ngày ở vàm sông Bồ-ñề ñể xem cho thỏa thích trước khi rời lên phía Bắc.

Nhưng một ñêm nọ, bỗng nhiên khí lạnh làm rởn da mọi người: báo hiệu một cơn sóng gió hãi hùng sắp nổ ra. Không ngờ bão tố lại xuất hiện bất thường như

vậy, cả ñoàn hết sức hoảng hốt. - "Trời nổi bão rồi. Chúng ta phải mau mau trở

về ñi thôi, vì thế nào cũng có người bị nạn". Tiếng chủ tướng kêu lên. Và nó ra lệnh cho cả ñoàn tập hợp ñông ñủ ñể chuẩn bị trở về.

Nhưng khi quay về, vì có phép thần nên cá Ông ñã biết tin có một chiếc ghe ñang vô tình vượt ra khơi thuộc vàm sông Ông-ñốc. Cá Ông than thở: - "Ôi! vẫn còn có một chiếc ghe vật vờ ngoài vàm. Bây giờ mà trở về vùng ấy nhanh nhất cũng phải mất một ngày. Biết làm sao bây giờ?".

Thấy cá ñao thỉnh thoảng lại thúc bên hông, cá Ông hết sức lo lắng.

1 Đoạn này theo Toan Ánh. Nếp cũ hội hè ñình ñám, quyển Hạ; và Văn hóa tập san, số 3

(1973) .

2 Vàm sông: tức cửa sông hoặc cửa biển, chỗ sông ñổ ra biển.

1173

https://thuviensach.vn

- Bây giờ về ñường biển thì e không kịp vì phải ñi quanh. Chỉ có cách là chúng ta chịu liều ñi tắt và vàm sông Bồ-ñề, tuy có nguy hiểm nhưng may ra có thể cứu kịp.

Bèn nói sao làm vậy. Cả ñoàn lại tiến phát. Nhưng khi lọt vào vàm thì bão ñã nổi lên mỗi lúc một mạnh. Hơn nữa, sông Bồ-ñề thì nước cạn mà thân của Ông Nam lại quá vĩ ñại. Tuy vậy, theo dấu cá mực, nó vẫn cố trườn, có lúc phải trườn trên bãi ñầy cây tràm và cây ñước xây xát cả mình mẩy. Hồi này nó ñang mang thai. Vì phải cố gắng dùng hết sức lực nên cái thai bị sảy. Cá bé ra ñời ñáng lý có thể sống ñược, nhưng vì nước cạn nên chẳng mấy chốc thì tắt thở. Tuy lòng ñau như cắt và mệt hết sức, Ông Nam vẫn không bịn rịn, vẫn cố xuyên qua dòng nước ñể về cho kịp vàm sông Ông-ñốc, nơi mình có trách nhiệm với dân chài.

Chẳng mấy chốc cả ñoàn về ñược ñến nơi. Bão khi ấy ñang tung hoành dữ dội hết mức. Cá Ông vùng ngay ra khơi, chỉ một nhoáng nó ñã ñội chiếc ghe sắp bị

chìm lên lưng ñưa vào bờ. Dọc ñường nó còn cứu ñược năm chiếc khác ñang vật vờ trong sóng hiển.

Vì ñuối sức nên chuyến ấy Ông Nam bị ñau ñến mấy tuần. Biết ñược mọi việc xảy ra, Bồ tát cũng vui lòng xá cho ñoàn ñệ tử tội tự ý rong chơi mà không bẩm báo.

Từ ñó, dân chài vàm sông Bồ-ñề lập miếu thờ ñứa con vô tội của cá Ông ñẻ

rơi trong khi làm phận sự.

Hiện nay cái miếu ấy vẫn còn, người ta quen gọi là miếu Ông Nam. Cả cái dòng nước mà Ông vượt qua ngày nay ñã bồi thành bãi, người ta cũng gọi là bãi Ông Nam1.

1 Theo Sơn Nam. Truyện xưa tích cũ, tập I.

Người dân chài ở vùng Côn-lôn cho rằng mỗi lần cá voi ñi ñâu thì ở phía trước có cặp cá ñao rất lớn, kế ñó là một cặp cá mực rất to, nhưng là ñể kiếm mồi cho cá voi. Cá ñao phải dùng

"gươm" của mình ñể lùa các loài cá nhỏ vào cái miệng khổng lồ của chủ tướng, còn cá mực thì phun chất mực ñen trong nước biển khiến cho các loại cá nhỏ không thấy ñường mà ñi, phải chạy vào miệng chủ tướng. Khi miệng ñã ñầy cá, cá Ông bèn ngậm lại, ăn một cách ngon lành, lại còn xịt nước lên cao thành vòi ñể cảm ơn những kẻ tùy tòng ñã giúp cho mình ngon miệng. Còn ở một số vùng khác thì cho rằng cá Ông ñi ñâu, tiền ñội thường có cá mực dẫn ñường, lại phun chất mực như ñể ñánh dấu cho chủ tướng biết ñường mà ñi, còn hai bên sườn thì có cá ñao ñi hộ vệ.

1174

https://thuviensach.vn

179. CHIẾC GIÀY THƠM

Ngày xưa, ở chợ Đồng-xuân có cô gái họ Trương, con một gia ñình giàu có lớn. Cô gái mặt hoa da phấn và ñã ñến tuổi yêu ñương. Thường ngày sống trong nhung lụa, có kẻ hầu người hạ nên cô ít khi bước chân ra ngoài.

Một hôm cô ngồi hóng mát trên lầu tây. Đang dựa bao lơn nhìn xuống ñường phố, cô trông thấy có chàng trẻ tuổi cưỡi ngựa ñi qua. Bên phía chàng trai nhác thấy bóng hồng thì say vì nhan sắc, ñứng lại ngắm mãi không rời. Cô gái họ

Trương thấy có người nhìn chòng chọc vào mình liền thẹn thò lui gót. Chàng trẻ

tuổi tên là Lý Quốc Hoa còn ñang dùi mài kinh sử, là con một vị tướng ở vệ Kim Ngô ñóng tại kinh thành. Hôm ấy, sau khi nhìn thấy người ñẹp chàng ñâm ra thẫn thờ, không còn muốn giục ngựa ñi tiếp. Nhưng khi nhìn lại nhà cô gái, thấy tường cao cổng kín, chàng mới biết ñó là người không phải dễ dàng gặp gỡ. Mặc dầu vậy, chàng vẫn không quên ngôi nhà lầu, chỗ giai nhân vừa ngồi ngắm cảnh, có bao lơn con tiện và rèm the, bụng bảo dạ:

- Thật là một trang phong lưu tuyệt sắc! Thế nào cũng phải tìm cách gần gũi nàng mới thỏa dạ.

Từ ñó chàng ra công dò la tông tích, hy vọng có ngày ñược mắt xanh.

Một hôm chàng ñi qua cửa, gặp mặt người ra dáng con hầu từ nhà ấy ñi ra.

Chàng sán ñến gần, làm quen. Qua trao ñổi một vài câu chàng mới biết ñó là người nữ tỳ của nhà họ Trương tên là Hồng Hạnh, ñi mua phấn cho cô chủ.

Chàng khẩn khoản nhờ nàng làm ơn giúp mình trao cho cô chủ một bức hoa tiên. Thấy Hồng Hạnh nhận lời, chàng mừng rỡ cảm ơn.

Lần ñầu tiên ñọc bức thư cầu thân, cô gái họ Trương cảm thấy trong lòng nở

hoa. Đoán biết ñó là anh chàng cưỡi ngựa chòng chọc nhìn mình hôm nọ, nàng mỉm cười, nhớ lại khuôn mặt tuấn tú của chàng. Hàng ngày nàng ñọc ñi ñọc lại bức thư không chán. Rồi cuối cùng nàng cũng viết mấy dòng lên hoa tiên trả lời.

Hồng Hạnh từ ñấy trở thành con thoi thông tin tức cho hai bên, vì vậy không mấy chốc họ ñã trở thành cặp bạn tình. Lần ñầu cô gái họ Trương hẹn chàng ñến vườn hoa nhà mình một ñêm trăng. Chàng họ Lý lén lút tìm ñến, cảm thấy vừa hồi hộp vừa thích thú. Và chàng sung sướng vô hạn khi ñược ñối diện và người ngọc. Cuộc tình duyên cứ thế nảy nở thuận lợi. Sau bao lần gặp gỡ khác, họ lại hẹn vào mồng ba tháng Ba sẽ gặp nhau trên một chiếc cầu vắng ở phía cửa Đông.

Nhưng không may cho cặp bạn tình, ñêm ấy quan Kim Ngô giữ anh chàng lại ở dinh ñể thảo hộ cho ông một tờ trình rất dài mãi ñến canh ba rồi canh tư mà vẫn chưa xong. Cô gái họ Trương lần ñầu một mình ra khỏi nhà trong ñêm tối.

1175

https://thuviensach.vn

Nàng ñã giấu cha giấu mẹ, giấu cả bọn con hầu ñầy tớ, trừ có một mình Hồng Hạnh. Nhưng Hồng Hạnh phải ở nhà ñể ñề phòng bất trắc. Một mình nàng lủi thủi ñến cầu, chờ mãi không thấy tăm hơi người yêu ñâu cả. Cầu vắng tanh. Nép sau bụi cây, nàng thấy mỗi lúc một sốt ruột: - "Chẳng lẽ chàng lại lừa dối ta".

Nhưng trống lầu ñã ñổ canh hai mà vẫn biệt vô âm tín. - "Chàng tệ thật!" Đêm hôm khuya khoắt, lại thân gái một mình, nàng ñành phải trở về không thể rốn ñợi. Nhưng nàng ñã hữu ý ñể lại một chiếc giày của mình ở chỗ hẹn, cũng là một cách báo cho chàng biết rằng mình có tới.

Mãi ñến gần canh năm, Lý Quốc Hoa mới làm xong công việc khẩn cho bố.

Vừa ñặt bút xuống, chàng ñã ba chân bốn cẳng chạy ñến nơi hẹn ñầu cầu. Nhưng ôi thôi, người ngọc ñâu còn ở ñó. Nhờ có chiếc giày của nàng ñể lại mùi thơm phảng phất, nên chàng không nghi ngờ gì nữa. Chàng ñoán là nàng ñã ñợi mình sốt ruột, ñã trách mình hết lời và chắc là từ nay nàng mất lòng tin cậy ở mình. -

"Ôi! Bố ta ñã báo hại ta, bây giờ thì nàng còn coi ta ra gì nữa". Chàng cảm thấy như có một sự ñổ vỡ ghê gớm, không cứu vãn ñược. Cầm lấy chiếc giày, chàng âu yếm mãi và trong một lúc rầu lòng ñến cực ñiểm, tự nhiên hồn lìa khỏi xác.

Và chàng ngã vật xuống bên cầu bất tỉnh nhân sự.

Sáng dậy, người nhà quan tướng Kim Ngô không thấy Lý Quốc Hoa, ñâm bổ

ñi tìm nháo nhác. Họ ra ñến cầu thì thấy xác công tử với chiếc giày thơm còn ôm ở ngực. Cả nhà họ Lý xúm quanh khóc nức nở. Câu chuyện ñưa lên quan. Bấy giờ coi việc kinh thành có quan thiếu sư họ Trần. Nhìn thấy chiếc giày trong tay xác người trẻ tuổi, ông ñoán ñây hẳn là một vụ án về tình duyên. Bèn sai người ñem chiếc giày ñể ñi tìm chủ nhân của nó. Không bao lâu ñến nhà họ Trương, họ

ñã tìm ra cô gái. Nghe tin người yêu nằm chết bên cầu, cô gái họ Trương kinh ngạc và bội phần ñau xót. Nàng không ñợi viên sai nhân bắt mình ướm giày nữa mà cầm luôn chiếc còn lại, ra thú thực với thiếu sư, và xin quan cho mình ñược phép ñến than khóc trước người bạc mệnh. Đến nơi, giữa ñám người ñông nghịt, nàng chen ñại vào, gục ñầu vào thây chàng than khóc rất thảm thiết.

Không ngờ "âm dương cảm cách", Lý Quốc Hoa như ñược truyền hơi thở, tự

nhiên bừng tỉnh rồi vùng ngồi dậy y như sau một cơn mê. Nhà họ Lý khôn xiết mừng rỡ, lạy tạ quan thiếu sự họ Trần. Thiếu sư xoa tay vui vẻ nói:

- Đôi lứa xứng ñôi ñấy, còn ñợi gì mà không cho họ kết hôn với nhau. Ta vì vụ

này vô tình trở thành mụ mối cho hai nhà.

Cả hai gia ñình vui vẻ nhận lời. Thế là sau một tiệc cưới mà tiếng ñồn vang dậy kinh thành, chàng và nàng trở thành vợ chồng1.

1 Theo bài Hương miết hành trong Toàn Việt thi lục.

1176

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Truyện này ñã có người dặt thành thơ thất ngôn cổ phong chữ Hán mà Lê Quý Đôn trong Toàn Việt thi lục xếp vào văn học ñời Trần.

Có những ñoạn miêu tả khá ñẹp, như: (dịch)

Ai ngờ việc ñời khó vừa ý,

Kim Ngô cầm chân chàng họ Lý.

Cô nàng ñêm ấy một mình ra,

Nào tìm thấy ñâu người yêu ta?

Khá thương, trên cầu trăng một vùng,

Sông chảy dưới cầu, nước lạnh lùng.

Thấy cảnh khôn khuây niềm tưởng nhớ,

Đau lòng chẳng nói, lệ tuôn dòng.

Chuông ñiểm canh ñầu ñồng hồ giọt,

Chờ lâu sai hẹn giận càng xót.

Bèn ñể chiếc giày tỏ tình sâu,

Khi chàng Lý ñến hiểu lòng nhau.

Canh năm chàng Lý ñược ra ñi,

Đi ñến ñầu cầu trời vẫn khuya.

Ngoài cột mùi thơm còn phảng phất,

Bốn bề không ai, lòng héo hắt.

Non Vu mây tỏa, vượn dứt hồn,

Giang nam xuân già, quốc máu tuôn.

Máu khô ruột ñứt tình chửa hết,

Ôm giày ngủ mãi, sức mỏi mệt.

Hương hồn bay tới lầu họ Trương,

Tương tư bên cầu chàng ñã chết.

Buổi ấy may gặp Trần thiếu sư,

Chuyện tình gái trai ông biết thừa.

1177

https://thuviensach.vn

Sai ñem chiếc giày tìm tung tích,

Đến nhà họ Trương quả thấy vừa.

Thoạt ñầu cô nàng chưa nói rõ,

Ngập ngừng câu ñược, câu nức nở.

Bỗng nhảy ôm khóc thây Lý lang

- "Duyên ñà chẳng hợp, xin cùng lỗ!"

Nhờ thế âm dương cảm cách nhau,

Giấc mơ biền biệt lại tỉnh mau.

Ná Sở không chiêu, hồn tự lại,

Cung Tần có hẹn, phượng càng gào.

Sống lại ngày nay nhờ ai hỡi,

Cùng lạy thiếu sư ơn ñức xối.

Thiếu sư bỏ về cười mà rằng.

Ta vì các ngươi thành mụ mối...

Trung-quốc có quyển Chiếc giày ñể lại làm c hứng mà các nhà sân khấu ñã biên soạn thành vở tuồng vào ñầu thế kỷ XIX, gần với truyện của ta: Một cô gái mười tám tuổi coi một cửa hàng hương. Nàng yêu một học sinh tên Quốc Loa và ñược yêu lại. Một hôm nàng hẹn tình nhân ñến một ngôi chùa. Anh ñến quá sớm và nhân ngồi chờ, có làm mấy chén rượu hâm nóng của một quán hàng gần ñấy. Uống xong nằm say như chết. Khi cô nàng ñến, anh còn say lử, cô bèn ñặt lên thân người yêu một chiếu giày thêu của mình bọc trong một khăn là, rồi bỏ về. Quốc Loa tỉnh dậy thấy chiếc giày thì hối hận vì ñã lỡ hẹn với bạn tình. Chàng bèn nuốt luôn chiếc khăn, rồi bỗng nhiên nằm vật xuống.

Tiểu ñồng của người học trò ñi tìm chủ, ñến chùa thì ñã thấy chủ bất tỉnh nhân sự. Cho là sư chùa ñã giết chủ mình, hắn vội cáo lên quan. Quan bắt sư tra khảo.

Nhưng vì có chiếc giày thêu, người ta bổ ñi tìm. Bắt ñược cô gái hàng hương ñem về tra hỏi. Cô ñến, thấy có tý góc khăn thò ra ở miệng anh chàng, bèn kéo mạnh. Khăn vừa lôi khỏi miệng thì anh chàng cũng tỉnh dậy như không việc gì.

Kết quả quan mắng cho chị ta một trận vì tội dùng chùa làm nơi hẹn hò dâm ñãng, và buộc hai người lấy nhau. Họ không mong gì hơn thế1.

1 Theo Việt-nam cổ văn học sử, Nhà xuất bản Hàn Thuyên, Hà-nội, 1942 .

1178

https://thuviensach.vn

Sách U minh lục (Trung-quốc) có quyển Cô mái bán phấn, cũng là dị bản của các truyện trên:

Một anh chàng con nhà giàu một hôm ñi chợ, gặp một cô gái ñẹp bán phấn làm trang sức. Ngày nào anh cũng ñem tiền ñến mua phấn ñể ñược ngắm cô nàng. Cô gái dần dần sinh nghi. - "Chàng mua phấn hàng tôi làm gì mà mua luôn vậy?", một lần cô hỏi thế. Anh ñáp: - "Vì yêu cô". Từ ñấy họ gắn bó với nhau.

Một hôm, trong cuộc hẹn ñầu, anh chàng quá sung sướng ngất ñi. Thấy anh ngã xuống, cô gái sợ, bỏ về. Bố mẹ ñi tìm con trai thấy con ñã chết, vào buồng học thấy có nhiều gói phấn. - "Có lẽ vì phấn này mà con ta chết ñây". Bèn ñi tìm ở

chợ thì thấy cô gái bán phấn có những gói giống như ở buồng con mình, bèn bắt giải quan. Cô gái thú là mình có yêu chàng và xin phép ñược khóc trước xác người yêu. Quan cho phép.

Thấy áo quan còn mở nắp, cô ôm lấy xác người yêu hôn hít Chàng trai tự

nhiên sống lại. Hai người ñược phép lấy nhau. Họ ñẻ nhiều con1.

Một truyện Lửa tình cũng của Trung-quốc, cũng là một dị bản, tuy kết thúc có khác:

Công chúa nước Bắc Tề cùng một thiếu niên họ Trần hẹn gặp nhau tình tự ở

một cảnh chùa nọ vào ngày Tết. Thiếu niên ñến trước nằm ñợi, rồi ngủ quên.

Công chúa ñến thấy người yêu ngủ say thì giận, nhưng hữu ý ñể lại một vòng ngọc trên người chàng, rồi bỏ về. Chàng họ Trần tỉnh dậy thấy vòng ngọc thì uất lên vì hối hận. Lửa trong tim chàng phát ra ñốt cháy cơ thể lại thiêu luôn cả cảnh chùa2.

1 Theo An-mơ-ra (Almeras). Người ñàn bà yêu ñương trong ñời sống vở tro ng văn học (nghiên cứu tâm sinh lý học), Pa-ri.

2 Theo Lưu Kính Thúc. Dị uyển.

1179

https://thuviensach.vn

180. BÁN TÓC ĐÃI BẠN

Ngày xưa, có ba người học trò là Tùng, Trúc, Mai, quê ở ba miền khác nhau, tình cờ cùng học với nhau một thầy. Cha mẹ họ ñều nghèo túng nhưng vẫn cố

gắng cho con ñi học. Trong những ngày xa nhà vùi ñầu vào sách vở, bộ ba ấy kết bạn và nhau rất thân thiết. Họ ước với nhau rằng nếu sau này người nào làm ăn khấm khá thì sẽ không quên những người cùng sống trong buổi hàn vi, và sẽ

cố tìm cách giúp ñỡ bạn qua cơn nghèo ngặt. Sau một thời gian học hành, cả ba người ñều vì hoàn cảnh nên từ giã nhau mỗi người ñi một ngả.

Tùng là người thứ nhất có số phận trở nên may mắn. Sẵn có óc thông minh, anh cố công theo ñuổi nghiệp sách ñèn. Vì nghèo rớt mùng tơi, anh cầy cục theo hầu một cụ Nghè ñể vừa ñược ăn vừa ñược học. Thấy anh học giỏi, cụ Nghè hết lòng dạy dỗ, coi anh như con. Trải mấy năm trường sôi kinh nấu sử, cuối cùng anh thi ñỗ tiến sĩ và ñược bổ làm quan ở kinh ñô. Từ ñấy cuộc sống của Tùng lên như ñiều gặp gió, khó có ai theo kịp.

Tuy sống trong cảnh giàu sang, Tùng vẫn không quên những người bạn ñèn sách xưa kia. Cho nên, một hôm, Tùng xin phép nghỉ việc công ñể ñi tìm bạn.

Sợ ñi có cáng xá lính hầu sẽ làm phiền ñến mọi người, nên anh cải trang làm một người dân thường. Không bao lâu anh ñã tìm tới nhà Trúc, một trong hai người bạn thân ngày trước.

Lại nói chuyện Trúc từ ngày thôi học, ñược thừa hưởng một phần ruộng ñất của ông bà bên ngoại ñể lại. Hắn ta biết cách xoay sở và chịu khó. Vì thế chỉ

trong mươi năm, hắn ñã trở nên khá giả: ruộng sâu trâu nái, vườn cau ao cá ñủ

cung cấp cho hắn và gia ñình sống một cuộc ñời sung túc. Nhưng Trúc tính khí biển lận. Tuy giàu có, hắn vẫn không muốn mất cho ai một ñồng một chữ nào.

Cũng vì thế, hắn quên mất cả những lời hứa hẹn với mấy người bạn nối khố

ngày xưa: - "Ôi dào! Tìm làm gì cho mất công. Các ông ấy cũng chả nhớ gì ñến bạn nữa là ta". Nghĩ vậy, Trúc rất yên tâm về hành ñộng của mình.

Khi gặp Trúc, thấy Trúc giàu có, ñể thử lòng bạn cũ. Tùng không nói vội ñến hoàn cảnh ñỗ ñạt của bản thân: chỉ cho biết rằng vì nhớ bạn nên anh tìm ñến nhà chơi. Thấy bộ dạng bề ngoài của Tùng. Trúc ñoán già ñoán non rằng Tùng may lắm mới ñủ ăn, nay tìm ñến nhà mình không khéo lại dụng tình vay mượn chi ñây. Nghĩ vậy, sau khi chào hỏi Tùng, Trúc cũng làm ra vẻ khó khăn: - "Thú thực với anh nếu không mắc mấy chuyện làm ăn thất bát thì tôi ñâu có thua em kém chị thế này. Hồi ấy tôi ñã ñịnh ra ngoài Huế tìm anh, nhưng vì mấy trận mất mùa liên tiếp, kế ñó là một trận ñói khủng khiếp, trong nhà có mấy thửa ruộng tổ

nghiệp phải cầm ñi, gần ñây mới chuộc về ñược."

1180

https://thuviensach.vn

Trúc còn nói nhiều nữa, chủ tâm là ñể khóa mồm Tùng nếu hắn có ý ñịnh vay tiền. Và ñể tỏ ra là mình thực sự nghèo khó, Trúc ñãi bạn theo mức bình thường.

Buổi sáng hôm sau, khi người ñầy tớ nhà Trúc ñến thưa với chủ xin làm một mẻ

lưới ở ao kiếm vài con mè béo ñãi khách ñể y còn ra ñồng cày ruộng, thì Trúc ñã ngăn lại:

- Úy! "Dần bất khả hạ trì" (giờ dần không nên xuống ao) mày lại không nhớ

câu ngạn ngữ ấy ư? Mày muốn làm cho tao sạt nghiệp hay sao mà ñòi bắt cá vào giờ này?

Biết ý chủ, người ñày tớ lẳng lặng lui ra. Đến chiều hôm ấy, khi gà vào chuồng, vợ Trúc bảo người nhà nhốt riêng một con ñể giết thịt. Nhưng khi ñưa gà ra cắt tiết, Trúc ñã vội chạy xuống bếp:

- Ồ! "Dậu bất khả sát kê" (giờ dậu không nên giết gà), bản cũ tâm giao ăn gì mà chẳng ñược, còn giết gà vào giờ này thì kiêng lắm ñấy!

*

* *

Khi tới nhà Mai - người bạn nối khố thứ hai, Tùng vẫn khoác bộ cánh một người nghèo như lúc tới nhà Trúc. Và Tùng vẫn giấu kín không lộ cho Mai biết hoàn cảnh thực của mình. Mai từ lúc thôi học, trở về gặp cảnh nhà bấn bách, anh cố sức chèo chống nhưng không gặp thời. Anh ñi buôn mấy chuyến bị lỗ vốn, quay sang dạy học thì bị ốm, có mấy sào ruộng tổ nghiệp phải bán ñi ñể chạy thuốc. Cuối cùng hai vợ chồng phải làm nghề cày ruộng rẽ, có khi phải ngày ngày ñi làm thuê mới ñủ nuôi miệng. Tuy sống trong lều tranh vách ñất, kiếm miếng ăn rất chật vật, nhưng hai vợ chồng không chút phàn nàn.

Thấy Tùng ñến chơi nhà, Mai ñón tiếp rất niềm nở. Mai giới thiệu bạn với vợ:

- Đây là người bạn thân thiết nhất ngày còn ñi học với cụ ñồ trên tỉnh. Từ dạo ấy ñến giờ, dễ ñến mười lăm năm. Mình nhớ chạy kiếm thứ gì về ñãi anh ấy, nghe!

Tùng thấy vợ bạn vâng lời chồng cắp rổ ñi chợ. Trưa lại, anh thấy người ñàn bà ấy ñội một rổ thức ăn về, nhưng trên ñầu lại trùm một chiếc khăn ñen mặc dầu không phải vào mùa gió rét. Lúc ñầu Tùng không ñể ý. Sau ñó, trong khi anh ñi thơ thẩn ở hồi nhà thì thấy Mai và vợ kéo nhau vào buồng rì rầm trò chuyện. Ghé trông vào, một ñiều kinh ngạc ñập vào mắt anh: lúc này vợ Mai ñã lột bỏ chiếc khăn, nhưng mái tóc xanh trên ñầu thì không còn nữa. Vì vậy, khi vợ chồng Mai bước ra khỏi buồng, Tùng vội hỏi lý do vì sao nàng lại cắt tóc.

Biết không giấu ñược nữa, vợ Mai ñành cắt nghĩa:

1181

https://thuviensach.vn

- Lúc sáng ra ñi không có tiền, ñịnh hỏi mượn mấy người quen, họ cũng không sẵn. Nhân có nhà hàng tóc giả cần mua mấy lọn, sẵn có mớ tóc dài, tôi liền bán ñi. Một ñời một kiếp bạn mới ñến chơi nhà, không lẽ ngồi nhìn nhau suông tình ư? Anh ñừng ngại, tóc cắt ñi rồi nó lại mọc, lo gì.

Tùng hết sức xúc ñộng về hành ñộng của vợ Mai. Anh bèn nói thật với bạn biết, nào chuyện mình thi ñỗ làm quan, cất công tìm bạn, rồi ñến nhà Trúc ñược y ñối ñãi tệ bạc thế nào, v.v... Nói xong, Tùng lục tay nải ñưa ra cho vợ Mai một hộp trầu bằng vàng, và nói:

- "Hàm răng cái tóc là góc con người", tôi rất ân hận không ñược biết trước ñể

ngăn chị ñừng bán mất mái tóc quý giá. Nhưng cũng nhờ ñấy mà tôi mới biết ñược tấm lòng vàng của chị. Bây giờ xin tặng chị vật này, chị cứ bán ñi mà tiêu, sau này tóc dài, sẽ lại kiếm cách ñi làm ăn .

Sau khi trở về ñược ít lâu, Tùng lại cho người ñưa tiền ñến cho Mai và cho Mai ñi Nam-ñịnh học nghề thuộc da. Khi học ñã thành nghề, Tùng còn giúp Mai mở một xưởng thuộc da ở ngay tại làng. Công việc kinh doanh của họ ngày một phát ñạt. Mai - còn ñem nghề của mình truyền bá cho dân làng. Nghề thuộc da trở thành một nghề làm ăn thịnh vượng chưa từng có trong một vùng.

Còn Trúc mãi về sau mới nghe tin Tùng ñã làm quan to ở kinh thì lấy làm ân hận. Kế ñó lại nghe tin Mai nhờ Tùng mà làm ăn khấm khá. "Phải chi hồi ñó ta tiếp bạn ta cho hậu, thì lo gì bạn ta lại không chạy cho ñược một chút phẩm hàm", hắn bụng bảo dạ thế. Một hôm, hắn bèn khăn gói lần lượt tìm ñến nhà hai người thăm hỏi. Song ñến nhà ai, hắn cũng ñược tiếp ñãi một cách nhạt nhẽo.

Hắn ñành tiu nghỉu trở về1.

KHẢO DỊ

Về chỗ mở xưởng thuộc da, ở Hà-tĩnh còn có người kể là giúp vốn buôn da trâu bò.

Trung-quốc có một vở tuồng ñời Nguyên nhan ñề Bà mẹ họ Đậu cắt tóc lấy tiền thết khách có nội dung gần giống với truyện của ta: Có anh chàng họ Đậu vì nhà quá nghèo, không biết lấy gì ñề tiếp ñãi ông bạn làm quan ñi kinh lý trong quận, bèn viết bức thiếp cầm ñồ lấy mấy quan tiền.

Khi biết rõ chuyện, mẹ chàng buộc con phải mang ñi trả, rồi cắt tóc mình bán cho người ta lấy 5 quan. Nhờ vậy, anh chàng họ Đậu thết khách tử tế.

1 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn; và theo lời kể của người Hà-tĩnh (Mạnh Sào Quan).

1182

https://thuviensach.vn

Khách cảm ñộng về tấm lòng của bà mẹ, bèn ñưa bạn về kinh cho ăn học. Sau ñó chàng thi ñỗ làm quan.

Trong Kinh luật dị tướng có truyện Cô gái bán tóc ñể thết Phật: Một cô gái có mái tóc dài màu hung hung rất xinh. Một bà vợ vua thấy vậy ñòi mua một ngàn ñồng vàng. Cô muốn bán nhưng rồi lại thôi. Một hôm gặp ñức Phật thuyết pháp, cô muốn mời Phật ñến nhà ñãi ăn một bữa, bèn tỏ ý ấy với mẹ.

Mẹ cô bảo: - "Nhà ta nghèo quá biết lấy gì mà mời?". - "Cứ bán mái tóc của con". Bèn mời Phật mai ñến chơi nhà. Cô gái ñến gặp bà phi tỏ quyết tâm bán tóc, thì bà này lại bắt chẹt, chỉ trả có năm trăm. Cô cầm tiền ñi mua thức ăn. Khi ñức Phật ñến, thấy lòng tốt của nàng, bèn hóa phép cho tóc nàng mọc lại như

cũ1.

1 Theo Sa-van-nơ (Chavannes). Năm trăm truyện cổ tích và ngụ ngôn trích ở Đại tạng kinh.

1183

https://thuviensach.vn

181. TRỌNG NGHĨA KHINH TÀI

Ngày xưa ở Thanh-hóa có một người tên là Nguyễn Đình Phương. Nhà ông vườn cau ao cá, lại có chừng ba chục mẫu ruộng: trong nhà, vợ con, kẻ làm người lụng khá ñông. Nhưng ông vốn là người hào hiệp. Khi có ai túng thiếu ñến nhờ vả, ông sẵn lòng chu cấp, hay cho vay mượn, ít khi ñể họ phải về

không.

Nguyễn Đình Phương có một người bạn cố tri tên là Trần Bính Cung làm nghề

buôn gỗ. Bính Cung trước kia có của ăn của ñể. Trong nhà năm miệng ăn ñều do một mình Bính Cung lo liệu. Nhưng từ dạo ông ñi mấy chuyến bè thất bại, có bao nhiêu ruộng vườn ñều cầm bán sạch. Tiếp ñó Bính Cung bị một trận ốm nặng, trở nên nợ ñìa. Quá hạn không trả ñược, chủ nợ cho bọn nặc nô ñến ñòi rất ráo riết. May mà có Nguyễn Đình Phương chạy tiền trả hộ, nếu không thì gia ñình Bính Cung chẳng có cái mà ở. Sau ñó, Bính Cung còn cho vợ con ñến nhờ

vả khi năm quan khi ba quan làm tiền thuốc men, Đình Phương vẫn vui lòng chu cấp. Thấy bạn quá tốt bụng vợ mình, vợ chồng Bính Cung vô cùng cảm kích.

Không ngờ bệnh của Trần Bính Cung mỗi ngày một nặng. Trước còn ñi lại ñược, nhưng sau ốm hệt giường. Biết mình sắp chết, một hôm Bính Cung cho mời bạn tới. Khi thấy mặt Đình Phương, ông nói:

- Tôi mắc nợ của anh một số tiền ñã ñã lâu rồi mà chưa nói ñến chuyện trả, thật là phụ tấm lòng tử tế của anh.

Đình Phương liền gạt ñi:

- Anh ñừng nói thế! "Tiền là gạch, ngãi là vàng". Tình nghĩa mới là cái ñáng quý, còn tiền bạc nào có nghĩa lý gì. Anh ñừng nhắc ñến nữa.

- Không - Trần Bính Cung tiếp - Tôi sở dĩ mời anh ñến ñây là vì món nợ làm tôi không lúc nào nguôi. Bây giờ tôi tính thế này. Ngôi nhà này của tôi coi như

gán vào món nợ, có văn khế viết sẵn ở ñây. Nhưng trước mắt tôi: con thơ vợ dại, em yếu, mẹ già, tình cảnh ñáng quan ngại. Một mai tôi mất ñi, nếu gia ñạo tôi có việc gì, dám xin anh tìm cách cứu vớt. Về sau, con tôi ăn lên, gia ñình tôi cất ñầu lên ñược, nó sẽ không bao giờ quên ơn.

- Sao anh lại nói thế. Mẹ của anh cũng như mẹ của tôi, con của anh cũng như

con của tôi. Còn nhà của tôi cũng như nhà của anh. Dù có thế nào: tôi cũng xin gắng sức. Anh cứ thuốc men cho lành, còn món nợ hãy gác lại, ñừng bận tâm gì vì nó cả.

Bính Cung không nghe lời, cứ ấn văn khế vào tay Đình Phương, lại gọi con mình ra bảo lạy sống Đình Phương, rồi nói:

1184

https://thuviensach.vn

- Bây giờ tôi chết mới nhắm mắt. Đa tạ bạn. Tôi sẽ xin kết cỏ ngậm vành kiếp sau.

Ngay sau khi Bính Cung tắt nghỉ. Nguyễn Đình Phương tỏ ra là người biết giữ

lời hứa của mình. Ông bỏ tiền làm ma cho bạn chu tất. Ông sốt sắng giúp ñỡ gia ñình hạn: khi quan tiền, khi thúng thóc không biết sẻn. Cả nhà Bính Cung coi ông như cây cột trụ. Làng mạc xóm giềng ñều khen ngợi không tiếc lời.

Nhưng dần dà người ta thấy lòng hào hiệp của Nguyễn Đình Phương không phải là vô hạn. Sự giúp ñỡ theo thời gian cứ thưa dần. Càng về sau, việc vay mượn của gia ñình Bính Cung trở nên khó khăn. Nhiều lúc người con Bính Cung phải ñợi suốt buổi, mà cuối cùng vẫn phải vác rá về không. Đình Phương tuy có mặt ở nhà, nhưng người nhà vẫn ñáp là "ñi vắng". Thái ñộ chuyển từ sốt sắng ra lạt lẽo của Đình Phương làm cho mẹ con Bính Cung thất vọng, coi như một sự

lừa gạt. Một hôm, sau những ngày thiếu ăn, mấy lần ñến vay không ñược, người vợ Bính Cung ñón ñường cố tìm gặp Đình Phương ñể hỏi cho ra lẽ. Khi gặp mặt, người ñàn bà vật nài:

- Mẹ con bà cháu chúng em ñói no là nhà ở một tay bác. Mong bác rón tay giúp ñỡ cho qua hội này.

Đình Phương vội vàng từ chối:

- Gia ñình chúng tôi dạo này cũng túng bấn tợn. Chị có thể chạy hỏi các nơi khác xem thử.

- Mẹ con chúng em chịu ơn bác rất nhiều, không bao giờ quên ñược. Biết ñi lại mãi cũng làm phiền bác, nhưng tin vào lời hứa của bác với nhà em lúc sắp mất nên một hai cậy dựa vào bác. Chẳng lẽ tình nghĩa ngắn ngủi có thế thôi ư?

Vợ Bính Cung không ngờ tới câu trả lời chát chúa của Đình Phương.

- Chị dạy thế là lầm. Tôi cũng có vợ có con của tôi chứ. Có ñâu cứ phải tư cấp cho gia ñình chị mãi ñược. Không khéo tôi phải bán ngôi nhà bên nhà chị ñể

trang trải vài món nợ ñây!

Nghe lời nói như một gáo nước lã giội vào lưng, người vợ Bính Cung ñành gạt nước mắt ra về, không quên kể lại sự tình cho mọi người trong nhà nghe. Cả nhà ngồi lại khóc rấm rứt. Bỗng có một ông lão lối xóm chạy ñến hỏi vì sao mà khóc. Người vợ Bính Cung kể lại ñầu ñuôi từ lúc tình bạn ñậm ñà, cho ñến những câu trả lời tuyệt tình vừa rồi của Đình Phương, rồi nói:

- Cụ tính, bác ấy là ân nhân của chúng tôi mà thay lòng ñổi dạ chóng thế, thì cả nhà còn biết làm sao mà sống bây giờ!

Nói xong lại khóc nức nở. Ông lão ñáp:

1185

https://thuviensach.vn

- Thắm lắm thì phai nhiều, âu ñó là thường tình của người ñời. Thôi bây giờ

mẹ con bà cháu nhà mợ hãy cố gắng tìm lấy một nghề mà nuôi nhau.

- Cụ tính, trong nhà một ñồng một chữ cũng không có. Ngôi nhà này là của họ, họ còn dọa bán, nay mai biết trú ngụ vào ñâu. Thế thì cụ bảo làm nghề gì?

- Mợ cả và cô có biết dệt sồi chăng?

- Nuôi tằm dệt lụa cũng có thể học mà làm ñược cả, nhưng vốn liếng ở ñâu lấy gì mua khung cửi, lấy gì làm lương ăn cho cả nhà cho ñến lúc có sồi ñem ñi chợ?

- Tôi thì chả phải giàu có gì, nhà mợ cũng biết. Nhưng thấy tình cảnh nhà mợ

cũng ñáng thương. Bây giờ tôi bàn thế này. Cứ phải luôn luôn nhờ vả người ta mãi quả là không tiện. Trong tay cần phải nắm chắc lấy một nghề, có biết chèo lái thì mới hòng ñưa con thuyền qua ñược sóng cả. Nhà tôi vốn làm nghề dệt ñã ba ñời nay. Nếu mợ quyết chí thì tôi sẽ xin truyền cái nghề của chúng tôi cho mợ. Còn vốn liếng khởi sự, tôi sẽ xin cố giúp, sau này ñợi lúc khá giả sẽ hoàn lại cũng ñược.

Ông lão nói rồi bắt tay vào làm ngay. Người vợ Bính Cung không ngờ một ông lão dệt sồi ở xóm lại tỏ ra hào hiệp có phần vượt xa Nguyễn Đình Phương.

Ông xuất tiền một lúc mua ngay khung cửi và một ñồ lề khác ñể cho hai người ñàn bà học dệt. Lại bỏ vốn cân tơ. Ông lão còn mất khá nhiều thì giờ ñể bày vẽ

cho họ mọi bí mật của nghề nghiệp. Chẳng mấy chốc họ ñã có sồi ñem ra chợ

bán. Càng ngày nghề của họ càng tinh. Mẹ con bà cháu tằn tiện cũng ñủ bát ăn và bắt ñầu cho ñứa bé ñi học. Không bao lâu, gia ñình ñã dành dụm ñược tiền ñem ñi chuộc nhà và số ruộng vườn về. Từ khi chuộc ñược nhà, họ lơ hẳn Nguyễn Đình Phương coi như người xa lạ, trái lại ân cần coi ông lão là một vị ân nhân.

Thấm thoắt bảy tám năm trôi qua, người con gái Bính Cung ñã có người dạm hỏi. Hôm cưới, trong nhà rộn rịp giết lợn bày cỗ rất linh ñình mà theo ý người vợ Bính Cung là ñể cho bõ những ngày gian truân vừa qua.

Nhưng giữa tiệc cưới vui vẻ, khách khứa tấp nập, người vợ Bính Cung nhác thấy Nguyễn Đình Phương - người mà bà ñã có chủ ñịnh không mời - cũng khăn áo ñến dự. Vợ Bính Cung tiến ra ñón ở cửa, chua chát:

- Bác hôm nay cũng ñến ñây ư? Chao ôi! Tôi cứ tưởng bác phải quên chúng tôi lâu rồi. Chắc bác nghĩ rằng gia ñình chúng tôi phải chết giấm chết giúi từ ñời thuở nào, còn ñâu ñược bác chiếu cố ñến thăm nhà hôm nay nữa...

Vợ Bính Cung còn ñịnh tìm những câu ñau hơn nữa ñể nói cho Đình Phương biết mặt, nhưng lúc bấy giờ ông lão ân nhân ñã bước ra, rỉ vào tai: 1186

https://thuviensach.vn

- Mợ cả, mợ ñừng vội nóng, ñể tôi nói mợ nghe. Tất cả vốn liếng mà tôi giúp mợ, cả công lao bày vẽ của tôi nữa ñều là tiền bạc của ông Phương ñây cả. Tôi chỉ là người trao hộ, làm hộ mà không nói ra cho mợ biết ñó thôi1!

KHẢO DỊ

Truyện này về chủ ñề có phần giống với truyện Lưu Bình - Dương Lễ ñ ã ñược dân gian ñặt thành chèo.

Lưu Bình và Dương Lễ là dôi bạn thân. Dương Lễ ñỗ cao làm quan, trong khi ñó Lưu Bình thi hỏng, cửa nhà sa sút. Lưu Bình tìm ñến nhà nhờ vả bạn, nhưng Dương Lễ tỏ vẻ lạnh nhạt không tiếp.

Khi Lưu Bình giận bỏ ra về thì Dương Lễ kín ñáo sai Châu Long, người vợ

thứ ba, mang vàng ñi nuôi bạn, dặn khi nào bạn học thành tài hãy trở về . Gặp Lưu Bình, Châu Long giả bộ ñính ước, nhưng lại ngăn buồng làm ñôi, hẹn chỉ

ñến lúc thi ñỗ mới ñược vào. Lưu Bình nhờ phẫn chí nên học tấn tới, sau ñỗ cao.

Lúc vinh quy trở về thì không thấy Châu Long ñâu nữa. Cho tới khi ñến chơi nhà Dương Lễ, bạn cho Châu Long mang trầu ra chào. Lưu Bình mới vỡ lẽ ra là bạn ñã chí tình với mình. Từ ñó tình bạn lại thắm thiết như xưa.

Khoảng cuối thế kỷ XVIII Đoàn Thị Điểm có viết một truyện nhan ñề là Tùng bách thuyết thoại có nội dung giống hệt truyện Lưu Bình - Dương Lễ: Thấy Hà sinh có văn tài mà bỏ học ñi làm ruộng, Nguyễn sinh sau khi kết bạn, bèn khuyên bạn ñi học. Nghe lời, Hà sinh sau ba năm học tập ñỗ thi Hương và thi Hội. Trái lại, Nguyễn sinh cậy tài thi hỏng. Khi Nguyễn sinh mang lễ vật ñến mừng bạn thì Hà sinh tỏ vẻ lạnh nhạt không tiếp, nhưng cũng như Dương Lễ, chàng bí mật sai một người thiếp ñi giúp bạn. Được sống gần người ñẹp và ñược nàng hứa hẹn sẽ cùng kết duyên sau khi thi ñỗ, Nguyễn sinh nỗ lực học tập và cuối cùng ñỗ hoàng giáp. Đỗ rồi, chàng ñến nhà bạn với một vẻ kiêu ngạo, và trong câu chuyện với bạn có nói ñến một nàng tiên giúp mình. Nhưng khi Hà sinh cho gọi người thiếp bưng trầu ra mời, chàng mới biết sự thật2.

Người Đun-gan ở tỉnh Cam-túc (Trung-quốc) có truyện Lu Lô nhận ra Ma Chuôn và sau ñó thấy rõ lòng chàng, cũng có những nét tương tự với các truyện trên:

Vì ñến kinh kỳ dự thi với tay nải rỗng, Ma Chuôn ñành dừng lại ở nhà một phú hộ chuyên bỏ của làm việc thiện tên là Lu Lô. Không những giúp ñỡ người 1 Theo Thực nghiệp dân báo.

2 Theo Truyền kỳ tân phả.

1187

https://thuviensach.vn

khách lỡ ñộ ñường, Lu Lô còn nhận Ma Chuôn làm anh em kết nghĩa. Nhờ tài học của mình cũng như sự hào hiệp của Lu Lô, Ma Chuôn cuối cùng ñến kinh, thi dỗ trạng làm quan to. Về sau, Lu Lô bị khánh kiệt gia sản, tìm ñến nhà Ma Chuôn ñể nhờ giúp dỡ, nhưng người này tiếp anh một cách lạnh nhạt. Lu Lô buồn bã trở về và lấy làm tiếc rằng phải ñến nhờ vả một người như Ma Chuôn.

Nhưng trên ñường trở về anh gặp nhiều người không quen biết, và tuy chỉ mới gặp lần ñầu, Lu Lô thấy họ vui vẻ mời mình về nhà khoản ñãi tiệc tùng thân mật.

Khi anh về ñến nhà, thì từ trên nền nhà cũ của mình có những người thợ khéo tay ñã xây lên một ngôi nhà hai tầng rất ñẹp. Khi biết rằng ngôi nhà ấy cũng như

sự mới mọc ân cần nhận ñược trên dọc ñường về là theo lệnh của Ma Chuôn, Lu Lô rất cảm ñộng. Sau anh chết, Ma Chuôn còn lo chôn cất bạn như ñối với anh ruột1.

1 Theo Ríp-tin (B. Riftine) và Kha-xa-nốp (M. Khassanov). Truyện cổ và truyền thuyết dân gian Dun-gan.

1188

https://thuviensach.vn

182. Ả CHỨC CHÀNG NGƯU

Vào một ngày rất xưa, trong khu rừng sâu có một giếng nước trong mát luôn năm không bao giờ cạn, gọi là giếng tiên. Vì giếng ở cách xa dân cư, người trần không mấy ai qua lại nên các nàng tiên trên trời thường dùng chỗ ấy làm nơi hội tụ. Ở ñấy họ thỉnh thoảng ñến lấy nước, hoặc có khi trút bộ cánh trên bờ, xuống bơi lội ñùa giỡn cho thỏa thích.

Cũng ngày ấy, ở cõi trần có một chàng trai làm ăn chăm chỉ nhưng sống một thân một mình. Một hôm anh lên rừng ñốn củi không ngờ quá chân lạc bước ñi mãi vào khu rừng sâu. Trong khi tìm lối ra, anh bỗng ñi qua cái giếng tiên lúc ấy có ba nàng tiên ñang bơi lội cười ñùa trong làn nước. Anh chàng lặng lẽ ñứng nhìn mê mẩn quên cả về. Thấy có ba bộ cánh trắng toát ñể lại trên bờ cỏ xanh, anh tính chuyện rình bắt một cô theo mình. Nghĩ vậy anh rón rén bò lại lấy trộm một bộ, rồi nấp vào một gốc cây.

Sau khi tắm xong, ba nàng tiên thong thả lội lên bờ. Hai nàng ñược cánh của mình bay vụt lên trời, còn một nàng mất cánh ngơ ngách tìm tòi khắp nơi. Thấy vậy, anh chàng từ chỗ nấp bước ra. Nàng tiên cầu khẩn:

- Hỡi chàng trai lạ! Chàng hãy vui lòng trả cánh cho ta ñể ta về!

- Không ñược! - Chàng trẻ tuổi tươi cười trả lời. Bộ cánh này ñã lọt vào tay ta thì ñừng có hòng lấy lại. Nàng hãy theo ta về nhà làm vợ. Ta sẽ làm cho nàng sung sướng!

Mặc dầu nàng tiên van khóc hết lời, chàng trai nhất ñịnh không chịu trả. Trời ñã xế chiều, anh chàng làm bộ cương quyết ra về. Túng thế nàng tiên ñành phải lẽo ñẽo ñi theo. Về tới nhà, trước tiên anh bí mật giấu kỹ bộ cánh rồi ra soạn sửa cơm nước, áo quần, chăn chiếu cho nàng tiên dùng. Từ ñó nàng tiên trở thành vợ

anh.

Lấy nhau không ñược bao lâu, vợ chàng sinh một ñứa con trai. Thấm thoắt ñứa con ñã lên ba tuổi. Chồng sung sướng nhìn con bập bẹ tập nói, còn vợ thì ñã thưa nhắc ñến chuyện ñòi lại bộ cánh ñể trở về trời.

Một hôm, anh chàng có việc phải ñi xa và ñi lâu. Trước khi lên ñường, anh dặn vợ:

- Mẹ con ở nhà, có ăn thì ăn ñụn lúa vang, rồi sang ñụn lúa ré, chớ ăn ñụn lúa rẹ, có tổ ong vò vẽ, ñốt cả mẹ liền con.

Nhưng vợ ở nhà không làm theo ñúng lời dặn của chồng. Sau khi ăn hết ñụn lúa vang, nàng liền chuyển sang ăn ñụn lúa rẹ. Không thấy có tổ ong vò vẽ nào ñốt cả, nàng tiên bèn sinh mối ngờ vực. Lời dặn của chồng, nếu trước ñấy là một lời dậm dọa, thì lúc này ñã trở thành một câu mách ngầm. Quả nhiên, sau một 1189

https://thuviensach.vn

hồi tìm tòi, nàng tiên ñã tìm thấy bộ cánh cũ của mình giấu kín dưới cót thóc mà chồng dặn phải kiêng không ñụng ñến.

Được cánh, nàng tiên nóng lòng về thăm bố mẹ, chị em ñã từ lâu xa cách.

Nhưng khi lắp cánh vào thì thấy ngường ngượng. Đã lâu lắm không bay, nàng cảm thấy nặng nề khi cất cánh. Từ ñó, hàng ngày nàng phải giở cánh ra tập luyện. Mỗi lần mẹ bay la bay bổng, ñứa con trai ngây thơ cười như nắc nẻ.

Thấy con cười, mẹ mắng:

- Cười sằng sặc có khi rặc cổ, cười ha hả có khi rã xương!

Chẳng bao lâu thói quen ñã trở lại. Nhưng vì thương con, nàng tiên vẫn nấn ná chưa chịu về trời.

Lật bật ñã sắp ñến ngày về của chồng. Nàng quyết ñịnh phải ra ñi. Một buổi chiều, nàng tiên làm một mẻ rất nhiều bánh. Sáng hôm sau, mẹ ñưa con vào buồng, dặn: - "Con ở nhà hễ khi nào ñói thì vào buồng lấy bánh mà ăn ñừng có ñòi mẹ nhé!". Rồi mẹ gài lên áo con một chiếc lược và dặn:

- Con nhớ giữ lấy lược cho cha nghe!

Dặn ñoạn, nàng tiên vỗ cánh bay bổng lên không trung.

*

* *

Người chồng trở về thấy mất vợ, lại thấy lược vợ cài vào áo con thì ñoán ra nông nỗi: con chim trời ñã về tổ cũ. Từ ñấy cha con cui cút, lòng anh buồn rười rượi; thằng bé vắng mẹ kêu khóc ñêm ngày. Một hôm, chàng lại bế con tìm lên giếng tiên. Chàng vẫn nhớ con ñường ñi ngày nọ xuyên qua mấy khu rừng sâu.

Nhưng lần này cây cỏ rậm rì che kín hết lối. Chàng tìm mãi hết ngày này sang ngày khác. Cuối cùng chàng cũng lần tìm ra chốn cũ. Lập tức chàng ñưa con ñến nấp bên bờ giếng tiên, hy vọng sẽ ñược gặp lại vợ ở ñây. Chờ mãi ñến trưa hôm sau, cha con mới thấy một bà già từ trên trời xách thùng xuống múc nước. Từ

chỗ nấp bước ra, chàng trai nắm lấy thùng cầu khẩn:

- Hỡi bà tiên! Bà hãy thương tôi giúp cho tôi một việc.

- Việc gì? - Bà tiên hỏi.

- Tôi là chồng nàng tiên ba năm trước ñây xuống tắm chốn này. Nàng ñã là vợ

tôi và là mẹ của thằng bé này. Thế mà nàng ñột ngột bỏ về trời không một lời ñể

lại. Vậy bà làm ơn giúp cha con chúng tôi, nhắn tin cho vợ tôi xuống ñây gặp chồng gặp con một tý. Đây là chiếc lược của vợ tôi ñể lại làm dấu tích, bà cứ

cầm về, vợ tôi khắc biết ngay.

1190

https://thuviensach.vn

- Ta biết rồi. Nàng tiên ñó là ả Chức hằng ngày dệt vải nhưng vẫn nhớ chồng nhớ con. Được, ta hứa sẽ ñưa giúp.

Hai cha con lại cất công ngồi chờ cho ñến tận chiều hôm sau mới thấy có hai người từ trên trời xuống. Họ có ñem theo mọi thứ dây túi ñể ñưa cha con lên trời. Họ dặn cha con phải nhắm mắt và phải giữ hết sức im lặng. Vào khoảng canh khuya, hai cha con ñã bước vào cõi trời, và khi có lệnh "mở mắt", họ ñã yên vị trong nhà ả Chức. Vợ chồng, mẹ con gặp nhau mừng mừng tủi tủi.

Nhưng chỉ ñược hai ngày sau, hai cha con lại phải rời "thượng giới". Lệnh cấm của Ngọc Hoàng rất nghiêm. Bất cứ người trần nào dám cư trú ở cõi trời ñều bị

coi như kẻ ñịch. Người nào chứa chấp cũng bị tội nặng. Ả Chức tuy thương chồng con vô hạn, nhưng không thể xuống sống ở cõi trần. Đành phải chia tay.

Ngày hôm ñó, vợ gạt nước mắt trao cho hai cha con một cái trống, một mo cơm, và dặn: - "Hễ chân chạm ñất thì cứ ñánh ba tiếng trống ñể trên này biết mà cắt dây".

Hai cha con xuống ñược nửa ñường thì trời ñã trưa. Thấy thằng bé khóc ñói, anh chàng bèn dừng lại giở mo cơm ñặt lên mặt trống cho con ăn. Thằng bé bốc cơm ăn làm vương vãi trên mặt trống. Một ñàn quạ thấy vậy bèn sà xuống mổ

lấy mổ ñể. Ở trên kia, ả Chức nghe có tiếng trống tưởng là cha con ñã xuống ñến ñất, bèn cứ việc cắt dây. Dây ñứt, cha con rơi xuống biển cả. Thấy việc không ngờ lại xảy ra như thế, ñàn quạ biết là lỗi tự mình, bèn bay lên trời kêu váng cả

lên. Thế là việc phạm lệnh cấm của nhà ả Chức lọt ñến tai Ngọc Hoàng.

Sau khi biết rõ tình cảnh của họ, Ngọc Hoàng lấy làm thương hại, bèn hạ lệnh cho cha con lên trời, giao cho chàng công việc chăn trâu. Sau này người ta gọi anh là chàng Ngưu, hay chàng Ngâu. Hàng ngày chàng Ngưu thả trâu của nhà trời ăn cỏ nhưng chỉ ñược phép thả trâu và cư trú bên kia bờ sông Ngân. Bên này bờ, ả Chức vẫn ngày ngày dệt vải. Mỗi năm Ngọc Hoàng chỉ cho hai vợ chồng gặp nhau một lần vào ngày mùng bảy tháng Bảy. Đàn quạ có lỗi thì ngày hôm ấy phải ñội ñá bắc cầu cho hai vợ chồng qua lại.

Từ ñấy, cứ ñến ngày mùng bảy tháng Bảy, trời thường rỉ rả mưa phùn, người ta gọi là mưa Ngâu, cho rằng ñó là những giọt nước mắt của vợ chồng ñược gặp gỡ trong một ngày, rồi lại ly biệt cho ñến năm sau. Giống nòi quạ cho ñến nay vào ngày ấy thường bị sói ñầu, người ta cho là vì phải làm phận sự ñội ñá bắc cầu nên mới thế1.

KHẢO DỊ

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Bắc-ninh.

1191

https://thuviensach.vn

Về chỗ chàng Ngưu cùng con ñứng chờ ở giếng tiên, có người kể hơi khác như

sau:

Qua mấy ngày chờ ñợi, chàng Ngưu không thấy nàng tiên nào xuống tắm, cuối cùng chỉ thấy một thị tỳ quảy thùng xuống múc nước. Cha con lân la ñến xin uống. Trong khi chàng Ngưu than thở kể lể chuyện mình với người ñàn bà, thì ñứa bé vô tình ñánh rơi chiếc lược (hoặc cái trâm) của mẹ nó vào thùng. Không ngờ người ñàn bà ấy lại là thị tỳ của ả Chức. Lúc về ñổ nước ra dùng, ả Chức nhận ra chiếc lược của mình, hỏi chuyện mới hay chồng và con ñang ñi tìm. Bèn lấy ra một chiếc khăn phép trao cho người hầu, bảo xuống giếng tiên ñưa cho cha con ñội lên ñầu là có thể theo người hầu lên trời1.

Ở Nghệ-an có người kể lại như sau:

Một người ñàn ông chưa có vợ một hôm ñi gặt, tự nhiên thấy có một cái cánh ở lưng chừng trời sa xuống, bỗng chốc nhìn lại thì hóa ra là một người ñàn bà xinh ñẹp. Người này ñể lại bộ cánh trên bờ ruộng, lần mò xin gặt thuê. Anh chàng nhận lời cho gặt, nhưng khi lượm lúa, anh trộm lấy cánh giấu vào bó lúa.

Chiều tối người ñàn bà mất cánh ñành phải về theo anh làm vợ, sau sinh ñược ba người con. Một hôm người chồng phải ñi lính, khi ñi dặn vợ:

- Ăn hết cót lúa vang, ăn sang cót lúa ré, ñừng có ngó nghé ñến cót lúa chiêm 2.

Vợ nghi ngờ, bèn mở cót lúa chiêm ăn trước, quả tìm ñược cánh, bèn về trời.

Chừng người chồng mãn hạn lính trở về, cha con dắt nhau ñi tìm, than khóc không nguôi. Bụt hỏi vì sao mà khóc. Anh ta kể lại ñầu ñuôi. Bụt bảo ngày mai nếu thấy có dây từ trên trời thả xuống thì cha con cứ nắm lấy mà trèo lên. Hôm sau, nhờ sợi dây anh chàng leo ñược lên ñến cửa nhà trời, gặp lại vợ. Kết thúc cũng có tình tiết cha con trở về với cái trống, gói cơm và cũng bị ñàn quạ (ác là) làm cho người nhà trời vặn (?) dây, ñưa ñến cái chết của hai cha con. Nhưng người kể lại cho rằng cha hóa thành con cuốc, con hóa thành con ve, chứ không phải ñược lên trời như truyện trên3.

Một dị bản Người lấy tiên, lại có những tình tiết khác nữa: Có hai anh em, bố

mẹ mất ñể lại một số tài sản. Anh tham lam chiếm lấy tất cả, chỉ chia cho em một thửa ruộng xấu. Cày không ñược, người em chỉ ngồi khóc. Một vị tiên xuất hiện, hỏi: "Vì sao con khóc?" Hắn trả lời: - "Ruộng khô cứng cày không nổi, biết lấy gì mà sống ñây!". Tiên bèn chọc gậy xuống ñất, tự nhiên nước theo lỗ phun lên ñầy ruộng. Người em cày cấy. Đến mùa lúa chín bội thu, người em gặt không xuể (có người kể gặt ñến ñâu lúa mọc lên ñến ñấy) lại ngồi khóc. Tiên lại 1 Theo Lang-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

2 Câu này người Vĩnh-phú kể là: " Ăn thì ăn cót lúa dé (ré) ñừng ngó nghé ñến cót lúa chiêm".

3 Bản khai thông Chích-ñích, xã Mỹ-lơi.

1192

https://thuviensach.vn

hiện ra hỏi lý do rồi cho năm tiên nữ xuống gặt giúp. Người em thấy các nàng xinh ñẹp, bèn giấu ñi một cặp cánh. Cuối cùng nàng tiên mất cánh trở thành vợ

chàng như các truyện trên. Sau khi tìm ñược cánh, nàng tiên bèn rang bỏng trộn mật cho con ăn dần, lại ñặt một chậu nước ở giữa nhà cho con uống dần. Ở ñây người chồng lên trời tìm vợ tiên bằng cách ñốt "cơ nghiệp" ñể cho ngọn khói ñưa hai cha con bay lên. Đến nơi, họ không biết lối, trong khi ñi tìm, họ dừng lại bên giếng nhà trời xin nước uống ñỡ khát, vô tình ñứa bé ñánh rơi lược mẹ vào thùng nước, nhờ vậy mà chồng gặp lại vợ. Sau ñó theo người kể, cả vợ chồng con cái cùng xuống trần mỗi người một nơi, về sau họ mới lại lên trời1.

Mô-típ truyện Ả Chức chàng Ngưu hầu như ít vắng mặt trong cổ tích thần thoại của nhiều dân tộc, ñặc biệt các dân tộc ở Đông Nam Á nói riêng, ở Á - Úc nói chung. Chúng tôi chỉ kể sau ñây một số truyên có tính chất ñiển hình.

Trước hết là truyện của ñồng bào Cham-pa Lưỡi dao thần, tình tiết có nhiều nét ñộc ñáo:

Một chàng trai mồ côi chăn trâu cho người, một hôm lấy trộm xiêm áo của ba nàng tiên thường ñáp xuống chỗ xoáy nước tắm, không ngờ bị họ làm phép chẳng những lấy lại ñược xiêm áo mà còn giết chết chàng trai. Một con rùa - con thần Nước - vốn trước ñây ñược chàng trai cứu khỏi nạn ñá ñè, thấy vậy, bèn nhổ một cây thuốc thần có phép cải tử hoàn sinh làm cho ân nhân - bấy giờ xác ñã nát rữa - sống lại. Nhờ cây thuốc này mà phép của nàng tiên không còn hiệu nghiệm khi chàng lại trộm xiêm áo lần thứ hai. Thế là nàng tiên thứ ba, người mất trộm xiêm áo lần này, ñành trở thành vợ chàng và sinh với chàng một ñứa con trai. Một hôm chồng ñi chăn trâu như thường lệ, vợ ñổ thóc trong bồ ra phơi thì tìm ñược xiêm áo bấy lâu chồng giấu trong ñó, bèn mặc vào rồi bay về trời.

Chàng trai trở về thấy mất vợ, bèn mang cây thuốc và bế con tìm ñến chỗ xoáy nước ñể tìm. Gặp lại rùa thần, rùa cho hai viên thuốc quý và khỏe hơn trước bội phần. Trên ñường ñi tìm, họ gặp ñại bàng (rác), ñại bàng bắt cha con hàng ngày phải ñi tìm lươn cho nó ăn. Một hôm mưa lụt không có lươn, ñại bàng nuốt họ

vào bụng. Không ngờ nhờ cây thuốc thần, họ chẳng những không chết lại còn dùng dao rạch ruột chim chui ra. Sau ñó họ nhổ của chim hai chiếc lông, cắm lên thuyền, thuyền tự dưng bay bổng lên trời ñến chỗ nàng tiên. Ngọc Hoàng - cha nàng tiên - cho quân vây bọc trùng trùng ñiệp ñiệp ñể bắt, nhưng nhờ lưỡi dao thần, hai cha con làm cho chúng chết không kịp ngáp. Chồng vào cung tiên cứu ñược vợ bấy giờ ñang bị Ngọc Hoàng bắt trói, rồi ñưa vợ về thuyền và xuống trần bình yên2.

1 Theo Lưu Văn Thuận, Phạm Văn Phương. Truyện cổ tích, ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ các dân tộc thiểu số miền Nam, tập II.

1193

https://thuviensach.vn

Đồng bào Cham-pa còn có truyền thuyết giải thích vì sao những người theo ñạo Hồi không ăn thịt lợn, cũng có hình tượng gần gũi với một hình tượng của Ả

Chức chàng Ngưu:

Một nàng tiên có tên là Phu-ta-mứ ñược Ngọc Hoàng sai xuống trần lấy chồng, ñẻ ñược hai con (ở ñây không có hình ảnh trộm cánh). Nhưng một hôm thiên ñình bất chợt gọi Phu-ta-mứ về trời. Thấy nàng ngần ngại không muốn ñi, thiên thần dạy cho nàng làm 37 thứ bánh (trong ñó nhiều nhất là loại bánh ña) ñể

lại cho chồng dùng dỗ con nín khóc ñặng yên tâm mà về trời. Con, trước chịu ăn, nhưng sau lại khóc nữa, dỗ mãi không ñược. Về sau thiên thần sai Tu-trư

(nguyên là lợn) xuống thay Phu-ta-mứ, cho hai con nàng bú. Vì thế hai ñứa trẻ

coi Tu-trư như mẹ, không khóc nữa. Từ ñó người Cham-pa kiêng ăn thịt lợn1.

Truyện của ñồng bào Ê-ñê Rum Dứ với nàng tiên gần với truyện Lưỡi dao thần của Cham-pa, nhưng tình tiết khác nhiều:

Rum Dứ nhà nghèo làm nghề câu cá nuôi mẹ, một hôm ngồi câu bỗng thấy có chín nàng tiên từ lưng trời ñáp xuống suối tắm. Sợ hãi, chàng bỏ chạy. Một vị

thần ngăn lại bảo: - "Sao không chọn một cô làm vợ mà lại chạy?". "Lấy thế nào ñược!" - "Cứ chọn một nàng nào ñẹp nhất, trộm lấy chăn (vải choàng) của cô ta, là cô ta phải theo". Hôm sau anh làm như lời dặn. Nhưng khi nàng tiên gọi anh, anh ngoảnh mặt lại, lập tức bị biến thành bãi phân bò. Vì thế nàng tiên bay thoát.

Ở ñây, vị thần thương hại Rum Dứ, xin trời làm cho chàng sống lại. Đoạn, dặn chàng lúc nào nàng tiên gọi thì chớ có ngoảnh mặt lại. Nhờ thế, Rum Dứ lấy ñược nàng tiên ñẹp nhất làm vợ. Vợ ñẻ con. Trời hay tin, sai bộ hạ xuống bắt nàng tiên phải về nếu không sẽ giết chết. Túng thế, nàng phải tìm chăn ñể về

trời. Chờ lúc Rum Dứ ñi vắng, nàng nói khéo với mẹ chồng lấy cho mình cái chăn ñể bay cho mẹ xem. Được chăn, nàng bay mất.

Thương chàng trai mất vợ, Bụt (?) cho anh một con công sắt ba cánh ñể ñi tìm.

Anh cõng con, ñược công ñưa lên trời. Gặp vợ, vợ cho biết là Đăm Lít ñang ép nàng lấy nó làm chồng. Kết quả Rum Dứ giành lại ñược vợ bằng cách trổ tài trong các cuộc thi với Đăm Lít như làm nhà, ñào sông, ñào núi v.v...2

Truyện Nàng tiên thứ chín của người Hrê (Hré) là một dị bản của truyện vừa kể:

Một chàng trai nghèo ở với mẹ già cũng ñược ông tiên bày cho một cách tìm vợ và trộm lấy cánh của cô gái nhà trời thường ñáp xuống hồ trên núi ñể tắm.

Quả nhiên anh buộc ñược cô thứ chín ñẹp nhất làm vợ; ở ñây không có chuyện bị biến thành bãi phân bò. Họ cũng sinh ñược một trai và sau ñó cũng có chuyện 1 Bố Thuận và Nguyễn Khắc Ngữ: Tại sao người Chàm Ba-ni kiêng thịt heo 2 Bố Thuận và Nguyễn Khắc Ngữ: Tại sao người Chàm Ba-ni kiêng thịt heo và thịt [kỳ]

nhông? Văn hóa nguyệt san số 53 (1960)

1194

https://thuviensach.vn

bộ hạ nhà Trời (ở ñây là thần Sét) xuống buộc nàng phải trở về nếu không sẽ

giết cả chồng lẫn con. Nàng tiên bèn lấy ba ống nứa vắt sữa ñể lại cho con, cắt một nắm tóc ñể lại cho chồng, rồi theo thần Sét về trời; không có chuyện tìm cánh hoặc bay thử cho chồng xem. Trở về thấy mất vợ, anh chàng cũng ñược con công sắt (không phải do thần mà là do thợ rèn chế ra) biết bay. Sắp tới thiên ñình, còn phải vượt một con sông. Chồng ñã thấy vợ ngồi giặt áo ở bờ bên kia, nhưng chim sắt không thể vượt nổi. Hai bên chỉ trông nhau mà khóc.

Dân nhà trời thấy vậy bèn họp nhau lại xin phép vua cho họ gặp nhau. Nhưng vua ñã có ý ñịnh gả nàng cho người nhà trời, nên không thuận. Nhưng dân lại dùng áp lực buộc vua phải theo. Cuối cùng vua nhận, nhưng buộc chàng trai phải chịu ba cuộc thử thách: 1) phải nhặt cho hết số vừng gieo trong một cánh rừng dài khoảng chim bay mỏi cánh (nhờ có chim sẻ giúp trong việc này); 2) phải ăn cho hết ớt chín trong một khu rừng toàn ớt (nhờ có thầy cúng hóa thành chim chào mào ăn hộ); 3) phải làm một ngôi nhà ñẹp giữa sông (nhờ thần Cá ra lệnh cho các giống thủy tộc cùng nhau làm nên kỳ công này, gần giống với truyện Ba-na (Bahnar): Vua Rơ, anh Hơ-rít và con thỏ, xem Khảo dị, truyện số

80), nên vợ chồng mẹ con gặp nhau. Trong khi ñó vua nhà trời vì có cái hứng nhóm lửa trên ngôi nhà mới, nên giống thủy tộc thấy nóng lần lượt trốn chạy làm cho vua và bộ hạ chết ñuối. Vì thế anh chàng ñược dân nhà trời cho thay vua cai quản thiên ñình1.

Truyện Đươm Be của dân tộc Ca-tu cũng là một dị bản của hai truyện trên.

Trong truyện này, cuộc chiến ñấu của chàng trai lấy vợ tiên không phải diễn ra ở

trên trời, mà ở ngay trên mặt ñất.

Một ñứa bé vừa sinh ra ñã có răng, biết ñi, biết nói, nên bị bố mẹ ñem bỏ trên rừng. Tuy vậy nó vẫn sống bằng cách ñi trộm ngô khoai rau trong các nương rẫy. Không ngờ một hôm ñến trộm của ông nội thì bị bắt. Từ ñấy em ở với ông, ñược ông thường cho ñi câu, ñặt tên là Đươm Be (chàng lưỡi câu). Cũng có tình tiết gặp hai nàng tiên xuống gần chỗ mình câu. Nghe lời ông nội xui, chàng trộm lấy áo quần nàng tiên rồi chạy. Nhưng gần như truyện trên, nghe tiếng gọi của nàng tiên. Đươm Be quay lại, nên người chàng tự nhiên trở thành mềm nhũn rồi tan ra như bãi cứt trâu. Chiều tối, người ông không thấy cháu về, bèn ñốt ñuốc ñi tìm. Ở ñây chàng sống lại không phải do phép trời mà do người ông lấy lá gói ñem về bỏ vào nồi ñun ñổ ra sàn. Sau ñó, Đươm Be lại ñến trộm áo quần hai nàng tiên rồi chạy, nhưng nhờ ñề phòng trước, không quay cổ lại, vì vậy hai nàng trở thành vợ chàng. Ở ñây hai nàng hóa phép làm cho chồng có ñủ ñồ dùng thức ăn rất sung sướng.

1 Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập II, ñã dẫn.

1195

https://thuviensach.vn

Nhưng rồi tiếng ñồn Đươm Be lấy ñược vợ ñẹp ñến tai vua. Vua ra lệnh cho chàng phải ñi tìm sữa hổ, nhờ vợ, chàng tìm ñược. Kế lại bắt tìm sữa gấu, sữa bò tót, cũng nhờ vợ, chàng ñều thành công, lại ñược gấu và bò tót gả con gái cho làm vợ. Vua lại bắt ñi kiếm cây mây dài ba trăm sải. Vợ trao cho chồng một ñoạn mây ngắn rất mầu nhiệm ñể cầm tới nộp vua, mây càng kéo bao nhiêu càng dài bấy nhiêu.

Vua lại buộc Đươm Be phải ñưa chó, rồi trâu ñến chọi với chó và trâu của mình. Nghe lời vợ tiên, chàng ñưa vợ gấu của mình cắn chó nhà vua chết, rồi ñưa vợ bò tót ñánh bại trâu nhà vua. Vua lại bắt chàng ñi kiếm sữa cá sấu. Nhờ

vợ tiên ñưa thú dữ ñến giúp và lần này ñến lượt vua bị thú dữ làm cho thuyền ñắm, rồi bị Đươm Be bắt về xử tội. Cuối cùng chàng trở thành vua1.

Người Ca-tu còn có truyện Anh chàng canh rẫy gần với truyện của chúng ta hơn:

Một chàng trai ở với mẹ thường ñi canh rẫy. Ở chỗ suối nước, anh làm một cái

"túc" (máy bằng tre dùng sức nước bật lên thành tiếng cho thú rừng sợ) ñể thay mình canh thú rừng. Nhưng mấy lần máy bị ñứt dây. Tức mình, anh ñể tâm rình thì thấy có con chim từ trên cao sà xuống trút bộ cánh thành cô gái ñẹp, rồi giấu cánh vào hang ñá xuống suối tắm làm ñứt dây "túc". Anh bèn ñến trộm lấy bộ

cánh giấu ñi rồi ngồi chờ. Cô gái lên, anh lấy áo quần của mình cho nàng mặc rồi ñưa về làm vợ như các truyện trên. Sau ñó vợ cũng sinh ñược một trai. Một hôm chồng ñi vắng, vợ gửi con cho mẹ, xúc lúa phơi, bỗng tìm thấy cánh dưới ñáy bồ. Nàng lấy ra tập bay phành phạch - "Làm gì thế?". Mẹ chồng hỏi - "Con xay lúa mẹ ạ!". Sau ñó nàng bay lên trời.

Chàng trai về bế con ñi tìm vợ. Gặp một con tắc kè, anh kể lể nông nỗi. Tắc kè nói: - "Cho ta gì ta mách cho". Anh cho nó một cái "túc" và ñược gặp vợ ở cõi trời. Nhưng vợ anh lúc này ñã bị Khổng lồ bắt. Sợ Khổng lồ ăn thịt, vợ bảo hai cha con ngồi vào rổ treo lên sàn nhà, nhưng rồi Khổng lồ cũng biết ñược. Nhờ

vợ can ngăn nên Khổng lồ tha không ăn thịt, nhưng lại bắt chàng phải ăn hết một nương mía. Một con thằn lằn giúp anh bằng cách báo tin cho ñàn khỉ một ñêm tới ăn hết. Khổng lồ lại bắt phải uống hết một chum rượu. Một con mọt giúp anh bằng cách ñục thủng chum nên trong một ñêm rượu cạn khô. Khổng lồ lại bắt anh ngồi lên bẫy có mắc một lưỡi dao rất sắc. Thằn lằn lại giúp bằng cách liếm một lượt lên người anh, vì vậy khi bẫy sập, lưỡi dao chỉ lướt nhẹ không việc gì.

Thấy vậy, Khổng lồ tưởng là lưỡi dao cùn, bèn thử chui ñầu mình vào bẫy, bị

lưỡi dao chém ñứt cổ. Vợ chồng lại ñưa con xuống cõi ñất2.

1 Theo Truyện cổ Ca-tu.

2 Theo Truyện cổ Ca-tu.

1196

https://thuviensach.vn

Truyện của dân tộc Xơ-ñăng - A-sét A-tiêng - ở ñây không phải một mà là hai người lấy vợ tiên:

Có hai anh em A-tiêng, A-sét sống với mẹ già. Họ trồng ñược một nương dưa có nhiều quả nhưng thường bị các nàng tiên xuống trộm ăn. Tức mình, A-sét rình khi họ ñáp xuống tắm, trộm lấy một chiếc áo giấu ñi, vì thế nàng tiên mất áo ñành ở lại làm vợ A-sét. Thấy em có vợ, A-tiêng tưởng là hươu có thể biến thành người, nên cố công cố sức săn bắt một con, hy vọng có vợ nhưng không ñược. Phải ñợi khi vợ A-sét ñẻ, trong khi các chị em nàng tiên xuống giúp, A-sét lại tìm cách trộm áo của một nàng ñể cho anh mình bắt giữ làm vợ.

Một hôm hai anh em cùng ñi vắng lâu ngày, hai nàng tiên ở nhà mang lúa ra phơi thì tìm ñược áo, ñem khoe với mẹ chồng. Hai nàng không muốn xa chồng xa con, nhưng do mẹ chồng muốn ñể dâu bay cho mình xem, xem bay thấp còn muốn xem bay cao. Đến khi bay quá cao, vui cảnh trời, họ không về nữa.

Thấy mất vợ, A-sét nhờ một con bọ hung giúp cho cha con lên trời. Vì ñập muỗi, họ ñã làm cho bọ hung mất ñà, phải ñợi ñến lần thứ hai mới lên ñược ñến nơi. Lúc này cha của hai nàng ñã gả hai nàng cho thần Sét, A-sét tìm ñến suối gặp vợ, vợ xin cha về sống với chồng con, nhưng thần Sét hay tin nổi giận ñịnh giết chết cha con A-sét. Một cuộc chiến ñấu dữ dội nổ ra giữa hai người, cuối cùng kẻ bại trận lại là thần Sét. Vợ chồng, mẹ con ñoàn tụ. Sau ñó ít lâu, A-sét thả dây xuống, nhưng chỉ ñưa ñược người anh lên còn mẹ chàng thì ñã mất1.

Truyện của dân tộc Ba-na (Bahnar), Con trai bốc Rơ:

Hai vợ chồng ông Rơ sinh ñược một trai xấu xí, lớn lên chẳng cô gái nào thèm ñể ý. Một hôm anh chàng tìm lên một hòn núi cao ñịnh xuống khe bắt một mẻ

cá, bỗng thấy nhiều cô gái ñang tắm lội, anh nấp nhìn không chán mắt. Luôn mấy ngày ñều thấy như vậy và anh ñâm mê một cô xinh nhất trong bọn. Một ông tiên mà anh gặp bày cho lấy khăn (hoặc tấm khăn choàng) của cô nào thì sẽ lấy ñược cô ấy làm vợ. Anh ñánh bạo làm theo. Trong khi các cô khác hoảng hốt bay về trời, thì cô gái mất khăn ñuổi theo anh, anh nhử dần cho cô theo về ñến nhà, trở thành vợ. Một tù trưởng thấy vợ anh ñẹp, bèn cho gọi anh tới gạ ñổi.

Cũng như truyện Đươm Be của người Ca-tu, thấy gạ không ñược, nó bắt anh ñi lấy sữa gấu, rồi sữa hổ, rồi sữa voi với ñiều kiện không lấy ñược thì sẽ mất vợ.

Nhờ vợ cho một chiếc áo thần, các con vật cho anh sữa ñầy bầu, lần lượt mang về. Sau ñó, tù trưởng lại bắt anh ñi lấy ngọc rết thần. Lần này anh nhờ có gấu, hổ, voi kêu cả ñàn của chúng tới ñánh cho rết thần thua liểng xiểng, ñoạt ñược ngọc mang về. Khi anh ñưa cho tù trưởng thì viên ngọc tự nhiên phụt ra một tia 1 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV.

1197

https://thuviensach.vn

lửa ñốt cháy hắn trong chớp mắt. Anh ñoạt ñược của hắn một con voi cưỡi về

làng sống sung sướng với cô vợ tiên1.

Truyện của dân tộc Vân-kiều: Tiều Ca-lang:

Một anh chàng mồ côi nhờ cứu một con "tru" nên ñược nó ñưa về kết nghĩa.

Nó giúp cho anh thực hiện ñược ý ñịnh là lấy một trong tám nàng tiên thường xuống tắm ở khe, không phải bằng cách giấu áo, khăn, hay giấu cánh như các truyện trên, mà bằng cách kéo chân giữ nàng ở dưới nước. Tiều Ca-lang, chồng chưa cưới của nàng tiên này, hay tin xuống cứu, nhưng hễ sà xuống mặt nước thì

"tru" lại kéo nàng tiên xuống vực, hễ bay lên lại cho nổi lên. Mấy lần như vậy Tiều Ca-lang dành bỏ (Theo phong tục người Thượng, người ñàn ông phải có phận sự bảo vệ (tơ-chơng) người yêu, nếu không làm tròn thì coi như hủy bỏ

hôn ước). Bấy giờ, chàng mồ côi ta mới làm bộ cứu vớt, trước hết chiếm lấy ñôi vòng tay của nàng là vật mầu nhiệm có thể bay ñược. Sau ñó, anh ñưa nàng về

làm vợ, cũng ñẻ ñược một trai, rồi cũng ñi vắng, ñể cho vợ ngẫu nhiên tìm ñược một chiếc vòng và bay về trời như các truyện trên. Mất vợ, anh nhờ "tru" giúp cho chiếc áo biết bay, cây gậy thần, lại nuôi giùm ñứa bé ñể anh lên trời tìm vợ.

Anh dừng lại ở bến trời xin nước của một bà già uống ñỡ khát, bỏ chiếc vòng tay của vợ vào bầu cho vợ biết là mình ñã lên. Nhưng vợ anh lúc này ñã là vợ của Tiều Ca-lang. Hay tin anh lên, Tiều Ca-lang sai hai con gà khổng lồ ra ñánh.

Anh lập mẹo cho hai con ñánh nhau, một con chết, còn một con bị anh dọa chạy về. Tiều Ca-lang lại sai hai con trâu, rồi hai lợn khổng lồ ra, nhưng anh ñều lập mẹo và kết quả cũng diễn ra như trước.

Bị mất ba con vật quý, Tiều Ca-lang ñành ñể anh vào, nhưng lại hóa phép làm cho con ñường từ bến ñến nhà mình như một sợi da trâu, ñi rất nguy hiểm. Gậy thần ñã giúp anh thành công. Tiều Ca-lang lại hóa phép làm cho các nấc thang ñi lên sàn nhà ñều sắc như lưỡi dao bật ngửa; cũng lại nhờ gậy thầy nên anh dù bị

buộc ñi bằng ñầu gối, vẫn không việc gì, trái lại Tiều Ca-lang trèo lên thì bị lưỡi dao cắt ñứt gối phải bó thuốc bảy ngày mới lành. Đến ñây, tình tiết của truyện có phần giống với tình tiết của truyện Quân tử (số 183, tập IV), Tiều Ca-lang buộc anh chàng chỉ ñúng buồng vợ anh trong số ba mươi buồng, anh vẫn nhờ gậy thần chỉ hộ bằng cách làm tiếng mèo kêu. Tiều Ca-lang lại bảo ba mươi người vợ

giấu mặt, chìa mỗi người hai ngón tay trỏ cho anh nhận ra vợ, ñúng thì lấy, nếu không thì bắt làm tôi. Gậy thần lại sai ruồi vàng chỉ hộ. Tiều Ca-lang ñành phải trả vợ cho anh, nhưng còn muốn ám hại kẻ tình ñịch bằng cách ñãi một bữa rượu có pha thuốc ñộc. Gậy thần lại giúp anh bằng cách cho mối ñục thủng ñáy vò.

Thấy anh không chết, Tiều Ca-lang ñâm ngờ, uống thử thì bị thuốc làm cho mê man.

1 Theo Truyện cổ Ba-na, tập II.

1198

https://thuviensach.vn

Thừa dịp, anh dắt vợ bay về trần, nhưng Tiều Ca-lang ñã kịp tỉnh dậy ñuổi theo. Ở ñây hắn bị gậy thần ñánh cho thương tích ñầy người, nhưng nhờ anh mồ

côi thương hại chữa chạy cho lành trở về. Đến nhà, bị vợ con và ñầy tớ nói khích, hắn lại bay xuống ñòi ñánh nữa. Gậy thần lại ñược dịp nện ñau và anh chàng mồ côi lại giúp hắn lành lặn trở về. Đến lần thứ ba, anh mồ côi ñể mặc, Tiều Ca-lang không trở về ñược nữa, hóa thành diều hâu1.

Truyện của dân tộc Tày-hạy: Sự tích chị Hằng:

Phiêng Còn chăn trâu cho chúa ñất bị hổ vồ mất một con. Sợ chúa ñất giết bèn nghe lời chim ña ña trốn vào rừng sâu. Anh phát rẫy, nhưng vì không có giống, nên nghe lời gấu trỉa một số hạt của nó, trong ba năm chỉ ăn bằng củ nâu. Đến năm thứ tư lúa Phiêng Còn nhiều bằng lúa chúa ñất. Anh tuốt không kịp ngồi khóc. Có bầy chim mỏ vàng lông xanh tới tuốt giúp. Chúng cởi cánh xếp lại một chỗ ñể dễ làm việc. Phiêng Còn trộm lấy một ñôi giấu biệt, vì vậy tuốt xong, sáu con bay ñi, còn một con ở lại bằng lòng làm vợ anh sau khi rũ mình ba cái biến thành cô gái ñẹp. Vợ ñẻ một con gái. Cũng như một số truyện trên, một hôm lấy lúa ra giã, tình cờ nàng tìm thấy cánh, liền bay lên trời. Trở về không thấy vợ, Phiêng Còn bế con tìm ñường leo lên trời. Nhưng ñược nửa ñường kiệt sức, lăn xuống lưng chừng núi chết cả hai cha con (người ta nói dân tộc Tày-hạy thường sống trên núi cao rừng sâu là ñể tưởng nhớ sự tích Phiêng Còn). Vợ chàng ở trên trời nhìn xuống thấy cảnh bi thảm, thì khóc lóc không nguôi, nước mắt rơi xuống thành mưa phùn. Những ñêm trăng sáng là vợ Phiêng Còn nhìn xuống trần gian ñể tưởng nhớ chồng con. Hàng năm vào ñầu xuân, lũ quạ khoang thường họp nhau ở núi ñể làm giỗ cho cha con Phiêng Còn2.

Một loạt dị bản sau ñây, bên cạnh hình tượng nàng tiên tắm ở giếng nước phải lấy chàng trai ñánh cắp cặp cánh của mình làm chồng, còn có hình tượng người biến hươu (hoặc nai) dùng sừng chỉ cho con nơi sinh cơ lập nghiệp. Điều ñáng lưu ý là những dị bản này thường lưu truyền ở các dân tộc anh em ở miền Bắc.

Truyện của dân tộc Tày: Chàng con côi (Ý Pơ-ja):

Một người thợ săn vì giết hại nhiều hươu nai, bị Ngọc Hoàng bắt hóa dần thành nai ñực. Người ấy từ biệt vợ con lên rừng ở. Khi con - tên là Pơ-ja (Pơ-jạ: mồ côi) - lớn lên, một hôm nó hỏi mẹ: - "Bố con ñâu?" - "Bố con ñã hóa nai không về ñược nữa". Anh bảo mẹ nắm cơm cho mình lên rừng tìm. Vì tuy ở với nai, người bố vẫn ăn ñồ chín, anh tìm ñến ñống than có vùi hoa chuối, ñặt gói cơm vào rồi trèo lên cây nấp rình. Quả nhiên anh thấy bố mình nửa người nửa nai về ăn gói cơm có vẻ ngon lành. - "Bố ơi, con ñón bố về ở với mẹ" - "Không về ñược ñâu", nai ñáp, "bố sắp biến hoàn toàn thành nai rồi". Do con khuyên nài 1 Theo Mai Văn Tấn, sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV, sách ñã dẫn.

1199

https://thuviensach.vn

mãi, nai theo về, nhưng ñến cổng bị chó vàng cắn ñuổi, nai lại lao vào rừng.

Người con lại tìm sau khi ñã nhốt chó, nhưng vẫn bị chó tung cả nơm ra cắn.

Đến lần thứ ba, con ñón về sau khi giết chó, nhưng khi thấy ñầu chó trong chảo, nai cũng hoảng sợ chạy ra cửa, sừng mắc phải cột gãy mất. Bố dặn con: - "Từ

nay bố không thể về ñược nữa vì ñã hoàn toàn thành nai rồi. Con hãy lấy dây buộc cái sừng này mà kéo, hễ nó mắc vào ñâu" thì ở ñấy mà sinh cơ lập nghiệp".

Sừng sau ñó mắc vào nơi ở của một bà góa, không lôi ñi ñược. Anh bèn thương lượng với bà dọn nhà ñi nơi khác, còn mình thì ở ñấy khai phá trồng lúa. Không ngờ ñến mùa lúa chín, anh gặt không xuể vì bông lúa vừa gặt ñàng trước thì ñàng sau lại hiện ra. Có bảy nàng tiên ñi hái dâu tình nguyện gặt giúp, gặt ñến ñâu các nàng nhổ nước cốt trầu (hoặc rắc phấn tiên, hoặc lấy giấy nút lại) nên lúa không ra bông nữa. Vì vậy ngày nay cây lúa chia thành từng lớp, mỗi lớp có lớp xốp trắng và ñỏ v.v... Thấy các nàng ñẹp, anh trộm ñôi cánh của cô thứ bảy giấu ñi. Đến ñây câu truyện bắt ñầu giống với truyện của ta. Nàng tiên thứ bảy ñành làm vợ chàng trai vì nhà không cót, không ván, chỉ có một chiếc giường.

Ăn ở ñược ít lâu, nàng sinh ñược hai con. Khi chồng vắng, vợ ở nhà thì con hay quấy, trái lại khi vợ vắng, bố ở nhà thì con lại vui vẻ. Một hôm mẹ hỏi thì con ñáp: - "Bố có cánh hoa văn hoa vằn, thích lắm" - "Thế bố ñể ñâu?" - "Ở ñống thóc già năm kia, ở ñống thóc non năm ngoái". Được cánh, mẹ dặn con hễ bố

ñánh bằng ñũa hoặc cán chổi thì gọi mẹ, mẹ sẽ xuống ñón. Về nhà thấy mất vợ, anh mới hay con ñã chỉ chỗ giấu cánh cho mẹ nên cầm roi ñánh. Nhưng ñánh bao nhiêu chúng vẫn cười. Tức mình, anh ñánh nữa, chúng vẫn chịu ñựng. Một lần anh trở cán chổi ñánh, chúng khóc òa lên (vì vậy người ta cho rằng ai ñánh con bằng chổi là có tội). Ở trên trời, nàng tiên nghe tiếng con khóc, liền thả

xuống một cái túi bằng vải hoa cho hai con lên. Thấy con ñược lên với mẹ

chúng, bố cũng kêu khóc inh ỏi. Vì túi vải quá bé, nàng tiên bèn thả xuống một cái túi giấy, nhưng kéo chồng lên ñược nửa chừng, người nặng, túi rách, bố rơi xuống hóa thành cây han lình và vắt.

Đến ñây truyện lại chuyển sang giải quyết số phận của hai ñứa con nàng tiên bằng cách ñưa vào một số hình tượng mới với chủ ñề mâu thuẫn giữa hai anh em. Đại khái: Cho con ở cùng mình ñược ít lâu, nàng tiên lại phải cho con xuống, vì dân nhà trời vốn thèm thịt người trần. Mẹ bèn cho hai ñứa hai nắm cơm, một con ngỗng, một cho chó chín ñuôi, một dao quắm và một cái gậy rồi dặn: - "Khi nào ngỗng kêu hãy ăn cơm, gặp dòng nước trong hãy ñi, ñừng ñi theo dòng nước ñục!". Làm trái lời mẹ dặn, người anh chọc cho ngỗng kêu ñể ăn ngay vì ñói bụng, nhưng khi mở gói hắn ñành phải vứt vì chỉ thấy có than và phân. Hắn không chờ dòng nước trong mà cứ lội bừa dòng nước ñục, cuối cùng ñi mãi tới một làng khỉ. Sẵn bắt ñược một con khỉ cái, bèn lấy luôn làm vợ và ở

lại ñây. Trong khi ñó người em ñi theo dòng nước trong. Chờ nghe tiếng ngỗng kêu mới mở gói ra ăn, thì trong ñó ngoài cơm có cả vàng và bạc. Đến một làng 1200

https://thuviensach.vn

vắng người anh thấy trên một sân nhà nọ có một chiếc cối úp, bèn ngồi lên nghỉ, bống thấy có cái gì như kiến cắn dưới ñít. Lật cối lên xem, hóa ra có hai cô gái vì tránh nạn mụ chằng (dà dìn) ăn thịt nên nấp vào ñây. Anh gọi mụ chằng ñến, hai bên ñánh nhau, nhưng hễ chém ñược nhát nào thì mụ lại thè lưỡi liếm, vết thương lại lành như cũ. Tối lại anh tìm ñến nơi ở của mụ, mới hay chỉ cần bôi phân lợn phân chó vào lưỡi dao thì phép của mụ sẽ không còn mầu nhiệm. Anh làm theo, liền tiêu diệt ñược mụ và mấy ñứa cháu mụ, trừ ñược mối họa cho dân.

Để tìm người anh ruột, anh ñưa hai chị em cô gái lội theo dòng nước ñục. Gặp một con khỉ cái ñang giặt quần, anh hỏi: - "Quần này có phải của anh ta không?"

Khỉ không ñáp chỉ cười, anh rút dao chém chết. Gặp lại người anh, sau khi tâm sự, người anh hỏi: - "Có thấy chị dâu giặt quần ngoài sông không?" - "Chẳng thấy ai cả", em ñáp, "chỉ thấy một con khỉ, em ñã giết chết rồi". "Đó là chị dâu mày ñó". - "Bây giờ có hai chị em, anh lấy chị, em lấy em, ta cùng làm ăn với nhau". Người anh tuy nhận lời lấy chị, nhưng thấy vợ em ñẹp nên có ý muốn chiếm. Một hôm hắn bảo em trèo cây hái quả, rồi chặt, cây ñổ làm em rơi xuống hố sâu. Đoạn hắn bỏ về nói dối là em ñã chết, bắt em dâu phải lấy mình. Con chó chín ñuôi thấy vắng chủ bèn ñi tìm, thấy chủ dưới hố sâu bèn thò ñuôi xuống cho chủ nắm kéo lên, nhưng mỗi lần kéo là một lần ñứt ñuôi, ñứt ñến tám lần vẫn không lên ñược. Chủ bảo chó về lấy cho mình một con dao, một cái gậy ném xuống hố. Có dao, người em gọt một cái còi (chu uýt), khi thổi lên các giống vật tập hợp trên miệng hố say sưa nghe. "Ai cứu ñược ta lên, ta sẽ tặng chiếc còi này!". Nhiều con vật ñậu vào cây tre làm cho trĩu ngọn xuống hố, anh chàng bám vào ngọn, ñược tre ñưa lên mặt ñất. Thấy giống vật cứu mình quá ñông anh nói: - "Bây giờ ta tung còi lên, ai cướp ñược thì giữ lấy!" Một con diều hâu cướp ñược chiếc còi. (Vì vậy ngày nay diều có giọng hót: "chu uýt chu uýt"). Người em thay hình ñổi dạng làm người ăn xin, ñến xin ở chăn trâu cho người anh. Một ñàn quạ ngày ngày ñến trước nhà kêu: - "Chủ ngồi ghế chủ chết, chủ chăn trâu chủ sống". Người anh tức mình lấy tên nó ra bắn nhưng không trúng - "Để tôi thử bắn xem!" Người em nói vậy và cầm lấy tên nỏ. Lập tức em chĩa vào ngực anh bắn một phát, chết1.

Người Tày ở Cao-bằng còn có truyện Ông tiên hươu là một dị bản của truyện vừa kể:

Xưa, ở Cao-bằng có một người tên là Vi Xuân Ngân là người có hiếu. Mẹ bị

bệnh lạ, thầy thuốc bảo chỉ có uống sữa hươu mới lành. Anh vào núi tìm hươu không ñược, ngồi khóc, ñến ngày thứ ba bỗng gặp một ñạo sĩ ñội mũ vàng, hỏi: -

"Tại sao con khóc?" - "Vì không kiếm ñược sữa hươu về chữa bệnh cho mẹ".

"Muốn kiếm ñược sữa hươu phi hóa hươu không xong". "Chỉ mong bệnh mẹ

ñược lành, còn thân này dù hóa hươu có ngại gì". Đạo sĩ bèn ñưa cho một cái da 1 Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập II, ñã dẫn.

1201

https://thuviensach.vn

hươu bảo mặc vào, rồi dặn: - "Đừng nói tiếng người, chỉ kêu "ao, ao" gọi bầy là ñủ". Anh ñi lẫn vào bầy hươu ñể lấy ñược sữa ñưa về và bệnh mẹ anh quả lành.

Sau khi mẹ chết, anh tống tang rồi bỏ nhà ñi biệt, người nhà tưởng là ñã chết.

Một hôm con là Vi Xuân Lan vào rừng hái củi gặp một con hươu, hươu bảo: -

"Ta là cha mày ñã hóa hình về núi. Vì tình cha con nên ta cố tìm gặp ñể chỉ cho một cách sinh nhai". Nói ñoạn húc ñầu vào gốc cây cho gãy sừng, lấy sừng trao cho con, dặn: - "Hãy lấy dây buộc sừng rồi kéo ñi, sừng vướng vào ñâu thì ñó là ñất làm ăn ñược và sẽ lấy ñược vợ ñẹp!" Con bèn làm theo, sừng mắc vào một nơi, bèn ñến ñấy dựng nhà khai hoang trồng trọt. Ở ñây không phải là nàng tiên gặt giúp, mà nàng tiên bí mật ñến nhặt cỏ rác sau mỗi lần cày bừa. Lấy làm lạ, một hôm anh nấp trong bụi rậm, ñến chiều thấy một nàng tiên từ trên mây bay xuống giấu cánh vào một hốc cổ thụ rồi ngồi nhặt cỏ. Anh lén lấy trộm cánh ñem về giấu ở cót thóc. Nàng tiên cũng trở thành vợ anh rồi sinh một ñứa con.

Để dỗ con khi vắng vợ, anh thường lấy cánh tập bay cho con nín. Cho nên mỗi lần chồng ñi vắng, vợ bế con ñi qua cót thóc thì con khóc lóc như ñòi vật gì.

Nhờ ñó vợ tìm ra ñôi cánh của mình, bèn cho con ăn no, ñặt con trong một nồi lớn rồi vỗ cánh bay mất. Chồng về thấy con ngửa mặt lên trời mà khóc, biết là vợ ñã bay ñi rồi. Một ñêm nọ buồn bã chong ñèn ngồi ñến khuya, bỗng nghe ngoài sông có tiếng sột soạt, chạy ra nhìn thì hóa ra là vợ. - "Thiếp là con gái hạc, - vợ nói, - chàng là con chúa tiên hươu, bố chàng sai thiếp xuống trần giúp chàng, nay duyên số ñã hết, chỉ ñến ñây giúp chàng gặp bố một phen". Hai vợ

chồng bèn ngồi lên xe có bánh bằng lông. Chẳng mấy chốc ñã ñến ñộng, anh thấy bố ngồi trên giường ñá, một bầy hươu vây quay ñộ mươi con. Vợ chồng vào lạy chào kể chuyện hàn huyên một lúc. Ông không nói gì chỉ gật ñầu ñộ ba bốn lần, rồi chỉ vào bình sữa hươu bảo uống. Uống xong, ông hất tay có ý bảo ñi. Hai vợ chồng ra xe trở về. Nghe tiếng gà gáy, vợ giục chồng xuống xe rồi bay ñi mất. Kết cục gần giống ñoạn cuối của truyện Từ Thức. Anh chàng nhìn lại thấy phong cảnh khác xưa, mà con mình thì ñã lớn. Hỏi thì con cho biết bố mẹ

ñi vắng ñến nay ñã ba mươi năm. Ngày nay ở Cao-bằng còn có làng gọi là làng Tiên (Tiên thôn), ruộng ở ñây gọi là ruộng hươu (lộc ñiền)1.

Người Dao có truyện Chiếc sừng nai và mụ Hùm, hay truyện Nhã, người săn nai cũng là một với truyện của người Tày, chỉ có khác một vài tình tiết. Ví dụ về

lý do hóa hươu (hoặc nai) có người kể: Vì giết hại nhiều thú rừng nên người ñi săn sau khi nuôi con khôn lớn bỏ nhà ñi sống với ñàn nai ñể khỏi lụy tới ñời con cháu (truyện Dao quần Chẹt, Dao tiền). Hay có người kể: Người chồng thợ săn khờ dại và nghễnh ngãng. Vợ bảo chồng kiếm mộc nhĩ, chồng nghe không rõ tưởng là lộc nhĩ (tai hươu) bèn cố công săn ñược nhiều hươu nai, chỉ cắt lấy tai 1 Theo Lê Trọng Hàm. Minh ñô sử; Sê-ông (Chéon). Sưu tập những bài mới.

1202

https://thuviensach.vn

về cho vợ. Vì giết hại nhiều nai, Ngọc Hoàng bắt hóa thành nai (truyện Sán Dìu).

Về chỗ nàng tiên ñưa chồng con lên trời, có người kể: nàng bắc cầu vồng xuống cho con mà không cho chồng lên; có người kể nàng buông xuống một chiếc thang bên ñỏ bên xanh dặn hai con trèo trước, rồi ñến chồng, rồi mới ñến chó vàng. Chồng quên lời dặn, cho chó trèo thang trước mình, thấy ñít chó nhún nhẩy, hắn không nhịn ñược cười nên ngã lộn cổ.

Về chỗ sắp ñặt cho hai con xuống trần, nàng tiên còn dặn con "phải ñến nhà mụ Hùm mượn thanh la, chiêng, trống, tù và, ấn tín ñể về làm ma cho bố. Mụ sẽ

cho mượn nhưng khi trả, mụ lại tìm cách bắt hai con ăn thịt, vì vậy mẹ cho hai con hai chiếc kim biết ñối ñáp". Nhờ có kim ñối ñáp thay mình, nên hai ñứa bé trốn ñược rất xa, mụ Hùm mới biết; ñuổi theo thì ñã không kịp.

Truyện cũng có ñoạn cuối nói ñến sự chia rẽ của hai ñứa con nàng tiên, anh làm trái lời mẹ chịu hậu quả xấu, còn em làm ñúng, giết ñược yêu tinh (ở ñây chiếm ñược của nó cái gậy ñầu sinh, ñầu tử), cứu ñược hai cô gái, lấy một cô làm vợ, còn cô chị (ở ñây mắt và tai của chị bị mối ăn mất) ñưa ñến gả cho anh mình thay cho khỉ, hươu, lợn, do anh lấy làm vợ. Cuối cùng người em cũng bị

anh gạt, xô xuống hang (ở ñây là hang hổ), nhờ mưu trí và nhờ con chó nên em thoát chết, trở về. Không có tình tiết em bắn chết anh, nhưng người anh cũng bị

chó cắn chết1.

Người Thái cũng có chuyện Lục Pịa (pịa: mồ côi), nội dung cũng như truyện Ý Pơ-ja của người Tày, nhưng tình tiết có nhiều nét khác: Một người thợ săn có vợ ốm nghén thèm món nấm tai hươu nhưng vì hết mùa nấm, chồng ñành năn nỉ với hươu cho mình mượn tai về cho vợ ăn, hẹn ñến mùa nấm sẽ kiếm tai khác chắp ñền. Vợ ăn rất thỏa mãn, chẳng bao lâu ñẻ ñược một trai tức Lục Pịa. Đến hạn hươu ñòi tai, dĩ nhiên không có trả, chồng phải ở với hươu ñể trừ nợ. Trước khi ñi, chồng dặn vợ phải chăm sóc cho con, ñến ngày con lớn giao cho nó một bộ cung tên bảo bắn chỉ thiên, tên rơi xuống ñâu có lửa bốc lên là nhà ở ñó. Ở với hươu ñược bốn năm, một hôm nhớ nhà, người nai -

người thợ săn - trốn về thăm, không ngờ chó không nhận ra chủ, cắn ầm ĩ.

Hoảng sợ, hắn nhảy xuống ñất, sừng bị gãi. Hắn trao sừng cho vợ: - "Khi muốn trồng cây thì kéo sừng ñi, hễ vướng gốc thì phá ruộng, vướng chông gai thì phá nương", rồi bỏ ñi biệt. Lục Pịa làm theo lời bố. Ở ñây không phải sừng mắc lại mà "kéo sừng ñến ñâu, cây cối chông gai bờ bãi bằng ñi ñến ñấy". Anh bắn một phát tên lên trời, khi mũi tên rơi xuống một chỗ ñất "tức thì chỗ ấy bốc lửa ñốt 1 Theo Nàng Át Kao và Truyện cổ Việt-bắc, tập I, ñã dẫn. Trong Truyện cổ Dao thì người kể

chia làm hai truyện (1. Người chồng hóa nai; 2. Trộm áo nàng tiên) tuy có nhiều tình tiết mới, nhưng sự tiến triển của truyện có chỗ không ñược lô-gích.

1203

https://thuviensach.vn

sạch cỏ rác". Cũng có việc cắt lúa, cắt ñến ñâu lúa ñâm bông ñến ñấy, cũng có ba nàng tiên ñặt cánh ở trên bờ ruộng ñến gặt ñổi công cho Lục Pịa ñể chàng hái hộ lá dâu, cũng có việc nàng tiên trẻ nhất ñành ngồi nhờ nhà Lục Pịa vì bị chàng giấu cánh. Vì nhà chỉ có một giường, hai người nằm chung nhưng ñã hữu ý ngăn ñôi bằng lá khoai nước, hẹn nếu Lục Pịa làm rách thì không ñược lấy nàng tiên, trái lại nàng tiên làm rách thì phải lấy Lục Pịa. Cuối cùng nàng tiên ñành phải lấy Lục Pịa vì mẹo của chàng. Nàng tiên cũng ñẻ ñược hai trai là Nóng (Pông) và Lạnh (Dân), cũng tìm ra ñược cánh và bay về trời với câu dặn: - "Nếu bố

ñánh bằng chổi thì khóc to lên ñể mẹ tìm cách ñón, và khi mẹ thả dây xuống thì nhớ leo dây ñỏ và dây vàng, ñừng leo dây trắng." Sau ñó con lên ñược ñến trời, còn Lục Pịa vì không ñược biết lời dặn, leo lên bằng dây trắng nên dây ñứt ngã lộn cổ, chết hóa thành ñỉa và vắt.

Cũng như truyện của người Tày và người Dao, truyện còn phát triển cho ñến ñoạn cuối nảy sinh mâu thuẫn giữa anh và em. Và trước khi xuống trần, còn có ñoạn thử thách giữa hai ñứa trẻ và bà ngoại chúng: bà ngoại của Nóng và Lạnh là yêu tinh rất thèm thịt người. Mụ buộc hai cháu lần ñầu tiên phải phát cho ñược chín gò, mười ñồi núi. Nhờ có kim và chỉ của mẹ, chúng làm xong. Tiếp ñó, mụ bắt chúng ñến mượn trống ở nhà em gái mình - vốn là hùm tinh. Nhờ

khôn ngoan nên chúng chẳng những thoát chết mà còn ñánh lừa mụ này buộc lọ

và ống vào người ñể lội sông nên chết ñuối. Tiếp ñến bà ngoại bắt chúng chui vào trống cho mụ ñánh. Nhờ tháo tang trống, nên ñánh mấy cũng không việc gì.

Trái lại khi mụ chui vào, chúng bít chặt tang trống mà ñánh, làm mụ chết tươi.

Khi tiễn hai con xuống trần, nàng tiên cũng cho chúng một con ngỗng, một con chó và hai gói cơm, ở ñây không có dao và gậy, nhưng lại có sợi chỉ và cái kim, cũng dặn hễ ngỗng kêu mới ñược mở gói ra ăn, ñóng thuyền thì ñóng bên ñường không nên ñóng trong rừng, ñi trên sông thì, ngược lại với truyện trên, chọn dòng ñục chớ chọn dòng trong. Nóng thiếu kiên trì nên chịu ñựng hậu quả

xấu; giở gói cơm ăn khi ngỗng chưa kêu nên chỉ toàn ñất và sỏi; ñóng thuyền ở

rừng sâu ñể khỏi phải mất công kéo gỗ, vì vậy không ñược ai chỉ vẽ nên kỳ cạch mãi không xong; ñi dòng trong nên không gặp xóm làng, ñành phải lấy khỉ làm vợ. Trái lại, Lạnh làm ñúng lời mẹ dặn nên khi giở gói cơm ra ăn có xôi trắng thơm tho, ñóng thuyền ở bên ñường ñược người qua kể lại chỉ bảo nên chóng hoàn thành, ñi dọc sông ñục nên ñánh ñược nhiều tôm cá và gặp nhiều làng bản.

Lạnh cũng gặp hai cô gái dưới cái cối úp sấp, chàng cũng phải chiến ñấu với yêu tinh, và còn có xà tinh và hùm tinh. Nhờ chiếm ñược chiếc gậy ñầu sinh ñầu tử, chàng ñã tiêu diệt chúng và làm sống lại người và súc vật ñã bị chúng ăn thịt.

Cũng như các truyện trên, Lạnh cũng ñi tìm Nóng sau khi lấy cô em làm vợ.

Lại cũng ñưa cô chị (cũng bị mối ăn cụt tai) ñến cho Nóng làm vợ sau khi vô tình giết con khỉ cái ñang giặt quần, vốn là vợ của Nóng. Nhưng truyện không 1204

https://thuviensach.vn

kết thúc bằng cuộc xung ñột giữa Nóng và Lạnh, mà trái lại bằng một không khí gắn bó giữa hai người, nhờ ñó dựng lên một bản mường thịnh vượng1.

Người Tày còn có truyện Trứng trời, cũng là một dị bản có nhiều tình tiết khác với các truyện trên, ñặc biệt việc chàng trai lấy vợ tiên có cánh lại tương tự với truyện Nàng tiên trong vỏ ốc (Khảo dị truyện số 117, tập III): Có hai anh em mồ côi ở Mường Lũm. Ngày bố mẹ mất, họ giết trâu bò làm ma quá nhiều nên trở thành nghèo. Một hôm hai anh em làm rẫy ñem theo một con chó vá. Nghe chó sủa ở ñống cỏ, hai người thấy một quả trứng lớn lạ lùng. Bèn ñi báo với tạo. Tạo bắt lăn trứng về nhà mình, lăn không ñược, lại bảo lăn tới nhà bố mình, cũng không ñược. Nhưng khi bảo lăn về nhà hai anh em thì lăn ñược. Từ ñó, mỗi lần ñi làm về thấy cơm canh sẵn sàng, củi nước ñầy ñủ, áo rách vá lành... Anh bảo em: - "Mai mày ñi làm, tao rình xem". Anh thấy từ trong trứng chui ra một nàng tiên có bốn cô hầu hạ, mỗi người làm một công việc.

Xong lại chui vào trứng, trứng liền lại như cũ. Hôm sau ñến lượt em rình, khi trứng nở, hắn nhảy ra ôm lấy nàng tiên, bốn cô kia bay mất. Nàng tiên bị tước mất cánh, ñành ở lại làm vợ, trong bảy tám năm ñẻ ñược hai trai. Một hôm anh chàng ñi xa, bảo nhỏ hai con: - "Cánh của mẹ, bố cất trong ống thổi cơm ñể

trong một cái gùi, chớ nói cho mẹ biết". Nhưng bằng cách dỗ dành con, mẹ cũng tìm biết ñược. Được cánh, mẹ bỏ chiếc nhẫn vào nồi nước cho hai con mê chơi rồi bay về trời. Bố về biết con ñã tiết lộ, bèn bảo con chặt mỗi ñứa một bó sậy, rồi rút sậy ñánh con, gãy cây này thay cây khác. Em chặt sậy non, anh chặt sậy già nên bị ñánh nhiều hơn em. Đoạn bố bỏ ñi tìm mẹ. Không thấy bố về, hai anh em ngồi bên bếp khóc mãi. Chúng tìm thấy hạt một cây kè, bèn gieo ngay ở bếp.

Chỉ trong mấy ngày cây ñã mọc lớn - "Mọc cao lên!" chúng nói; cây mọc cao thêm - "Thấp xuống!" Cây cúi xuống, - "Cho ta quả!" Cây tự nhiên có quả. Một ñàn chim "nghe" thấy quả tới ăn, - "Hãy mang chúng tao ñến mẹ, chúng tao sẽ

cho ăn!". Không mang ñược, chìm ñành bay ñi. Đến lượt chim bồ tát ñến, chim bảo chúng lấy lưới tự ngồi vào trong rồi buộc ở chân chim. Chim bay mãi ñến một bờ sông, bỏ chúng lại rồi ñi mất. Ở ñây có một con chó chín ñuôi. - "Ơ chó, ñưa ñến chỗ mẹ chúng tao ở!". Chó bảo nắm lấy ñuôi, ñưa chúng qua sông, rồi cũng ñi mất. Ở ñây cũng có tình tiết hai ñứa bé xin một người ñàn bà nước uống rồi ñánh rơi nhẫn vào thùng, cuối cùng mẹ nhìn thấy nhẫn liền ñoán ra con, bèn xin phép Ngọc Hoàng (Pô Then) cho con ñến với mình. Ngọc Hoàng cũng buộc chúng phải qua ba cuộc thử thách: 1) buộc cho ñúng hai trăm thừng vào hai trăm con trâu, trâu nào thừng ấy (một con sâu "ngoằn" ñến giúp việc này); 2) ñếm một ñống kim rất lớn (con "nieng kim" giúp); 3) chỉ ñúng tay của mẹ trong số

những tay của con gái Ngọc Hoàng từ buồng thò ra (sâu "ngoằn" lại giúp). Mẹ

con gặp nhau mừng rỡ, cuối cùng Ngọc Hoàng buộc cả mẹ lẫn con về trần sau 1 Theo Vũ Ngọc Phan. Truyện cổ Việt-nam.

1205

https://thuviensach.vn

khi cho mỗi cháu một cây gươm: anh gươm bạc, em gươm sắt. Dọc ñường gặp một thân cây chắn ngang ñường. Hai ñứa con bước qua vô sự, nhưng khi mẹ

ñịnh bước qua thì cây ngóc lên, ñịnh lòn xuống dưới thì cây lại hạ xuống, mà ñi ñường khác thì không có lối. Thấy thế, hai con rút gươm chặt cây, không ngờ có máu từ thân cây chảy ra, mẹ chúng bảo: - "Thôi thế là các con giết mất bố rồi!

Vậy cho các con xuống, mẹ lại trở về trời". Trước khi từ giã, mẹ cũng dặn khi lội suối thì lội suối nước trong ñừng lội nước ñục, ở ñây còn dặn khi ăn thì ngồi ñá bằng, ñừng ngồi ñá dốc, v.v... Và truyện cũng có một ñoạn kết thúc bằng mâu thuẫn giữa anh và em như truyện Ý Pơ-ja1.

Đồng bào Mường có truyện Chàng trai săn:

Một chàng trai làm nghề ñi săn cũng có một người bố vì săn bắt nhiều hươu nai quá nên bị Phật bắt làm kiếp hươu ñể trả nợ. Một hôm nghe mẹ kể chuyện, anh mang nắm cơm ñi tìm bố. Đến chỗ có nhiều hươu nai, anh ném nắm cơm vào nhưng chẳng có con nào rò tới, trừ một con, - "Bố ñấy phải không?", anh hỏi, - "Ừ", - "Bố về với mẹ ñi!" - "Bố như thế này về sao ñược. Con gắng nuôi mẹ già, nhưng ñừng săn nai mà phải tội như bố", - "Không có ruộng thì lấy gì mà làm ăn". Hươu cũng trao cho con cái sừng của mình, bảo buộc dây mà kéo, ñến chỗ nào mắc lại là có thể khai phá thành ruộng ñược. Cũng có truyện lúa gặt trước ñâm bông sau, cũng có năm nàng tiên giúp anh gặt, gặt ñến ñâu bít ống lúa lại ñó, cũng có chuyện giấu cặp cánh giữ lại một nàng làm vợ, sinh ñược hai con trai. Khi anh vâng lệnh vua ñi ñánh giặc, cũng như truyện của ta, anh dặn vợ: -

" Có ăn thì ăn chín cót lúa trằm, ñừng ăn năm cót lúa nếp". Cũng có chuyện con hay quấy khóc - "Tại sao lúc ở nhà với bố thì ít khóc, còn ở với mẹ lại hay khóc thế?". Mẹ hỏi như vậy thì con ñáp: - "Vì bố thường lấy cái lồ lồ vằn vằn xanh xanh ñỏ ñỏ cho con chơi", - "Để ở ñâu?", - "Ở cót lúa nếp". Được cánh, mẹ cũng bay về trời, nhưng nghe tiếng con khóc lại bay trở lại, bỏ hoa tai vào chậu nước, dỗ: - "Khi nào hoa nổi thì hãy nhìn theo mẹ nhé!". Chồng dẹp giặc về thấy mất vợ, bỏ con ở nhà ñi tìm. Lúc này có loạn rừng, anh phải ñi săn hổ cứu hươu nai (vì sợ nó bắt mất bố hươu). Diệt xong nạn hổ, anh lại lang thang ñi tìm. Trong khi ñó, con ở nhà khóc suốt ngày ñêm. Trên trời, nghe tiếng con khóc, mẹ

thương quá bèn xin với Phật, Phật ñộng lòng cho nàng xuống với con. Chàng trai ñi mãi không tìm ñược cũng trở về, thấy vợ con thì sung sướng quá. Hai vợ

chồng cùng kể chuyện cho nhau nghe rồi khóc, nước mắt của họ biến thành hồ

rộng, vợ chồng con cái biến thành hoa sen2.

Người Nghệ-an có truyện giống với truyện của ñồng bào Mường:

Một người ñói khổ không biết lấy gì ñể ăn bèn ngồi khóc. Bụt hiện lên hỏi: -

"Vì sao mà khóc?", - "Đói khát mà không biết cách gì làm ăn", hắn ñáp, - "Con 1 Theo Đờ-jor-jơ (Degeorge), báo ñã dẫn

2 Theo lời kể của ñồng bào Mường ở Hòa-bình.

1206

https://thuviensach.vn

ñừng khóc nữa, ông cho con một cành rào (cành rào: ngọn tre bao gồm cành lá gai góc). Kéo ñến ñâu mắc lại là ruộng của con ñó". Hắn làm theo, từ ñó có ruộng ñất cày cấy làm ăn. Cũng như các truyện trên, ñến mùa lúa chín, gặt ñến ñâu lúa lại ñâm bông ñến ñấy. Lại ngồi khóc. Tự nhiên một nàng tiên từ trên trời xuống gặt giúp. Ở ñây, nàng tiên lấy chỉ buộc ñầu lúa không cho mọc thêm.

Nàng tiên cũng không trở về ñược vì bị hắn giấu mất cánh. Hai người cùng ăn ở

với nhau, ñẻ ñược một con trai. Chồng cũng ñi lính giấu cánh vợ dưới bồ lúa ré, dặn vợ hết gạo thì xúc lúa mùa mà ăn, " chớ ăn lúa ré, chết cả mẹ liền con". Vợ

cứ xúc lúa ré nên tìm ñược vật cũ. Thấy mẹ tập bay, con cười, mẹ nói: - " Con ơi con chớ có cười, ñể mẹ thử tập lên trời con xem. " Trước khi lên trời, ở ñây mẹ

ñóng cửa sập rèm, nấu một nồi cháo múc ra từng bát, ñặt khắp cả nhà ñể con ñói bò ñến ñâu ăn ñến ñó. Chồng ñi lính về thấy mất vợ. Chuyện dừng lại ở ñây1.

Đồng bào Thái (Nghệ-an) cũng có truyện Lúa chàng Nai gần với truyện trên: Một người ñàn bà góa một hôm lên núi giải khát ở một vũng nước nai thường uống, từ ñó có mang, sinh ra một ñứa bé ñặt tên là Nai. Lớn lên, Nai ñi tìm cha ở

vũng nước. Gặp một con nai già cho một cái gạc (sừng) thằn, bảo dùng nó làm rẫy. Nhờ có gạc, Nai vỡ ñược một ñám ruộng, gọi là ruộng cha Nai. Cũng như

các truyện trên, khi lúa chín, gặt ñàng này lại trổ ñàng khác, không thể gặt xuể.

Nghe tiếng anh khóc, hai cô tiên ñi hái dâu ñến gặt giúp, gặt ñến ñâu nút rạ lại ñến ñó. Nhưng một trong hai nàng bị hắn giấu cánh, ñành phải ở lại làm vợ, ñẻ

ñược một trai một gái. Một hôm vợ Nai cũng tìm ñược cánh trong bó lúa, bèn lắp vào tập bay. Thấy con cười, mẹ cũng bảo: " Sằng sặc chi bay, ba ngày vắng mẹ thì bày xương ra". Nàng tiên cũng nấu cháo múc làm nhiều bát trước khi lên trời. Chồng về hai tay mang hai con vào rừng tìm vợ. Ở ñây phương tiện lên trời do con nai già hiện ra bảo cưỡi lên lưng mình mang ñi tìm. Đến ñất trời, cha con gặp các nàng tiên ñang chuẩn bị lễ mừng cho con gái vua Then - vợ Nai - mới trở về. Nai nhờ hai nàng bế con ñến gặp mẹ nó. Vợ chồng sau khi gặp nhau ñến xin phép vua Then cho ñoàn tụ. Vua cho. Nhưng một thời gian sau Nai nhớ cõi trần, ñòi vợ trở về. Nai già nghe lời khấn lại hiện ra cõng chồng và hai con, theo sau là vợ Nai bay trốn khỏi cõi trời2.

Người Choang (Trung-quốc) có truyện A-dao dũng cảm tương tự với truyện của người Tày:

Một em nhỏ nhà nghèo tên là A-dao bị lũ trẻ nhạo là con không bố, hỏi mẹ, mẹ bảo: - "Mười năm nữa sẽ cho biết!". Một hôm mẹ bị bệnh nặng mới cho con biết: bố nó vốn là thợ săn giỏi, bị lão nhà giàu ñuổi vào rừng ñể ñền những thú dữ bị bố bắn chết. Nay muốn tìm phải leo lên ñỉnh núi cao nhất mà gọi. A-dao làm theo thì nghe tiếng vọng ñáp lại hứa mai sẽ về. Ngày mai quả thấy bố ñầu có 1 Theo Bản khai sách Hữu-lập, sách Vĩnh-lại và sách Nhiêu-hợp, tập I.

2 Theo Truyện cổ Thái, Nhà xuất bản Văn hóa, Hà-nội, 1980.

1207

https://thuviensach.vn

ñôi sừng dài, mình mẩy lông lá, chưa vào nhà ñã bị chó cắn ñuổi phải chạy, sừng va phải cửa rơi ra. Hôm sau A-dao lại lên núi gọi, bố cũng bảo lấy dây buộc sừng kéo ñi, sừng cắm vào ñâu làm ruộng ở ñó. Khi lúa chín, gặt ñến ñâu lúa cũng ñâm bông ñến ñấy, cũng có bảy nàng tiên ñặt cánh xin gặt giúp, lúa cũng không ñâm bông nữa. A-dao cũng giấu một ñôi cánh nhỏ, nàng tiên không về

trời ñược ñành làm vợ A-dao. Lão nhà giàu thấy vợ A-dao ñẹp bắt dẫn vợ tới, nhưng nàng tiên lấy cánh bay lên trời rồi dòng dây cho chồng lên.

Bố vợ ghét chàng rể, một hôm sai rể ñi mượn thanh la của yêu tinh ñể dùng vào ngày sinh nhật, thực ra là ñể cho yêu ăn thịt A-dao. Nhờ có ba cái kim của vợ cắm trên lầu, trong nhà, ngoài cổng trả lời thay chàng những câu hỏi của yêu tinh trong khi nó bận mài răng ñịnh ăn thịt. Khi yêu tinh biết sự thật thì A-dao ñã cầm thanh la về ñến nhà rồi. Hôm sau bố vợ lại sai rể ñi bắt hổ. Nhờ chiếc ô sắt của vợ, A-dao nhè khi hổ há to miệng, ñâm ô vào tận cuống họng, giương ô ra, rồi cứ thế kéo hổ về. A-dao lại ñược vợ cho một ñoản ñao ñi men theo khe nước ñục ñể tìm thôn xóm, nhưng tới nơi nào cũng thấy vắng bóng người (vì họ cũng bị yêu tinh ăn thịt), một hôm phát hiện ra một em gái mười hai tuổi nấp dưới máng ngựa úp sấp. Ở ñây yêu tinh cũng bị chém, bị nhát nào, liếm lại lành ngay nhát ấy. Cũng có việc A-dao lẻn ñi theo, biết ñược cách giết mụ yêu là bôi phân người, phân chó vào lưỡi dao. Khi mụ yêu chết, chàng ñến nhà chiếm ñược cái gậy ñầu sinh ñầu tử, làm cho hai con mụ chết và cứu người và vật sống trở lại.

Đoạn kết: A-dao ñưa vợ xuống dùng gậy chỉ chết lão nhà giàu, từ ñấy họ sống hạnh phúc1.

Người Mèo có truyện Rì cắn rì câu cũng là một dị bản:

Chứ mồ côi cha mẹ từ thuở lọt lòng. Khi có mang người mẹ chàng thèm thịt chim "rì cắn rì câu", bảo chồng ñi tìm - "Không biết hình dáng nó như thế nào?", chồng hỏi - "Một cánh một chân" - "Làm tổ ở ñâu?" - "Cứ ñi tìm không rừng này thì rừng khác". Tìm mãi không ñược, chồng chết hóa thành giống chim ấy. Lớn lên, Chứ chơi với bọn trẻ, về hỏi mẹ: - "Bố con ñâu?" - "Còn vào rừng bắn chim". Một hôm Chứ gặp một ông già, ông bảo làm một chiếc sáo rồi trèo lên cây cao nhất mà thổi, hễ thấy ai ñến sau là bố. Chứ thấy một con vật có chín sừng, con vật nói: - "Có phải Chứ thì xuống với bố", bèn dẫn Chứ về hang ở.

Một hôm bố bảo: - "Con lớn rồi, lấy vợ ñi!" Chứ ñi ra khỏi hang gặp một cô gái bị hổ ñuổi, anh ñánh chết hổ cứu ñược, cô ngất ñi, khi tỉnh dậy bằng lòng lấy Chứ (không có hình ảnh cặp cánh) rồi sinh ñược một con. Chứ nhớ mẹ ñòi về

thăm, con vật chín sừng - bố Chứ - bèn ñi tìm ñược một con lợn rừng béo và một vò rượu ngon ñể thết.

1 Theo Truyện dân gian Trung-quốc

1208

https://thuviensach.vn

Về nhà ñược ít lâu, vợ chồng lại trở về hang. Ở ñây không có hình ảnh lấy dây buộc sừng kéo mà chính người bố lấy sừng cày cho chín ñám ruộng rồi húc ñổ

cây làm chín ngôi nhà. Làm xong bố bảo: - "Bố sắp phải ñi xa, vậy các con nhớ

khi nào ñằng Đông hiện ra ñám mây thì ñến ở nhà, sẽ có ñủ ñồ cần dùng". Vợ

chồng quên mất lời dặn nên ba năm sau mới tới, chỉ thấy một cái sừng. Hai người từ ñấy dùng sừng cày ruộng không cần trâu, húc ñổ cây không cần chặt.

Giàu có, họ cho dân bản cùng dùng, mọi người ñều giàu có sung sướng1.

Truyện Củ và Kỳ của người Pu Péo dường như cũng thuộc loại truyện trên, nhưng lại không nhắc gì ñến hình tượng con hươu và cái sừng hươu (hoặc nai).

Truyện chỉ bắt ñầu từ chỗ chiếm bộ cánh của nàng tiên:

Một chàng thợ săn thấy một bầy thiên nga tháo cánh hóa thành những cô gái xinh ñẹp xuống hồ bơi lội, bèn giấu ñi một cặp cánh buộc một nàng trở thành vợ.

Sau sáu năm, vợ sinh ñược hai trai là Củ và Kỳ. Cũng có việc vợ trở về trời sau khi phát hiện cặp cánh bằng cách quét chổi thấm nước năm lần vào cánh cửa tủ.

Ở ñây, sau ba ngày người vợ ñón cha con lên bằng ba tia chớp. Người bố mở

mắt phạm vào ñiều cấm kỵ, thấy tia chớp là con rồng thì sợ, dùng dao chém rồng, cuối cùng cả rồng lẫn người rơi xuống núi ñá chết. Trong khi ñó hai ñứa con ñến ñược với mẹ nhưng lại bị vua trời - ông ngoại - ghét, tìm cách giết ñến bốn lần nhưng nhờ chiếc kim biết ñối ñáp của mẹ nên tránh ñược: 1) ông cháu ñi chặt cây, ông ñứng trên cao lao cây xuống cháu; 2) ông cháu ñi ñồi tranh, khi cháu lọt vào giữa ñồi, ông ñốt; 3) ông sai cháu ñi mượn trống của yêu tinh nhưng nói dối là bạn già, hai ñứa mượn ñược mà không bị yêu tinh ăn thịt; 4) ông bắt cháu chui vào trống, ông ñánh, cháu lấy kim dùi thủng mặt trống, không chết, ngược lại khi ông chui vào, cháu lấy sáp bịt lỗ, ông chết. Cũng có việc mẹ

con xuống trần, nhưng mẹ không ñi ñược vì có cây nằm chắn ñường cứ ngóc lên mỗi lần mẹ ñịnh bước qua. Củ và Kỳ ñành từ giã mẹ. Qua sông, Củ thấy có chuối trôi có hoa ñỏ ñẹp, bèn chặt, không ngờ hoa chuối chính là mẹ chúng (không phải bố như truyện của người Tày). Nửa cái hoa chuối vào tay Kỳ hóa thành một con mèo. Sau ñó anh em chia tay mỗi người ñi một ñường. Kỳ ñến một nơi cũng phát hiện ra hai cô gái nấp dưới cối úp. Anh bảo họ xay lúa cho yêu tinh về. Chúng liền về hàng ñàn hàng lũ làm anh chém mỏi tay, nhưng cũng nhờ con mèo mới ñuổi ñược chúng và nghe lỏm ñược cách hại chúng bằng việc vung phân gà. Nhờ vậy yêu tinh chết hết trừ một con, tra hỏi mới biết cách làm sống lại những người ñã chết. Từ ñó làng bản lại ñông, Kỳ lấy hai cô làm vợ, rồi ñem mèo ñi tìm Củ lúc này ñang sống với một ñàn khỉ cái là vợ. Trong khi dẫn nhau về làng, Kỳ tìm cách giết chết ñàn khỉ, rồi cũng như các truyện trên, anh nhường cô gái bị mất vành tai cho Củ. Thấy vợ em ñẹp, Củ hại em bằng cách ñào hố ñẩy em xuống. Mèo tìm ñược hố, hằng ngày thả cơm xuống cho Kỳ.

1 Theo Doãn Thanh, Thương Nguyễn, Hoàng Thao. Truyện cổ dân tộc Mèo.

1209

https://thuviensach.vn

Nhưng rồi mèo nhảy xuống tình nguyện ñể Kỳ giết lấy xương khoét thành sáo.

Nghe tiếng sáo, chim thú tìm ñến thả dây cho Kỳ lên. Ở ñây kết thúc bằng việc Củ thấy em về thì sợ và xấu hổ, tự thắt cổ chết1.

Truyện Ả chức chàng Ngưu của ta có những tình tiết giống với truyện của Trung-quốc và của một số các dân tộc khác.

Trung-quốc có ba truyện Khiên Ngưu Chức nữ:

1) Theo Sử ký của Tư Mã Thiên: phía Đông Ngân-hà có Chức nữ con gái vua Thiên ñế. Mỗi năm, nàng cố công cố sức dệt áo quần của nhà Trời như mây.

Trời thấy nàng ở một mình bèn gả cho Khiên Ngưu ở bên kia sông. Sau khi cưới, người ñàn bà ấy bỏ bê việc dệt làm cho Thiên ñế nổi giận, bắt trở về chỗ

cũ. Về sau chỉ cho phép mỗi năm một lần qua sông ñể gặp chồng.

2) Cũng như truyện trên, sách Kinh Sở tuế thời ký kể như sau: Chức nữ là một vì sao Thiên tôn (cháu gái nhà trời) coi việc canh cửi tại Thiên cung. Nàng ở về Hà-ñông (phía Đông Ngân-hà) là người công dung ngôn hạnh toàn vẹn, nghề canh cửi rất chăm chỉ và tinh xảo, thường dệt thành gấm màu mây (vân cẩm) ñể may áo chầu cho Ngọc Hoàng. Tại Hà-tây (phía Tây Ngân-hà) bấy giờ có Ngưu lang, một vì sao Khiên Ngưu (dắt trâu) làm việc chăn nuôi chuyên cần, tài ñức ñều trội. Thấy vậy, Ngọc Hoàng bèn triệu Ngưu lang gả cho Chức nữ. Hai bên thành hôn vào ngày mồng bảy tháng Bảy gọi là tiết Thất tịch.

Sau khi cưới, vợ chồng ñem nhau về Hà-tây. Nhưng từ ñó họ say ñắm quên hết cả. Chức nữ suốt năm không về Thiên cung, bỏ bê việc canh cửi, chàng Ngưu cũng trễ nải chăn nuôi. Ngọc Hoàng nổi giận sai bắt Chức nữ lại trở về

Hà-ñông mà lưu Ngưu lang ở Hà-tây, chỉ chuẩn cho hàng năm vào tiết Thất tịch, ra lệnh Hà Bá (thần sông) sai chim thước (chim khách, cũng gọi là chim chẽo choẹt) ñốc suất ñàn chim ô (quạ) bắc cầu sông Vân-hán (tức Ngân-hà) cho phép Ngưu lang từ Hà-tây sang Hà-ñông tới Thiên cung gặp vợ một ngày. Sáng mồng 8 phải có mặt ở Hà-tây.

3) Chức nữ là con gái Tây Vương mẫu, một ngày nọ ñến tắm ở suối nước nóng với các nàng tiên khác. Một con trâu của Ngưu lang bảo anh lấy trộm áo của nàng tiên ñặt ở bờ hồ. Ngưu lang làm theo, nàng tiên bị mất áo lại là Chức nữ, nàng ñành lấy Ngưu lang làm chồng, ñẻ một trai một gái. Một hôm Chức nữ tìm ñược áo bèn bay về trời. Ngưu lang ñuổi theo. Sắp bị chồng bắt, Chức nữ kêu: -

"Ôi mẹ, cứu con với!" Bà mẹ ñang cầm cái trâm ở tay liền vạch một cái, một dòng nước mênh mông ngăn ñôi: ñó là Ngân-hà. Sau ñó vợ chồng xin Trời cho phép gặp nhau. Trời cho mỗi năm một lần vào ngày mồng bảy tháng Bảy. Ngày ñó, những con chim sẻ ở dưới trần ñến làm cầu trên sông ñể cho hai người qua 1 Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập II, ñã dẫn.

1210

https://thuviensach.vn

lại. Trên trời có bốn ngôi sao tụ bên Ngân-hà giống ñóa hoa ñó là Chức nữ; và ba ngôi khác hình tam giác là Khiên Ngưu, gần ñó lại có hai ngôi nhỏ là con của họ.

Truyện của người Lô-lô Puê-puê ở ñảo Ô-ba (Hobart) (châu Úc-Australie); Ta-ca-rô và Ba-ni-hi Ma-ma-ta, người ñàn bà ở xứ Mặt trời:

Có những người ñàn bà ở xứ Mặt trời xuống trần lấy nước biển. Xong họ ñặt cánh trên bờ rủ nhau xuống tắm. Một anh chàng là Ta-ca-rô thấy vậy bèn rình xem. Thấy Ba-ni-hi ñẹp nhất ñám, anh bèn trộm lấy cánh vùi dưới ñất ở dưới cửa nhà mình. Tắm xong, mọi người bay về trời, duy có Ba-ni-hi cùng với con ñành ở lại. Ta-ca-rô dỗ dành bảo nàng lên nhà trồng khoai mài với mẹ mình. Nói rồi anh ta ñi. Ba-ni-hi ñành lấy anh làm chồng. Một hôm ñứa bé ngắt lá khoai mài bảo: - "Mọc! Mọc". Lá tự nhiên mọc thành cây. Thấy vậy, mẹ Ta-ca-rô tưởng ñứa bé ñào trộm cây mài bèn nổi giận mắng mỏ. Mẹ ñứa bé nói: - "Không phải trộm, nó lấy lá làm thành cây ñấy!" Rồi ngồi tựa cửa khóc, nước mắt chảy xuống xói ñất, cánh lộ ra. Ba-ni-hi moi lấy cánh mang vào, rồi ñem con về xứ

Mặt trời. Ta-ca-rô về không thấy vợ, bảo chim bói cá bay lên tìm, chim lên ñến nơi thấy mẹ con ñang nhuộm chiếu. Đậu ở cây, chim vẽ hình Ta-ca-rô ném xuống. Đứa bé nhặt lên ñưa cho mẹ nó. Người ñàn bà bảo chim: - "Về bảo Ta-ca-rô lên ñây, ta sẽ xuống." Được tin, Ta-ca-rô bèn làm cung tên rất khỏe. Phát thứ hai cắm vào ñuôi mũi tên thứ nhất. Cứ thế cho ñến mũi thứ một trăm ñã ñụng ñất. Anh bắt rễ cây ña cho bám vào cái cầu bằng tên ấy. Đoạn anh thổi hơi vào và nói: - " Rễ hãy mọc lớn lên! lớn lên!". Rễ ña mọc rất nhanh, không mấy chốc quấn chặt lấy mũi tên bám lấy mặt trời. Bói cá bảo anh trang ñiểm rồi leo theo mình. Khi gặp Ba-ni-hi, anh bảo nàng xuống ở với mình. Ba-ni-hi mang chiếu cõng con ñi theo Ta-ca-rô. Nửa ñường, Ba-ni-hi cầm rìu chặt ñứt rễ ña trước mặt. Ta-ca-rô và bói cá rơi xuống, mẹ con trở lại. Từ ñấy ñường lên trời bị

cắt ñứt vì không thể bắn tới ñược nữa1.

1 Theo Su-át (Chouate). Huyền thoại và truyền thuyết thổ dân ở ñảo TânHê bờ-rít (Nouvelle Hébride) châu Úc (Australie), tạp chí Nhân loại tập VII (1912). Một dị bản kể như sau: Một bọn người có cánh ñến tắm ở sông Oa-tun (Watun) trong ñó cũng có người ñàn bà có con bé.

Cánh của nàng cũng bị một người ñàn ông lấy trộm và nàng ñành làm vợ anh. Một hôm hai người cãi nhau, chồng quát: - "Chúng mày ở ñâu thì xéo ñi!" Vợ khóc, nước mắt cũng làm xói ñất, làm lộ bộ cánh giấu dưới ñó. Vợ nhân lúc chồng vắng nhà bế con bay ñi. Chồng về hỏi vợ

cả, vợ cả không biết. Như truyện trên, anh trèo lên núi ñá Mut bắn tên lên trời, tên trúng vào cây ña gần nhà người ñàn bà. Các mũi tên sau cũng tiếp tục cắm vào ñuôi nhau, anh lấy rễ cây ña cho bắt vào mũi tên cuối cùng, rễ cũng bò ñến cành ña trên trời. Anh ta leo lên, mang theo một thúng quả cây. Đến nơi thấy con chơi ở khe, từ trên cây anh ném xuống các thứ quả. Mỗi lần nhặt ñược, ñứa bé mang về cho mẹ. Mẹ nó kêu lên: - "Ồ, ñây là loại quả mà chúng ta ăn ở

dưới kia!" Lần thứ ba, mẹ nó chạy ra nhìn lên cây thấy chồng: - "Làm sao ñến ñược ñây?" -

"Tao ñi theo một con ñường riêng". - "Tìm ai?" - "Tìm mày về" - "Tao không muốn". Nhưng người ñàn ông cố ép. Người ñàn bà buộc phải bế con ñi theo và nửa ñường nàng cũng chặt ñứt 1211

https://thuviensach.vn

Truyện của bộ lạc Ban-tích (Bantiks) ở ñảo Xê-lép (Célèbes): Có tám nàng tiên từ trên trời xuống tắm trong một cái giếng trên một hòn ñảo.

Một chàng trai tên là Ka-sim-ba-ha thấy họ bay, lúc ñầu tưởng là bồ câu, lại gần mới biết là người. Khi các nàng vùng vẫy dưới giếng, anh cũng lần tới chỗ họ ñể

áo trộm lấy một cái. Áo ấy là của nàng tiên U-ta-ha-ghi. Nàng ñành ở lại lấy anh và sinh ñược một con. Nàng dặn chồng ñừng nhổ sợi tóc trắng của mình. Nhưng anh quên mất, nhổ xong tự nhiên trời nổi một trận bão dữ dội và nàng tiên lại trở

về trời. Chồng không biết nuôi con, bèn cõng con ñi tìm. Có một cây mây ñâm thẳng lên trời nhưng gai mây dày ñặc không thể leo ñược. May có một con chuột ñồng giúp anh bằng cách gặm gai. Anh leo lên, dọc ñường nhờ nhiều con vật khác giúp nên lên ñến nơi. Lại nhờ một con chim mách cho chỗ ở, một con ñom ñóm chỉ cho anh biết buồng của vợ. Nhưng vẫn chưa hết. Người anh của vợ còn ñưa ra chín ñĩa ñậy kín bảo chỉ ñúng ñĩa của vợ rồi mới cho gặp. Một con ruồi giúp anh trong việc này. Vợ chồng mẹ con sum họp ñược ít lâu, mẹ phải dòng dây cho con xuống. Đứa bé trở về, sau trở thành ông tổ của người Ban-tích (Bantiks).

Truyện của người ñảo Lưu-cầu (Luçon):

Một chủ trại chưa vợ tên là Minh Linh Xu. Gần nhà có một giếng nước ngọt.

Một hôm hắn ñi múc nước, từ xa nhìn giếng thấy có vật gì sáng. Nhìn kỹ mới biết có một người ñàn bà tắm, áo quần còn mắc trên cây thông gần ñó. Hắn lén ñến trộm lấy áo quần mà màu sắc nom rất kỳ lạ. Người ñàn bà quỳ xuống ñể xin lại áo quần - "Tại sao lại tắm ở ñây làm vẩn ñục nước của ta?", hắn quát, -

"Nước sông suối giếng ao là của trời, tất cả mọi người ai cũng dùng ñược".

Nhưng cuối cùng người ñàn bà phải lấy hắn làm chồng. Hai người sống với nhau trong mười năm sinh ñược một trai một gái. Ở ñây không có chuyện tìm ra ñược cánh, một hôm thấy duyên số ñã mãn, vợ nhằm khi vắng chồng, trèo lên cây nói ít câu từ biệt con, rồi cưỡi mây mà ñi.

Truyện của Miến-ñiện (Myanmar) do người Tây-tạng kể, cũng tương tự: Thành phố Núi Bạc cách ly với thế giới người trần bằng ba hàng rào: 1) bằng lau sậy và gai góc; 2) con suối ñồng luôn chảy; 3) có quỷ dữ. Một hôm có chín nàng công chúa của thành phố này mang thắt lưng thần có phép bay như chim, ñi thăm một cánh rừng ñẹp tận biên giới hòn ñảo Nam ở cõi trần. Thấy hồ nước, họ rủ nhau xuống tắm. Trong khi vùng vẫy, họ giật mình vì có một chàng ñi săn ném thòng lọng vào một cô trẻ nhất là Ma-nan-hu-ri rồi dắt về cho một hoàng tử

ở Pi-en-sa. Thấy nàng ñẹp tuyệt trần, hoàng tử bèn ñặt vào chính cung mặc dầu rễ ña sau lưng anh chồng - "Mày làm gì thế?" - chồng hỏi, - "Rễ cây ñã chặt, mày về làng mày, còn tao về làng tao". (Theo Tát-tơ-vin (Tattevi), Huyền thoại và truyền thuyết ở phía Nam ñảo Păng-tơ-cốt, tạp chí Nhân loại, tập XXVII, 1931) 1212

https://thuviensach.vn

mới kết hôn với con gái một vị chiêm tinh cho hoàng gia. Sau ñó ít lâu hoàng tử

bị vua cha bắt phải cầm quân ñi ñánh giặc. Nhân dịp vắng hoàng tử, nhà chiêm tinh giải nghĩa một giấc mộng cho nhà vua là phải làm giảm nhẹ cơn giận của hung thần bằng cách hiến tế cô Ma-nan-hu-ri. Thấy người yêu của con trai có nguy cơ bị hy sinh, hoàng hậu mẹ hoàng tử bèn tìm ñến nàng dâu, trả cho nàng cái thắt lưng thần mà người ñi săn ñã nhặt ñược. Công chúa lại bay về Núi Bạc, dọc ñường dừng lại ở nhà một tu sĩ già trong rừng, kể chuyện mình cho tu sĩ

nghe và ñưa cho ông một cái nhẫn cùng những vị thuốc có thể nhờ nó mà vượt qua các hàng rào ngăn cách.

Đánh giặc về thấy mất người yêu, hoàng tử bèn cất công ñi tìm. Gặp ñược tu sĩ, hoàng tử nắm ñược bí quyết vượt qua các hàng rào, rồi trải nhiều phen phiêu lưu mới tới ñược thành phố Núi Bạc. Vua xứ Núi Bạc nổi giận vì có một người trần cả gan vào nước mình một cách tự tiện, bèn ra lệnh cho công chúa bắt hoàng tử phải chịu ba cuộc thử thách mới ñược kết duyên với chàng: 1) phải thuần ñược ngựa và voi hoang. Hoàng tử làm xong: 2) phải bắn một phát tên trúng ñích ở lâu ñài. Vốn có tài bắn, hoàng tử cũng làm xong; 3) phân biệt ngón tay của Ma-nan-hu-ri với các ngón tay của các công chúa khác thò ra ở vách.

Nhờ vua ruồi giúp nên hoàng tử thắng lợi1.

Truyện Ba-tư (Iran) có nguồn gốc từ Ấn-ñộ:

Một ñàn bồ câu từ lưng chừng trời bay xuống bờ hồ, cởi bộ áo lông ra và hóa thành những cô gái ñẹp. Khi ñang vùng vẫy dưới làn nước thì một chàng trai trộm lấy bộ áo của một cô trẻ nhất, ñẹp nhất. Cuối cùng cô nàng cũng trở thành vợ anh. Có lần chồng buộc phải ñi xa, giao cho một bà già canh giữ chỗ bí mật giấu áo nàng tiên. Một hôm bà già ngắm nàng, khen nàng xinh ñẹp, - "Tôi còn ñẹp nữa nếu ñược mặc áo quần ngày trước", cô nói. Bà già bèn lấy áo cho nàng mặc ñể ñược ngắm nghía thỏa thích, không ngờ nàng tiên mặc áo vào là bay luôn. Đoạn cuối cũng có tình tiết chàng thanh niên ñi tìm vợ, hai vợ chồng cũng lại gặp nhau tại một xứ xa xôi và bí hiểm.

Truyện Ấn-ñộ:

Một chàng chăn dê tên là Tô-ri-a thường cho dê ăn cỏ ở bờ sông. Các cô gái xứ Mặt trời thường có thói quen theo sợi nhện ñể xuống ñây vùng vẫy. Một hôm họ gọi Tô-ri-a xuống tắm và bơi lội. Mỗi lần tắm xong, các cô lại bay về trời.

Lâu dần thành quen, anh chàng chăn dê ñâm ra yêu một cô trong bọn. Bèn lập kế

ñể bắt, - "Nào ta thử xem ai lặn sâu hơn?" hắn ñề nghị. Đang lúc vui, các cô ñồng ý. Trong khi các cô ngụp xuống nước thì hắn trồi lên trước, lấy váy (sa-ri) của cô nàng rồi trốn ñi. Cô ñuổi theo hắn ñến nhà. Tô-ri-a trả nhưng không dám bắt tay cô; về phía cô gái thấy chị em ñều bay trốn cả, bèn xin làm vợ anh chàng.

1 Theo một số báo Hội [ nghiên cứu] Á châu của Băng-gan (1839).

1213

https://thuviensach.vn

Cũng như một số truyện trên, tiếp ñến ñoạn anh ñấu tranh với tên vua ñịnh chiếm mất vợ. Một người hành khất mách cho vua biết nhan sắc của vợ Tô-ri-a.

Vua mê hồn vì sắc ñẹp, tìm cách ñuổi chồng ñể bắt vợ làm hoàng hậu. Bèn ra lệnh buộc Tô-ri-a trong một ñêm phải ñào một cái hồ ñổ ñầy nước, xung quanh bờ trồng cây, v.v... nếu không xong thì chết. Nhờ vợ, Tô-ri-a làm xong. Vua lại bắt anh phải gieo hạt ñầy một cánh ñồng, khi lúa chín lại bắt gặt và dồn thành một ñống trong một ngày. Vợ gọi bồ câu tới giúp và cũng giải quyết xong. Cuối cùng, giống với kết thúc truyện Ren-nê với ông chúa (Khảo dị truyện số 60, tập II), Tô-ri-a bị vua sai bắt trói quẳng xuống hồ, nhưng anh ñánh lừa ñược mọi người ñể khỏi bị ném xuống, lại lừa ñược vua ñể vừa tình nguyện nhảy xuống hồ

với hai người hầu. Truyện còn thêm một ñoạn nữa không dính gì ñến chủ ñề

người trần lấy vợ nhà trời nên ở ñây miễn kể.

Truyện trong Nghìn lẻ một ñêm:

Gian-sá, con một ông vua, sau khi ñi nhiều nơi ñến lâu ñài của một ông già nọ

ñược mời ở lại. Một hôm ông giao cho chàng chùm chìa khóa, cho chàng tự do, chỉ cấm mở có mỗi một cửa. Không ngăn ñược tò mò. Gian-sá mở cửa ấy ra, thấy ở giữa một cảnh vườn ñẹp có một cái hồ. Bỗng thấy có ba con chim lớn dạng như bồ câu ñáp xuống bờ hồ, trút bộ lông ra hóa thành gái ñẹp xuống tắm, và sau ñó lại mang áo chim vào bay ñi mất. Từ ñó Gian-sá ñâm ra buồn rầu. Ông già phát hiện ra cái tội tò mò của anh, nhưng cũng tha cho và giúp anh tìm cách bắt cô gái ñẹp. Ông cho biết ñó là ba cô con gái vua thần thường tới tắm ở hồ.

Cũng như các truyện trên, Gian-sá rình trộm một bộ lông ñể lấy một cô làm vợ.

Nhưng sau ñó ít lâu, nàng tìm ñược bộ lông bay ñi, không quên nhắn với chồng nếu có yêu thì tìm mình ở thành Kim-cương. Gian-sá cất công ñi tìm, hỏi khắp các vua chim, vua thú, vua thần về thành Kim-cương, nhưng không một ai biết cả. Sau ñó anh gặp một pháp sư, nhờ ông này dò hỏi trong một cuộc họp giữa thần, thú, và chim. Một con chim ñến họp chậm, biết ñường ñến thành Kim-cương và thuận mang anh ñi. Đến nơi, cha vợ và vua thần tiếp ñãi anh nồng hậu và cho anh gặp vợ (theo bản dịch của Ga-lăng (Galland)).

Truyện của người Ả-rập (Arabes) ở An-jê-ri (Algerie):

Một nhà tu sĩ ñạo Hồi (tu-lép) trộm ñược "tấm da bồ câu" của người xứ thần (Jơ-nun) ñang tắm. Hắn ra một ñiều kiện chỉ trả lại khi nàng ưng thuận những yêu cầu của hắn - "Anh muốn gì?" - "Muốn lấy nàng làm vợ". Người ñàn bà ñành phải lấy hắn, sống nhiều năm ñẻ ñược nhiều con. Một hôm bọn con của nàng ñang chơi ñùa, bỗng tìm ra ñược "tấm da bồ câu", vội vàng mang ñến cho mẹ chúng. Người mẹ liền mang vào rồi trở về xứ Jơ-nun.

Truyện của người Man-gát-sơ (Malgaches) ở Ma-ña-gát-xca (Madagasca): 1214

https://thuviensach.vn

Một chàng trẻ tuổi tên là An-ñri-a-nô-rô nghe nói có ba cô gái tuyệt ñẹp thỉnh thoảng từ trời bay xuống tắm tại một hồ nào ñó. Nhờ có một thầy bói chỉ chỗ và bày cách bắt, anh lấy ñược cô trẻ nhất làm vợ. Một hôm chồng ñi vắng, vợ ở nhà bị mẹ chồng hành hạ ñến chết, khi chồng về lại sống lại. Vợ liền xin chồng ñi tìm bố mẹ mình. An-ñri-a-nô-rô muốn ñi theo, - "Đi thì rất nguy hiểm vì sẽ trải qua nhiều thử thách" - "Ta cứ ñi!" Anh nói thế, và trước khi xuất hành, anh giết bò ñãi các giống chim muông, nhờ giúp ñỡ trong chuyến ñi. Đến nơi, anh cũng bị bố vợ bắt phải làm ba việc: 1) chặt một cây to; 2) kéo một số ñồ ñạc ñã quẳng xuống ao có nhiều cá sấu lên bờ; 3) tìm cho ra vợ giữa ñám ñông các cô gái y hệt như nhau. Nhờ các giống vật giúp anh thành công.

Truyện của người Nga:

Một hoàng tử ñược vua cha hứa hôn với công chúa con vua Thủy. Một hôm anh gặp một tay phù thủy (ba-ba-ya-ga), hắn xui anh lấy áo của một cô cả trong số mười hai cô dưới hình dạng chim bay ñến bờ biển tắm. Anh lấy xong, cô bị

mất áo cũng tìm ñến lạy lục ñể xin lại áo. Không ngờ cô ấy lại là con gái vua Thủy.

Truyện của người Xa-mô-y-ét (Samoyèdes):

Một chàng trẻ tuổi ñược một bà già mách cho biết ñến rình ở một cái hồ giữa rừng sẽ thấy bảy cô gái xuống tắm, áo quần của họ bỏ lại trên hồ, cứ việc lấy một bộ rồi trốn ñi, sẽ có vợ. Anh làm theo. Cô gái mất áo theo ñến xin. Anh nói:

- "Không, ta không trả, nếu trả thì nàng lên trời mất". Cũng như các truyện trên, cô gái trở thành vợ chàng.

Truyện của người Xcăng-ñi-na-vơ (Scandinaves) trong Ét-ñát:

Có ba anh em hoàng tử ñi săn ñến một cái hồ, thấy trên bờ có ba người ñàn bà ñang kéo sợi lanh, gần ñó có ba bộ lông thiên nga. Họ thuộc nòi thần linh (van-ki-ri). Khác với hầu như tất cả các truyện trên, ở ñây cả ba anh em ñưa ba người ñàn bà về làm vợ trải qua bảy mùa ñông. Sau ñó, một hôm ba người vợ của họ

bỗng bay ñi không trở lại, vì ở ñây không có chuyện giấu bộ lông.

Truyện của người ñảo Sét-lăng (Shetland) và Or-ca-ñơ (Orcades) ở châu Úc (Australie). Ở ñay nhân vật chủ yếu không phải từ trời bay xuống, mà lại từ dưới nước lên:

Một người ñi câu một hôm thấy có hai người ñàn bà ñẹp chơi ở bãi biển. Gần ñó có hai tấm da hải báo. Anh cầm một tấm lên xem. Bỗng một trong hai người ñàn bà chạy ñến lấy tấm còn lại vội vã mặc vào và lặn mất. Còn một người nữa thì ñến lạy lục xin anh tấm da, nhưng anh không cho, bèn trở thành vợ anh. Hai 1215

https://thuviensach.vn

người ăn ở với nhau ñược mấy năm, sinh hai con. Một hôm tình cờ tìm thấy tấm da, người vợ bèn mặc vào và trốn ñi cùng với một ñồng loại1.

Sau ñây là những truyện mà mô-típ cơ bản: chàng trai lấy nàng tiên làm vợ

bằng cách lấy trộm áo quần (hay lông cánh) trong khi nàng bận tắm, vẫn còn ñậm nét, nhưng nội dung ñã biến hóa khác hẳn hoặc ñã chuyển sang một loại chủ ñề khác. Chỉ kể một số truyện tiêu biểu.

Truyện của Băng-la-ñex (Bangladesh):

Một ông vua có hai con là Săng-ñra và Si-va Đát do hai người vợ khác nhau sinh ra. Vua vốn ghét mẹ người sau nên bắt hai mẹ con ra khỏi hoàng cung, cho ở một túp lều, sống bằng nghề hành khất. Si-va Đát vốn thờ thần Xi-va và ñược thần cho một cây gươm có thể cầu ñược ước thấy. Một ñêm vua nằm chiêm bao thấy một người ñàn bà ñẹp sáng chói cả cung ñiện, mỗi lần thở có một luồng lửa thò ra khỏi mũi như một ñóa hoa. Vua bắt quan ñầu triều phải tìm cho ra người ñàn bà này nếu không thì xử tử. Quan ñầu triều ra ñi với hoàng tử Săng-ñra và ñông người hầu. Nghe tin, Si-va Đát cũng xin vua cha cho ñi theo. Cả ñoàn dừng lại trước một cánh rừng không thể vượt nổi. Nhưng nhờ có gươm thần nên Si-va Đát một mình vượt qua dễ dàng. Đến một nước nọ, anh giúp việc cho vua nước này lập nhiều công trạng nên ñược vua gả công chúa. Lại nhờ gươm thần anh ñến xứ sở của các hung thần (rắc-sa-xa). Anh bị hai hung thần giải ñến cho vua họ, nhưng vua lại kết bạn với anh và gả con gái ñẹp cho. Một hôm anh kể giấc mộng của cha mình cho vua nghe. Vua nói người ñàn bà ấy có thực. Bèn sai người ñưa anh ñi gặp một ẩn sĩ trong rừng ñể hỏi rõ sự tình và tìm cách bắt. Ẩn sĩ bảo: trong rừng nọ có một cái hồ, vào những ñêm trăng tròn có năm vũ nữ

(áp-sa-ra) nhà trời, trong ñó có nàng Ti-lốt-ta-ma (người mà vua cha nằm mộng) nhờ một con mèo mầu nhiệm ñưa xuống ñấy tắm. Vậy muốn bắt, chỉ có cách trộm lấy quần áo của họ. Si-va Đát làm theo, bắt ñược cả năm người. Khi các vũ

nữ xin lại quần áo thì anh buộc họ phải giao nàng Ti-lốt-ta-ma, sẽ trả. Thế là Ti-lốt-ta-ma ñành phải ở lại với chàng Si-va Đát. Một thời gian sau, ñôi bên từ giã, nàng cho chàng một cái sáo có thể gọi nàng ñến bất cứ lúc nào. Si-va Đát trở về

với vua hung thần, vua lại gả thêm cho một công chúa nữa. Anh lại trở về với bố

vợ trước rồi nhờ gươm ñưa cả ba vợ ñến chỗ hoàng tử Săng-ñra ñang chờ, báo tin ñã tìm thấy người trong mộng. Săng-ñra lập mưu xô Si-va Đát xuống giếng ñể chiếm công, nhưng trước mặt vua và các tiểu vương, hắn không thể nào gọi Ti-lốt-ta-ma ñến ñược, bị vua cha ñày cả mẹ lẫn con ñi xa. Nhờ có gươm thần, Si-va Đát không chết, trở về yên lành. Lại nhờ có ba vợ tâu vua mọi việc, Si-va Đat ñược ñón vào triều. Chàng thổi sáo, người ñàn bà sáng chói xuất hiện ñúng 1 Phần nhiều các truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin), Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren, tập II.

1216

https://thuviensach.vn

như trong giấc mộng của vua cha. Cuối cùng vua cho Si-va Đát lên ngôi thay mình.

Truyện của người A-va-rơ (Avares) ở núi Cô-ca-dơ (Caucase):

Một hoàng tử cưỡi một con ngựa thần ñến một nơi thấy ñêm sáng như ban ngày. Lấy làm lạ, hoàng tử nhìn thấy giữa cánh ñồng vắng có một vật sáng rực, nhặt lên thì ra ñó là một chiếc lông. Hoàng tử hỏi ngựa: - "Có nên nhặt không?"

- "Nếu nhặt sẽ ñau khổ, không nhặt cũng thế". Bèn giắt lên mũ. Đến một thành phố, hoàng tử nằm ngủ giữa ñồng. Vua và triều thần nước này ñều lấy làm lạ vì ñêm cũng sánh như ngày, bèn sai lính ñi tìm. Lính ñưa hoàng tử về, vua hỏi, anh trao chiếc lông. Vua buộc hoàng tử ñi tìm cho ra người có chiếc lông lạ này.

Ngựa cho hoàng tử biết ñó là cô con gái vua Biển, mỗi ngày nàng cùng hai chị

hóa làm bồ câu bay ñến một hồ nọ ñể tắm. Vậy rình khi cô xuống nước phải chiếm lấy bộ quần áo lông thì có thể buộc cô theo mình. Hoàng tử chiếm ñược cô gái ñem về cho vua. Vua muốn lấy nàng làm vợ. Cô ra ñiều kiện: - "Ai muốn lấy tôi phải trẻ lại thành người hai mươi tuổi", - "Làm sao ñể cho trẻ lại?", vua hỏi, - "Đào một giếng sâu năm mươi thước ñổ ñầy sữa bò rồi xuống tắm". Khi giếng sữa ñã làm xong, vua ngần ngại không dám xuống, bèn sai dẫn ñến một ñôi vợ chồng già bắt xuống tắm. Trở lên họ quả trẻ lại. Vua liền nhảy vào giếng sữa thì bị chết ñuối. Tình tiết này tương tự với một truyện của Ý (Italia) (xem Khảo dị truyện số 92, tập III).

Truyện của người Thổ-nhĩ-kỳ (Tures) ở Nam Xi-bê-ri (Siberie):

Một anh chàng có số phận phiêu lưu kỳ lạ. Một lần bị sóng ñánh giạt lên một ñảo hoang. Đi ít lâu gặp một cụ già ngồi than khóc - "Sao lại khóc?", anh hỏi, - "

Ta có ñứa con giống như anh, nó ñã chết, anh sẽ là con ta, cõng hộ ta với", -

"Không ñủ sức vì ñói quá", - "Đến ñàng kia có cây, ăn quả nó sẽ lại sức". Anh ăn xong, ông già bảo: - "Mang hộ ta lên vai ñến một thành phố gần ñây thôi".

Anh vừa cõng ñã bị lão ñánh - "Sao lại ñánh tôi?", - "Mày là ngựa, từ giờ phải ñể ta cưỡi". Anh ñành phải cõng. Đến một nơi thấy dân ở ñây cũng có người ñược cõng như thế. Ở lại ñây sau nhiều năm, một hôm anh gặp một cây phong có quả chín. Đói sẵn, anh ăn vào bị say lảo ñảo làm cho lão mất thăng bằng. Anh mời lão ăn, ăn xong lão mất trí, anh quật lão xuống rồi giết ñi.

Lại trôi nổi ñến một nơi nọ. Vào một lâu ñài, khi mở cổng sau ngoảnh ra ñồng, anh thấy một cái hồ ở giữa ñồng. Anh ngồi dưới một gốc bạch dương, bỗng thấy có ba con thiên nga từ trên trời bay xuống ñậu trên bờ. Hai con bước xuống nước thành hai cô gái, gọi: - "Mau xuống ñi!" Nhưng thiên nga thứ ba ñáp: - "Có mùi ñàn ông ở ñâu ñây!", "Không, họ ở cách ñây xa lắm!". Nghe nói thế, thiên nga bèn cởi áo lông bước xuống nước hóa thành cô gái. Lập tức anh chui ra khỏi chỗ trốn cướp lấy áo. Cô gái hoảng hốt kêu lên: - "Tôi ñã bảo mà, thế mà hai chị

1217

https://thuviensach.vn

nói không có ai cả". Hai cô kia liền vội vã lên bờ bay ñi ñể cô thứ ba lại cho anh, v.v...1

Truyện của Pháp: Con mèo cái trắng khá phổ biến ở các dân tộc phương Tây: Jăng, con nhà giàu, một hôm ñược người bố cho hai vạn quan ñi chơi hội. Anh nướng hết vào sòng bạc. Một người bạn cho vay sáu ngàn, cũng lại cháy túi.

Thất thểu trở về, gặp một yêu tinh hỏi anh vì sao mà buồn. Anh kể chuyện thua bạc. Yêu tinh cho anh vay hai vạn quan, hẹn một năm và một ngày phải ñem ñến trả ở Rừng ñen. Về nhà kể chuyện lại cho bố mẹ hay, bố mẹ giục phải ñi trả

ngay, nếu không sẽ mắc tai họa. Lập tức anh ñi tìm kiếm Rừng ñen, phải mất một năm và một ngày mới tới nơi. Sắp tới, gặp một bà tiên mách cho anh cách ñể thoát khỏi tay yêu tinh: - "Ở ñây có một cái giếng, có ba cái lông xanh, vàng, ñen ñang tắm. Hãy lấy cái áo của lông xanh và hôn một cái, nó sẽ cứu anh!" Anh làm theo lông xanh biến thành một cô gái, cô làm thân với anh. Cô bảo: - "Yêu tinh này là bố tôi ñấy. Khi nào anh ñến, bố tôi bảo ngồi ghế nào, thì nhớ ngồi ở

chiếc ghế khác, chỉ bàn cũng vậy. Nếu ñưa ñĩa hay cốc thì từ chối, nói là theo tục lệ. Chỉ buồng ở trên cao thì ñếm ñủ mười tám bậc thang hãy vào, nếu chỉ cho nằm giường nào thì nằm ở giường bên cạnh". Anh ñến gặp yêu tinh, mọi việc ñều làm y như lời cô gái dặn. Đêm lại, yêu tinh làm cho giường xoay chuyển mọi phương, nhưng sáng dậy hắn ngạc nhiên thấy anh vẫn sống. Hắn lại giao cho anh búa bằng bìa, cưa bằng gỗ, dao quắm bằng cao-su ñể lên rừng ñốn gỗ

buộc ñể chiều phải ñưa về. Lông xanh ñưa cơm cho anh và chỉ bằng một gõ ñũa, giúp anh làm xong. Yêu tinh lại bắt anh dựng một lâu ñài chạm trổ, trước nhà phải có một mũi tên như thế như thế, cắm lên nóc. Lông xanh ñưa cơm, bảo anh:

- "Tôi sẽ làm ngay cho anh một lâu ñài ñúng như cha dặn. Rồi sẽ hóa thành một con mèo trắng, anh hãy giết ñi, nhúng nước sôi, lọc lấy xương rồi sắp xương lại ñúng chỗ ñể tôi sống trở lại. Lúc ấy trong người tôi sẽ có một mũi tên ñẹp, hãy ñem cắm lên lâu ñài". Anh làm như lời, nhưng khi sắp xương thì có một ñốt xương chân ñặt sai chỗ. Yêu tinh lại bắt anh bịt mắt chọn cho ñúng lông xanh trong ba lông, hứa sẽ gả. Anh chỉ ñúng. Đêm ấy có gió to, cô gái bảo: - "Trốn theo tôi!". Khi ñến gần nhà, cô ôm anh, anh trở thành một chàng trai ñẹp, cô dặn: - "Về chớ cho người thân ôm mà lại xấu ñi". Nhưng khi về, anh từ chối ñược cả, chỉ có bà nội, anh ñể cho bà ôm hôn, nên xấu trở lại.

Truyện còn kể khi yêu tinh ngủ dậy thấy mất hút anh, bèn ñuổi theo, nhưng dọc ñường hắn chỉ gặp những người ñiếc (do cô gái bố trí) nên hỏi mãi không ra, chán nản trở về. Thấy Jăng trở về với cô gái ñẹp, có người ñem nhiều tiền ñến 1 Theo Báo châu Á (1886). Đoạn ñầu truyện tương tự với cuộc hành trình lần thứ năm truyện nhà hàng hải Sinh Bá trong Nghìn lẻ một ñêm.

1218

https://thuviensach.vn

ñịnh bắt tình với nàng, cô gái nhận, nhưng lại tìm cách lẩn trốn, ñể cho Jăng ñánh ñuổi hắn. Mấy lần như vậy, hai người trở nên giàu có, họ bèn kết hôn1.

Truyện của người Mi-lăng (Milan) ở Bắc Ý (Italia):

Một anh chàng tìm ñến vua xứ Mặt trời ñể ñánh một ván bi-da mà vật cược là công chúa con vua. Anh khăn gói ra ñi. Dọc ñường anh gặp một ông già chỉ giúp con ñường dẫn ñến lâu ñài nhà vua và dặn là hãy trộm lấy áo quần những người con gái vua khi họ tắm, chỉ bằng lòng trả khi nào họ dẫn ñến vua cha. Ông già còn nói thêm: sau ñó vua Mặt trời sẽ sai bịt mắt anh ñể chỉ nhằm cô nào phải lấy cô ấy; vậy phải tìm cô nào có ngón tay cụt là nàng ñẹp nhất. Anh làm theo và kết quả diễn ra tốt ñẹp như lời người mách2.

Truyện của người Nhật: Ha-rô-gô-mô là chiếc áo lông:

Một người chài nghèo ở Mi-hô, tỉnh Xu-ra-ga - một bán ñảo gần núi Phú-sĩ -

một hôm ñang ñặt sọt thức ăn dưới gốc thông bỗng ngửi thấy mùi thơm lạ. Nhìn lên thì thấy một chiếc áo treo ở cành cây, bèn trèo lên lấy xuống. Thấy áo có cánh, ông ñoán là áo tiên, bèn mang về nhà. Nửa ñêm mọi người ñang ngủ, bỗng giật mình tỉnh dậy vì có tiếng gọi, ñó là một nàng tiên ñến xin áo. Ông trả lời không biết và ñóng cửa. Nàng tiên nài nỉ mãi không ñược, bèn khóc sướt mướt.

Động lòng, ông lão bèn ñưa áo ra trả. Nàng tiên mặc áo bay lên trời. Ông già từ

ñấy giàu có sung sướng3.

Truyện của người Et-xki-mô (Eskimo) ở Ca-na-ña (Canada): Người dụ dỗ: Một chàng trẻ tuổi tên là Ki-vi-ốc làm nhiều cuộc phiêu lưu kỳ lạ. Thuyền chàng bị bão giạt lên một bãi biển, gặp một mụ phù thủy ăn thịt người. Nhờ con chim sẻ giúp ñỡ, anh tìm lại ñược thuyền và thoát nạn. Rồi anh còn thoát ñược nhiều quái vật khác ở biển, tìm ñến một nơi có mấy người ñàn bà vốn là nhện hóa thân. Anh ngủ tại ñây, lấy của họ một số ngọc ñẹp. Lại ñến một nơi có những người ñàn bà vốn là chim mỏ nhát. Họ chèo rất khỏe ñưa anh về ñến quê 1 Truyện của người Ý (Italia), Tây-ban-nha (Espana), Bồ-ñào-nha (Portugal) có phần tương tự

với truyện trên:

Một chàng trẻ tuổi hay cờ bạc, một hôm ñi chơi ñến một nơi, vào một quán ñánh bạc. Chủ

quán vốn là tay phù thủy nên cuối cùng anh bị lột sạch túi. Anh lại ñem thân ra ñánh, giao hẹn nếu thua thì một năm sau sẽ ñến chuộc. Lại thua nữa. Đến hẹn không có tiền chuộc, phải ñi gán thân, dọc ñường gặp tượng thánh Ăng-toan, anh bèn cầu nguyện. Thánh hóa thành một thầy tu gặp anh, bày cho cách tự cứu là ñến một cầu nọ sẽ thấy ba con chim bồ câu trắng, chim sẽ bỏ bộ lông trên bờ biến thành con gái xuống tắm. Hãy lấy bộ lông của cô trẻ nhất giấu ñi, và nhờ cô ấy có thể chuộc ñược thân. Anh làm theo lời, cô gái bị mất bộ lông tìm ñến xin trả. Anh ñặt ñiều kiện giúp mình giải quyết món nợ. Cô nói rằng người phù thủy ấy là bố

mình. Bèn dẫn về. Phù thủy cũng giao ba việc, làm xong sẽ xóa nợ. Nhờ cô giúp nên chẳng những sạch nợ mà còn lấy ñược cô làm vợ, v.v ...

2 Phần nhiều các truyện trên ñều theo Cô-xcanh (E-Cosquin), sách ñã dẫn.

3 Theo Phu-ji-ta (Phujita), Truyền thuyết Nhật-bản.

1219

https://thuviensach.vn

hương. Anh chia ngọc cho phụ nữ trong làng rồi lại tiếp tục cuộc phiêu lưu. Đến một nơi có mấy người ñàn bà vốn là chó sói, anh lấy một cô trẻ nhất làm vợ, hàng ngày ñi săn nai. Nhưng không ngờ một hôm mẹ của vợ ghen con, giết con ñể mình thế vào. Anh khóc người vợ trẻ và khỏe, rồi bỏ ñi. Lại ñến sống ở xứ sở

của những người ñàn bà vốn là chồn hóa thân. Đến ñây truyện mới bắt ñầu gần gũi với các truyện ñã kể. Một lần ñi qua một cái hồ thấy có nhiều phụ nữ ñang tắm, anh trộm lấy một bộ quần áo ñẹp của họ bỏ trên bờ. Sự xuất hiện của anh làm cho các cô thét lên, vùng chạy lên bờ thoắt chốc biến thành ngỗng trời bay ñi. Chỉ có cô mất áo quần phải ở lại làm vợ anh, cũng sinh ñược hai con. Ở ñây không có tình tiết tìm lại ñược áo; trái lại, truyện kể: những khi anh ñi săn vắng, vợ anh không cho con ăn thịt mà lại tập cho chúng ăn cỏ, cát, sỏi, - "Chúng con phải ăn thịt nai của bố săn ñây này", anh bảo thế nhưng chúng vẫn không ăn.

Hàng ngày mẹ lượm lông chim kết làm cánh cho mình và cho hai con. Rồi một hôm họ hóa thành ngỗng trời bay ñi mất. Buồn rầu, Ki-vi-ốc bỏ ñi tìm. Nhờ cha lợn chỉ cho hướng ñi nhưng có một cái hồ rộng mênh mông chắn ñường. Cha lợn lại gọi một con cá lớn cõng anh lên lưng chở sang. Khi ñến nơi, con anh mừng rỡ báo tin vui cho mẹ. Nhưng mẹ ñã lấy chồng khác rồi, không muốn gặp nữa. Anh bước vào nhà. Chồng mới của vợ sợ hãi trốn mất, vợ kêu khóc như ri.

Cuộc ñoàn tụ không vui vẻ. Cuối cùng anh phạm tội giết người, lại trốn ñến xứ

người da trắng trở thành chủ nhân của năm chiếc tàu, thỉnh thoảng anh lại ñi du lịch các nơi1.

Dân tộc Dáy ở Việt-nam có truyện Con chim toóc toóc cũng có sử dụng hình ảnh cướp cánh nàng tiên:

Có bảy anh em có tài dùng trán ñóng cọc ñể ñắp ñập cấy lúa. Nhưng ñắp lần nào ñều bị phá vỡ lần ấy. Tức mình, họ ñể tâm rình, mới hay có bảy nàng tiên ban ñêm từ trên trời rơi xuống, ñặt áo quần và cánh trên bờ rồi xuống tắm. Trong khi nô ñùa, họ lắc cọc nghiêng ngả nên ñập bị lở. Bảy anh em bèn xuất hiện chiếm lấy áo quần và cánh, hỏi họ tại sao lại phá ñập của mình. Cuối cùng bảy nàng tiên ñành phải làm vợ bảy anh em. Đoạn sau còn kể một cụ già, ñể trị bảy anh em kiêu ngạo, cho họ biết ở dưới ñất có những người "ản-eng" tuy tý hon nhưng lại tài giỏi hơn. Bảy anh em bèn tìm xuống ñể ñọ tài. Thấy người "ản-eng" bé nhỏ, bảy anh em làm ñổ nồi cơm (bằng vỏ trứng gà) của họ. Họ vẫn không nói gì. Thấy có hòn chì bằng quả bưởi mài nhẵn bóng, bảy anh em hỏi: -

"Cái này dùng ñể làm gì?" - "Của bố chúng tôi dùng ñể luyện tập". - "Luyện tập thế nào?" - "Tung lên tít mây xanh rồi dùng mũi ñỡ. May cho các bác là bố

chúng tôi hôm nay ñi vắng, chứ nếu có nhà chỉ lấy mũi ñỡ, văng vào ai kẻ ấy chết ngay". - "Chúng tao cũng làm ñược". - "Không có tài như bố chúng tôi thì ñừng làm mà chết uổng mạng". Nhưng bảy anh em bị mắc mưu lời nói khích của 1 Theo Pê-rê (Péret): Tuyển tập thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích dân gian châu Mỹ.

1220

https://thuviensach.vn

người "ản-eng", hòn chì lần lượt tung lên giáng xuống làm chết tất cả. Sau ñó họ

hóa làm chim toóc toóc1.

Người Tây nguyên cũng có truyện Cây ñàn, ở ñây nàng tiên không từ trời xuống mà lại từ dưới ñất lên:

Chuột và nhím một hôm ñào hang ñến nhà người Kinh (Doan) ăn trộm cây ñàn. Tiếng ñàn gảy lên làm cho một cô gái ñêm ñêm lên nhảy múa với chúng.

Một hôm chuột giấu áo cô xuống dưới ñống thóc, khiến cô không về ñược. Chủ

của chuột và nhím tên là Sét mê cô gái ñẹp, cuối cùng hai người lấy nhau. Được ít lâu người Kinh ñi buôn về kiện chuột và nhím ăn trộm ñàn, chúng ñành phải trả lại. Không có tiếng ñàn, cô gái buồn héo ñến chết. Nhớ vợ, Sét cầy cục chế ra một cây ñàn khác. Tiếng ñàn làm cho một cô gái ñêm ñêm ñến nghe trộm, mờ

sáng ñã về. Một hôm Sét buộc chỉ vào áo cô gái, chờ khi về, lần theo sợi chỉ mới biết cô chui vào mộ vợ mình. Sét gọi to lên, vợ Sét tỉnh dậy và sống lại như

xưa2.

Về hình ảnh người chồng (hay ñứa con) ñánh rơi cái lược (hay chiếc nhẫn) vào thùng nước của thị tỳ nàng tiên, người Lào có truyện Đám cưới của Thao Bút-sa-ba cũng có hình ảnh tương tự, lại kết hợp phần nào với hình ảnh của truyện Quân tử (số 162). Đại lược là:

Thao Bút-sa-ba là người trai ñẹp, giản dị, lại thường có lòng tốt ñối với các giống vật. Đến tuổi lấy vợ, anh ñi khắp nơi ñể tìm một nàng. Một hôm dừng chân ở bờ suối gần hoàng cung gặp một cô gái quảy hai thùng nước - "Gánh nước ñi ñâu?", anh hỏi. - "Cho công chúa, chủ tôi" - "Cho xin uống ñược chăng?" - "Được!". Về, cô gái kể lại cho công chúa hay. Trong khi gội ñầu thấy một chiếc nhẫn rơi xuống, công chúa bảo cô gái chạy ra bờ suối xem thử người khách lạ ñánh rơi nhẫn vô tình hay cố ý. Nếu quả là vô tình thì cứ bảo chàng "về

ñi hỏi công chúa Keo Pha làm vợ, rồi sẽ ñược lại nhẫn". Bút-sa-ba ñến cầu hôn như lời dặn. Ở ñây chàng cũng qua ba cuộc thử thách: 1) nhặt cho ñủ số lúa ñã ñếm trong một thúng ñem rắc vào rừng (nhờ sâu và kiến giúp thành công); 2) nhặt số lúa ấy ñem ném xuống sông (nhờ cá và thần sông giúp); 3) nhận cho ñúng ngón tay của công chúa lẫn trong số ngón tay của nhiều cung nữ thò ra ngoài vách (nhờ có công chúa ñeo chiếc nhẫn), chàng thắng lợi3.

Người Phu-noi ở Thượng Lào có truyện Công chúa Nân (hoặc Nang) Ma-nô-ra gần như là một với truyện của người Miến-ñiện (Myanmar) ñã kể trên: 1 Theo Chàng xà trị hổ ác.

2 Theo Tạ Minh Hội và Đào Tử Chí, Lấy vợ tiên.

3 Theo Gu-in-nô (Gouineau), báo ñã dẫn. Truyện Hoàng tử Thụy-ñan cũng kể y như trên, duy ngón tay của công chúa không phải ñeo nhẫn mà là giắt một hạt kê ở kẽ móng tay (theo Bu-sô (Bouchor)). Truyện cổ tích kể theo truyền thống Đông phương.

1221

https://thuviensach.vn

Nước Út-ta-ra thịnh vượng nhờ một con rái thần giúp. Nó cho vua bốn giếng ñầy của cải ở bốn góc hoàng cung. Hoàng hậu lại sinh ñược hoàng tử ñặt tên là Su-ñạt-na-ku-ma-ra vốn là Bồ tát giáng sinh. Một ông vua láng giềng ghen tỵ, sai một Bà-la-môn ñi giết con rái cá. Nhưng rái cá nhờ một người ñi săn giúp ñỡ, giết ñược ñạo sĩ. Lại nhờ có dây thừng của rái, người ñi săn bắt ñược chim thần Kin-na-ri tắm ở hồ bằng cách giấu cánh và ñuôi. Đó là công chúa Nân Ma-nô-ra, con gái vua núi Cai-lát. Hắn ñem dâng hoàng tử làm vợ. Trong lúc hoàng tử bận ñi ñánh dẹp thì vua cha mộng thấy ruột non lòi ra ngoài. Thầy bói cho biết phải giết mọi thú vật, vùi vào than hồng làm nghi lễ. Nghe lời ñại thần, vua còn muốn hy sinh cả cô dâu. Sắp bị bắt thì nàng xin lại ñược ñuôi và cánh, nên lúc vệ binh ñến, công chúa ñã bay lên trời, không quên trao nhẫn và khăn choàng cho một pháp sư bảo ñưa lại cho chồng.

Hoàng tử thắng trận trở về thấy mất vợ, xin phép ñi tìm. Nhờ pháp sư chỉ

ñường, phải khó khăn lắm mới vượt bao hiểm trở ñể ñến nơi vợ ở. Thấy một thị

tỳ ñội nước về cho công chúa, hoàng tử bỏ nhẫn vào bình và ñỡ bình lên ñầu cho thị tỳ. Khi thị tỳ dội nước cho công chúa thì nhẫn theo dòng nước lọt vào ngón tay của nàng. Biết là chồng ñã ñến, nàng báo cho bố mẹ ñi ñón phò mã vào hoàng cung. Bố mẹ vợ tiếp ñón chàng rể tử tế, nhưng không trả lại vợ. Tức mình, hoàng tử bắn một phát thị uy. Bại trận, vua cho các công chúa ra cho chàng nhận mặt. Họ giống nhau quá làm cho hoàng tử bối rối. Nhờ có thần Đế

Thích hóa làm con ruồi vàng ñậu vào Nân Ma-nô-ra, nên chàng nhận ra. Hoàng tử ôm vợ vào lòng. Sau ñó hoàng tử và vợ trị vì nước Út-ta-ra.

Người Phu-noi và người Lào tin rằng họ là con cháu thần chim Kin-na-ri. Hội lớn ñược tổ chức tám hay mười năm một lần, trong có ñiệu múa chim, có vũ sĩ

ñeo mặt nạ, khoác cánh và ñuôi chim làm bằng tre. Nơi hoàng tử tìm thấy Nân Ma-nô-ra gọi là Phu-pha (ở Phong-sa-lỳ). Hồ mà thần Kin-na-ri tắm là hồ Nàng Ba cách ñấy bốn cây số1.

Người Cham-pa còn có truyện Công chúa Xa I-nỡ:

Nước Cham-pa có một công chúa ñẹp tên là Xa I-nỡ bị một ông vua láng giềng bắt làm vợ, nàng sinh một ñứa con. Người anh của công chúa là Pô Ca-thít không chịu lên ngôi nếu dân không tìm cách ñem em gái mình về. Nhờ thầy bói cho biết chồng công chúa cùng ñứa con ñi vắng dài ngày, dân bèn cử ra ba người giỏi có mưu mẹo ñem theo ba chiếc vòng (hoặc nhẫn) có dấu hiệu vua Cham-pa.

Họ ñến chực ở bờ giếng hoàng cung mà cung nữ của Xa I-nỡ thường ñến múc nước. Khi giúp cho người cung nữ bưng vò nước nặng ñặt lên ñầu, họ lén bò vào vò một chiếc vòng. Xa I-nỡ rửa mặt thấy chiếc vòng rơi ra, nhận ra dấu hiệu của 1 Theo Văn hóa nguyệt san, số 29 (1958).

1222

https://thuviensach.vn

anh. Lập tức ba người ñược mời vào, nàng sai làm nhiều bánh nói là tiệc chiêu ñãi rồi lén cùng họ xuống thuyền trốn về nước.

Thấy em gái về, Pô Ca-thít bèn lên ngôi. Ông vua mới sai xây thành ñắp lũy, ñường vào thành có một con ñập chắn ngang sông. Lại sai làm một chiếc ñó khổng lồ ñặt ở cửa ñập, trên ñó bắc một chiếc cầu máy có thể kéo dây làm cho cầu lật. Chồng Xa I-nỡ biết tin vợ trốn, bèn cất quân ñi ñánh. Dân chúng Champa ñược lệnh rút vào thành. Quân ñịch ñi qua cầu ñều bị rơi vào chiếc ñó khổng lồ. Thất bại, chồng Xa I-nỡ bèn giả dạng một người hành khất dắt con ñến ñầu cầu, xin với người lính gác vào thành - "Đợi ta vào trình với công chúa ñã".

Nghe người lính gác kể, Xa I-nỡ ñoán là chồng và con. Bèn ra lệnh chỉ cho con vào, còn với chồng thì nàng sai ñưa cơm cho ăn. Chồng ăn xong nàng lại sai người ñưa tới ñập nước. Thấy cửa ñập mở, nước chảy ào ào vào một cái ñó khổng lồ, chồng Xa I-nỡ chợt hiểu nguyên nhân thất bại, liền ñi một mạch về

nước, không dám trở lại tìm vợ con nữa1.

1 Theo BEFEO, tập V (1905).

1223

https://thuviensach.vn

183. BỐN NGƯỜI BẠN

Xưa có bốn người bạn, mỗi người quê quán một phương. Vì thuở trẻ cùng học với nhau một thầy nên họ có dịp sống chung lâu ngày, rồi dần dần trở nên những người bạn nối khố. Về sau lớn lên họ lại từ giã thầy, mỗi người làm ăn một ngả.

Trong số bốn người ấy, chỉ có Giáp làm chủ một tư cơ ñồ sộ, mỗi ngày một giàu ñến nứt ñố ñổ vách, còn ba người kia thì nghèo rớt mùng tơi. Nhưng Giáp lại là một người thâm hiểm và hiểu sắc. Tuy giàu có sung sướng, trong lòng Giáp vẫn cảm thấy phiền muộn, vì hắn lấy phải một người vợ tuy mang về nhiều của nả

nhưng bề nhan sắc lại chẳng ra gì. Ngày còn ñi học ñược trông thấy người vợ

của Ất - một trong ba người bạn - xinh ñẹp dễ coi, hắn ñâm ra ganh tỵ với bạn.

Hắn suy nghĩ rất nhiều về người ñàn bà này và ao ước có ngày chiếm ñược người ngọc vào tay mới thỏa dạ.

Một hôm nhân có Ất ñến chơi nhà. Giáp ñon ñả bảo bạn:

- Bác bảo bác nghèo túng sao bác không ném sách ñi buôn một phen?

Ất lắc ñầu:

- Đi buôn thì phải có vốn. Vốn ñâu dư dật ở tôi mà buôn với bán.

Giáp bèn ñặt ra trước mặt Ất một trăm quan tiền mà rằng:

- Chỗ bạn bè, tôi vui lòng cho bác vay số tiền này làm vốn mở ñầu. Tôi sẽ

mách bác một người tôi quen, bác có thể buôn chung với họ một ít lâu cho thạo nghề. Chỉ mong rằng khi tiền trăm bạc ngàn tuôn về nhà bác thì bác ñừng có quên tôi và số tiền nhỏ mọn này là ñủ.

Không ngờ bạn lại quá tốt bụng với mình như thế, Ất bối rối cảm tạ và giơ tay lên trời một hai thề bồi rằng mình sẽ suốt ñời không quên ân nhân. Cuối cùng Ất mang tiền về, tìm ñến nhà người lái buôn theo lời Giáp mách, lo làm ăn một phen xem thử ra sao.

Sau khi biết Ất vắng nhà, Giáp mới bắt ñầu thi hành mưu kế. Một hôm, nhân lúc người vợ tấm cám ñang ngủ say, hắn ta bóp cổ giết chết, rồi cắt lấy ñầu giấu dưới một cót thóc. Đoạn, Giáp ñến nhà Ất dùng lời nói khéo mời vợ Ất ñến nhà mình. Hắn bảo:

- Anh ấy trước khi ñi buôn có gửi tiền cho nhà tôi, bảo chị tới nhận nhưng dặn ñừng cho ai biết cả, kẻo bọn chủ nợ hay ñược thì chúng không ñể cho chị tiêu ñâu!

Người ñàn bà nọ vốn ñược nghe chồng ca ngợi về lòng tốt của Giáp. Và ñang cơ túng thiếu, nên nghe nói thế thì không mảy may nghi ngờ, bèn theo hắn sang nhà. Khi ñưa ñược vợ Ất về nhà, Giáp ñem tiền của và lời nói ngọt hết sức dỗ

1224

https://thuviensach.vn

dành, nhưng không ngờ người ñàn bà ấy lại một lòng một dạ với chồng, thà chịu chết chứ không chịu nhục. Cuối cùng hắn ñành phải giam nàng trong một buồng kín khóa lại. Hắn dặn ñứa ñầy tớ gái của mình phải trông chừng và hàng ngày ñưa cơm nước cho vợ Ất, hy vọng ngày một ngày hai sẽ ép ñược nàng thuận chung sống với mình. Rồi ñó, nhân ñêm tối hắn lại lén ñem xác vợ mình ném vào nhà Ất. Hắn còn lo ñứa ñầy tớ gái sẽ phanh phui chuyện kín của hắn, nên bắt nàng uống một liều thuốc mua ñược của một người khách buôn nước ngoài.

Uống xong cô gái tự nhiên rụt lưỡi, miệng ú ớ nói không thành tiếng.

*

* *

Lại nói chuyện Ất, sau chuyến buôn ñầu tiên ñược chia một phần tiền lãi, hí hửng ñịnh mang về khoe với vợ. Anh không còn hồn vía nào nữa khi thấy vợ

mình chỉ còn là một cái thây lõa lồ không ñầu, thịt ñã muốn rữa. Chưa kịp than khóc thì tuần tráng ñã ập vào nhà, gông cổ lại, và giải lên quan. Ất một hai kêu oan, nhưng anh không có cách gì giải ñược mối nghi ngờ của ñám nha lại. Sau những ngày tra khảo, không chịu ñược kìm nóng kìm nguội, Ất ñành phải nhận liều. Bọn quan huyện cũng như quan tình ñều nhất tề khép Ất vào tội giết vợ.

Cái án ấy cuối cùng ñược bộ y. Ất bị tống giam chỉ còn ñợi ngày ra pháp trường.

Ngày ấy có lệ những tội nhân bị án tử hình nếu nộp vào kho công một ngàn quan và có người bảo lĩnh thì có thể chuộc ñược tội chết. Vì thế khi Ất bị giam, bà mẹ Ất chạy vạy khắp nơi ñể vay mượn và ñể cầu thập phương bố thí. Thân thích xóm làng cũng như khách qua ñường khi nghe kể chuyện, ai nấy ñều thương hại cho con bà gặp phải cảnh ngộ không may. Họ vui lòng giúp kẻ ít người nhiều. Mặc dầu vậy mẹ Ất cũng không sao có ñủ một số tiền quá lớn ngay trong một thời gian ngắn ngủi ñược.

Hai người bạn khác của Ất một người là Bính, một người là Đinh, nghe tin Ất bị nạn, vội vã tìm ñến nhà ngục thăm hỏi. Sau ñó họ gặp người mẹ của Ất ñang ñứng ở ngã tư ñường cái nước mắt giàn giụa cầu khẩn lòng thương của kẻ qua người lại, hy vọng có ñủ số tiền chuộc mạng cho con. Nghe mẹ Ất kể chuyện, Bính và Đinh sực nhớ tới Giáp là người giàu có, lại vừa là bạn cũ của Ất, có thể

vì tình bạn bè giúp ñỡ nhau trong cơn hoạn nạn. Nghĩ vậy họ bèn an ủi mẹ Ất và hứa sẽ làm hết sức mình ñể cứu bạn khỏi cái chết oan khốc.

Khi Bính và Đinh tới nhà Giáp, họ kể lể mọi việc xảy ra tại nhà Ất: nào bao nhiêu tai họa từ ñâu bay tới quàng vào cổ, nào tình cảnh mẹ già ñang ngày ngày dầm mưa dãi nắng cầu khẩn lòng tốt của khách qua ñường... Cuối cùng, hai người ngỏ ý:

- Hiện nay nếu ñem số tiền thân thích xóm giềng và khách thập phương cho vay và quyên góp cộng với số tiền bán gia tư ñiền sản của chúng tôi thì may lắm 1225

https://thuviensach.vn

cũng chỉ ñược ñộ năm trăm quan. Còn năm trăm quan nữa không biết làm thế

nào, chúng tôi ñành lại ñây kêu gọi tình bạn của anh. Anh chỉ gẩy móng tay một cái là có thừa số tiền ñó. Hãy cứu lấy tính mạng người bạn thân của chúng ta ñang bị oan uổng tày trời. Đó là bổn phận của anh cũng như của chúng tôi.

Nhưng hai người ñâu có ngờ rằng trong thâm tâm Giáp chỉ mong cho Ất chết, có thế mọi việc của hắn mới mong trôi chảy. Câu trả lời của Giáp làm họ quá ñỗi ngạc nhiên và thất vọng:

- Ai dám chắc anh ấy lại không là thủ phạm. Xem việc anh ấy quỵt tôi một trăm quan tiền thì biết. Anh ấy cầu khẩn vay tiền nói là ñể ñi buôn, tôi sẵn lòng cho anh ấy vay, nhưng mấy lần ñi ñòi, chẳng thấy trả ñược một ñồng nào. Sát nhân giả tử. Anh ấy giết vợ thì trời sẽ hại, dù chúng ta cố hết sức cứu cũng không thoát. Tôi không dư tiền dư bạc ñể làm cái việc mua ơn như vậy ñâu!

Thấy không thể lay chuyển lòng dạ của Giáp, Bính và Đinh bèn quyết ñịnh hy sinh thân mình ñể cứu bạn. Họ bèn lên quan nói rằng vì thấy vợ Ất quá ñẹp nên hai người thừa dịp Ất ñi vắng ñến bắt ñể hãm hiếp; xong cuộc, sợ nàng tố cáo bèn giết ñi, chặt lấy ñầu vứt xuống sông cho mất tích. Nay cả hai người hết sức hối hận, biết rằng thế nào cũng có ngày bại lộ nên ra thú trước ñể may chi nhờ

lượng trên khoan giảm.

Quan nghe chuyện, lập tức sai giam Bính và Đinh lại mà tha bổng cho Ất. Án của hai người không mấy chốc mà thành. Họ bị tội lăng trì tùng xẻo và bêu thây, nhưng vì "tiên năng tự thú" nên chỉ làm án chém. Và ngày giải ra pháp trường ñã ñến.

Nhưng khi ñao phủ sắp sửa khai ñao thì người ta bỗng thấy một cô gái cố len khỏi vòng người chật ních, tất tả chạy ñến trước mặt quan. Hai tay cô ta chỉ chỉ

trỏ trỏ, miệng nói ú ớ, làm dấu hiệu ngăn cản. Quan lấy làm lạ, nghĩ rằng người này hẳn có biết ít nhiều uẩn khúc chi ñây, nên vội hạ lệnh cho ñao phủ ngừng tay, giải tội nhân trở về nhà giam ñể ñợi tra cứu.

Về ñến công ñường, quan sai tìm thầy thuốc cắt cho người con gái nọ một chén thuốc chữa tật câm. Chén thuốc rất hiệu nghiệm, cô gái vừa uống ñã lần lần nói ñược: ñó là người ñầy tớ gái nhà Giáp. Và cô ta ñã kể lại rành mạch những hành ñộng của chủ mình cho mọi người hay.

Vụ án nhờ thế ñược sáng tỏ. Quân lính ñược lệnh kéo ngay ñến nhà Giáp mở

cửa buồng trả vợ Ất về với chồng. Đồng thời, quan sai ñóng gông Giáp lại, ñiệu vào nhà lao nhận lấy cái án tử hình, thay cho Bính và Đinh. Nghĩ tình bạn bè, hai người này cố sức trình bày với quan ñể Giáp ñược khỏi chết với số tiền chuộc tội một ngàn quan. Cuối cùng Giáp cũng tạm ñược miễn tội. Nhưng khi tội nhân vừa ñược tháo gông bước ra khỏi công ñường thì bỗng dưng một tiếng sét nổ ran giữa trời quang mây tạnh; thần sét ñã nhảy xuống thình lình ñánh hắn 1226

https://thuviensach.vn

chết tươi. Và khi người ta khiêng xác Giáp về dọc ñường thì một con hổ từ ñâu trong bụi cây nhảy ra vồ lấy xác mang ñi mất tích1.

KHẢO DỊ

Người Căm-pu-chia có một truyện có một số tình tiết giống với truyện trên.

Đây là một trong mười hai truyện phân xử của ñức Bồ tát (vua):

Một người ñàn bà ñẹp ñã có chồng, một hôm ñi tắm. Có một anh chàng cứ

ñứng ngắm mãi không rời. Người ñàn bà bảo hắn cút ñi, hắn vẫn không nghe, ñòi phải ñược ăn nằm mới chịu. Cuối cùng cô nàng nhẹ dạ ñành ñể cho hắn thỏa mãn, nhưng xong việc, hắn vẫn không chịu về, ñòi phải lấy nhau mới chịu. -

"Được chúng ta sẽ tìm cách". Người ñàn bà hứa như vậy. Đến ñây tình tiết phát triển theo chiều hướng gần giống với tình tiết trong truyện của ta. Khi thấy một cái thây phụ nữ chết trôi, hai người bèn bí mật mang về, nhằm khi chồng người ñàn bà ngủ say, lén ñặt vào giường rồi cùng dắt nhau ñi trốn sau khi ñã cho một mồi lửa vào nhà. Người chồng tỉnh dậy hốt hoảng chỉ còn thoát lấy thân. Khi lửa tàn, thấy xác chết, yên trí rằng vợ mình ngủ quên ñã bị chết cháy, bèn ñem chôn cất.

Sau ñó một thời gian, người chồng cũ ñi buôn, một hôm gặp lại vợ. Một cuộc tranh cãi nổ ra giữa hai người ñàn ông. Việc ñưa lên vua. Vua phải phân xử, chỉ

sai người khiêng ra một cái trống lớn, trước hết bắt người ñàn bà với người chồng cũ phải khiêng cái trống ñi khắp các nẻo ñường từ sáng ñến chiều. Hai người không nói gì với nhau. Hôm sau, vua lại bắt khiêng cái trống như hôm qua, nhưng lần này kẻ phải khiêng là người ñàn bà với người chồng mới. Dọc ñường, người ñàn bà nói: - "Nếu tao chung thủy với chồng thì ñâu có khổ như

thế này". Người kia ñáp: - "Thôi chịu vậy, ñừng nói mà người ta biết". - "Sao lại không nói, mày chỉ gánh có một lần, còn tao phải gánh hai lần nặng gẫy cả vai!"

Họ không ngờ vua ñã bố trí sẵn một người nằm trong trống. Người này kể lại cho vua nghe. Vua sai ñem bán người vợ và người chồng mới cho người ta làm nô tỳ, ñược bao nhiêu tiền trao tất cả cho người chồng cũ. Ấy là vua ñã xử

xong2.

1 Theo Lăng-ñơ (Landes), sách ñã dẫn.

2 Theo BSEI (1886).

1227

https://thuviensach.vn

184. NGƯỜI CƯỚI MA

Ngày xưa có một anh ñồ họ Lê, nhà nghèo khó phải bỏ ñi khắp nơi làm nghề

gõ ñầu trẻ. Về sau, anh ñược phú ông một làng nọ ñón về "ngồi" ở nhà ñể cho con khỏi phải ñi học xa. Phú ông có một cô con gái chưa chồng. Từ ngày có anh ñồ ñến ở nhà mình cô gái ñâm ra phải lòng chàng trẻ tuổi. Thấy cô gái thực bụng yêu mình, anh ñồ cũng yêu lại một cách thắm thiết. Hai bên từng chỉ non thề

biển quyết sống với nhau ñến ñầu bạc răng long.

Nhưng khi bố mẹ anh ñồ mang trầu rượu tới dạm cô gái cho con, thì phú ông nhất quyết không chịu gả. Không những thế, sợ ñể thầy ñồ "ngồi" tại nhà mình lâu ngày sẽ không có lợi, nên hết năm ñó, lấy cớ là con lên tỉnh học với cụ Cử

chỗ bà con, phú ông mời thầy dọn ñi chỗ khác. Thấy mối tình bị chia rẽ cô gái phú ông lòng ñau như cắt, nhưng vì e thẹn, cô không dám bày tỏ cho một ai biết, chỉ mình tự khóc với mình mà thôi. Xa người yêu, cô sinh ra tương tư, lâu dần sầu não thành bệnh. Mặc dầu thuốc thang chăm sóc cũng nhiều, bệnh cứ mỗi ngày một nặng, chẳng bao lâu nụ hoa mơn mởn ñã sớm lìa cành.

Thương tiếc con gái, vợ chồng phú ông tỏ ý hối hận. Họ bỏ tiền ra làm ma chay rất hậu. Người ta bỏ vào áo quan tất cả những vật kỷ niệm của nàng. Để

tưởng nhớ lâu dài, người ta ñập tấm giương soi của nàng làm hai mảnh: một mảnh bỏ vào áo quan còn một mảnh ñem ñặt ở giường thờ.

Lại nói chuyện anh ñồ họ Lê, từ khi bị phú ông từ chối và cấm cửa, cũng ñau xót không kém gì cô gái. Nhưng vì sinh kế, anh phải bỏ ñi dạy học ở một tỉnh xa. Tuy vậy, anh vẫn không quên theo dõi tin tức của người yêu. Khi biết nàng ñã sầu não mà chết, lòng anh thương tiếc không lúc nào nguôi. Từ ñấy anh quyết ñịnh ở vậy cho ñến già, khước từ tất cả mọi ñám do bà con mối manh hoặc tìm giúp.

Ba năm trôi qua.

Một hôm vào dịp cuối năm, anh ñồ khăn gói trở về quê hương. Đường ñi phải qua làng người yêu, nhưng vừa bước chân ñến ñây thì trời ñã tối. Bỗng trời nổi lên một cơn giông, gió bụi mù mịt. Đang ñi ñường thấy sắp sửa mưa to, anh ñồ

lật ñật chạy tìm một nơi trú ẩn. Chạy quá mấy lùm cây thì may sao anh nhìn thấy xa xa le lói có ánh ñèn. Anh vội băng ñồng tìm tới. Khi ñứng trước một ngôi nhà nhỏ, anh kêu cửa xin vào trọ. Cửa vừa mở, một cô gái cầm ñèn bước ra. Anh hết sức ngạc nhiên vì người ấy không phải ai xa lạ, mà chính là người yêu của mình ngày xưa. Anh kêu lên:

- Ôi! Người hay là ma ñây? Nghe người ta ñồn là nàng ñã chết rồi kia mà? Tại sao bây giờ lại ở ñây?

1228

https://thuviensach.vn

- Thiếp chưa chết ñâu. Cô gái tươi cười ñáp. Nếu chết rồi thì làm sao còn ñứng ñây nói chuyện ñược với chàng. Mấy năm nay, thiếp hàng ngày tựa cửa ñợi chàng. Hôm nay ñược gặp lại nhau, thiếp vui mừng biết mấy. Mời chàng vào ñi kẻo mưa.

- Nhà có ai không? Nàng ở với ai thế?

- Ở với người cô. Ở ñây ñôi ta có thể ñược tự do. Không một ai quấy nhiễu ngăn cấm chúng mình cả.

Nghe lời nàng nói, chàng họ Lê có vẻ ngờ vực. Anh rụt rè bước vào.

Trong nhà bày biện có vẻ khác với ngôi nhà ngày xưa anh ngồi dạy học, nhưng anh không tiện nói. Nhà vắng vẻ chỉ có một bà cô hom hem và nặng tai.

Nhưng chỉ trong một chốc, cô gái ñã gọi tới năm bảy người có cả ñàn ông và ñàn bà. Họ vật lợn, giã giò, ñồ xôi, gói bánh, khiêng bàn dọn ghế rất tấp nập. Anh hỏi cô gái khi cô gái lại ngồi bên cạnh:

- Giết lợn ñồ xôi làm gì vậy?

- Để làm lễ cưới chúng ta ñấy! Sao chàng hiểu chậm thế!

- Không có bố mẹ họ hàng hai bên dự sao?

- Có chứ. Có cô ruột. Có ông bà nội. Nhưng cũng phải làm giấu giếm một tý.

Nếu có bố mẹ thì chàng chẳng lấy ñược thiếp ñâu. Vả, còn có xóm làng quanh ñây ñến chứng kiến cho ñôi ta.

Cô gái thấy anh có vẻ bỡ ngỡ, liền dắt anh vào buồng. Trong buồng bài trí rất ñẹp. Cô gái lấy ra tất cả những vật kỷ niệm hồi còn trẻ trong ñã có chiếc lược anh ñồ họ Lê tặng mình ngày trước, cho anh xem.

Nhìn thấy chiếc lược sừng cũ, anh ñồ cảm thấy yên tâm hơn. Anh rụt rè sờ thử

vào người cô gái. Thấy nàng vẫn xinh xắn mềm mại như ngày xưa, mọi ngờ vực của anh ñồ bỗng trút ñi ñâu mất sạch. Chỉ trong một chốc, cỗ bàn ñã bày xong.

Khách ñến dự khá ñông, có cả ông bà nội cô gái, bà cô lúc nãy và nhiều ông già bà lão khăn áo ñều ñẹp ñẽ chỉnh tề. Người ta mời hai anh chị vào trước bàn thờ

làm lễ. Mùi hương trầm sực nức. Một ông cụ khấn vái hồi lâu rồi cuối cùng quay ra chúc cho hai anh chị "bách niên giai lão". Chàng họ Lê thấy cô gái ñứng trước ánh ñèn, gò má ñỏ lên vì có vẻ thẹn thò.

Sau ñó họ ngồi vào mâm. Hai vợ chồng ñược ngồi riêng một mâm ở trong buồng. Cô gái ăn nhỏ nhẹ, nhưng anh ñồ bụng ñói sẵn nên cảm thấy ngon miệng. Phía ngoài, tiếng ñũa bát chạm nhau và tiếng chuyện trò râm ran. Cuối cùng cảnh vật lại chìm vào vắng lặng như lúc mới ñến.

Hai người cùng nằm lên giường tỉ tê trò chuyện. Anh ñồ chưa bao giờ thấy sung sướng và thoải mái ñến thế. Anh ñọc những vần thơ tả nỗi nhớ nhung sầu 1229

https://thuviensach.vn

muộn từ ngày cách biệt cho vợ nghe. Cô gái hỏi anh: - "Thế là chúng ta ñã thành vợ chồng, thỏa lời nguyện ước, chàng có vui sướng không?" - "Có - chàng ñáp -

Nhưng giá ñược phép bố mẹ thì còn vui sướng gấp bội". - "Thế ngộ nhỡ có việc gì liệu chàng có còn thương ñến thiếp không?" - "Thương" - "Thương nhiều hay thương ít?" - "Thương mãi mãi" - "Thiếp chết rồi, chàng còn thương nữa chăng?" - "Dù có thế nào, vẫn thương hết mức".

Rồi ñó sau cuộc ân ái, anh ñồ lăn ra ngủ say.

Đến sáng mai, khi anh bừng mắt tỉnh dậy thì không thấy cô gái và nhà cửa ở

ñâu cả, chỉ thấy mình nằm trên một ngôi mộ xây rất ñẹp. Anh mới biết rằng tối hôm qua mình mới lạc vào làng ma và ñược gặp người yêu. Anh chỉ lấy làm lạ

rằng bụng mình vẫn còn no, mũi vẫn còn phảng phất mùi hương trầm.

*

* *

Sau những ngày nghỉ ngơi ở quê nhà, anh ñồ họ Lê lại trẩy vào mấy tỉnh ñường trong ñể trở lại với công việc dạy học. Một năm nữa lại trôi qua một cách chóng vánh. Năm ấy tết ñến, vì ma bệnh giày vò, anh không về ñược. Khi lành bệnh anh lại tiếp tục dạy học cho ñến tháng Năm. Một hôm anh ñồ họ Lê bỗng cảm thấy lòng xao xuyến nhớ người yêu khôn tả. Hồi tưởng lại cái ñêm năm xưa, anh tha thiết muốn ñược gặp lại nàng một lần nữa, dù có thế nào cũng cam lòng. Anh bèn sửa soạn khăn gói từ giã ñám học trò ñể trở về thăm quê. Qua làng của người yêu, anh không ngờ chân anh tự nhiên ñưa anh bước theo lối cũ

tới ñúng vào cái nơi anh từng dự lễ thành hôn với người mình yêu dấu, và lần này cũng ñúng vào lúc ñêm hôm khuya khoắt như hôm nào. Gọi cửa, anh lại thấy người yêu ra mở cửa. Nhưng trong tay nàng giờ ñây còn có một ñứa bé chừng bảy tám tháng. Nàng trách chàng:

- Sao chàng ñến muộn thế? Thiếp giận lắm ñấy!

- Con ai thế này? - Anh ñồ họ Lê hỏi.

- Con chàng chứ còn con ai. Này thử nhìn xem, nó giống chàng như ñúc.

Hai người dắt nhau vào dưới ánh ñèn. Anh ñồ liếc nhìn thấy vợ có phần xinh hơn trước, tuy rằng nước da hơi xanh. Thằng bé trong tay nàng bụ bẫm và có vẻ

khôi ngô. Nàng nhìn anh cười:

- Sau này chàng nhớ dạy cho nó học. Nó sẽ làm hơn cả bố ñấy!

Sau khi ăn cơm xong, hai người lại lên giường. Nhưng lần này vợ bảo chồng: 1230

https://thuviensach.vn

- Hai chúng ta ñã kết nghĩa vợ chồng, thật là thỏa tấm lòng mong ước. Nhưng thú thật với chàng: thiếp vốn là người ở cõi âm, còn chàng là người dương thế, không thể sum họp với nhau lâu dài. Nay chúng ta ñã có một ñứa con. Xin giao lại ñể chàng ñưa nó về nuôi.

Thấy chồng có vẻ ngần ngại, vợ lấy trong hòm ra một mảnh gương vỡ trao cho và nói:

- Chàng ñừng lo phải bận bịu vất vả về việc nuôi con. Bố mẹ thiếp từ ngày thiếp mất ñi ñã biết hối hận. Vậy chàng cứ tìm ñến nhà bố mẹ thiếp mà ở, thế

nào ông bà cũng không tuyệt tình với cháu ngoại ñâu. Chàng ñừng lo ngại gì cả.

Với lại, chàng giữ lấy mảnh gương này, khi con khóc ñưa ra cho nó soi, tự khắc nó nín.

Tình tự ân ái suốt ñêm, anh ñồ lại ngủ quên. Sáng dậy, cũng như lần trước, mọi cảnh vật lẫn người yêu ñều biến mất cả. Nhưng lần này trên ngôi mộ ngoài anh ra còn có một ñứa bé con với mảnh gương soi ñã vỡ.

Nhớ lời dặn của vợ, anh ñồ họ Lê bế con tìm vào nhà phú ông. Sợ vợ chồng phú ông không nhận, anh chỉ xin họ cho ở nhờ ñể mở một lớp dạy học trò.

Nhưng anh không ngờ vợ chồng phú ông lần này tiếp ñãi mình rất tử tế và sốt sắng nhận lời. Lại nhờ có phú ông giúp ñỡ, trường học của anh ngày một ñông học trò. Từ ñấy, anh ñỡ vất vả hơn trước. Đứa con của thầy ñồ cũng ñược gia ñình nhà chủ nuôi nấng chăm sóc mà không tính công.

Nhưng mỗi khi thằng bé khóc nư thì không một người nào có thể làm cho nó nín ñược: dỗ dành cũng như dọa nạt ñều chỉ phí công. Chỉ có ñưa cho bố nó bế

thì bao giờ nó cũng nín ngay. Một hôm phú ông ñể ý rình xem tại sao thầy ñồ lại có cách dỗ con tài tình như vậy. Khi trông thấy mảnh gương vỡ trong tay thầy ñồ, phú ông vội kêu lên, ngỡ là thầy ñã tự tiện lấy trộm mảnh gương vỡ bày trên bàn thờ con gái.

Anh chàng họ Lê phải hết sức biện bạch cho mọi người hiểu rằng ñó là vật kỷ

niệm của vợ ñể lại, chẳng phải là trộm cắp của ai. Phú ông vào lục tìm ở bàn thờ

thì thấy mảnh gương của con mình vẫn còn. Và cả nhà rất lấy làm ngạc nhiên khi ñưa cả hai mảnh ra so thì vừa như in, những ñường vỡ của hai bên khớp nhau một cách kỳ lạ. Nhưng sự ngạc nhiên càng tăng lên gấp bội khi họ thấy cả

hai mảnh gương bỗng nhiên dính liền với nhau làm một.

Anh ñồ họ Lê ñành phải thuật lại sự tình cho vợ chồng phú ông nghe. Từ ñây vợ chồng phú ông nhận anh là rể và nhận con anh là cháu ngoại. Anh ở vậy nuôi con, không lấy vợ khác. Đứa con anh về sau học giỏi, thi ñỗ làm quan ñúng như

lời mẹ nó báo trước1.

1 Theo lời kể của người Hà-tĩnh (do Trường Kỳ Nguyễn Văn Hồng cung cấp) .

1231

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Một truyện Người cưới ma khác, cũng do người Hà-tĩnh kể, không giống truyện trên nhưng phần nào lại có sử dụng một số hình ảnh của truyện Hồn Trương Ba, da hàng thịt:

Xưa, có một anh chàng thư sinh học giỏi nhà nghèo. Nghe tin vua mở khoa thi, anh sắm sửa hành trang lên ñường tiến kinh.

Một thầy bói gặp dọc ñường cho biết là anh phải lấy một người vợ ma, nó sẽ

giúp anh qua nhiều cơn hiểm nghèo, nếu không thì chẳng ñỗ ñạt gì, mà còn có thể chết. Nghe nói, anh không tin, cứ tiếp tục cuộc hành trình. Không ngờ chiều hôm ñó trời mưa ñường vắng, như truyện trên, ñể tìm một nơi nghỉ trọ, anh ñi mãi, càng ñi càng lạc. Cuối cùng theo ánh ñèn, anh ñến một ngôi nhà, gọi cửa, một người con gái xinh ñẹp bước ra ñón vào, cho biết là bố mẹ còn bận ñi ăn giỗ, chỉ có một mình ở nhà. Không tiện ñi ñâu nữa, anh xin ở lại, giở cơm gói ra ăn rồi vì mệt nên ngủ quên. Khuya tỉnh dậy, anh trò chuyện với cô gái, mới hay tên là Ba, họ Trương, có theo ñòi bút nghiên, vì mấy năm mùa màng thất bát nên ñến ñây mở quán bán hàng. Hai người làm thơ xướng họa, rồi ñi ñến chỉ non thề

biển hẹn sẽ lấy nhau. Tờ mờ sáng, hai bên từ biệt, cô gái dặn: - "Dù ñỗ hay hỏng, chàng cứ trở lại ñây, ñừng quên nhé". Đi ñược một ñoạn ñường, sực nhớ

mình bỏ quên con dao, vật kỷ niệm của bố mẹ, anh trở lại kiếm nhà mãi không thấy mà chỉ thấy một ngôi mộ trên có con dao của mình, mới biết là ñã gặp ma.

Kỳ thi ấy, anh ñỗ hội nguyên. Vinh quy về làng, khi sắp sửa qua chỗ cũ, anh ra lệnh cho ñoàn võng lọng rẽ sang lối khác. Bỗng có tiếng cô gái lọt vào tai anh: -

"Chàng quên lời thề hôm trước rồi sao? Nếu cố tình trốn tránh hẳn sẽ gặp chuyện chẳng lành". Hoảng sợ, anh bèn cho ñoàn mang cờ biển về trước, còn mình thì lần ñến chỗ gặp gỡ cũ. Sau khi tình tự, cô gái bảo anh hãy cứ về quê mười ngày nữa lại tới ñể tính chuyện kết hôn. Anh hỏi lý do, cô gái cho biết sự

thực: - "Thiếp vốn là con gái chết oan vì thầy lang cho uống nhầm thuốc. Nhưng thiếp ñã có cách tái sinh bằng việc nhập hồn vào xác một người khác. Sau khi chết, thiếp ñã báo mộng cho bố mẹ mình hay rằng một ngày kia thiếp sẽ trở về

chẳng phải một mình mà còn có cả chồng nữa. Thấy bố mẹ thiếp tỏ ý không tin, thiếp bảo bố ghi lên giấy ngày tháng thiếp hẹn trở về ñể chiêm nghiệm. Mười ngày nữa, chàng lại tới ñây, chúng ta sẽ về cho ñúng hẹn". Cô gái lại nói: - "Vì thiếp bị chết oan, nhưng lại không chịu ñầu thai nên hồn lang thang vơ vẩn ở

ñây, chỉ có hồn mà không có xác. Ngày nào chàng ñến, thiếp sẽ cùng chàng ñi ñến chợ, hễ thấy có cô nào ñẹp ưng ý, chàng làm hiệu mách cho thiếp, thiếp sẽ

vật cho cô nàng chết. Đoạn chàng theo dõi xem người ta táng cô ấy tại ñâu, ñêm 1232

https://thuviensach.vn

lại chàng lén ñào mộ ñưa xác cô ấy về ñây, thiếp sẽ nhập hồn mình vào xác nọ

làm cho sống lại." - Anh hỏi: "Công việc lôi thôi thế kia, tôi bàn tay học trò làm sao có thể ñảm ñương nổi?" - "Đừng lo, thiếp sẽ luôn luôn theo giúp ñỡ chàng, làm cho công việc nhẹ nhàng trôi chảy".

Nghe thủng câu chuyện, anh chàng cảm thấy thích thú, không lo sợ như trước.

Mười ngày sau, anh ñến, cùng hồn cô gái ñi chợ. Dạo một hồi vẫn chưa thấy có ai ưng ý. Sau cùng ñến chỗ hàng thịt, anh thấy cô gái con người bán thịt mặt mũi khá xinh, bèn ñi ñến ngã ba ñường nói thoảng: - "Mình, tôi ñã chấm con ông hàng thịt!". Khi trở vào, anh thấy cô hàng thịt ñã ngã xuống, miệng sùi bọt, chết tại chỗ. Vì hôm sau là ngày "trùng" nên ông hàng thịt ñưa con về chôn cất ngay.

Anh chàng làm theo lời dặn, ñêm ñến ñào mộ ñưa xác về nhà cô gái ma. Chỉ một lát sau, cô hàng thịt ñã sống lại. Cô bảo anh: - "Sáng mai, ñúng ngày hẹn, chúng ta sẽ trở về trình diện bố mẹ và kết hôn". Nhưng khi hai người về ñến nơi, bố mẹ

cô gái không chịu nhận, mặc dù cô ñã nhắc ñến sự báo mộng trước ñây. Phú ông mời xã trưởng tới phân xử. Xã trưởng bảo cô gái nhắc lại các chuyện cũ làm chứng, cô kể ra vanh vách mọi chuyện, bấy giờ phú ông mới tin, sai làm một gian nhà tại góc vườn cho ở sau khi ñã tổ chức lễ cưới.

Được mấy năm, bỗng có lệnh vua ñòi quan tân khoa về tội thi ñỗ mà không chịu ra làm quan. Nghe tin, Trương Ba - vợ anh - biết mọi việc sẽ xảy ra như thế

nào, bèn bảo chồng: ' "Chuyến này ñi sẽ có chuyện chẳng lành, nhưng chàng cứ

việc ñi, có gì sẽ liệu sau". Vua có công chúa chưa chồng, thấy anh học giỏi ñẹp trai, ñịnh kén anh làm phò mã, nhưng anh từ chối, nói rằng ñã có vợ ở nhà. Vua không nói gì, song công chúa thì không hài lòng, bèn xin vua cha cho ñày quan tân khoa ñến một huyện sơn cùng thủy tận ñể cho biết hối. Anh không thể không nhậm chức. Đường ñi qua nhà, vợ anh dặn: - "Vùng ấy có nhiều ma, ñó là những con hổ (dã nhân) thường hiện hình người ñến hầu quan rồi thình lình bắt ăn thịt.

Trước ñây ñã có nhiều quan bị hại như vậy". Nói rồi ñưa ra một cái gương bảo chồng: - "Mỗi khi có người nào ñến gặp, anh khoan cho vào, hãy ñưa gương soi qua khe cửa, hễ thấy trong gương không phải hình người mà là dã nhân thì lập tức ra hiệu cho lính chém ngay". Quả như lời vợ, sau khi nhậm chức, một lần có hai ông già ñầu râu tóc bạc bưng một cái mâm sơn son thếp vàng trên có hai quả

cam, ñến xin ra mắt. Quan ñưa gương ra chiếu thì thấy ñó là hai con hổ. Liền ra mật hiệu, lính chém một người ñầu rơi xuống ñất hóa thành ñầu hổ, còn người kia cũng hóa hổ chạy mất.

Sau một thời gian, anh lại ñược lệnh vua gọi về kinh. Ghé qua nhà, vợ anh cho biết là con dã nhân chạy thoát ñã hóa thành một cô gái ñẹp về triều ñược vua kén làm vợ. Và gần ñây hắn ñã có mang, càng ñược vua nâng niu chiều chuộng, hy vọng sinh ñược hoàng tử. Để báo thù anh, hắn giả thác bệnh nặng, mượn lệnh vua triệu anh về, ñể ñòi ăn gan anh, nói là cho lành bệnh. Bèn ñưa cho chồng một thanh gươm và bốn trăm quan tiền, dặn: - "Đến kinh ñô, chàng khoan vào 1233

https://thuviensach.vn

chầu vội, hãy dùng số tiền này ñút lót bọn gác cổng, mỗi cổng một trăm quan, phải lọt bốn lần cổng mới vào ñược ñến buồng hoàng hậu. Hãy nhớ là con dã nhân ấy nằm ngủ bao giờ ñầu cũng ngoảnh về hướng Tây". Làm theo lời vợ, anh lọt ñược vào buồng hoàng hậu. Tìm mãi mới thấy một người ñàn bà nằm ñầu hướng về hướng Tây, bèn rút gươm chém. Hắn hét một tiếng kinh hồn, ñầu rơi xuống hóa làm ñầu hổ. Nhà vua ở buồng bên cạnh nghe tiếng hét tưởng hoàng hậu ñã sinh con lật ñật chạy sang. Anh quỳ xuống kể lại mọi việc.

Mừng quá, vua hứa thưởng cho anh bất cứ gì anh muốn. Anh chỉ xin về quê gặp vợ và bố mẹ. Vua y cho. Hôm ấy, anh cùng vợ ñi chợ mua quà về thăm bố

mẹ ñẻ. Nhưng ñến hàng thịt thì người hàng thịt giữ chịt lấy bà quan - vợ anh -

một hai nói là con mình. Như kết thúc truyện Hồn Trương Ba, da hàng thịt, việc cũng ñưa lên quan phân xử, nhưng ở ñây, cuối cùng, ông hàng thịt cũng ñược anh coi như bố vợ.

Người miền Nam có truyện Người lấy ma hình tượng và tình tiết ñều khác với các truyện trên:

Tại làng Tân-thuận Đông (Sa-ñéc) có một nông phu sống trong một gian nhà lá trơ trọi giữa ñồng. Vùng này nổi tiếng nhiều ma. Đối với làng xóm, anh tự

nhận là ñã có vợ con. Nhưng chẳng bao giờ người ta thấy mặt, chỉ thỉnh thoảng nghe tiếng anh bảo vợ nấu nước, làm thức ăn, hoặc la rầy ñứa con nghịch ngợm.

Hay khi có người nào ñịnh ngồi vào võng thì anh cản lại, nói có con mình nằm trong ñó. Dân làng ñể tâm rình mò quả thấy trong nhà anh có bóng một người ñàn bà và một ñứa bé chừng bốn tuổi, nhưng khi vào nhà lại chẳng thấy gì.

Một hôm bỗng có tiếng sét nổ, nhà anh bốc cháy, người ta thấy anh khóc sướt mướt kể chuyện cho xóm giềng hay: vợ anh là một cô gái chết oan không chịu ñi ñầu thai, lại vốn có duyên nợ với mình nên lấy nhau, sinh ñược một con. Tiếng sét vừa qua ñã giết mất cả vợ lẫn con. Sau ñó người ta thấy anh bỏ nhà bỏ cửa ñi biệt1 .

Người miền Bắc có truyện Sinh nở dưới mồ, có hình ảnh nuôi con của ma: Một người ñàn bà quê ở châu Vạn-ninh (Quảng-yên) có mang ñược bảy tám tháng, bỗng nhiên bị bệnh chết. Lúc sống, mụ có quen một bà lão bán hàng nước ở bến sông. Một hôm bà hàng nước ngạc nhiên thấy mụ cầm mấy ñồng tiền hỏi mua ñường. "Mua ñể làm gì?" - "Mới sinh con không có sữa cho bú, phải mua ñường cho nó ăn". Bà hàng bán xong trông theo, thấy mụ ñi về ñến ngôi mộ

cách ñấy không xa, rồi tự nhiên biến mất. Hôm sau lại thấy mụ ñến mua nữa. Bà hàng bèn mách cho nhà chồng biết. Người chồng ñến rình.

1 Theo Lê Hương. Truyện tích Việt-nam, sách ñã dẫn.

1234

https://thuviensach.vn

Ban trưa khi mụ ñến, chồng từ chỗ nấp bước ra hỏi. Vợ không ñáp, bỏ chạy, chồng ñuổi theo. Lại biến mất. Chồng ñến mộ nghe ở trong có tiếng trẻ khóc, mới ñào lên. Khi tháo nắp áo quan thấy có một ñứa bé mới sinh chưa rụng rốn, miệng còn dính ñường. Bèn bế về nuôi, lấp mộ lại. Anh xin sữa cho con bú nhờ, nhưng ai cũng sợ, bèn mớm cơm cho con1.

1 Theo Tô Linh Thảo, sách ñã dẫn.

1235

https://thuviensach.vn

185. VỢ CHÀNG TRƯƠNG

Ngày xưa, ở làng Nam-xương có cô gái tên là Vũ Thị Thiết, người ñã xinh ñẹp lại thùy mị nết na. Nàng lấy chồng là Trương sinh vốn là người cùng làng.

Trương sinh có tính cả ghen, hay ñể tâm xét nét vợ, nhưng vợ chàng thường giữ

gìn khuôn phép nên không có chuyện gì xảy ra.

Vợ chồng hương ñượm lửa nồng chưa ñược bao lâu thì bỗng nghe tin chốn biên thùy có giặc, chồng vâng lệnh quan phải từ giã mẹ và vợ ñi lính thú. Bấy giờ vợ ñang có thai. Buổi chia tay thật là bịn rịn, mẹ chúc cho con chân cứng ñá mềm, chồng khuyên vợ gắng phụng dưỡng mẹ già và nuôi con khôn lớn.

Sau khi chồng trẩy ñược mươi ngày thì Vũ Thị Thiết sinh ñược một ñứa con trai, ñặt tên là thằng Đản. Thằng bé sởn sơ mạnh khỏe, còn bà nội của nó vì nhớ

con sinh ra ñau ốm. Vợ chàng Trương hết lòng mời thầy chạy thuốc, nhưng bệnh của mẹ chồng mỗi ngày một nặng, chẳng bao lâu thì mất. Nhờ có bà con xóm giềng, mọi việc tống táng ñều lo liệu chu toàn.

Đã mấy thu qua không thấy chồng về, một mẹ một con mỏi mòn trông ñợi.

Hàng ngày chăm lo ñồng áng, tối lại nàng mới có thì giờ chăm sóc cho con. Có những hôm phải chong ñèn khâu vá dọn dẹp và nô ñùa với con. Những lúc con khóc, nàng thường chỉ vào bóng của mình trên vách mà bảo:

- Nín ñi con! Kìa, kìa bố ñã về. Đấy! Đấy!

Đứa bé nhìn vào bóng, nín bặt.

Cứ như thế lâu dần thành thói quen. Thằng Đản thường ñòi gặp bố trước khi ñi ngủ. Cái bóng ñen ñen trên tường từ ñấy ñối với cả mẹ lẫn con như một người thân thích.

*

* *

Rồi chiến tranh kết liễu, cõi biên thùy lại yên lặng, những người ñi lính thú lại ñược trả về quê quán. Trương sinh cũng ở trong số ñó. Sau bao năm tháng ly biệt, hai vợ chồng gặp nhau mừng mừng tủi tủi. Chàng ñau lòng vì mất người mẹ thân yêu nhưng lại vui sướng vì có ñứa con.

Thằng bé Đản bây giờ lên ba tuổi, ñã biết nói bập bẹ. Tuy nó ñể cho bố nó bế

nhưng vẫn tỏ ra xa lạ. Qua mấy ngày sau, Trương sinh hỏi mộ mẹ rồi bế con ñi thăm. Ra ñến ñồng, thằng bé Đản quấy khóc nhè.

1236

https://thuviensach.vn

Trương sinh dỗ dành:

- Con nín ñi ñừng khóc, bố yêu. Rồi bố mua quà cho mà ăn.

Thằng bé ñáp ngay:

- Không. Ông không phải là bố của Đản... Bố Đản khác kia... Chỉ ñến tối bố

Đản mới ñến nhà thôi.

Nghe nói, Trương sinh thấy nhói ở tim. Chàng nhìn vào con hỏi dồn:

- Thế thì bố của Đản như thế nào? Con nói ñi!

- Tối nào bố Đản cũng ñến... Mẹ Đản ñi cùng ñi, mẹ Đản ngồi cùng ngồi...

Chẳng bao giờ bố bế Đản cả...

Mấy lời nói vô tình của ñứa bé làm cho Trương sinh tin là vợ mình ngoại tình, không còn ngờ gì nữa. Nghĩ ñến người vợ xinh ñẹp trong tay kẻ khác, cơn ghen tự nhiên bừng bừng bốc lên. Chàng lẩm bẩm: - "Thật là quá rõ. Không ngờ trong khi mình gian lao thế ấy, thì nó ở nhà lại như thế kia".

Về ñến nhà Trương sinh mắng nhiếc vợ tàn tệ:

- Tao không ngờ mày là ñồ thất tiết. Mẹ chết, chồng ñi vắng, tối tối rước trai về nhà.

Chàng mắng dữ dội nhưng không bảo là tự miệng con nói ra. Vợ chàng một mực chối cãi:

- Cách biệt ba năm, thiếp vẫn một lòng một dạ, ñâu có hư thân mất nết như lời chàng nói. Xin chàng ñừng ngờ oan cho thiếp.

Vợ càng phân trần thì cơn giận của chồng càng không thể dằn xuống ñược nữa. Chồng bắt ñầu dùng lối vũ phu ñể tra khảo vợ. Hàng xóm láng giềng nghe tin vợ chồng lục ñục ñổ tới can ngăn nhưng chẳng ăn thua gì. Chồng cho là vợ

khéo mồm khéo mép nên ñược mọi người che lấp tội lỗi.

Trong cơn phẫn uất, người thiếu phụ ôm lấy con khóc nức nở, rồi nhân lúc chồng sang hàng xóm, chạy một mạch ra bến Hoàng-giang ñâm ñầu xuống nước.

Khi Trương sinh về thấy mất hút vợ, biết có sự chẳng lành. Nghe nói vợ ñã tự

trầm thì rất hối hận, vội chạy ra sông. Nhưng dòng nước chảy xiết mò ñến tối ngày cũng không tìm thấy xác. Tối lại, thằng bé khóc. Trương sinh thắp ñèn dỗ

cho nó nín. Chợt thằng bé kêu lên:

- Ồ, bố Đản ñã ñến kia kìa!

- Đâu con?

1237

https://thuviensach.vn

Nó trỏ vào bóng chàng trên vách mà nói: - "Đấy! Đấy!". Nhớ lại lời con nói khi ñi thăm mộ, Trương sinh mới hiểu ra nông nỗi. Chàng nhận ra nỗi oan tày trời của vợ chỉ vì lòng ghen tuông nóng nảy của mình.

Nhưng ñã muộn mất rồi, còn làm gì ñược nữa. Chàng chỉ còn biết ngày ngày ẵm con nhìn xuống dòng sông mà khóc.

Từ ñó chàng ở vậy nuôi con không lấy vợ khác.

Về sau người ta dựng ở bến Hoàng-giang một cái miếu thờ nàng Vũ Thị Thiết, quen gọi là miếu Vợ chàng Trương1.

KHẢO DỊ

Để cho có hậu, truyện trên ñã ñược người ñời sau nối thêm những nét thần kỳ

vào phần cuối:

Cùng làng với Vũ Thị Thiết có một người là Phan lang làm ñầu mục bến ñò Hoàng-giang, một ñêm nọ nằm chiêm bao thấy có một người con gái áo xanh ñến kêu xin tha mạng. Sáng dậy, Phan lang thấy có người làng chài mang ñến biếu mình một con rùa mai xanh. Sực nghĩ ñến giấc mộng, Phan lang bèn thả rùa xuống sông. Về sau Phan lang chạy giặc, bị ñắm thuyền, chết. Xác trôi xuống thủy phủ ñược bà Linh phi - vốn là con rùa mai xanh ngày nọ - cứu cho sống lại, lại dọn tiệc thết ñãi. Trong tiệc có nhiều mỹ nhân, trong số ñó có Vũ Thị Thiết, nhưng Phan lang ngại không dám nhận. Tiệc xong, Vũ Thị Thiết tìm ñến, nói: -

"Là người cùng làng, cớ sao lại mau quên?". Phan xin lỗi rồi hỏi: - "Vì sao lại có mặt ở ñây?", thì nàng trả lời: - "Hồi ấy khi nhảy xuống nước, các tiên ở thủy cung thương tôi vô tội, liền rẽ nước cho tôi xuống nên sống ñến ngày nay". - "Có nhớ quê hương không?" - "Bị chồng ruồng rẫy, mặt mũi nào trông thấy nhau nữa". - "Còn con thì sao?" - "Tất có ngày tôi sẽ tìm về".

Khi Phan lang trở về, vợ chàng Trương trao cho y một chiếc thoa nhờ ñưa hộ

cho chồng mình và bảo nhắn chồng nếu có thương tiếc thì cho lập một ñàn giải oan, lấy thần ñăng chiếu xuống nước, mình sẽ về . Nhận ñược thoa, chàng Trương tin là thật, bèn lập một ñàn tràng ba ñêm ngày ở Hoàng-giang. Quả

nhiên thấy vợ xuất hiện giữa dòng sông, ngồi trên một chiếc kiệu hoa, theo sau có ñến năm mươi kiệu khác, có tàn tán cờ biển như một dám rước.

Trương gọi, vợ ñáp: - "Đa tạ chàng, thiếp không thể quay về ñược nữa". Rồi biến mất tất cả. Người ñời ấy bèn lập miếu thờ, gọi là miếu Vợ chàng Trương2.

1 Theo Vũ Ngọc Phan, sách ñã dẫn.

2 Theo Truyền kỳ mạn lục, Loại cổ tích hay, sách ñã dẫn.

1238

https://thuviensach.vn

Một truyện Sự tích mặt nạ (hổ phù) có nội dung giống truyện trên, chỉ khác kết thúc:

Một cặp vợ chồng có con mới sinh. Chồng bỗng có lệnh ñi thú. Vợ một mình ñêm ñêm chỉ vào bóng bảo con ñó là bố. Vì thế khi bố về, ñứa con không chịu cho bế: - "Bố tôi khác kia. Bố tôi tối tối ñến với mẹ". Chồng liền nghi vợ có sự

tằng tịu bậy bạ. Hai vợ chồng xô xát, kết cục vợ cũng ñi trầm mình.

Trước khi nhảy xuống nước, khấn: - "Nếu là oan xin cho hóa làm ngọc trai ñể

bày tỏ cho mọi người biết". Quả hóa làm ngọc trai. Thấy oan, chồng làm ñàn tràng xin cho gặp mặt vợ. Vợ cũng cho gặp, nhưng chỉ nổi khuôn mặt lên khỏi nước. Người ta nói: "Chỉ có mặt nạ không có người nạ". Từ ñó, nhà ñiêu khắc nghĩ ra lối chạm mặt nạ (hổ phù hay rồng ngang)1.

Trung-quốc có một truyện vì ghen tuông ít nhiều có dáng dấp như truyện Vợ

chàng Trương:

Năm Càn Long thứ ba, ở một vùng nọ tự nhiên sét ñánh chết một người lính.

Người ta thương hắn vốn người tốt nết mà không may chết oan. Nhưng có một người lính già khác cùng cơ ñội với hắn, kể cho nghe câu chuyện như sau: - "Có lẽ gần ñây hắn ăn ở tốt với mọi người. Nhưng cách ñây hai mươi năm, trong một trận ñánh, hắn phạm một tội tày trời mà vì tôi là bạn cùng ngũ nên tôi biết. Hôm ấy quan tướng rảnh việc quân, ñi săn ở ñỉnh núi Cao-ñình, hắn ñược theo ñóng trại ở bên ñường. Buổi chiều hôm ấy có một sư nữ ñi qua.

Thấy vắng vẻ, hắn kéo sư nữ vào trại. Sư nữ chống cự bị hắn xé quần. Nhưng sau sư nữ chạy trốn ñược. Hắn ñuổi theo, vì trời tối, cây cối lại rậm rạp nên không tìm ra. Sư nữ trốn ñược vào một nhà nọ, trong nhà chỉ có một người ñàn bà trẻ và một ñứa bé con chồng. Người ñàn bà từ chối không cho trọ nhưng sư

nữ hết sức kêu nài, và kể chuyện vừa rồi cho nghe. Cảm ñộng, người ñàn bà cho vào và cho mượn một cái quần mặc. Sáng dậy sư nữ từ tạ ra ñi, hứa mai sẽ trả.

Sau ñó chồng người ñàn bà ñi ñâu mới về, vì áo quần bẩn bảo vợ lấy ñồ thay.

Vợ vào buồng chỉ thấy quần của mình, mới biết là ñêm tối ñưa nhầm quần của chồng mình cho sư nữ. Chưa biết trả lời sao với chồng, thì ñứa bé ñã nói ngay: -

"Có một ông sư cả ñêm tới ñây lấy quần mặc". Bố nó căn vặn, ñứa bé kể lại mọi chuyện theo nó thấy. Chồng hỏi vợ, vợ ñáp: - "Đó là một ni cô". Chồng không nghe, nổi ghen ñánh vợ tàn tệ, rồi kể chuyện cho xóm giềng. Vợ phẫn uất treo cổ

tự tử. Sáng hôm sau, sư nữ mang quần tới trả kèm theo một thúng quà. Vừa thấy sư nữ ñứa bé nói: - "Đấy, ông sư hôm ấy ñã ñến". Bố nó biết là nhầm, hối hận, 1 Theo lời kể của người Thanh-hóa. Một truyện khác kể sự tích mặt nạ như sau: Ngày xưa vua Vũ ñi tuần du mặt biển. Các loài thủy tộc ñều ngoi lên mặt nước ñể chầu. Có con nạ (rồng) vì thân thể to lớn quá chỉ nổi lên có cái mặt, còn thân thì bị các con vật khác chen lấn che lấp nên không lộ ra: Do tích này mà có tiếng "mặt nạ". (Theo tạp chí Phương Đông số 7, 1972).

1239

https://thuviensach.vn

bèn ñánh chết ñứa con trước áo quan của vợ, rồi cũng treo cổ tự tử. Hàng xóm thương tâm chôn cất cả ba, nhưng không báo cho quan biết.

Một năm sau, quan tướng lại ñến thăm nơi này. Dân làng mới kể chuyện cho tôi biết. Tôi chỉ nói riêng với hắn ta. Hắn ta biết hối và tự nguyện làm ñiều thiện ñể chuộc lại. Bây giờ, sau hai mươi năm, hắn bị sét ñánh chết, mới biết lưới trời lồng lộng, khó thoát" 1.

1 Theo Tân tề hài, quyển 4.

1240

https://thuviensach.vn

186. SỰ TÍCH KHĂN TANG

Ngày xưa có vợ chồng nhà phú hộ nọ sinh ñược năm người con gái. Giàu có, lại không con trai, nên bao nhiêu tình thương, họ ñều dồn vào những cô con gái.

Họ cưng như trứng mỏng, hễ con ñòi gì là ñược nấy.

Lần lượt năm cô lớn lên, lấy chồng và ñi ở riêng.

Vì con gái ñứa nào cũng lấy chồng xa nên sau khi cô út ở riêng ñược ít lâu hai ông bá phú hộ cảm thấy nhớ các con quá. Họ còn tính chuyện chia nhau ñi thăm các con. Một hôm, vợ bảo chồng: - "Sắp tới, ông chịu khó ở nhà trông nhà cho tôi ñi thăm chúng nó một lượt, sau ñó tôi lại về trông nhà cho ông ñi". - "Phải ñó", chồng ñáp, "nhưng bà phải ñi nhanh nhanh lên mới ñược, ñừng bắt tôi phải ñợi lâu" - "Không ñược ñâu, tôi tính ở lại với các con ñứa nào ít nhất cũng phải một tháng, năm ñứa vị chi là năm tháng, còn ñi ñường tổng cộng ñộ vài ba chục ngày, như vậy cũng phải mất ngót nửa năm ñó ông ạ!". - "Thôi ñược, bà nó ñi ñi, bà nhớ ñừng ñể cho ñứa nào quấn quýt quá, rồi ăn dầm nằm dề làm cho tôi trông ñợi".

Rồi ñó người vợ cùng con hầu ra ñi. Nhưng chỉ ñược vài tháng, chồng ñã thấy vợ trở về vẻ mặt buồn xo. Chồng hỏi dồn: - "Cơn cớ làm sao mà bà về nhanh như vậy, có gặp ñiều gì dọc ñường hay không mà vẻ mặt không ñược vui?". Vợ

ñáp: - "Chẳng có gì hết, tôi vẫn bình yên, chúng nó ñều mạnh khỏe, tôi về sớm là vì tôi muốn ñể ông khỏi trông, ông cứ ñi một lần cho biết". Thấy vợ nói úp mở, phú hộ chưa hiểu thế nào cả, cuối cùng ông cũng sắm sửa hành lý ra ñi.

Ông ghé nhà người con gái thứ nhất. Chàng rể ñón tiếp ông niềm nở làm ông rất hài lòng. Nhưng con gái ông thì lại không ñược như vậy. Nó cũng chuyện trò giả lả ñược ít câu rồi quay vào công việc của nó.

Nhà các chàng rể của ông phần nhiều ñều thuộc vào hạng khá giả không kém gì nhà ông. Cho nên con gái của ông còn mải trông nom kẻ ăn người ở, không lúc nào rảnh rỗi. Đến chừng chồng nó ra ñồng trông cày coi cấy thì con gái ông còn chuyên việc bếp núc, lúi húi suốt buổi trong bếp, cha con chẳng có dịp chuyện trò. Mãi ñến gần trưa, ông cảm thấy bụng ñói cồn cào, nhưng con ông lại chẳng chịu cho ông ăn ngay.

Ông toan bảo nó cho mình ăn trước như khi còn ở nhà, nhưng rồi lại nghĩ

thầm: - "Để còn xem nó ñối ñãi với cha nó ra sao cho biết". Ông thấy con gái chờ cho chồng mình ñi làm về mới dọn cơm ra. Nhưng chàng rể của ông lúc ấy tuy ñã về rồi còn bận một số công việc. Cho nên ông lại phải ñợi. Đến chừng ấy thấy ñã quá trưa, con gái ông lên tiếng gọi chồng: - "Mình ơi, hãy ñể ñó vào ăn cơm ñi cho ông già ăn với!". Nghe con nói thế ông cảm thấy không ñược vui.

1241

https://thuviensach.vn

Bữa cơm chiều và liên tiếp mấy ngày sau cũng như vậy. Con gái ông chăm sóc cho chồng nó chứ chẳng phải cho ông. Ông rất buồn, bụng bảo dạ: - "Thì ra bây giờ nó coi cha nó chẳng ra cái quái gì. Nếu chồng nó không ăn thì có lẽ mình phải ngồi nhịn ñói".

Ở chơi ñược ít ngày, thấy con gái không ñược vồn vã ñằm thắm như xưa, ông bèn bỏ dự ñịnh cũ là ở chơi trong một tháng, ñã vội vã từ giã chàng rể và con gái mà ñi ñến nhà người con gái thứ hai cách ñấy non một ngày ñường. Trong cuộc hành trình lần này, ông lẩm bẩm: - "Chắc những ñứa sau phải khác, chẳng lẽ ñứa nào cũng như vậy cả sao. Vợ chồng ta còn trông cậy chúng nó rồi ñây sẽ chia nhau về phụng dưỡng lúc bố mẹ tuổi già kia mà".

Nhưng khi ñến, ông lại ñâm ra thất vọng. Nhà chàng rể thứ hai tuy không giàu bằng chàng rể thứ nhất nhưng cũng có của ăn của ñể. Vợ nó thấy bố ñến thăm cũng tiếp ñãi gọi là cho tròn bổn phận rồi lại loay hoay vào công việc nhà chồng, chẳng chịu bớt chút thì giờ hàn huyên cho bõ những lúc cha con xa nhau. Lần lượt ông ñi thăm ñủ cả năm cô gái quý nhưng chẳng ñứa nào là không bận bịu với công việc của mình, chẳng ñứa nào quan tâm chăm sóc ñến ông như lúc còn ở nhà. Sau cùng ông chép miệng:

- Vậy là con gái một khi bước về nhà chồng thì chẳng còn là con của mình nữa. Nó xem chồng trọng hơn bố mẹ.

Rồi ñó ông quày quả ra về. Ông tính lại thời gian thăm con cả ñi lẫn về không ñầy hai tháng, so với chuyến ñi của vợ lại còn ngắn hơn. Nỗi buồn phiền làm cho ông khó ở trong một vài tuần. Khi ñã bớt, ông gọi vợ lại bàn rằng: - "Thế là ñẻ ñược mấy ñứa con gái, có cũng như không. Hy vọng dựa cậy vào chúng nó ñỡ ñần lúc tuổi già là không ñược nữa. Bây giờ bà nó ở nhà ñể tôi ñi kiếm một ñứa con nuôi ñặng mai sau nó săn sóc chúng mình lúc mắt lòa chân chậm. Bà nó nghĩ sao?". Vợ phú hộ trả lời: - "Thôi ông ạ! Ông ñừng có ñi mất công nhọc xác.

Con ñẻ rứt ruột ra mà chúng nó không ñoái không hoài thì con nuôi mà làm gì.

Để tôi kiếm cho ông một người vợ lẽ. Không biết chừng nó ñẻ cho chúng ta một ñứa con trai có người nối dõi tông ñường chẳng phải tốt hơn ư!". - "Trên ñời này có kẻ tốt người xấu, không phải ai cũng như ai, bà ñừng ngại. Nếu tôi ñi tìm dăm bữa nửa tháng mà không xong thì trở về tính liệu sau cũng chưa muộn". - "Được rồi, ông cứ ñi ñi, cố tìm một ñứa con ngoan phụng dưỡng, mọi việc ở nhà mặc tôi lo liệu".

Phú hộ bèn ñóng bộ một ông già nghèo khó cất mình ra ñi. Ông ñi từ làng này ñến làng khác, ñến ñâu ông cũng rao:

- Có ai mua cha thì ra mà mua. Mua ta về làm cha chỉ mất năm quan tiền thôi.

Mọi người nghe ông già rao như vậy ai cũng tưởng ông ñiên. Có người vui miệng nói: - "Mua lão già ấy ñể về nhà mà hầu ư, và ñể rồi ñây lão ta trăm tuổi 1242

https://thuviensach.vn

có ñược ñồng nào còn phải lo tống táng ư. Thà là nuôi một người ñầy tớ còn hơn". Tuy có nghe nhiều lời mỉa mai cười cợt, phú hộ vẫn không nản chí, vẫn ñi hết xóm này tới ấp kia, miệng rao không ngớt.

Bấy giờ ở mật làng nọ có hai vợ chồng một nông phu nghèo. Nghe có người ñi bán mình làm cha, chồng bảo vợ: - "Hai ñứa mình mồ côi từ tấm bé chưa bao giờ ñược hưởng tình cha con, lại chưa có mụn con nào, thật là buồn. Thôi thì ta mua ông già này về thủ thỉ với nhau khuya sớm cho vui cửa vui nhà". Thấy vợ

bằng lòng, anh chàng chạy ra ñón ông già vào và nói:

- Ông ñịnh bán bao nhiêu tiền?

- Năm quan không bớt.

- Thú thật với ông, nhà tôi nghèo muốn mua nhưng không sẵn tiền. Vậy ông ngồi chơi ñể tôi bảo nhà tôi ñi vay xem.

Phú hộ ngồi chờ hồi lâu, thấy chị vợ chạy ñi một lát lại trở về, nhưng số tiền vay ñược chỉ có hai quan. Anh kia bèn nói:

- Hai ngày nữa mời ông trở lại, chúng tôi sẽ có ñủ tiền.

Hai ngày sau phú hộ lại tới. Anh nông phu trao tiền cho ông, mời ông vào nhà,

"cha cha, con con" rất thân tình. Đoạn anh bảo vợ ñi chợ lo cơm nước. Phú hộ

thấy ñầu tóc người vợ hôm nọ còn dài, bây giờ ñã biến ñi ñâu mất, bèn ngạc nhiên hỏi:

- Tại sao ñầu tóc của vợ con lại cắt cụt ñi như vậy?

Anh nông phu tần ngần hồi lâu rồi ñáp:

- Chẳng giấu gì cha, nhà con nghèo không ñủ tiền mua, mà nếu không mua thì cũng ít có dịp nào tốt hơn. Vì vậy, vợ con phải cắt tóc bán ñi mới ñủ số tiền năm quan ñó.

Nghe nói, phú hộ vẫn làm thinh. Từ ngày có người cha nuôi, hai vợ chồng anh nông phu tỏ ra rất niềm nở và chịu khó chăm sóc hầu hạ không biết mệt. Phú hộ

vẫn không cho biết quê quán gốc tích thật của mình, hàng ngày vẫn ăn no ngủ

kỹ, ñôi lúc lại kêu váng ñầu mỏi lưng, bắt họ phải xoa bóp hoặc tìm thầy chạy thuốc. Mặc dầu vậy, hai vợ chồng vẫn cơm nước săn sóc không bê trễ. Cứ như

vậy ñược vài tháng sau, nhà họ ñã nghèo lại nghèo thêm. Họ phải cố gắng làm thêm ñể nuôi cha, có bữa phải nhịn ñói ñể nhường cơm cho ông già. Tình hình như vậy kéo dài ñược nửa năm, nợ nần của họ chồng chất quá nhiều mà trong nhà thì gạo và tiền ñã kiệt. Một hôm hai vợ chồng tỉnh dậy ñã thấy người cha nuôi khăn gói chỉnh tề. Ông bảo họ: - Các con hãy ñốt cái nhà này, rồi ñi theo ta!

1243

https://thuviensach.vn

Vợ chồng ñưa mắt nhìn nhau tưởng ông phát ñiên. Nhưng sau ñó ñã thấy phú hộ giục:

- Làm con thì phải vâng theo cha mẹ, chớ có sai lời. Cha ñã bảo các con ñi theo ta kiếm ăn, còn cái nhà này ọp ẹp chẳng ñáng bao lăm, ñừng tiếc nữa.

Vợ chồng không dám cãi, ñành nhặt nhạnh một vài món ñồ buộc thành một gói, rồi châm lửa ñốt nhà. Đi theo ông già, họ thấy ông lần hồi xin ăn, tối lại vào nhà người xin ngủ nhờ. Họ vẫn vâng lời không chút phân vân. Ba người lần hồi ñi xin ăn như thế ñược năm ngày. Sau cùng ñến một nơi nhà ngói tường dắc, ông mới vui vẻ bảo họ:

- Các con, ñây ñã ñến nhà ta rồi!

Vợ phú hộ bước ra cổng ñón vào, ông tươi cười bảo vợ:

- Đây mới thật là con của chúng ta!

Bấy giờ vợ chồng anh nông phu mới biết cha mẹ nuôi mình là một nhà giàu có. Phú hộ bảo anh nông phu lấy theo họ mình và từ ñó hai vợ chồng bước vào một cuộc ñời sung sướng.

Ít lâu sau, phú hộ lâm bệnh nặng. Biết mình sắp gần ñất xa trời, ông bèn làm tờ

di chúc ñể phần lớn tài sản cho ñứa con nuôi, ñoạn ông gọi vợ ñến trối:

- Sau khi tôi chết, bà nhớ ñừng cho năm ñứa con gái biết. Nếu chúng nó nghe ai mách mà về ñây chưa biết chừng tôi sẽ "bứt néo" 1 cho mà coi. Việc ñể tang thì ñứa con trai cứ theo cổ tục cắt tóc ñội mũ quấn rơm trên ñầu ñể chứng tỏ mình chịu cực chịu khổ với cha mẹ thì thôi cũng ñược, nhưng ñứa con dâu thì bà bảo nó khỏi cắt tóc, vì tôi chưa bao giờ quên cái việc nó ñã phải bán mớ tóc dài của nó ñể mua cha, vậy nó chỉ cần ñội khăn tang là ñủ.

Nhưng sau khi khâm liệm cho chồng xong, bà phú hộ vì nặng lòng thương con nên cũng cho người lén báo tin cho năm ñứa con gái biết.

Khi chúng về, bà ñón ở cổng thuật lại lại trối của cha chúng cho nghe và bảo chúng ñừng có vào nhà kẻo có sự chẳng lành. Năm người con gái tỏ lòng hối hận những việc ñã rồi. Khi ñưa linh cữu ra ñồng, các con gái cố ñòi ñi ñưa cho bằng ñược. Mẹ khuyên can con mãi không xong, cuối cùng ñành phải xé cho chúng, ngoài khăn tang còn thêm mỗi ñứa một vuông vải xô cho chúng che mặt lại ñể mong linh hồn bố chúng khỏi biết.

Từ ñó, người ta bắt chước ñể tang theo cách gia ñình này ñã làm: con trai cắt tóc vành rơm, mũ mấn, dây lưng chuối như cổ tục, con dâu ñược miễn cắt tóc, 1 Bứt néo: ngày xưa có lúc người ta không ñóng chốt quan tài, chỉ buộc dây ở ngoài gọi là

"néo". Bứt néo là hiện tượng ñứt dây, người ta tin rằng ñó là một cách tỏ sự giận dữ của người chết.

1244

https://thuviensach.vn

chỉ ñội khăn tang, lại miễn cả che mặt, còn con gái thì ngoài khăn tang còn có một mảnh vải con ñể che mặt1.

KHẢO DỊ

Truyện trên nhắc ñến một số phong tục tín ngưỡng ngày xưa, trong ñó có phản ánh một loại mâu thuẫn trong gia ñình phụ hệ phong kiến: người con gái ra ñi lấy chồng cầm như cắt ñứt quan hệ với gia ñình bố mẹ ñẻ.

Việt-nam còn có truyện Của ñể bán, một dị bản của truyện trên: Một phú hộ có con gái lấy chồng xa làng ñã có cháu ngoại. Một hôm ông ñến chơi nhà rể. Như ñoạn ñầu của truyện Ông già họ Lê, rể bảo con ñi gọi ông về ăn cơm. Nhưng ñứa bé chỉ gọi có ông nội nó, ông ngoại hỏi: - "Sao cháu không gọi cả hai ông?" - "Người ta bảo ñi gọi ông nội". Cũng như truyện trên, giận con gái và rể, phú hộ trở về bảo vợ: - "Có con gái tức là không có gì cả, cậy mình ở nhà ñể tôi ñi kiếm ñứa con" - "Để tôi kiếm cho một người làm lẽ". Ông già không chịu. Ra ñi, ñến ñâu ông cũng rao: - "Ai muốn mua ta làm cha không?". Ông giả

ñiếc trước những lời cười cợt, vẫn ñi và rao không mệt mỏi. Cuối cùng cũng có một cặp vợ chồng nghèo ñón ông vào hỏi giá rồi chồng bảo vợ ñi vay năm quan trao cho ông già. Được vợ chồng chăm sóc, và lũ con - vì cặp vợ chồng này có mấy người con - coi mình như ông nội, phú hộ ngày ngày ăn no ngủ kỹ.

Hai vợ chồng nuôi bố nuôi bị khánh kiệt. Bèn bán một ñứa con. Khi nói cho ông biết, ông cũng mặc kệ; năm quan vẫn cất dưới gối không ñộng ñến. Lại ñến lượt bán ñứa con thứ hai, rồi chồng tự bán mình. Ông già vẫn tỏ ra không quan tâm. Sau hai năm hết ăn, một hôm phú hộ bảo dâu ñưa mình ñến nhà chồng ñang bị cầm cố (ở ñợ), nói với chủ: - "Xin phép ông cho con tôi về ít ngày có việc cần". Rồi ông bảo dâu và con chuẩn bị lên ñường. Về lại dinh cơ của mình, phú hộ bảo vợ nhận lấy con dâu mới ñưa về. Cuối cùng ñưa tiền cho con và dâu trang trải nợ nần và chuộc mấy ñứa cháu về. Từ ñó họ sống với nhau vui vẻ sung sướng. Truyện không nói ñến khăn tang như truyện trên2.

Người Tày có truyện Ngọt miệng chua lòng tuy có khác với truyện của ta, nhưng theo chúng tôi, hai bản dường như có cùng một nguồn, vì chủ ñề và hình tượng gần gũi:

Một ông già có hai con gái ñã gả chồng, và một con trai ñã chết, chỉ còn một con dâu trẻ tuổi và ñứa cháu nội còn bé. Ông có một số vàng thoi bạc nên dành 1 Theo Lê Hương. Truyện tích Việt-nam, sách ñã dẫn.

2 Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.

1245

https://thuviensach.vn

dụm trong "già ñời người" từ lâu cất giấu ñịnh chia cho các con gái vì ông thấy cháu hãy còn măng sữa mà dâu thì dù sao cũng là người ngoài.

Một hôm, ông gói kín vàng bạc bỏ vào tay nải, trước tiên mang ñến nhà cô con gái lớn. Đi ñường rừng ñến trưa mới tới vào lúc cả nhà ñang ăn. Con gái hỏi: -

"Bố ñã ăn cơm chưa?" - "Bố ăn từ sáng". Tuy nghe nói vậy, cô gái vẫn không mời thêm. Sau do ông già lại mang tay nải ñến nhà con gái thứ hai.

Thấy bố ñến, cô này cũng hỏi: - "Bố ñã ăn cơm chưa?" - "Bố ăn từ sáng".

Cũng như người chị, cô này cũng không mời thêm. Thấy trên lò có bắc nồi chõ, người bố hỏi gợi ý: - "Chõ gì ñấy?" - "Con hấp cái màn và áo quần ñể giết rệp".

Biết con nói láo, ông già bảo: - "Có con trâu ăn ruộng mạ nhà ai ở ñầu làng". -

"Đúng ruộng mạ nhà con". Trong khi con gái chạy vội ra ñồng, ông già thử mở

vung nồi chõ thì thấy ñầy một chõ xôi, bèn bốc ăn. Khi ông già trở về nhà mình, con dâu sắp ñi thăm ñồng, nhưng thấy bố chồng ñã về, bèn nán ở lại ñể thổi cơm. Để thử con dâu, ông nói: - "Bố ñã ăn rồi". Mặc dầu vậy, cô con dâu vẫn thổi cơm và khi cơm chín dọn ra, ông già nói: - "Cha ñã bảo ăn rồi mà" - "Bố cứ

ăn mười bữa cơm người không bằng một bữa cơm ta". Thấy con dâu tốt bụng, ông già liền cho dâu số vàng bạc. Đoạn ông bảo nó rằng mình giả vờ chết, hãy

báo tin cho hai con gái biết. Được tin, hai cô con gái khóc từ ngoài cổng khóc vào. Cô lớn kể lể: - Sáng nay bố ñến thăm con, con còn làm thịt chó cho bố

ăn"... Cô hai: - "Sáng nay bố ñến thăm con, con còn mổ gà mời bố". Giận quá, ông già liền nhổm dậy cầm gậy ñuổi ñánh chúng1 .

Người Đun-gan ở tỉnh Thiểm-tây (Trung-quốc) có truyện Ba cô con gái của ông già giống phần nào với truyện trên ở ñoạn ñầu:

Có hai vợ chồng một ông già chỉ ñẻ ñược ba người con gái, ñều ñã ñi lấy chồng. Một hôm ông già thân hành ñi thăm các con. Đầu tiên ông ñến nhà cô con gái cả, nhưng cô này không mời bố mình ăn cơm, với lý do là "hành còn hơi sương", nên chưa nhổ. Bỏ nhà cô gái thứ nhất, ông ñến thăm con thứ hai. Cô này cũng không giữ bố già lại dùng cơm trưa, vì "trời nóng nực quá không thể ñi ra ngoài mua rau ñược". Cô con gái út - người mà ông già ñặt hy vọng nhiều hơn -

cũng tìm cớ ñể không phải mời bố mình ở lại, và cô còn ñậy thật kín vung nồi hấp bánh bao. Ông già ñành bụng ñói trở về với vợ, ăn bữa ăn tối do bà ta dọn2 .

Về chỗ coi trọng con dâu và sự ưu ñãi nàng dâu khi ñể tang bố mẹ chồng, người Thái cũng có một truyện cắt nghĩa vì sao có rượu cần và vì sao nàng dâu cả lại có vai trò quan trọng trong gia ñình:

Xưa có một người lấy vợ cho con trai. Người bố muốn thử xem ñứa con trai và vợ nó, ai khôn ngoan lanh lợi hơn. Bèn ra lệnh cho mỗi ñứa hãy tự tay dọn cho 1 Theo Hoàng Quyết, Hoàng Thao, Mai Sơn, sách ñã dẫn.

2 Theo Rip-tin (Riftine) và Kha-xa-nốp (Khassanov), sách ñã dẫn.

1246

https://thuviensach.vn

mình ăn một món gì vừa no, vừa ngon, vừa thích khẩu. Đứa con trai lập tức ñem lưới ra suối ñánh ñược một con cá to bằng bắp chân, vội làm thịt kho lên làm cơm cho bố mẹ. Bố mẹ ăn cũng cho là ñược. Còn cô dâu thì không thể ñi ñánh ñược cá to, cô chỉ quen ñi xúc, cuối cùng cô cũng xúc ñược một rổ cá vụn. Đưa về, cô bỏ mọi thứ gia vị và ñồ lên thành một món mềm thơm, bố mẹ ăn rất thích.

Nhưng cô còn lấy các thứ lá cây làm men, lại lấy nếp ñồ, ủ rồi bỏ vào bình. Khi thành rượu, cô cắm cần ñổ nước cho bố mẹ uống gọi là uống "nước chảy ngược". Bố mẹ ăn cơm với cá ñã lấy làm ngon, lại ñược uống rượu ngọt bằng cần nên rất thỏa thích. Sau ñó bố mẹ thừa nhận là nàng dâu quả khôn ngoan lanh lợi hơn con trai. Lại nói: - "Con dâu là con người ta, chỉ là kẻ kết duyên với con trai mình, thế mà biết chăm sóc bố mẹ chồng như thế. Vậy từ nay về sau phải coi nàng dâu cả là người chủ chốt của gia ñình".

Từ ñó về sau người Thái có tục coi nàng dâu cả có một vai trò ñặc biệt.

Khi tết nhất, nếu lỡ vắng mặt nàng dâu cả là cả nhà thường "cáo". Khi bố mẹ

chồng chết, dâu cả là người duy nhất khấn ma xó1 của gia ñình ñể nhờ ma này ñi nhắn hồn người chết ở các nơi về hội họp. Nàng dâu cả thường mặc một chiếc áo ñỏ rất ñẹp, không phải làm lụng gì cả, chỉ ngồi ở trước bàn thờ. Nếu nàng dâu cả chết thì vai trò ấy thuộc về nàng dâu thứ. Nếu vắng mặt hoặc không có con dâu thì dù nhà giàu, lễ lạt tết nhất cũng thường không biện cỗ bàn gì mấy2.

1 Người Thái không thờ tổ tiên, nhưng lại thờ ma xó . Mỗi lần có lễ lạt hoặc ma chay thì nàng dâu cả phải khấn ma xó bảo nó ñi mời ma bến ñò, ma bến ñò lại ñi nhắn với ma Then (trời) ñể

gọi hồn người chết trú ngụ các nơi về.

2 Theo lời kể của ñông bào Thái, Thanh-hóa.

1247

https://thuviensach.vn

187. NGẬM NGẢI TÌM TRẦM HAY LÀ SỰ TÍCH NÚI MẪU-TỬ

Ngày xưa, trên một vùng núi cao tại một tỉnh Đàng trong, có hai vợ chồng nhà nọ ñến sinh cơ lập nghiệp. Họ cũng trồng lúa bắp, chăn nuôi gà lợn và săn chim bắt thỏ như mọi nhà khác. Nhưng nhờ của cải của bố mẹ ñể lại, họ sống có vẻ

phong lưu. Vì thế tuy có vất vả, hai vợ chồng vẫn vui thú gia ñình với ñứa con trai lên năm tuổi.

Đột nhiên một hôm có một người bạn cũ tới thăm. Hai người ñàn ông lâu ngày không gặp, tay bắt mặt mừng. Người bạn nói: - "Nghe nói anh chị dời ñến ở ñây ñã lâu. Nay có việc ñi lối này, tôi mới ghé thăm ñược. Sẵn có cặp ngỗng mang tới biếu anh chị". Chủ hỏi: - "Mấy lâu nay anh ở ñâu mà không hề có tin tức gì cả. Chẳng hay anh làm nghề gì?". - "Tôi chẳng nghề ngỗng gì cả. Chẳng giấu gì anh, từ lâu tôi ñi tu tiên ñể mong ñắc ñạo. Trong năm năm liền ngồi tù cẳng một nơi, bây giờ có việc phải lên núi". - "Lên núi ñể làm gì?" - "Để tìm trầm. Phải có trầm ñốt lên khi muốn ñạt một lời cầu nguyện. Trầm sẽ ñưa lời cầu của mình lên cung Tam-thanh. Nhờ ñó "chư tiên" mới biết ñược ñiều ước muốn của mình và sẽ cho mình như nguyện". Chủ lại hỏi: - "Núi rừng trùng ñiệp, cây cối bạt ngàn, làm sao mà tìm cho ra trầm?". Khách ñáp: - "Khó gì. Tìm trầm phải ngậm ngải".

Nói rồi khách móc trong tay nải ra một gói nhỏ bọc vải ñiều, giở ra lấy ngải cho bạn xem rồi nói:

- "Đây là ngải tôi ñã luyện, trải bao nhiêu năm nay mới thành. Chỉ cần ngậm mót tý ngải này, có thể ñi suốt năm trong rừng sâu, không sợ hùm beo rắn rết làm hại, không cần phải ăn uống gì cả, lại có hy vọng ñược "chư tiên" phù hộ, giúp cho tìm thấy trầm. Lúc ñó thì có thề cầu ñược ước thấy, trường sinh bất lão".

Chủ nhân thấy bạn cũ tu luyện sắp thành công, có thể cầm chắc sự phú quý trong tay, thì hoa cả mắt. Hắn cầm lấy ngải nâng lên ñặt xuống mấy lần, bụng bảo dạ: - "Chà, chỉ một tý thuốc này có thể cầu ñược ước thấy, trường sinh bất lão, sung sướng biết bao nhiêu". Vui miệng hắn cũng kể cuộc sống của mình trong mấy năm qua cho bạn nghe, rồi giục vợ làm cơm rượu khoản ñãi. Trong mấy ngày cầm khách ở lại, vốn biết tính khách thích chơi cờ, chủ nhân lấy ra một bộ cờ bằng ngà mời khách cùng ñánh. Hắn chọn một con cờ ñưa cho bạn, nói:

- Bộ cờ này của tiền nhân tôi ñể lại bằng ngà rất quý. Nhưng chúng không quý bằng con tốt này. Nó bằng ngọc bích không mảy may tì vết, mà bao giờ cũng sáng óng ánh, kể cả khi ñể trong xó tối.

1248

https://thuviensach.vn

Khách cầm lấy con cờ bằng ngọc xem ñi xem lại, thấy quả là của quý hiếm có ở thế gian thì tắc lưỡi khen thầm, ñoạn tự nhủ: - "Làm sao ta có ñược một viên như thế ñể dâng lên Lão tổ...".

Tuy hai bên suy nghĩ nước cờ nhưng trong bụng người nào cũng chỉ những tìm mưu lập kế chiếm ñoạt của nhau: một bên muốn làm chủ gói ngải, còn một bên muốn có con cờ bằng ngọc.

Ngày chia tay ñã ñến. Giữa khi chủ khách ñang "vượt xe thách pháo" thì bỗng nghe tiếng gọi của vợ, chủ vội ñi vào nhà trong. Sau ñó một tiệc rượu bưng ra.

Trong khi thu dọn con cờ, khách ñã giấu biến con tốt bằng ngọc vào trong tay áo. Nhưng khách không ngờ chính mình cũng bị tước ñoạt. Sau khi chén chú chén anh ñược một chốc, khách nằm vật xuống bên trường kỷ. Thấy người bạn ñã bị mấy chén rượu pha thuốc của mình làm ñổ gục, chủ nhân vội lục tay nải chọn lấy gói ngải, rồi lật ñật ra ñi không kịp từ giã vợ con.

Khách ngủ một giấc ñến hai ngày sau mới tỉnh dậy. Hắn ta giật mình khi sờ

vào tay nải ñã không còn thấy gói ngải quý ñâu nữa, tìm bạn bạn cũng ñi mất ñường nào, hỏi vợ con bạn cũng không ai biết ñâu mà trả lời. Khách bèn lủi thủi ra ñi quyết tìm cho thấy bạn ñể ñòi lại vật quý.

Từ núi này sang núi nọ, khách trèo liên miên không nghỉ, nhưng tuyệt nhiên không thấy bóng kẻ bất lương. Một hôm, hắn trèo lên một ñỉnh núi cao ñể phóng mắt nhìn ra xa, nhưng chẳng may trượt chân rơi xuống dốc, viên ngọc văng ra hóa thành ñá, thân hắn hóa thành cây, rễ cây luôn luôn quắp chặt lấy ñá như

muốn bảo vệ của quý.

Còn về phía chủ nhân khi bước chân ra ñi, nghe theo cách bày vẽ của bạn, hắn cũng bỏ ngải vào miệng ñể tìm trầm. Nhưng hắn ñi mãi, ñi mãi, vượt qua trăm núi ngàn khe mà trầm ñâu chẳng thấy. Khi bụng ñã chán nản muốn quay trở về

thì khốn nỗi lại quên mất lối. Năm này qua năm khác, gói ngải dần dần chỉ còn lại một tí bằng cái móng tay.

Hắn ñâu có ngờ rằng hễ bao giờ ngải tan hết thì con người sẽ hóa thành hổ.

Lúc này da hắn lông ñã mọc tua tủa thay cho những chỗ quần áo rách bươm. Rồi một hôm hắn biến thành con hổ xám.

Lại nói chuyện vợ con của hắn ở nhà trông ñợi mỏi mòn. Nước mắt hai mẹ

con mỗi ngày chảy một ít ñã xói ñất thành suối. Cuối cùng, ngày lụn tháng qua, hai mẹ con biến thành ñá cùng với mấy gia súc và các ñồ dùng quen thuộc.

Về sau, hổ xám ta cũng tìm ñược lối về nhà cũ. Từ ñằng xa nhìn thấy bóng dáng vợ con, cả con chó, con gà ñang quanh quẩn bên cạnh, hổ lấy làm mừng rỡ, bèn ba chân bốn cẳng vọt nhanh. Nhưng khi biết vợ con và gia súc ñã hóa ñá thì nó lồng lộn, gầm lên mấy tiếng ñau xót, rồi bỏ ñi biệt.

1249

https://thuviensach.vn

Ngày nay ở quận Khánh-dương, tỉnh Khánh-hòa, còn có núi ñá gọi là núi Mẫu-tử, nổi bật là một hòn ñá dựng, bên cạnh có một hòn nhỏ hơn, người ta nói ñó là mẹ con. Xung quanh ñá còn nhiều hòn khác nằm rải rác, người ta nói ñó là con chó, con gà, cái rổ may và sợi chỉ, cái cối xay, cối giã, cái chày, cái sàng, cái chổi, v.v... Lại còn một tảng ñá khác vuông vắn người ta nói ñó là bàn cờ có nhiều quân nhưng thiếu mất con tốt. Gần ñấy có một dòng suối gọi là suối Tiên, nước không bao giờ cạn, người ta nói ñó là do nước mắt của hai mẹ con khơi thành.

Trên dòng suối thỉnh thoảng có bóng một cặp ngỗng vùng vẫy, người ta cho là dòng dõi của cặp ngỗng mà khách mang ñến biếu, sở dĩ chúng không hóa ñá là vì chúng chưa phải là gia súc quen thuộc của chủ.

Còn ở tỉnh Phú-yên, trên núi Tịnh-sơn có một hòn ñá tròn gọi là ñá Con cờ, người ta cho ñó là con tốt bằng ngọc trong áo khách văng ra.

Bên cạnh là một cây cổ thụ to hàng vầng, rễ mọc chi chít, nhưng rễ cây bao giờ cũng quắp chặt lấy ñá, người ta nói ñó là người bạn biến thành1 .

KHẢO DỊ

Về tình tiết người ngậm ngải hóa hổ, Việt-nam còn có truyện Ngải trăm ngày (Bách nhật ngải):

Dưới chân núi Hoành-sơn (Nghệ - Tĩnh có một chàng tên là Nghĩa ngậm ngải vào rừng bị lạc ñường, quá một trăm ngày không tin tức, người nhà ñoán là ñã chết. Một hôm anh ta tìm ñược về ñến nhà. Nhà vắng, chỉ có ñứa con ñang chơi, anh ôm lấy nó. Người vợ từ ngoài ñồng về, nhìn thấy chồng, bên cánh tay trái còn ñeo túi trầm hương, người thì ñã mọc lông, móng tay móng chân ñã thành vuốt mà áo quần rách bươm. Thấy con ñang ở trong tay chồng, nàng thét lên: -

"Thả ra ngay không thì chết mất, anh ñã mang tinh hùm beo rồi, con chồn con cáo trong tay anh còn không chịu nổi nữa là con người".

Nghe nói, hắn liền buông con ra, rồi ñi tìm ñá mài mài móng tay. Vợ lẻn ra gọi hàng xóm tới. Người ta bảo thử bỏ thịt lợn sống và chín ra trước mặt hắn ñể xem thế nào. Họ thấy hắn ăn cả hai. Có người bàn giết ñi. Nhưng một số người khác cho rằng xem cách ăn có thể biết nó chỉ mới nửa người nửa thú. Và nó còn biết tiếc của và thương con. Người hóa ra thú ñược thì tìm cách cho nó trở lại thành người cũng ñược. Vậy nên chữa cho nó, chứ ñừng giết.

1 Theo Quách Tấn. Xứ Trầm hương; và lời kể của ñồng bào Khánh-hòa.

1250

https://thuviensach.vn

Bèn xúm nhau lại bắt, phải vất vả lắm mới trói nổi ñược hắn. Trước hết móc họng lấy ngải ra, sau ñó chữa chạy hơn nửa năm mới khỏi1.

1 Theo Lê Trọng Hàm. Minh dã sử, ñã dẫn; tập 7, quyển 15. Cũng theo sách này và sách Vân nang tiểu sử thì ngải là một thứ cỏ thiêng, ở phương Nam "gọi là ngải mà không phải cây ngải (tướng quân)", người miền núi cho rằng ngậm cỏ này vào miệng ñi vào rừng thì thú dữ mà gặp ñều chạy giạt, mắt trông thấu ñược dưới ñất, bụi bờ, sẽ có thể biết ñược chỗ nào có trầm hương, kỳ nam ñể thu lượm. Người ngậm nếu ñể quá một trăm ngày thì ngải lọt vào họng, người sẽ mọc lông, mọc ñuôi mà thành thú.

1251

https://thuviensach.vn

188. CÁI VẾT ĐỎ TRÊN MÁ CÔNG NƯƠNG

Ngày ấy có một ông thượng thư ñầu triều nổi tiếng là người nghiêm khắc và hách dịch. Ông có tính nóng như lửa. Đã thế ông lại có quyền "tiền trảm hậu tấu" nên không khỏi giết oan một số người vô tội. Trong triều ngoài quận người ta coi ông như vị hung thần. Mỗi lần ông thét ñao phủ chém một người nào, thì dù là kẻ thân thiết nhất cũng không ai có thể can ñược, cho nên những người ở

gần ñều sợ ông như cọp.

Ông thượng có một sở thích ñệ nhất là món hát bội. Ngày ấy chưa có rạp tuồng bán vé cho công chúng vào xem như sau này, cho nên các nhà quyền quý thường nuôi gánh hát riêng. Chẳng những ông thích xem hát mà còn tự tay biên soạn nhiều vở tuồng, vì vậy ông cũng có một gánh hát trong nhà. Trong số ñào kép của gánh hát này thì có kép Châu là một tay xuất sắc. Kép Châu tuổi trẻ tài cao, thường ñược người xem tán thưởng về hát hay múa dẻo, nhất là ñám nữ

giới mỗi lần thấy anh thủ vai chính trên sân khấu thì thường mê như ñiếu ñổ về

cả thanh lẫn sắc.

Ông thượng không có con trai, chỉ có một cô con gái rất xinh tên là Nhung.

Cũng như thói thường của mọi nhà quyền quý khác, ông chăm dạy cho con mọi ñiều công, dung, ngôn, hạnh. Thấy con gái thông minh và tài hoa, ông yêu dấu rất mực. Đến nỗi hàng ngày hút thuốc, nếu không có thuốc do con ông quấn thì ông hút không ngon. Tuy nhiên, một việc oái oăm ông không bao giờ ngờ tới là cô Nhung ñược ông dạy dỗ chăm sóc là thế lại thầm yêu trộm dấu kép Châu. Về

phần kép Châu tuy biết thân phận hèn kém, tuy biết tính mạng treo ñầu sợi tóc cũng không nỡ vô tình với công nương. Hai bên ñã nhiều lần kín ñáo gặp gỡ và cũng ñã từng chỉ non thề biển, quyết sống chết có nhau.

Một hôm ông thượng ăn mừng thọ. Ngoài tiệc tùng ñãi khách như thường lệ, còn có một ñêm hát bội ñặc biệt diễn một vở do ông biên soạn. Thủ vai chính không có ai khác ngoài kép Châu. Trong khi ñào kép ñang cố gắng trổ tài trên sân khấu thì ông thượng chăm chú cầm chầu. Hứng thú, ông ñốt hết ñiếu này sang ñiếu khác. Bỗng chốc số thuốc quấn sẵn ñựng trong một cái hộp bằng vàng ñã hết nhẵn, ông bèn sai lính hầu vào bảo công nương quấn tiếp cho ông mười ñiếu nữa.

Nhưng tên lính hầu ñi quá lâu làm cho ông sốt ruột. Cho ñến khi hắn bưng ñược hộp thuốc vào, ông mắng ngay:

- Mày ñi ñâu mà lâu thế?

Tên lính hầu ñáp:

1252

https://thuviensach.vn

- Bẩm, vì công nương không có nhà nên con lại phải ñi tìm, công nương vừa quấn xong là con mang ñến ñây liền.

Ông thượng không nói gì. Nhưng khi cầm lên một ñiếu ông lập tức chau mày.

Thuốc của con gái ông quấn bao giờ cũng khéo: vừa gọn vừa chặt bằng giấy quyến tinh khiết, mười ñiếu không sai một. Đằng này ñã quấn lỏng lại có nhiều vết bẩn. Bực mình, ông quát tên lính hầu:

- Vào gọi công nương mày tại ñây tao bảo.

- Dạ.

Ấy thế nhưng lần này tên lính hầu cũng lại ñi mất hút. Đợi một thôi một hồi, ông mới thấy cô con gái yêu ñến. Ông mắng phủ ñầu ít câu về ñiếu thuốc quấn không thành ñiếu, rồi ñuổi con ra. Nhưng khi cô Nhung lui gót, ông vừa nhìn theo chợt trông thấy trên má của con có một cái vết ñỏ. - "Hừ, làm sao nó lại có vẻ nhem nhuốc thế kia". Nghĩ thế, song ông vẫn ñể tâm trí vào trống chầu.

Giữa lúc ấy, ñến lượt kép Châu bước lên ñài. Ông thượng liếc nhìn thấy bộ

mặt hóa trang của hắn cũng nhem nhuốc, nhợt nhạt, thì ông bỗng ñoán ra nông nỗi. Một cơn giận bừng bừng bốc lên: - "Chà thằng này láo thật. Đồ xướng ca vô loài". Rồi ông lại nghĩ ñến con gái: - "Không ngờ con gái ta lại ñâm ra mê say nó, giở trò trên bộc trong dâu. Không thể tha thứ ñược. Tuy nghĩ vậy, ngoài mặt ông vẫn ñiềm tĩnh, tay vẫn ñánh trống chầu không nhầm lỗi.

Khi màn bắt ñầu hạ ñể chuyển sang một cảnh khác, lập tức ông ñứng dậy dõng dạc truyền lệnh:

- Quân ñâu, dẫn kép Châu ra sân, chém ñầu!

Tiếng quân hầu dạ ran. Các quan khách và mọi người ñang xem hát ai nấy ñều ngơ ngác kinh hồn. Chẳng ai hiểu duyên cớ vì ñâu mà có cái án tử hình ñột ngột này. Đây ñó tiếng người thì thầm: - "Có lẽ nó ñã làm ñiều gì ñó hỗn xược với cụ lớn". Hay là - "Chắc tên kép ấy ñã phạm "húy" cụ lớn hay là phạm "húy"

hoàng ñế thì phải".

Trong khi kép Châu còn nguyên cả y phục tướng bị ñao phủ lôi ra sân, thì cô Nhung vẻ mặt hốt hoảng chạy tới trước của cha mình ngồi thụp xuống vái lấy vái ñể:

- Trăm lạy cha, xin cha tha cho anh ấy. Có giết xin cha cứ giết mình con ñây!

Nghe câu nói, ông thượng vẫn không ñộng lòng, mà ông còn cảm thấy như bị

thách thức. Trợn mắt, ông quát:

- A, nếu thế thì quân bay hãy cởi trói cho kép Châu mà bắt giải công nương ra chết thế.

1253

https://thuviensach.vn

Bọn quân hầu nhìn nhau toáng ñảm, không ai dám ra tay ñộng chân. Ông thượng ñứng bật dậy quát:

- Chúng mày ñã nghe rõ lệnh ta chưa?

Lại có tiếng dạ ran. Lính hầu xúm lại dẫn cô Nhung ñi ra sân. Không có một lời can ngăn. Không một ai nhúc nhích. Một lát sau, một tiếng rú của công nương bật lên ai oán, rồi tất cả rơi vào im lặng.

Bấy giờ ông thượng quay lại phía bọn ñào kép ñang chui vào một xó, nhắc: -

"Chúng mày hãy diễn tiếp ñi!"

Tiếng ñàn, nhị, trống, chiêng, v.v... thốt nhiên lại cất lên. Người xem tuy chẳng còn hứng thú xem tiếp, nhưng không một ai dám bỏ chỗ ngồi ra ñi. Ông thượng miệng vẫn hút thuốc, tay vẫn nắm lấy dùi trống chầu như không có việc gì xảy ra.

Màn diễn ñến ñoạn cuối: vai chính sẽ than thở bên xác người yêu. Kép Châu lại bước lên ñài, mặt cắt không ñược giọt máu. Anh hát những câu hết sức buồn thảm, anh khóc thật và tỏ ñiệu bộ não nùng chưa bao giờ làm rung ñộng người xem ñến thế. Cứ như vậy, tiếng than khóc mỗi lúc một ai oán. Cho ñến câu hát cuối cùng vừa dứt, kép Châu kêu lên mấy tiếng thảm thiết không có trong vở:

- Em ôi! Em hãy ñợi anh với!

Đoạn rút trong tay áo một con dao găm ñâm ngay vào cổ họng và ngã lăn xuống khán ñài1 .

KHẢO DỊ

Truyện này gần như là một truyện thuộc loại muộn nhất của cổ tích, ñã mang dáng dấp truyện ngắn hiện ñại. Mặc dầu vậy nó cũng có dị bản, nhưng kết cục của dị bản lại không bi ñát như truyện trên:

Trong nhà một ông tuần nọ có nuôi một gánh hát riêng. Trong số diễn viên cũng có một kép trẻ tuổi ñẹp trai hát hay, lôi cuốn ñược nhiều người, nhất là giới phụ nữ. Cũng như truyện trên, kép ta lọt vào mắt xanh con gái ông tuần. Thế rồi mối tình thầm lén ngày một nảy nở. Ở ñây không có cái vết ñỏ trên má cô nàng, mà là bức thư tình của cô do một bạn ñồng nghiệp của kép lấy trộm ñưa tới ông tuần. Cơn thịnh nộ của ông bùng lên, ông tuốt kiếm bảo người ñi tìm kép dẫn ñến cho ông tức khắc. Nhưng kép lại vắng mặt lúc ñó, nên kết thúc của truyện mang ñôi chút hài hước. Trong khi chờ ñợi tội nhân, ông cho giam con gái lại, 1 Theo Tiểu thuyết thứ bảy (1935); tạp chí Đông Nam Á, số 16 (1950); và Phổ thông, số 3

(1952).

1254

https://thuviensach.vn

thấy ñôi hia ñế cong của kép, ông dùng kiếm băm vằm như băm vằm người thật ñể hả cơn giận. Cơn giận dịu ñi trông thấy. Đến chiều, theo dự ñịnh, vở tuồng

"Từ Thứ quy Tào" sẽ diễn mà vai chính Từ Thứ thì ngoài kép ra không ai có thể

thay ñược. Nhưng, kép ta có lẽ vì sợ vẫn chưa về mà nếu về cũng không có hia ñể ñóng. Cuối cùng, ông tuần bảo người nhà ñi mua một ñôi kia khác và giục ñi tìm kép về gấp ñể cho vở tuồng không bị hoãn lại1.

1 Theo Bách khoa, số 382 (1972).

1255

https://thuviensach.vn

X. - TRUYỆN VUI TƯƠI DÍ DỎM1

189. CHÀNG NGỐC HỌC KHÔN

Ngày xưa, ở một làng nọ có anh chàng Ngốc bố mẹ mất sớm. Ngày bố mẹ anh còn sống có cưới cho anh một người vợ và ñể lại cho hai vợ chồng một ngôi nhà, một ñám vườn và vài sào ruộng. Nhưng thấy Ngốc ñần ñộn, vợ anh có ý ñịnh bỏ

anh ñi lấy người khác. Cho nên, sau khi bố mẹ chồng nối nhau qua ñời, vợ Ngốc cũng bỏ về nhà bố mẹ ñẻ hơn một năm trời không trở lại. Giữa lúc ấy có một thầy khóa góa vợ, thấy vợ Ngốc coi ñược thì muốn lấy tranh. Bố mẹ vợ Ngốc vốn ham của và ham chức vị nên hối hả nhận lời. Bèn bảo chàng rể mới cứ

chuẩn bị lễ vật rồi làm lễ cưới bừa, dù Ngốc có biết cũng không hơi sức ñâu mà kiện tụng, vả chăng anh em họ hàng nhà Ngốc chẳng còn có ai ñể mà bày vẽ. Về

phía Ngốc, tuy bị vợ bỏ, nhưng anh cũng không biết làm thế nào ñể khuyên dỗ

vợ trở lại với mình, cũng chẳng nghĩ gì ñến chuyện thưa kiện, vì ñối với anh, việc ñó to lớn rắc rối quá, y như chim chích lạc vào rừng vậy.

Lật ñật mà ngày cưới của ñôi bên ñã ñến. Ngốc ta tuy biết, nhưng chẳng có ai bày mưu tính kế, nên anh cũng cứ ñể mặc. Mãi ñến trước ngày cưới một hôm, một người ñàn bà xóm giềng thương hại Ngốc, bèn ñến báo tin:

1 Chúng tôi có lựa vào ñây một số trên mười truyện cùng các dị bản của chúng.

Những truyện này kể ra về nội dung cũng có thể sắp xếp vào loại truyện khôi hài hay hoạt kê như ñã phân loại trong phần nghiên cứu ở tập I. Tuy nhiên, về hình thức, chúng lại khó phân biệt với truyện cổ tích. Chúng là những truyện thường kết cấu chặt chẽ, có ñầu có ñuôi, hơn nữa, nói chung, thường mang tính mục ñích: mỗi truyện có ý nghĩa nhất ñịnh: cũng không phải là những truyện có tính cách tập hợp từng mẩu, mỗi mẩu thường mang một ý nghĩa, hợp thành một chùm truyện như loại truyện Trạng Quỳnh, truyện Ông Ó, v.v ... cũng không phải là những truyện có kết thúc nửa chừng khi nụ cười hay ý nghĩa câu chuyện ñã tới ñiểm nút như

phần nhiều các truyện tiếu lâm, ngụ ngôn, v.v ... Tất nhiên, trong những truyện kể ở ñây, cái không khí vui tươi dí dỏm thường ñược thay vào cái không khí nghiêm trang của phần ñông các truyện cổ tích, chẳng khác gì một số truyện ñã kể ở các tập trước, như Thầy hít (Số 40), Dì phải thằng chết trôi, tôi phải ñôi sấu sành (số 53), Nói dối như Cuội (số 60), Chàng ngốc ñược kiện (số 108), v.v ... Những truyện như vậy không phải là hiếm hoi trong kho tàng truyện cổ tích của các dân tộc. Có ñiều, như ở cổ tích, sự dắt dẫn của các tình tiết có làm bật ra tiếng cười thì ñấy cũng là những tiếng cười nhẹ nhàng lành mạnh, không hoặc ít mang cái chất tục tĩu, thô bạo như phần nhiều truyện tiếu lâm. Chúng tôi tập hợp chúng vào mục cuối cùng này ñể bạn ñọc có thể thấy nghệ thuật truyện cổ tích (và cả thần thoại) nói chung không phải không hề biết ñến cái vui tươi dí dỏm, hơn nữa, ñể có ñiều kiện so sánh và phân biệt ranh giới giữa một số truyện cổ tích với truyện khôi hài (cũng như với các loại truyện khác) vốn không phải lúc nào cũng tách bạch dễ dàng.

1256

https://thuviensach.vn

- Này anh kia, anh sắp mất vợ ñến nơi rồi. Chỉ nội nhật ngày kia là chúng nó làm lễ cưới ñấy. Anh có biết gì không?

- Có biết, - Ngốc ñáp.

- Thế tại sao anh không làm cách gì ñể trị cho chúng một mẻ?

- Tôi có biết cách gì ñâu, làm thế nào bây giờ?

- Không biết thì phải ñi học khôn với người ta chứ!

*

* *

Qua ngày mai, chàng Ngốc dậy sớm quyết ñịnh ñi học khôn một phen như lời bà láng giềng khuyên bảo. Anh cứ thẳng ñường ñi mãi. Khi mặt trời ñã lên cao, anh vẫn chưa có dịp học ñược cái gì, vì mọi người còn bận công việc làm ăn của họ. Qua một bãi cỏ rộng, anh thấy một lũ trẻ chăn trâu ñang chơi ñùa vui vẻ.

Anh sán lại gần, bỗng nghe một ñứa nói: - " Thênh thênh ngồi ñám cỏ xanh hơn ngồi chiếu hoa". Ngốc ta thấy câu nói hay hay, liền lẩm nhẩm học thuộc lòng.

Anh lại ñi thêm một ñoạn ñường dài. Đến một bờ ruộng, anh thấy có một người ñang lom khom bắt chuột. Người ấy hì hục ñào lỗ, ñặt hom, rồi ñốt một nắm rạ, quạt khói vào hang. Bỗng có một con chuột từ trong hang thò ñầu ra khỏi lỗ sắp chui vào hom, nhưng thấy bóng người, lại thụt trở vào. Người kia giơ

ngón tay chỉ và nói: - "Thập thò, thập thò, lo chẳng chết!". Ngốc ta thấy câu nói hay hay lại lẩm nhẩm học thuộc.

Bỏ người bắt chuột, chàng Ngốc lại tiếp lục cuộc hành trình. Qua một cánh ñồng khác, anh nhìn thấy có hai người lực ñiền tát nước, ñang ngồi nghỉ dưới gốc cây, hút thuốc. Người này bảo người kia: - "Thượng ñiền tích thủy, hạ ñiền khan" 1 . Ngốc ta cho là câu nói hay, lại lẩm nhẩm học thuộc.

Bấy giờ trời ñã trưa, anh lại ñi thêm một ñoạn ñường nữa. Trước mặt anh là dòng sông nước chảy xiết. Giữa sông, anh nhìn thấy có một cái bè gỗ ñang xuôi dòng. Một ông lão mà anh gặp ñứng ở trên ñồi nhìn xuống cái bè, rồi bỗng chốc thốt lên một câu: - "Đại mộc lưu giang bất ñắc hồi cố" 2. Ngốc ta cho là câu nói hay quá, lại lẩm nhẩm học thuộc.

Buổi chiều, trên ñường về, anh ñi qua một hàng cơm. Có hai người từ trong cửa hàng bước ra, mặt ñỏ gay, ñang chuyện trò với nhau rôm rả. Sau ñó một lát, 1 Câu này nghĩa là: ruộng trên ứ nước, ruộng dưới khô.

2 Câu này nghĩa là: cây gỗ lớn trôi ở sông không thể quay trở lại.

1257

https://thuviensach.vn

họ từ giã nhau, người này nói với người kia: - " Thôi, cơm no rượu say, tôi xin vô phép, mai ta lên quan sớm". Ngốc ta lại học thuộc lòng câu này. Cho như thế là ñã ñủ, và ñi bộ suốt ngày ñã mệt, bụng lại ñói, chàng Ngốc bèn trở về nhà thổi cơm ăn, rồi lên giường nằm nhẩm lại những câu vừa học. Đoạn ngủ quên lúc nào không biết.

Ngày hôm sau, chàng Ngốc ăn mặc chỉnh tề ñi sang nhà bố mẹ vợ.

Khi ñến nơi ñã thấy khách khứa tấp nập, cỗ bàn bày la liệt, hai họ ñang chia nhau ngồi vào tiệc. Ngốc ta chẳng nói chẳng rằng bước vào cổng.

Một người nhà chạy vào loan báo cho bố mẹ vợ Ngốc và chàng rể mới biết là chàng rể cũ tự nhiên không mời mà ñến. Mọi người cười ồ tỏ ý khinh thường, nhưng cũng bảo người nhà ra mời Ngốc vào xem hắn ta ñịnh làm gì cho biết. Họ

ngạc nhiên thấy Ngốc ung dung ngồi phịch xuống một ñám cỏ trước sân, vừa ngồi vừa nói câu nói thứ nhất học ñược ngày hôm qua:

- Thênh thênh ngồi ñám cỏ xanh hơn ngồi chiếu hoa.

Cho rằng lời nói ñó có ngụ ý thách thức, nhiều người từ chỗ coi thường Ngốc chuyển sang lo lắng. Họ bèn ñứng lố nhố ở cửa nhìn ra ñể dò thái ñộ. Ngốc ñang ngồi, nhìn thấy họ, sực nhớ tới câu thứ hai ñã học ñược, liền chỉ ngón tay vào nhà mà nói:

- Thập thò, thập thò, lo chẳng chết?

Từ lo lắng, mọi người chuyển sang sợ sệt khi cảm thấy trong câu nói thứ hai của Ngốc không phải chỉ là sự thách thức mà còn có ý ñe dọa.

Thầy khóa hết ñứng lại ngồi, rấm rứt như sắp có tai vạ. Hắn bảo bố vợ: "Thằng này không phải ngốc nghếch như bố tưởng. Con cho rằng nó ñang có âm mưu gì ñây". Nhưng người bố vợ thì vẫn coi thường Ngốc, ñáp: - "Con ñừng lo. Nó ù lì như một hòn ñá. Bố dám ñoan với con rằng nó chẳng có phá ñám gì ñâu!".

Tuy nhiên, ông cũng ra lệnh cho mời chàng Ngốc vào nhà, nhưng chỉ ñưa anh vào ngồi ở những mâm phía dưới dành cho kẻ hầu người hạ. Đó là hạng cỗ

xoàng ñã không có nem, mọc, giò, chả, lại cũng không có rượu. Họ thấy Ngốc ta vui vẻ bước vào ngồi lên chiếu. Và sẵn ñói bụng, anh cầm ñũa bát ăn rất ngon lành. Bố vợ bảo nhỏ chàng rể mới: - "Con thấy không. Thậm chí nó cũng không biết nhục. Bố nói có sai ñâu mà". Nhưng ñang ăn, Ngốc ta cũng không quên câu nói thứ ba ñã học ñược, nên anh ngừng lại, mỉm cười nói:

- Thượng ñiền tích thủy, hạ ñiền khan.

Nghe câu ñòi rượu uống một cách rất văn hoa, thầy khóa sợ xanh cả mắt. Hắn bụng bảo dạ: - "Nó nói ñược những câu như thế thì nhất ñịnh nó không chịu ñể

mất vợ ñâu, chỉ tại lão già khuyên dỗ, một hai nói nó chẳng biết gì. Thực ra nó 1258

https://thuviensach.vn

ñâu có ngốc như người ta tưởng. Việc này rồi sẽ lôi thôi to. Cái bằng khóa sinh không khéo bị lột mất, vì ta ñã phạm ñến danh giáo".

Nghĩ vậy, hắn biết là dại, liền hầm hầm làm mặt giận, bỏ ra về. Thấy chàng rể

mới toan bỏ dở cuộc, bố vợ chạy ra cố sức níu hắn lại, bảo: - "Con cứ nghe bố

ngồi lại mà dự cho xong ñám cưới. Nó là thằng ngốc, nó nói gì thì nó cũng không thể làm ñược gì sất". Những người khác cũng chạy ra giữ thầy khóa ở lại.

Trong khi kẻ lôi người kéo ngoài sân thì ở trong nhà người ta bưng rượu ñến cho Ngốc. Cầm chén rượu, Ngốc ta sực nhớ tới câu thứ tư, anh nói ngay:

- Đại mộc lưu giang bất ñắc hồi cố!

Thầy khóa ñang chần chừ, nửa muốn về nửa muốn ở lại, chợt nghe câu nói ấy, liền bước thẳng ra cổng không ngoái cổ lại, vừa ñi vừa lẩm bẩm: - "Nó "chửi chữ" mình ñấy! Thế mà ông lão cứ một hai bảo nó ngốc ñặc". Thấy Ngốc ăn nói khôn ngoan khác trước, người bố vợ lúc này mới chột dạ, sai người ra tiếp Ngốc tử tế. Sau khi uống mấy chén rượu mặt ñã ñỏ gay, chàng Ngốc ñặt ñũa ñứng dậy ra về. Đến sân, anh còn ngoảnh lại nói nốt câu nói cuối cùng:

- Thôi, cơm no rượu say, tôi xin vô phép. Mai ta lên quan sớm!

Cả nhà nghe câu nói dõng dạc bao nhiêu hồn vía ñều lên mây. - "Thằng này nó dọa ñi kiện ñây! Chắc ñã có ñứa nào làm thầy cho nó. Đành phải bảo con gái trở

về với nó, không thì oan gia". Tuy nghĩ vậy, bố vợ Ngốc vẫn chưa tin là Ngốc ñã có thể biết ñường kiện cáo, bèn cho tên người nhà là Kềnh chạy sang nhà Ngốc rình xem Ngốc làm gì ñể biết mà lo liệu.

*

* *

Chàng Ngốc từ nhà bố mẹ vợ trở về ñánh một giấc ngủ say. Khi tỉnh dậy thấy trong người ngứa ngáy khó chịu, liền cởi áo xoay trần bắt rận.

Giữa lúc ñó Kềnh ñã lén tới trèo lên một cây ổi ở góc vườn, nhìn vào cửa sổ

ñể nghe ngóng. Hắn chỉ thấy Ngốc quay lưng về phía mình, người ñang cúi xuống trước một vật gì trăng trắng. Kềnh bụng bảo dạ: - "Có lẽ hắn ñang viết ñơn kiện". Trong lòng hồi hộp, Kềnh nín thở lắng tai nghe. Lúc này, Ngốc ta bắt ñược hai con rận lớn, bèn reo lên:

- A! Thằng Đực và con Cái! Phải giết1 chúng mày mới ñược!

1 Tiếng "giết", có một số ñịa phương phát âm nghe dễ lẫn với tiếng "viết".

1259

https://thuviensach.vn

Kềnh giật thót mình. Hắn lo sợ ñến tái mặt. Vì Đực và Cái chính là tên vợ

chồng lão chủ nhà hắn. Hắn nói thầm: - "Như vậy là hắn ñã viết tên ông bà chủ

mình vào ñơn".

Kế ñó, Kềnh lại nghe tiếng Ngốc nói:

- Lại thằng Béo, giết.

Béo là tên thầy khóa. Kềnh vẫn cố lắng tai nghe. Tiếng của Ngốc lại vọng ra:

- Lại con Lớn, giết.

Lớn là tên vợ Ngốc. Kềnh vẫn lắng tai. Lại có tiếng của Ngốc:

- À! Thằng Kềnh! Giết, giết.

Kềnh sửng sốt: - "Không ngờ hắn viết cả tên mình vào ñơn. Thật là tai vạ".

Bèn tụt xuống ñất rồi chạy vào nhà van lạy, nước mắt giàn giụa:

- Thưa ông, ông tha cho con. Việc gả bán là ở ông bà chủ của con và thầy khóa cả. Phận con là ñầy tớ, có biết gì ñâu. Xin ông sinh phúc tha cho, ñừng viết tên con vào ñơn!

Ngốc nói:

- Vậy thì, mày hãy về bảo với ông bà phải trả vợ cho tao.

Nghe nói, Kềnh ba chân bốn cũng chạy về. Đến nhà, hắn vừa thở hổn hển vừa kể lại mọi việc. Mẹ vợ Ngốc bảo chồng:

- Thôi ông ạ! Vô phúc ñáo tụng ñình! Bảo con chịu khó trở về với nó ñi thôi.

Trả lễ lại cho thầy khóa! Đừng ñể của trong nhà tự dưng vô cố ñội nón ra ñi! 1.

KHẢO DỊ

Về chỗ những câu Ngốc học ñược, người Nghệ-an và Quảng-bình có kể khác ñi, ví dụ thay cho câu: "Thênh thênh ngồi ñám cỏ xanh hơn ngồi chiếu hoa"

bằng câu: "Tọa non xanh xem bằng giường ngọc", hay "Tọa thảo mao hình như

tịch thượng" 2. Lại một câu khác Ngốc học ñược của một người thốt ra khi thấy có con diều xuất hiện, các con chim khác bay tán loạn: "Nhất ñiểu vãng, vạn ñiểu phi" (hay là "nhất ñiểu lai, vạn ñiểu kinh" 3). Câu này ñược Ngốc ứng dụng vào lúc chàng rể và một số người khác bỏ ra về.

1 Theo Lê Doãn Vỹ. Sách của trẻ nhỏ, số 5 (1940) ñã dẫn; và theo lời kể của người Hà-tĩnh.

2 Theo Lưu Văn Thuận, Phạm Văn Khương, sách ñã dẫn.

3 Theo Lưu Văn Thuận, Phạm Văn Khương, sách ñã dẫn.

1260

https://thuviensach.vn

Nhiều dân tộc anh em cũng có truyện tương tự, chỉ khác chi tiết. Sau ñây là truyện của người Mèo:

Một chàng Ngốc ñi ở, lấy ñược con gái phú ông. Phú ông một hôm tìm cách cho chàng rể ñi buôn xa ñể gả con gái cho người khác. Bèn giao cho rể ba trăm ñồng với một cái "lẩu" dặn buôn khi nào bạc ñầy "lẩu" hãy về. Ngốc ñi với mấy

người lái buôn và mỗi lần nghe ñược câu nào hay thì nhẩm lấy thuộc lòng lại lấy tiền ra thưởng. Khi hết tiền vốn, tuy mới học ñược năm câu, nhưng Ngốc cũng về.

Khi về ñến nhà phú ông thì người ta ñang tổ chức ñám cưới linh ñình. Một người mách cho anh biết phú ông sắp gả vợ cho kẻ khác. Ngốc vẫn thản nhiên nói câu nói thứ nhất học ñược:

- Khó thì khó, ta cũng chỉ ñi có một lần.

Nghe nói, phú ông mời Ngốc lên nhà dọn cơm cho ăn nhưng mâm chỉ có một bát cơm nguội, một bát canh suông. Ngốc nói câu thứ hai:

- Cái ao này sâu thì sâu thật, nhưng không có cá .

Nghe nói, phú ông sai người dọn thêm rượu thịt cho anh. Thấy Ngốc ăn nói sâu sắc, phú ông và mọi người nấp quanh nhìn xem thái ñộ như thế nào . Ngốc lại nói câu thứ ba:

- Ruồi nhặng bám ñầy quanh, thối quá!

Họ tưởng Ngốc nhiếc mình nên họ tản ra. Chỉ có vợ Ngốc mặc áo quần cưới ñến gặp. Ngốc lại nói câu thứ tư:

- Cây hoa tươi cành lá sum suê ñẹp thật, nhưng mục ruỗng từ lâu.

Nghe nói, vợ Ngốc ngồi khóc, trách bố làm hại. Ngốc ăn xong ñứng dậy ra về, không quên nói câu cuối cùng:

- Dân không tài làm gì cũng khó, quan có tài làm gì cũng dễ, sướng nhất chỉ có làm bạn với nhà quan.

Phú ông tưởng Ngốc ñi kiện quan nên lật ñật gọi Ngốc trả lại vợ1.

1 Theo Hoàng Quyết, Hoàng Thao, Mai Sơn, sách ñã dẫn.

1261

https://thuviensach.vn

190. PHIÊU LƯU CỦA ANH CHÀNG NGỐC HAY LÀ LÀM THEO VỢ DẶN

Ngày xưa có một anh chàng ngốc nghếch ñần ñộn. Từ ngày có vợ, vợ anh thấy chồng ăn không ngồi rồi ngày này sang tháng khác, thì không ñược vui lòng.

Cho nên một hôm, nàng thủ thỉ:

- Ngồi ăn núi lở. Anh phải ñi làm một nghề gì nuôi thân, nếu không thì khó mà ăn ở với nhau ñược lâu dài.

Ngốc ta ñáp: - "Tôi chữ nghĩa ñã không có, ñi cày thì dở, làm thợ thì dốt, biết làm nghề gì ñây?". - "Đi buôn vậy!" - người vợ trả lời. - "Tôi sẽ ñưa tiền cho anh ñể anh ñi buôn". - "Buôn gì?". - "Cái gì có lãi thì buôn. Đầu thì buôn vịt buôn gà, sau thì buôn gỗ làm nhà cũng nên".

Mấy hôm sau Ngốc ta cầm tiền ra ñi. Nhớ tới câu dặn của vợ, nên anh có ý ñi buôn vịt. Qua một thôi ñường, anh nhìn thấy có một bầy vịt ñộ một chục con ñang kiếm ăn trên mặt ñầm. Không biết ñó là vịt trời, anh quyết tâm ñi tìm chủ

bầy vịt ñể hỏi mua. Gặp một ñám trẻ chăn trâu ñang chơi trên bờ ñầm, anh ghé lại hỏi: - "Vịt của ai ñó?".

Bọn chúng hỏi lại: - "Ông hỏi làm gì?" - "Ta muốn mua buôn". Thấy có người hỏi trớ trêu, bọn chúng ñáp liều: - "Vịt ấy là của chúng tôi. Nếu ông mua ñược cả, chúng tôi bán rẻ mỗi con năm tiền, mười con vị chi là năm quan". Nghe chúng cho biết giá rẻ, Ngốc ta không ngại ngần gì nữa ngồi xuống xỉa tiền ra trả.

Biết là gặp phải anh ngốc, bọn chúng nhận lấy tiền, chia nhau, rồi bảo anh: -

"Đó, bầy vịt bây giờ là của ông. Ông ngồi ñây mà canh, ñến chiều lại lùa chúng về". Đoạn chúng mỗi ñứa cưỡi trâu ñi một ngả. Ngốc ta ngồi lại bờ ñầm canh chừng vịt. Chưa quá trưa, anh ñịnh lội xuống nước ñể lùa vịt về thì bầy vịt nhác thấy hóng người, bay vụt lên trời một chốc mất biến. Ngốc ta tưng hửng, ñành trở về kể lại với vợ.

Vợ tiếc của mắng cho chồng một trận nên thân rồi bảo:

- Đó là vịt trời giống hệt vịt nhà, nhưng nó biết bay. Sau này trước khi mua muốn biết vịt biết bay hay không, anh cứ giơ gậy lên dứ vào chúng là biết ngay!

Mấy ngày sau chàng Ngốc lại cầm tiền ra ñi. Đến chợ thấy có người bán ba con lợn con. Lợn ñược thả trong một cái rặc quây thành vòng tròn, bờ thành không cao lắm. Anh sà vào hỏi mua. Nhớ lại lời vợ dặn, nên trước khi trả tiền, anh giơ gậy lên dứ vào mấy con lợn. Mấy con lợn thấy vậy sợ quá nhảy tót ra ngoài rặc, rồi chạy vào bụi mất cả. Người hàng lợn bèn nắm lấy áo anh bắt vạ.

Có bao nhiều liền vốn mang ñi, anh phải lấy ra ñền. Xót của, anh mếu máo về kể

chuyện lại cho vợ nghe. Vợ lắc ñầu:

1262

https://thuviensach.vn

- Khốn nạn! Mấy con lợn thì làm gì biết bay mà phải dứ. Anh cứ mua ñưa về

ñàng hoàng chả phải thử làm gì mất công.

Ít ngày sau anh lại mang tiền ñi. Lần này anh mua ñược một gánh nồi ñất. Nhớ

lời vợ dặn anh cứ gánh nồi ñi nghênh ngang giữa ñường. Người ñi ñường gặp anh ñều phải tránh xuống ruộng. Không ngờ hôm ấy có một bầy trâu ñến mấy chục con ñược chủ lùa ñi ăn. Đường hẹp, trâu không biết tránh nên va vào gánh nồi của anh vỡ gần hết. Anh về kể lại với vợ. Vợ bảo:

- Chết nỗi. Nồi là vật dễ vỡ, gặp trâu bò hay con vật nào khác thì ta phải tránh ñi lối khác, hoặc cho cho chúng ñi qua sẽ gánh về cũng không muộn.

Ít lâu sau nữa, anh lại ñi buôn. Lần này anh mua ñược một gánh vôi ñá mới nung. Gánh về dọc ñường anh thấy có một con chuột chết nằm chính giữa mặt ñường. Nhớ lời vợ dặn, anh lẩm bẩm: - "Chà chà, có con vật này nằm cản ñường ta phải tránh nó mới ñược!". Nghĩ vậy anh không dám bước qua con chuột, bên lội xuống ruộng nước ñể tránh.

Nhưng không ngờ nước ở ñấy hơi sâu, vôi ñá chạm phải nước tự nhiên sôi lên ầm ầm, anh hoảng quá vứt cả gánh mà chạy. Về nhà anh khóc lóc kể lại cho vợ

hay. Người vợ giẫm chân kêu trời, ñoạn bảo anh:

- Quả là không ai ngu ngốc bằng anh. Thôi bây giờ tiền trong nhà chẳng còn một ñồng ñể buôn với bán nữa rồi. Ngày mai anh tìm cách gì kiếm lấy ít quan mà tiêu.

*

* *

Hôm khác, Ngốc ta bỏ nghề buôn, quyết ñịnh làm nghề ăn trộm. Chờ tối ñến, anh lẻn vào nhà một người nọ trong lúc họ còn ngủ say. Cuối cùng anh cũng lần mò lục tìm ñược một số tiền. Nhân trong nhà ñèn chưa tắt, anh ñưa ñến gần ñể

ñếm và nhờ tinh mắt anh phân biệt ñược mấy ñồng "xoèng" 1. Anh liền tìm ñến chỗ chủ nhà ngủ, lay họ dậy và nói:

- Dậy! Dậy mà ñổi tiền xấu!

Chủ nhà ñang ngủ ngon giấc sực tỉnh, thấy trong nhà có kẻ lạ mặt bèn hô hoán lên: - "Bắt, bắt lấy nó!". Ngốc ta hoảng hồn bỏ cả tiền mà chạy, may thoát ñược.

Về ñược ñến nhà, anh kể lại cho vợ nghe. Vợ bảo:

1 Xoèng: tiếng cổ lưu hành ở Nghệ - Tĩnh chỉ loại tiền có pha ñồng ñỏ, theo thị trường ngày xưa là kém giá trị. Có câu thơ "Tiền ñồng trăm trự (chữ), sáu mươi xoèng".

1263

https://thuviensach.vn

- Trời ôi! còn ñổi mấy chác mà làm gì. Thôi mai ñi kiếm ít gạo, về ăn, nhà chẳng còn hột nào nữa.

Tối hôm sau Ngốc ta lại ñi ăn trộm. Anh cũng ñào ngạch vào ñược nhà nọ một cách dễ dàng. Nhớ lời vợ dặn nên anh không chú ý ñến những cái khác mà chỉ ñi tìm gạo. Nhưng những chỗ mà anh sờ soạng ñều chứa thóc là thóc, chẳng có hạt gạo nào. Sẵn có cối xay gần ñó, anh bèn ñổ thóc vào xay. Tiếng xay lúa ầm ầm làm cho nhà chủ tỉnh dậy. Khi họ xông tới toan bắt, anh may mắn lại chạy thoát.

Về kể lại với vợ, vợ kêu lên: - "Ngốc ơi là ngốc! Thôi mai thì thấy gì lấy nấy, cứ

ñưa về ñây, chẳng cần phân biệt gì nữa".

Tối hôm sau, Ngốc lại lọt vào một nhà khác. Anh vừa vào ñến sân ñã thấy nhiều thứ ñồ ñạc nhắm chừng có thể lấy ñược. - "Hừ, vợ ta dặn có gì lấy nấy chẳng cần phải ñào ngạch vào nhà làm gì cho mất công".

Nghĩ vậy anh nhặt nhạnh ñủ thứ chất một gánh nặng quảy về nhà. Vợ thắp ñèn lên xem thì hóa ra toàn là chổi cùn, rế rách, ñòn ghế, gỗ vụn, cào tre, cuốc gãy, lại có cả một nồi nước giải. Vợ chắt lưỡi hồi lâu rồi bảo chồng:

- Thôi! Mai ñừng ñi ăn trộm nữa mà có ngày chết oan. Anh cứ chịu nhục làm nghề ăn xin, may ra ñược miếng gì bỏ vào miệng nuôi lấy tấm thân là ñược rồi.

*

* *

Mấy hôm sau, anh nghe lời vợ làm nghề nghiệp mới. Gặp một ông quan ăn mặc sang trọng ñang ñi dạo anh bước ñến ngửa tay xin ăn. Nhưng vừa mở miệng nói mấy câu học ñược: - "Lạy ông ñi qua, lạy bà ñi lại..." thì có hai tên lính theo hầu quan ñã bước tới quất roi vào ñít.

Để khỏi ăn thêm ñòn, anh ba chân bốn cẳng bỏ chạy. Về kể lại với vợ, vợ bảo anh:

- Đó là ông quan, ñừng có ñụng ñến mà chết. Đi xin thì tìm chỗ ñông người, không xin ñược người này thì còn người khác thế nào cũng ñược ăn.

Hôm sau anh ñi xin gặp một ñám ma. Nhớ lời vợ dặn anh sà vào chỗ ñông người ñang xúm xít khóc than ở sau linh cữu rồi ngửa tay xin hết người này ñến người khác. Nhưng anh ñã chẳng ñược gì mà lại còn bị mắng chửi ñuổi ñánh.

Anh về kể lại với vợ. Vợ bảo:

- Đó là ñám ma, anh cứ ñi theo "ô hô" ít câu là sẽ ñược người ta cho ăn.

1264

https://thuviensach.vn

Ít hôm sau, anh ra ñi lại gặp một ñám ñông người khác. Không biết là ñám rước dâu, anh làm theo lời vợ dặn, ñuổi theo ñám ñông vừa ñi vừa bụm mặt nấc lên mấy tiếng "ô hô!". Những người trong ñám rước dâu cho là anh cố ý làm cho họ xui xẻo, liền hò nhau ñánh ñập tới tấp.

Bị ñòn ñau, nhưng anh cũng cố giật ra ñược chạy về. Sau khi kể cho vợ nghe, vợ bảo:

- Đó là ñám cưới. Anh chỉ cần ñi theo nói mấy câu "tốt ñôi, tốt ñôi" là có ăn rồi.

Ít hôm sau anh lại ñi. Gặp một ñám ñông người ñang chữa cháy. Nhớ lời vợ

dặn anh ñến gần, mồm nói lia lịa: "Tốt ñôi! Tốt ñôi!". Thiên hạ cho anh là thủ

phạm ñốt nhà vì "tốt ñôi" ' nói lái là "tôi ñốt", liền bắt anh trói lại nện cho một trận, lại ñịnh giải lên quan. Anh phải vất vả lắm mới lạy lục xin thả cho về. Về

nhà anh kể lại cho vợ nghe. Vợ bảo:

- Đó là ñám cháy. Thấy vậy anh cứ múc nước dội vào rồi người ta sẽ thưởng công cho.

Mấy hôm sau anh lại ñi. Gặp mấy người thợ rèn ñang hì hục ñập trên ñe một thanh sắt nung ñỏ. Anh bèn múc một vò nước ñến dội vào sắt, vào bể lửa nhà thợ rèn. Thấy chuyện trớ trêu, cả mấy người thợ quăng búa xúm lại giã cho một trận nhừ ñòn rồi mới cho về. Về nhà anh mếu máo kể cho vợ hay. Vợ bảo:

- Đó là những người thợ rèn sắt. Anh cứ xông vào quai búa với họ là họ sẽ cho ăn.

Ít lâu sau nữa anh lại ñi. Lần này Ngốc cũng tìm ñến một ñám dông người.

Thấy có mấy người ñánh nhau, chẳng nói chẳng rằng anh hùng hổ xông vào giơ

tay thụi người này, co cẳng ñá người nọ. Mấy người ñánh nhau tuy ñang la hét giận dữ, nhưng thấy một người lạ vô cứ ñánh ñá mình, bèn bỏ ñánh nhau, quây lại thụi cho anh những quả bằng trời giáng. Anh ñau ñiếng chạy về kể lại về vợ.

Vợ bảo:

- Đó là ñám ñánh nhau. Anh hãy can người ta ra miệng nói "dĩ hòa vi quý"

không khéo ñược người ta rủ rê chè chén cũng nên.

Ít lâu sau anh lại ñi, gặp một ñám ñông người khác. Thì ra họ ñang xem hai con trâu húc nhau chí tử. Ngốc ta nhớ lời vợ dặn, chạy vào cố sức vỗ về can hai con vật, miệng nói: - "Thôi thôi dĩ hòa vi quý, ñừng báng nhau nữa". Nhưng không may cho anh, trong lúc ñổi thế, một con ñã húc nhằm vào người anh làm anh thủng bụng chết.

Thế là hết ñời anh chàng ngốc1 .

1 Theo lời kể của người Quảng-bình, Nghệ-an, Hà-tĩnh.

1265

https://thuviensach.vn

KHẢO DỊ

Một số người khác ở Quảng-bình kể ñoạn cuối của truyện này là không phải Ngốc gặp hai con trâu húc nhau mà là hai con hổ cắn nhau. Anh cũng nhớ lời vợ

dặn, xông vào can ra, cuối cùng bị hổ ăn thịt. Nguyễn Văn Ngọc có truyện kê Tù lì tám tiền, gần như là một dị bản của truyện trên, nhưng ở ñây không có việc Ngốc ñi buôn và ñi ăn trộm:

Một chàng Ngốc thấy vợ ở cữ thì thương, luôn luôn ñến bên giường hỏi vợ ăn gì ñể mua. Hỏi mãi, vợ bực mình, ñáp: - "Ăn gì? ăn cái con tù lì". Kiếm ñược tám tiền Ngốc liền ra ñi. Đến chợ hỏi khắp nhưng chẳng ai bán tù lì cả.

Đi nhiều nơi không tìm ra, trở về, mệt quá, thấy sông bèn cởi khố xuống tắm.

Tắm xong bước lên, thì khố ñã bị mất. Bèn cứ trần truồng ñi tìm khố. Từ ñây diễn biến gần giống với truyện trên. Gặp ñám ma thấy có ngọn cờ, Ngốc ta tưởng là khố của mình bèn ñến ñòi. Tang gia cho là láo xược bèn ñánh cho một trận. Ngốc bỏ chạy về kể lại với vợ. Vợ thương hại, bảo: - "Phải chi anh vào "ô hô" mấy tiếng sẽ ñược người ta mời mọc". Hôm sau Ngốc lại ñi mua tù lì, gặp một ñám rước dâu. Nhớ lại vợ dặn bèn ñến "ô hô" ba tiếng. Lại bị ñánh.

Về, vợ bảo: - "Phải chi mang trầu cau ñến mừng "tốt ñôi" thì sẽ ñược mời ăn cỗ".

Hôm sau cũng gặp một ñám cháy nhà, bèn kiếm cơi trầu ñến mừng tốt ñôi.

Chủ nhà tưởng nói "tốt ñôi" là "tôi ñốt", bèn ñánh, ñịnh trói ñưa lên quan.

Về, vợ hảo: - "Phải chi lấy cuốc cào giúp người thì sẽ ñược ăn".

Hôm sau gặp ñám ñánh nhau, Ngốc sẵn cuốc, cuốc vào cả hai người, lại bị

ñánh. Về, vợ bảo: - "Nếu gặp ñám ñánh nhau thì nên lánh cho xa kẻo mang họa".

Hôm sau gặp hai chim cu chọi nhau, Ngốc chạy ù một mạch về nhà. Vợ nghe kể

lại, bảo:

- "Hoài của. Phải chi bắt về làm thịt ñánh chén".

Ngốc tiếc, ñi tìm chim, lạc lối lên rừng, thấy hổ mẹ ñang giỡn với hổ con, bèn ñến toan bắt, may có bọn thợ săn cứu khỏi hổ vồ (có người kể là Ngốc bị hổ ăn thịt). Ngốc lại ñi tìm mua tù lì, gặp một người bán mèo không ai mua nên xách về. Thấy Ngốc chạy theo hỏi mãi bán con gì, người kia bực mình ñáp: "Bán cái con tù lì". Thế là Ngốc ñưa cả tám tiền ñể mua cho ñược. Dọc ñường về gặp ao bèo lại xuống tắm. Sợ mất khố như lần trước, nhưng lại không biết ñể ñâu cho khỏi mất, bèn buộc khố vào mèo. Tắm xong lên bờ chẳng thấy "tù lì" lẫn khố.

Lại chạy, gặp ai cũng hỏi: "Tù lì của tôi". Chạy theo bờ sông một quãng, Ngốc nhìn xuống thấy bóng của tù lì dưới nước, toan nhảy xuống bắt. Nhờ một em bé 1266

https://thuviensach.vn

cho biết là con vật còn ở trên cây cùng với cái khố. Anh mừng quá trèo lên, ñưa về. Đến nhà reo lên là ñã mua ñược tù lì. Vợ bật cười. Từ ñó người ta cũng gọi con mèo là con tù lì (hay cũng gọi là ñù ñì)1.

Chúng tôi cho rằng người kể vô tình hay hữu ý ñã ghép cả hai truyện: Tù lì tám tiền và Phiêu lưu của anh chàng Ngốc (phần sau) lại làm một.

Truyện Phiêu lưu của anh chàng Ngốc cũng có dị bản ở một số dân tộc mặc dầu hình ảnh trong mỗi dị bản có những biến thái khác nhau.

Truyện của Miến-ñiện (Myanmar):

Một thằng Ngốc nghe lời mẹ vào rừng ñi kiếm thức ăn. Hắn bắt ñược một con chim mắc bẫy. Ngốc ta bảo chim: "Nào cho mày bay ñến chỗ mẹ tao ñể cho bà ấy làm thịt mày chốc nữa về tao ăn". Nói rồi thả cho chim bay ñi. Khi hắn về

nhà không thấy chim mới kể chuyện cho mẹ nghe. Mẹ hắn bảo: - "Đồ ngốc, phải dùng dao giết chết rồi mang về chứ".

Hôm khác Ngốc lại vào rừng kiếm thức ăn, thấy một ñám nấm mọc dưới gốc cây. Ngốc ta dùng dao băm tiệt rồi vơ về. Mẹ trông thấy bảo: - "Mày là ñồ ngốc làm nát hết nấm còn ăn với uống gì. Lần sau phải nhớ nhổ cả rễ ñưa về nhé!".

Hôm khác thấy một tổ ong. Ngốc kêu lên: - "Ta có mật ăn rồi!". Sực nhớ lời mẹ dặn, hắn ñịnh nhổ cả cây có tổ ong. Nhưng vừa lay mấy cái ñã bị ong xông ra ñốt cho sưng vù mặt mũi. Đau quá, Ngốc kêu ầm ĩ rồi bỏ chạy về nhà. - "Mày là ñồ ngốc, - mẹ hắn bảo - con phải lấy lửa ñốt ñể khói hun cho chúng bay ñi mới lấy ñược".

Lần khác Ngốc gặp một nhà sư: - "Nhất ñịnh ông sẽ bắt ñược!". Bèn rón rén ñi ñến sau lưng, châm lửa ñốt cháy áo cà sa. Nhà sư bị nóng lăn lóc mấy vòng trên cỏ. Ngốc cứ chạy theo châm nữa. Cuối cùng hắn bị nhà sư và những người ñi ñường ñánh cho một trận nên thân. Khi gặp mẹ, Ngốc kể lại, mẹ Ngốc bảo:

- "Mày là ñồ ngốc. Thấy mặc áo cà sa thì biết ñó là nhà sư, phải quỳ xuống mà vái chào chứ".

Lần sau Ngốc lên rừng gặp một con hổ. Thấy bộ lông vàng, hắn cho là nhà sư, bèn quỳ xuống vái chào, hổ liền vồ lấy ăn thịt2.

Người Miến-ñiện (Myanmar) còn có một dị bản nữa nhan ñề là Bốn chàng ngốc xem Khảo dị truyện Rủ nhau ñi kiếm mật ong (số 196).

Truyện Trung-quốc:

Một chàng ngốc có một người bố cũng vào loại ngớ ngẩn. Bố có một con lừa, một hôm con hỏi bố: - "Lừa ấp ra ñấy phải không?" - "Phải", bố ñáp - "Vậy cho 1 Theo Truyện cổ nước Nam, A. Người ta; ñã dẫn.

2 Theo Miến-ñiện dân gian cổ sự.

1267

https://thuviensach.vn

con con lừa ấy ñể bố cho ấp con khác". - "Không ñược, tao cho một quả trứng lừa về mà ấp". Bèn ñưa cho con một quả dưa. Con ñưa về ấp ngày ấp ñêm chẳng thấy gì cả, bèn ném dưa vỡ tan. Thấy trong quả dưa có ruột ñỏ hắn kêu lên: - "À, nó ñã bắt ñầu có máu rồi, nếu ta ấp thêm vài ngày nữa thì hẳn thành con". Hắn bèn ñến xin bố một trứng lừa khác. Ấp mãi không ñược, ngốc lại ném ñi. Không ngờ ném ñúng vào chỗ có con thỏ nấp. Thỏ từ chỗ nấp vụt chạy ra. Thấy thế, hắn nói: - "À ñúng rồi nó ñã nở thành con, ñã có tai dài" . Bèn ñuổi theo. Thỏ

chui vào một cái lỗ. Hắn lấy khăn bọc trên miệng lỗ rồi ñứng rình. Được một chốc, thỏ chạy vụt ra mang cả khăn ñi mất.

Từ ñây truyện xích gần với truyện của ta. Hắn ñuổi theo thỏ, ñến một làng ñang có ñám ma, dừng lại hỏi mấy người ñưa ma: - "Các người có thấy một con lừa ñội miếng vải trắng trên ñầu không?" Họ tưởng hắn hỏi có ý châm chọc, bèn ñánh cho một trận. Về nhà hỏi bố, bố bảo: - "Đáng lẽ con khóc lên ba tiếng, rồi nói, tôi sẽ có văn ñiếu mang ñến". Hôm sau hắn lại ñi tìm, gặp một ñám cưới, bèn làm theo lời bố, bị họ ñánh nhừ tử. Lại về hỏi bố, bố bảo: - "Đáng lý con phải nói xin chúc mừng, xin chúc mừng". Hôm sau lại ñi gặp một ñám cháy, bèn làm theo lời bố, lại bị họ ñánh cho. Lại về hỏi bố, bố bảo: - "Đó là ñám cháy, phải kêu to lên và tưới nước cho tắt". Hôm sau lại ñi, gặp thợ rèn ñang rèn sắt, bèn kêu cháy và giội nước vào cho tắt cũng bị thợ rèn ñánh cho. Về hỏi bố, bố

bảo: - "Đáng lý phải nói: "Nào ta ñánh nào", rồi cầm búa ñánh với họ". Hôm sau lại ñi gặp ñám dân làng ñánh nhau, hắn làm theo lời bố, bị họ nện cho một trận.

Về hỏi bố, bố bảo: - "Đáng lý con phải can ra và nói: "Thôi thôi, tôi can hai người". Hôm cuối cùng lại ñi và gặp hai con bò húc nhau, hắn làm theo lời bố bị

chúng húc chết1.

Truyện Pháp: Pi-e, anh chàng ngốc:

Một hôm Pi-e ñược mẹ sai mang hạt ñi ñến xưởng xay bột thuê. Vì sợ con nhầm nên bà mẹ dặn nhớ thu lại cho ñủ: - "Hãy bảo chủ cối xay rằng: một cúp (chỉ số ít cám lấy ra khi xay) mỗi xơ-chê". Đi dọc ñường vì sợ quên nên hắn lắp bắp mãi câu này. Không ngờ khi qua cánh ñồng, lúc này nông dân ở ñây ñang trỉa hạt, nghe Pi-e nói mãi câu ấy họ cho là ñiềm xấu, bèn lên ñường mắng cho một trận. Pi-e về hỏi mẹ vì sao lại như vậy. Mẹ bảo: - "Đáng lý khi ñi qua những người trỉa lúa thì cần phải nói: Chúc cho ñược ñầy xe".

Anh lại lắp bắp học câu ấy trong khi ñi ñường. Qua một chỗ có một ñám ma, những người ñi ñưa ñám nghe Pi-e chúc thế thì chửi lại anh. Pi-e lại về hỏi mẹ.

Mẹ bảo: - "Đáng lý con phải nói: Chúc cho Chúa mang hồn của nó ñi!".

Hôm sau Pi-e lại lắp bắp câu ấy. Bấy giờ có một con chó sói tha một con cừu, người chăn cừu ñang ñuổi theo chó sói, nghe Pi-e nói thế thì tức quá bèn xuỵt 1 Theo Vi-ê-jê (Wiéger): Sách sơ yếu (bạch thoại): Truyện kể.

1268

https://thuviensach.vn

chó cho cắn anh. Pi-e lại về hỏi mẹ. Mẹ bảo: - "Đáng lý phải nói câu: Để ñó không phải của mày".

Lần khác, Pi-e gặp một ñám cưới. Chàng rể nghe anh nói câu ấy thì nổi giận bèn ñánh ñuổi. Pi-e ba chân bốn cẳng bỏ chạy.

Ngày khác Pi-e lại ñược mẹ sai mang hạt ñi xay. Dọc ñường thấy gió thổi, anh mở túi hạt ném cho gió, bảo gió chuyển hộ ñến cối xay. Khi ñến nơi anh hỏi chủ

cối xay xem ñã xay xong chưa - "Chẳng có ai mang hạt ñến cả", chủ cối xay ñáp. Khi về hỏi mẹ, bà mẹ ñáp: - "Đồ ngốc, con phải mang nó ở sau lưng chứ

gió có làm hộ cho ai ñâu".

Lần khác ñược mẹ sai ñem một con lợn ở chợ về. Nhớ lời mẹ dặn, Pi-e mang con lợn lên lưng cầm hai chân trước của lợn lên vai ñến nỗi bị lợn nhấm cho tai chảy máu vẫn không thả. Về nhà bà mẹ bảo: - "Sao con không buộc dây vào cổ

lợn mà dắt có hơn không?".

Lần nữa ñược mẹ sai ñi ñến nhà người bà con lấy cái bình sành về muối thịt.

Pi-e buộc dây vào cố bình kéo về, ñến nhà nhìn lại ñầu dây chẳng còn gì nữa. Bà mẹ mắng: - "Sao con không thọc gậy vào bình rồi cầm lấy ñầu gậy kia vác lên vai".

Lần sau khi phải mang một khối bơ ñặc, Pi-e thọc gậy vào giữa rồi vác gậy lên vai. Về ñến nhà thì bơ ñã chảy hết, chẳng còn một chút gì. Bà mẹ bảo: - "Mày thật là ngốc. Sao không ñựng vào một cái gì cho im mát mà ñưa về".

Lần cuối cùng mẹ bảo anh ñi mua năm cây kim ñan. Pi-e ñi sau một cái xe chở

rơm - "Lần này thì không thể mất ñi ñâu ñược". Nghĩ vậy, hắn cắm tất cả kim vào ñống rơm. Lúc về anh lục tìm trong ñống rơm mãi không thấy. Bà mẹ hỏi: -

"Sao con không mua ñược cái kim nào?". Pi-e ñáp: - "Con ñã cho vào một chỗ

im mát, không thể chảy như bơ hôm nọ ñược" 1.

Xem thêm Khảo dị truyện số 196.

1 Theo Mê-ra-vi-ơ (Méraville). Truyện dân gian miền Ô-véc-nhơ.

1269

https://thuviensach.vn

191. THỊT GÀ THUỐC CHỒNG

Xưa, có hai vợ chồng nhà nọ lấy nhau lâu ngày. Người vợ bỗng sinh trắc nết gian díu với một chàng trai. Hai bên say mê nhau và ñiều ước muốn của người ñàn bà là làm sao cho chồng sớm chết ñể mình ñược tự do ñi lại với tình nhân.

Hàng ngày người ñàn bà sửa lễ ra ñền khẩn vái cầu thần hóa phép cho chồng chết ñi, sẽ xin hậu tạ. Việc ngoại tình của người vợ cuối cùng cũng ñến tai người chồng. Hắn ñã rình rập ñôi ba phen nhưng chưa kết quả. Thấy vợ lui tới ñền thờ

thần luôn thì hắn sinh mối ngờ vực, bèn một hôm lẻn ñến trước, nấp ở sau pho tượng.

Khi nghe lọt những lời khấn khứa của vợ, hắn bỗng mỉm cười, rồi nhân thể ñổi giọng giả làm lời thần nói vọng xuống, ñủ lọt vào tai vợ:

- Về mổ một con gà mái ghẹ, bỏ vào một nắm hoài sơn, nấu lên cho ăn thì nhất ñịnh nó phải chết.

Vợ tưởng là lời thần phán thật, bèn trở về làm như là dặn. Buổi chiều hôm ấy sau khi một mình chén cả con gà, chồng giả cách lên giường nằm vật vã. Vợ

chắc mẩm thuốc bắt ñầu ngấm, mừng thầm trong bụng, làm bộ hầu hạ săn sóc.

Khi thấy chồng quằn quại thì lấy chiếu ñắp lại rồi lập tức chạy ñến báo cho tình nhân hay và rủ lại nhà minh ñể kịp thời tính liệu.

Vốn ñã có chủ ý, nên sau một hồi làm bộ mê mệt, chồng bỗng nhỏm dậy giục vợ nấu cho mình một nồi nước.

- Nấu nước ñể làm gì? - Vợ hỏi.

- Tôi nghe trong bụng cồn cào như ñứt từng khúc ruột, chắc là không qua ñược. Muốn tắm một cái cho sạch ñể ñợi giờ chết.

Vợ tin là thật, bỏ ñi nấu nước, trong khi ñó thì tình nhân của nàng lẻn tới kín ñáo chui vào một cái chum ñậy nắp ở trên. Dĩ nhiên việc ñó không qua mắt ñược người chồng.

Nước nấu xong, chờ khi vợ ra giếng gánh nước lã về pha, chồng bèn trở dậy bưng nồi nước sôi ñổ ụp vào chum. Người kia chết không kịp ngáp. Lúc vợ gánh nước về, chồng khoát tay bảo rằng:

- Không cần tắm nữa. Bây giờ thì tôi nóng ruột quá, muốn chạy ñi ñâu cho khuây khỏa.

Nói ñoạn bỏ ñi mất. Vợ ñang lo lắng vì tình nhân còn nấp trong nhà, nay thấy chồng bỏ ñi thì mừng quýnh, chờ chồng ñi khuất, vội chạy ñến chum. Vừa giở

nắp ñã thấy tình nhân trồi ñầu lên, vội nói:

1270

https://thuviensach.vn

- Ôi! Vui sướng chi mà anh lại cười! Đi cho mau kẻo nó về thì khốn.

Nhưng ñến khi nhìn kỹ thì mới biết hắn ta ñã chết nhăn răng từ bao giờ.

Trước cái xác chết, người ñàn bà ñâm ra bàng hoàng lo lắng. Bụng bảo dạ: -

"Phải làm thế nào cho mất tích, nếu không thì khó lòng giữ ñược cái ñầu trên cổ". Đang lo nẫu ruột thì một mưu kế chợt ñến. Xóm giềng có mụ Hoa chuyên nghề nấu rượu. Đầu hồi nhà mụ có một dãy chum chứa hèm ñể bán cho người nuôi lợn. - "Phải rồi, chỉ cần làm sao ñưa cái xác lọt qua hàng rào nhà mụ bỏ vào chum là ổn". Nghhĩ vậy, chờ ñêm tối, người ñàn bà bắt tay làm ngay. Nhà mụ

Hoa rào dậu ñổ nát nên chị ta làm việc ñó một cách êm thấm.

Sáng hôm sau, mụ Hoa như lệ thường, mang hèm rượu vừa nấu mẻ tối qua ñổ

vào chum. Mụ bỗng toáng ñảm khi thấy có cái xác chết ngồi gọn ở trong. Mụ

toan la lên một tiếng, nhưng ñã biết kịp thời ghìm lại. - "Chết thật! ñứa nào ñây hại ta. Vô phúc có ñứa nào biết thì cả cái cơ nghiệp này chỉ còn có nước khấn vào mồm quan nha lính tráng mà thôi. Mà thôi con gái ta vốn nổi tiếng "ña mưu túc trí", phải nhờ nó lo cho mới ñược!". Nghĩ vậy, mụ bèn gọi con gái vào buồng. Hai mẹ còn thầm thì to nhỏ. Chỉ một chốc sau ñã thấy hai người lăng xăng mang áo quần lụa là vải vóc và nhiều ñồ quý giá khác phơi ñầy một sân.

Có người hỏi, mụ nói: - "Tư trang của con gái tôi ñấy".

*

* *

Gần xã vốn có hai bợm quanh năm làm nghề ñào tường khoét vách. Đi qua quán rượu của mụ Hoa, chúng nhìn mọi thứ phơi phóng thì hoa cả mắt. Đứa nọ

bảo ñứa kia: - "Toàn hàng quý!... Biết bao nhiêu là tiền... Không ngờ mụ chủ

quán lại lắm của thế". - "Còn ñợi gì mà không làm một mẻ".

Thế là ñêm lại, hai bợm ñã cắt ñược vách chui vào nhà. Chúng không phải mất nhiều công tìm tòi, vì cái hòm áo quần tư trang lại ñặt nghênh ngang giữa nhà, hình như mẹ con nhà chủ quán sau khi phơi phóng tư trang chỉ mới kịp xếp cất, chưa gác ñược lên chạn. Hai bợm ta thấy không còn cơ hội nào tốt hơn, bèn cứ

thế len lén khiêng ra cổng, ñi thẳng một mạch.

Nhưng khiêng ñược về ñến nhà, nạy hòm ra thì hai bợm giật nảy mình khi thoáng nhìn thấy cái xác. - "Thảo nào mà nặng như vậy, tao tưởng phải có vài trăm quan là ít", một ñứa nói: - "Đúng là chúng mình mắc hợm với mẹ con nhà chủ quán", ñứa kia tiếp: - "Phải cho mẹ con chúng nó biết tay mới ñược!". -

"Nhưng dù sao thì cũng phải là tiêu hủy cái của nợ này ñi ñã". Cuối cùng chờ tối 1271

https://thuviensach.vn

ñến, hai ñứa ñành phải khiêng xác ñi chôn, miệng không ngớt lầm bầm chửi rủa mẹ con mụ Hoa.

*

* *

Chừng một tuần sau, một hôm cô gái con mụ Hoa ñi chợ, ñến một quãng vắng thì hai tên bợm ở trong bụi nhảy xổ ra:

- Mẹ con nhà mày vừa chơi chúng tao một vố. Khá lắm. Bây giờ thì chúng tao xử tội mày. Có bao nhiêu hoa hột vòng xuyến và tiền nong phải bỏ ra ngay ñi!

- Xin hai anh tha cho em.

Cô gái hoảng sợ chắp hai tay cầu khẩn. Nhưng rồi sau phút bối rối, cô cũng biết tương kế tựu kế:

- Muốn lấy tiền, xin hai anh ñưa em ñến chỗ có tàu ô cập bến mà bán sẽ ñược vô khối là tiền. Chứ còn ñi chợ, em có mang bao nhiêu ñâu mà lấy cho bõ.

Thấy ñứa con gái bàn có lý, hai bợm bèn xoay lại ý ñịnh: - "Thôi ñược! Hãy ñi với chúng tao. Nhưng nếu bỏ chạy thì chớ chết". Nói rồi cả ba cùng nhau ra ñi.

Sắp ñến bến, cô bảo chúng dừng lại và nói:

- Tàu ô trước mặt ñó. Hai anh ñứng lại ñây, ñợi tôi xuống ăn giá ñâu vào ñấy rồi hãy xuống nhận tiền. Đàn ông không mua bán quen, chúng nó bóp chẹt chẳng ñược bao nhiêu.

Hai bợm nghĩ rằng trước mặt là sông rộng nếu nó có chạy ñi ñâu cũng không thể trốn nổi nên nghe lời ngồi lại ñợi. Gặp chủ tàu ô, cô gái nói:

- Này ông chủ, tôi có hai tên nô người miền núi, có sức khỏe lại giỏi thức khuya, muốn thức mấy ñêm cũng ñược. Ông chủ mà dùng chúng vào việc canh gác thì tuyệt. Chúng hầu hạ tôi ñã lâu, vì cần tiền nên tôi bán rẻ cả hai ñứa chỉ

lấy mười lạng bạc.

Chủ tàu nghe nói có món hàng hời thì ưng ra mặt, giục ñưa xuống ñể mua. Cô gái chỉ lên bờ nói:

- Kìa, ông trông hai ñứa ñang ñứng ở ñấy. Chúng là người miền núi rất sợ

nước, nên tôi không dám ñưa xuống ñây, vì hễ thấy nước là chúng trốn. Nếu ông ngã giá xong thì cứ giao tiền cho tôi, ñoạn cho người thình lình bắt hai ñứa trói lại, chớ ñể chúng chạy. Sau ñó ñưa xuống hầm tàu, bao giờ nhổ neo mới lại cởi trói cho chúng, bắt chúng làm việc.

1272

https://thuviensach.vn

Chủ tàu ô nghe bùi tai bèn làm theo lời. Cô gái lên bờ bảo hai bợm rằng mình ñã ăn giá xong, hãy xuống tàu mà nhận tiền. Nhưng chưa kịp nhận, chúng ñã bị

bọn thủy thủ bắt trói giật cánh khuỷu, nhét giẻ vào mồm và ném xuống hầm tàu.

Cô gái thừa dịp lỉnh mất.

Đợi cho ñến lúc nhổ neo, chủ tàu ô cho mở trói, hai bợm mới ñược tự do, và việc ñầu tiên của chúng là nhảy ùm xuống sông bơi ñại vào bờ. Lão chủ tàu tiếc của, cho thủy thủ quay tàu vào rồi lên bờ ñuổi theo. Nhưng bọn chúng lạ nước lạ

cái, làm sao có thể ñuổi bắt ñược hai tên bợm vốn ñã am hiểu ñường ngang ngõ tắt, nên cuối cùng ñành nuốt hận trở về.

Mặc dầu trốn thoát, tối hôm ñó hai bợm phải trèo lên một cây to ẩn náu.

Không ngờ chính trên ngọn cao của cây cổ thụ ấy, cô con gái mụ chủ quán rượu cũng vì tối trời không về ñược nên ñã tìm lên ẩn nấp từ trước. Một trong hai ñứa trèo lên ngọn thì gặp cô ả. Thấy nó, cô gái tươi cười ñon ñả:

- Ồ, anh cũng ñã về ñược ñấy ư? Em tin chắc thế nào hai anh cũng thoát ñược quân tàn bạo ấy, ñể một ngày nào ñó em sẽ ñược cùng anh kết duyên...

- Thật không? Có thật là nàng sẽ thuận lấy ta không?

- Thật chứ. Nhưng anh phải xa lánh anh kia và bỏ cái nghề làm ăn nguy hiểm này thì em mới lấy.

- Vậy thì thử thề ñi ta xem.

- Thề cũng ñược thôi. Nhưng thề "cá trê chui ống". Chỉ có thể thè lưỡi liếm nhau là cách hứa hẹn chắc chắn hơn cả.

Nhưng khi bợm ta vừa ghé sát mặt cô gái, thè lưỡi ñịnh liếm thì cô ñã cắn cho hắn một cái rất mạnh. Chót lưỡi ñứt, hắn ñau quá ngã lộn cổ xuống ñất. Bợm kia còn ở dưới cành thấp chẳng hiểu ñầu ñuôi ra sao, tưởng trên ngọn có vị thần linh nào làm cho thằng bạn của mình hộc máu ngã xuống, nên cũng vội vàng tụt xuống khỏi cây rồi ba chân bốn cẳng chạy mất1 .

KHẢO DỊ

Truyện của ta ñã ñược biên soạn thành vở tuồng nhan ñề là Giáp Kén - xã Nhộng.

Có xã Nhộng gian díu với vợ giáp Kén, nhưng ñoạn ñầu không có câu chuyện cầu thần và làm thịt gà ñể thuốc chồng. Nhộng lập kế bắt Kén lên rừng ñốn gỗ

về sửa ñình ñể có cơ hội ñi lại với vợ hắn. Đoán biết âm mưu, Kén làm bộ ra ñi, 1 Theo lời kể của người miền Nam.

1273

https://thuviensach.vn

nhưng ñến khuya, lại trở về giữa lúc Nhộng ñang ở trong buồng nhà Kén. Vợ

Kén bảo Nhộng ngồi vào một cái chum như truyện trên. Kén về nói rằng lên rừng thiêng quên tắm rửa, sợ thần phạt nên quay về tắm cái ñã, xong lại ñi. Từ

ñây trở ñi giống như các tình tiết của truyện cổ tích, Kén bảo vợ nấu cho mình một nồi nước sôi. Khi vợ ra sông gánh nước lã ñể pha vào cho nguội mà tắm, thì Kén cho Nhộng về chầu ông vải với nồi nước dội vào chum, rồi khi vợ về, hắn nói mình ñã tắm xong rồi và ra ñi. Vợ Kén cũng mở nắp chum tìm Nhộng rồi bật kêu lên: - "Trời ơi! Vui sướng chi mà cậu còn cười".

Và khi biết Nhộng ñã chết, hắn cũng hối hả lăn cái chum qua nhà Tú Nương chuyên nghề nấu rượu ñể lẫn vào dãy chum nhà mụ; cũng có việc vợ Tú Nương phát hiện ra cái xác và sau ñó cùng con gái là Tuyết Nương lập kế phơi thật nhiều áo quần ñể câu lòng tham của bọn trộm. Cũng có hai tên trộm - tên là Cao Phi và Viễn Tẩu (vì thế cũng có người gọi vở tuồng này là Cao Phi - Viễn Tẩu) lẻn vào khiêng hòm ñi, trong ñó có cái xác. Lại cũng có chuyện hai bợm bắt gặp Tuyết Nương, nhưng ở ñây thì ñòi giết chết nếu không chịu chuộc một trăm bạc.

Tuyết Nương cũng lừa ñược chúng ñi cùng mình ñến chỗ tàu ô và Cao Phi, Viễn Tẩu bị thủy thủ trói khi dắt nhau xuống tàu nhận tiền. Nhưng hai bợm ñã gạt ñược chủ tàu cởi trói cho chúng ñể nhảy xuống sông thoát.

Cũng có chuyện gặp Tuyết Nương trên cây và Viễn Tẩu bị cắn ñứt lưỡi. Nói chung, các tình tiết ñều như truyện vừa kể, trừ một màn cuối cùng mà ở truyện cổ tích không có là hai bợm lại tìm ñến nhà Tuyết Nương báo thù. Đến nơi, vợ

Tú Nương chỉ cho một cái hang dùng ñể nấu rượu, bảo con gái mình ở dưới ñó.

Nhưng khi hai bợm lần xuống thì hai mẹ con chất củi kín cửa hang rồi nổi lửa ñốt chết.

Truyện của ta trên kia giống hệt với truyện của người Khơ-me (Khmer) Mưu ñàn bà, ngoại trừ một vài tình tiết cá biệt. Đại thể, sau khi người chồng ñổ cả nồi nước sôi vào vại trong ñó tình nhân của vợ ẩn trốn, thì hắn bảo vợ không cần tắm nữa, cũng không nói rõ lý do. Đến lượt người vợ thấy tình nhân ñã chết, muốn làm phi tang cái xác, bèn thương lượng với bốn tên trộm - 4 chứ không phải 2 - ñể chúng khiêng cái vại ñi, ngỡ rằng ñó là một vại vàng.

Khi biết mình bị lừa, chúng nổi giận, thề báo thù. Chúng không ñón ñường mà tình cờ bắt gặp nàng ñang buôn hàng trên một chiếc tàu của người Trung-quốc.

Thấy thế nguy, nàng xin lỗi chúng và hứa chia cho chúng một số tiền mà nàng bảo là chủ tàu mắc nợ mình. Gặp lại chủ tàu ở chỗ khác, nàng thương lượng với y, nhờ y mua giúp cho mình bốn tên nô lệ khó tính. Chủ tàu bằng lòng mua và cả

bốn bợm ñều bị bắt trói giữ lại trong khoang giữa khi nàng cầm tiền ra ñi. Đoạn cuối cũng giống truyện của ta. Xem tiếp ở Khảo dị truyện Kẻ trộm dạy học trò (số 83, tập III).

1274

https://thuviensach.vn

Đồng bào Thái có truyện Ăn mề gà mù mắt, cũng là một dị bản gần gũi của các truyện trên:

Một anh chàng nọ biết vợ ngoại tình, một hôm bảo vợ: - "Từ hôm tôi ăn cái mề gà, con mắt tự nhiên sinh ra mờ, có lẽ mù mất!". Rồi từ ñấy trở ñi, chồng giả

cách ngày một trở nên thong manh, còn vợ thì cố ý mua gà ñể có mề cho chồng ăn, tin rằng chồng ngày một mù lòa thật.

Một hôm, vợ táo bạo ñưa trai vào nhà. Chồng ñang ngủ, biết chuyện bèn ngồi dậy. Cũng như truyện của ta, thằng trai sợ bị lộ, trốn trong một cái chum.

Chồng bảo vợ: - "Từ hôm bị mù ñến nay không tắm ñược, mình nấu hộ cho tôi nồi nước". Vợ nấu sôi xong, bỏ ñi nương, còn chồng thì ñổ nồi nước vào chum rồi lên giường nằm ngủ. Khi người vợ về, thấy tình nhân của mình nhô ñầu lên khỏi chum lại nhe răng tưởng là cười với mình bèn nói nhỏ: - "Thấp xuống kẻo

" người tấy sẽ tha" (tức là nói lái: người ta sẽ thấy)". Chồng nói: - "Tôi ñã nằm rồi còn bảo thấp gì nữa". Khi người vợ biết là tình nhân ñã chết, vội bế ñi bỏ vào một chuồng gà nhà khác trong lúc người ta vắng nhà.

Tối ñến, ñàn gà nhà này lên chuồng nhác thấy có bóng người thì sợ không dám vào. Chủ nhà lấy làm lạ, nhìn vào thấy cái xác, tưởng là trộm rình bắt gà, bèn gọi cả nhà ñến ñánh cho một mẻ cho ñến khi cái xác ngã ra, tưởng là mình quá tay. Người này lại ñem bỏ vào chuồng dê của một nhà khác.

Thấy ñàn dê chiều về không chịu vào chuồng, chủ nhà ñến xem, thấy cái xác tưởng có tên trộm dê ngồi rình trong góc, bèn cũng gọi người nhà xúm lại ñánh nhừ tử. Rồi khi xác ngã xuống, lại cũng tưởng là mình quá tay, bèn nghĩ cách tống khứ cái xác ñi. Sáng hôm sau hắn ñưa cái "ban" (một thứ bồ dùng ñựng vải và của quý) ra phơi ñể lộ vải lụa và của quý. Như truyện của ta, cũng có hai tên trộm tối ñến lẻn vào thấy cái "ban" ñể giữa nhà bèn ñặt lên vai khiêng ñi. Dọc ñường, một ñứa thò tay vào khoắng thấy có xác người liền bỏ chạy, vừa chạy vừa kêu: - "Có người". Đứa nọ tưởng ñâu có người ñuổi ñằng sau thật, ñeo cả

"ban" mà chạy lỏn vào rừng. Cho ñến khi biết là có xác chết vội vứt "ban" vào bụi1.

Giống với truyện trên, có truyện của người Ti-rôn (Tirols) phía Bắc nước Ý

(Italia):

Một người ñàn bà trong bụng muốn chồng trở thành mù ñể ñược tự do ñi lại với trai. Một hôm vợ bảo chồng rằng mình sẽ ñi xưng tội. Chồng làm bộ nghiêm trang bảo vợ nên tìm ñến một ông thầy giỏi khoa bói toán sống trong một hốc cây "sên" nọ, ông thầy này thường không cho ai thấy mặt, nhưng việc gì cũng biết. Vợ tìm ñến cây "sên" không biết rằng chồng ñã ñến trước ngồi nấp ở trong.

1 Theo lời kể của người Yên-bái.

1275

https://thuviensach.vn

Vợ ñứng ngoài chõ miệng vào nói lên ý muốn của mình. Chồng ngồi trong bảo:

- "Cứ mỗi ngày cho ăn một con gà thì sẽ mù dần mà chẳng ai ngờ cả". Trở về, vợ cho chồng biết là thầy bói bảo từ nay phải ăn ở tốt, phải chăm sóc chồng, cho chồng ăn mỗi ngày một gà. Bèn nói sao làm vậy. Chồng giả cách làm ra vẻ mỗi ngày một mù lòa. Và khi tin rằng chồng ñã mù thật, vợ bạo dạn gọi nhân tình ñến hú hí tại nhà, nhưng liền bị người chồng chộp ñược giết chết.

Các truyện trên có lẽ bắt nguồn từ một truyện của Ấn-ñộ trong Năm sách dạy trẻ (Panchatantra):

Một người vợ mang lễ vật ñến ngôi ñền một nữ thần xin bày cho cách làm cho chồng trở nên mù. Không ngờ chồng lúc ấy lại nấp ñằng sau pho tượng, bèn nói vọng xuống, bảo hàng ngày phải cho chồng ăn bánh ngọt và kẹo thì sẽ hiệu nghiệm, sau ñó chồng dần dần làm ra vẻ bị mù thật và bằng cách ñó hắn có dịp ñánh lão nhân tình của vợ ñến chết.

Người Khơ-me (Khmer) cũng có một dị bản khác gần như là ñoạn ñầu của truyện kể trên kia: Một người vợ muốn bỏ chồng ñể lấy người khác. Một hôm chồng bận ñi ñào củ từ trong rừng, nghỉ trưa tại một ngôi ñền. Đúng vào lúc ấy, vợ mang lễ ñến cầu thần làm cho chồng chết. Chồng bèn nấp sau tượng thần nói nhỏ xuống bảo mua loại gà ñang ấp trứng cho ăn thì chồng sẽ chết. Vợ làm theo.

Chồng ăn xong giả cách bệnh nặng, vợ ñưa nhân tình vào nhà, và chồng có cơ

hội ñánh chết1 .

Một truyện của Ả-rập (Arabie) cũng là dị bản của các truyện trên, nhưng có nhiều nét ñộc ñáo hơn:

Ở Ai-cập có một anh nông dân lấy một chị vợ ñẹp, vợ thì hay chê chồng và ñi lại với một chàng trai. Ngày ngày chồng phải ñi chăn bò, vợ chỉ cung cấp như

thường lệ hai tấm bánh khô và sữa chua, trong khi ñó ở nhà, vợ ñón trai ñến làm thịt thỏ rán bơ cho ăn. Một hôm, có một thằng bé ñến xin người chồng cho mình ñi theo giúp ñỡ ñể kiếm miếng ăn. Nó có một con mèo nhỏ tinh khôn thường bỏ

vào túi áo mang theo. Chồng bằng lòng cho. Một lần thằng bé về nhà sớm, trèo ghế nhìn qua cửa sổ thấy người vợ chủ ñang mổ gà rán bơ rồi bày thành một ñĩa ngon lành. Bèn ra gọi chủ về. Chủ về bảo vợ mang thức ăn, vợ lại ñưa bánh khô và sữa chua như thường lệ rồi bỏ ñi. Thằng bé bấm con mèo, mèo kêu: - "Nó nói gì thế?", chủ hỏi. - "Nó bảo có thịt gà ở chỗ nọ, tội gì mà ăn bánh". Anh nông dân bèn vào ñúng chỗ mèo chỉ lấy gà ra chén, rồi ñi. Khi người tình nhân ñến, thấy không có gà bèn ñánh người ñàn bà.

Hôm sau, người ñàn bà ñi chợ mua một con gà mái tây cũng rán bơ bỏ vào hộp cất ñi. Thằng bé cũng về rình và gọi chủ về, vợ cũng chỉ dọn bánh khô và 1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn.

1276

https://thuviensach.vn

sữa chua, con mèo lại bị bấm ñể chỉ chỗ có món ăn ngon, và sự việc cũng diễn lại như hôm qua.

Một hôm khác, ñứa bé vào một nhà nọ mượn một cái áo và con lừa, cải trang ñóng bộ một người bán thuốc. Lại lấy trứng làm thành các loại bột ñựng vào hộp và cưỡi lừa ñi rao bán: có các loại ñộc dược uống chết trong một giờ, một ngày, hai ngày, vân vân. Vợ ông chủ tưởng thật chạy ra hỏi: "Có thuốc ñộc nào chết ngay trong một phút không?". - "Có" - "Cho tôi mua". Thằng bé ñưa hộp bột lòng trắng trứng và dặn: - "Mổ một con gà mái béo rán bơ rồi rắc bột này lên. Ai ăn phải, hễ nghe y nói: "A! Bụng tôi", thì tìm sắt hơ nóng mà dí vào gót, nếu thấy y không nói gì cả, thế là ñã chết". Bán xong thằng bé trả áo và lừa cho người, rồi ra ñồng kể lại mọi việc vừa qua cho chủ nghe. Chủ về nhà. Lần này vợ dọn gà tây rán cho chồng ăn. Ăn vừa xong, chủ và tớ cùng nằm xuống sau khi nói mấy tiếng: '' A! Bụng tôi." Vợ chủ lấy sắt nướng dí vào gót không thấy nhúc nhích, liền ñi gọi tình nhân ñến bảo mình ñã ñầu ñộc xong. Hai người cùng vào ngồi ăn và ñùa giỡn. Người nông dân vùng dậy giết chết cả hai1.

Về chỗ xác chết bị chuyển từ nơi này ñến chỗ nọ, trong Nghìn lẻ một ñêm có truyện Thằng Còm:

Có hai vợ chồng một người thợ may. Một hôm chồng ñang may áo thấy có thằng Còm ñến ở góc phố ñánh trống và hát, bèn gọi nó vào ñể hát cho vợ nghe.

Vào thì cơm ñã dọn lỡ, bèn mời Còm cùng ngồi ăn . Nhưng Còm không may mắc xương, chữa mấy cũng không ñược. Sợ quá, nhân lúc hoàng hôn, hai vợ

chồng khiêng xác Còm ñến nhà thầy thuốc ñặt ñầu cầu thang, cho một em bé ñưa bạc ñể lễ thầy, mời thầy xuống coi mạch, rồi bỏ chạy. Thầy xuống, vô tình ñá phải xác Còm lọt xuống nhà dưới. Cho là vì mình mà con bệnh chết, thầy hoảng sợ bèn cùng vợ ñem xác Còm bỏ vào ống khói nhà một người theo ñạo Hồi. Khi cắt cái ống khói ñể bắt chuột, người này thấy cái thây ñứng sững thì tưởng là trộm chui vào ống khói, bèn ñánh vô hồi kỳ trận. Cái xác ngã xuống, y nghĩ rằng mình ñã quá tay, bèn chờ lúc nhá nhem, ñem xác ñặt ñứng ở bức tường ñầu phố. Vào lúc ấy có một anh chàng say rượu qua ñó dừng lại ñái. Cái xác vô tình ngã xuống ñè phải người, hắn ta thuận tay vừa ñấm, thoi lia lịa vừa kêu "ăn trộm". Lính tuần chạy tới cho anh ta là kẻ giết người. Khi tỉnh rượu, anh không làm sao cãi nổi. Án ñưa lên vua, vua ra lệnh xử giảo.

Nhưng trước giờ hành quyết, bỗng có một người theo ñạo Hồi tới nhận tội.

Quan tha cho anh say rượu. Nhưng khi sắp xử tử người theo ñạo Hồi thì một ông thầy thuốc lại ở ñâu tới nhận tội. Rồi tiếp ñến lượt người thợ may ñến nhận tội khi ñao phủ sắp hành hình ông thầy thuốc. Một cái án mà có nhiều chuyện phức tạp, vua ra lệnh hoãn, cho gọi tất cả ñến, bắt mỗi người kể lại câu chuyện lạ. Đến 1 Theo Báo châu Á (1889).

1277

https://thuviensach.vn

lượt người thợ may kể chuyện, trong ñó có nói tới một người thợ cắt tóc, thì vua sai ñi gọi người thợ cắt tóc ñến. Hắn xem xác Còm, cười rồi lấy một ít thuốc ñổ

vào miệng, cuối cùng Còm hắt hơi văng ra một khúc xương cá và sống lại1.

Xem thêm truyện Vận khứ hoài sơn năng trí tử, thời lai bạch thủy khả thôi sinh (số 55, tập II) cũng có một nhân vật nữ ñến cầu thầy lang cắt cho một thang thuốc ñể giết chồng, thầy không muốn mang án giết người, cũng bảo mua chim bồ câu hầm với vị hoài sơn ăn trong nửa tháng sẽ chết. Nhưng ở ñây truyện có diễn biến ngược lại, hơn nữa nội dung cũng như kết thúc ñều khác với các truyện trên.

1 Theo bản dịch của Ga-lăng (Galland).

1278

https://thuviensach.vn

192. HÒA THƯỢNG VÀ NGƯỜI THỢ GIÀY

Có một nhà sư tên là Diệu Kế trụ trì ở một ngôi chùa lớn làng Bích-khê. Sư ta vốn ít chữ nhưng ñược cái sáng dạ, trải qua những ngày cạo ñầu cắp níp ñi theo các bậc tu hành cũng võ vẽ ñược ít nhiều kinh kệ. Sống lâu lên lão làng, nhờ

chuyên cần gõ mõ tụng kinh, nên chẳng mấy chốc ñược leo lên hàng sư bác. Từ

ñó Diệu Kế ñã ñược dân làng vùng này vùng khác ñón về thờ Phật cai quản chúng tăng. Qua nhiều lần ăn mày lộc Phật ở rất nhiều chùa, Diệu Kế ñã nắm ñược cái chân lý: cuộc ñời tu hành của mình chẳng qua cũng là một cách mưu sinh. Vậy thì tội gì mình theo "năm ñiều răn" cho mệt xác. Vì vậy, về mặt ñức hạnh, Diệu Kế tuy không phải là hạng hổ mang, nhưng cũng chẳng phải thuộc hàng chân tu. Thỉnh thoảng sư ta cũng biết lén lút tìm cách làm vợi bớt những món tiền quyên cúng của thập phương ñang ngộn lên ở tráp.

Ở gần chùa có một người thợ giày cũng trạc tuổi và cùng khổ người khổ mặt với Diệu Kế. Hai người dàn dần quen nhau rồi trở nên một ñôi bạn nối khố. Khi ñã tương ñắc, người thợ giày thường mang rượu thịt vào tăng phòng vào những lúc vắng vẻ, rồi cả hai ñóng cửa lại, chén tạc chén thù. Họ tỉ tê kể cho nhau nghe những câu chuyện vượt ra ngoài mảnh vườn và mái chùa nhà Phật. Được cái người thợ giày am hiểu việc ñời nên Diệu Kế ta rất thích. Mỗi khi thấy ông bạn túng thiếu, Diệu Kế thường phóng tay chu cấp khi năm quan ba quan không biết tiếc. Tuy nhà sư không bao giờ xao nhãng việc tụng kinh gõ mõ nhưng bọn hào lý trong làng cũng chẳng phải không có kẻ ghét ghen. Họ ngờ rằng về mặt kinh kệ, vốn liếng của sư ông hình như không có bao nhiêu. Hơn thế, mỗi lần nghe sư

ông tụng kinh, thấy chỉ ê a suốt buổi, ñiểm vào những câu lạc lõng, tựa hồ không phải là kinh Phật. Mặc dầu vậy, họ cũng chả biết gì nhiều về tiếng kinh câu kệ

vốn rất khó hiểu, nên chưa có cách nào ñể tìm cho ra sự thật.

Hồi bấy giờ ở một ngôi chùa phương Nam có một vị hòa thượng nổi tiếng ñạo học và ñức hạnh. Vị hòa thượng này ñã từng tu luyện rất nhiều năm và từng sang ñất thánh. Vào lúc này bậc ñại ñức ấy ñược vua ban tước quốc sư, cho phép ñi chơi khắp mọi cảnh chùa trong nước. Tuy tuổi già, hòa thượng chuyên ăn chay nằm ñất: lại có ñiều ñặc biệt là do thuộc phái "vô ngôn", nên người nhất thiết không nói năng gì với ai, chỉ khi cần lắm mới làm dấu hiệu, hoặc viết ý nghĩ của mình lên mặt giấy.

Nghe tin bậc ñại ñức này sắp qua làng mình, bọn hào lý Bích-khê bèn sửa soạn một cuộc ñón rước trọng thể tại chùa và nhân thể nhờ hòa thượng kiểm tra hộ sư

ông Diệu Kế về mặt ñạo học. Nếu quả ñúng như mối ngờ bấy lâu thì họ sẽ mời sư ñi chỗ khác.

1279

https://thuviensach.vn

Nghe tin này, Diệu Kế rất lo. Cuộc khảo hạch này chắc chắn sẽ làm lòi cái dốt của mình và có thể nếu không bị ñuổi thì cũng mất mặt trước thiện nam tín nữ.

Than ôi? Còn ñâu là những ngày ngồi ung dung hưởng hàng chục mẫu hoa lợi và bao nhiêu tiền của thập phương. Nghĩ vậy, Diệu Kế quyết vắt óc tìm cách ñể

ra khỏi cảnh khó khăn. Sực nhớ tới ông bạn nối khố thường tự xưng là người túc trí ña mưu. Diệu Kế bèn nhắn bạn ñến chùa ñể cùng mình bàn tính. Sau khi nghe thủng câu chuyện, người thợ giày liền an ủi:

- Tưởng gì chứ việc ấy thì ñể mặc tôi lo liệu. Tôi sẽ thay bạn trả lời tất cả

những câu khảo hạch của lão già ấy.

- Nhưng làm sao mà thay ñược, - Diệu Kế hỏi.

- Khó gì. Vì cùng trạc người như bạn, tôi sẽ kín ñáo lẻn ñến ñây ñúng vào hôm lão già ấy tới chùa. Chỉ cần bạn ñòi bọn hào lý cho ñược một mình ñối diện với lão ấy ở tăng phòng ñóng kín cửa, không một người thứ ba nào cùng dự là ổn.

Tôi sẽ từ chỗ nấp bước ra sắm vai của bạn. Tôi cam ñoan sẽ chu toàn mọi việc.

Bạn ñừng lo gì cả!

Nghe người thợ giày hiến kế, sư ông Diệu Kế có phần vững tâm. Mấy ngày sau, vị hòa thượng quả nhiên ghé vào chùa theo lời mời của bọn hào lý, và gật ñầu nhận lời họ về việc khảo hạch sư ông. Khi cửa tăng phòng ñã cài then, dưới ánh ñèn le lói người thợ giày ñầu mới cạo bóng nhoáng, mình mặc áo cà sa từ bệ

bước ra trước mặt hòa thượng ñể chịu sự thử thách.

Cuộc khảo hạch bắt ñầu. Vị ñại ñức không hề hé răng, chỉ thong thả ñưa bàn tay phải sờ lên ñầu mình. Thấy vậy, ngươi thợ giày thình lình co cẳng trái ñạp mạnh xuống nền tăng phòng một cái "thịch". Tiếp ñó vị ñại ñức ngửa mặt lên trời hồi lâu rồi sờ tay vào nách. Để trả lời, người thợ giày lại quờ cánh tay mình ra ñằng sau và ñấm vào lưng mấy cái. Tiếp ñó, vị ñại ñức mỉm cười và giơ ba ngón tay ra trước mặt. Người thợ giày liền trợn mắt cũng giơ bàn tay giăng ñủ

năm ngón lên trời.

Sau ñó, vị ñại ñức gật gù, không làm dấu hiệu gì nữa bước ra khỏi tăng phòng, trong khi người thọ giày lại trở về chỗ nấp cũ.

*

* *

Trước khi từ giã làng Bích-khê, vị hòa thượng mà tên tuổi ñược mọi người tôn kính, không quên viết mấy câu vào mảnh giấy trao cho bọn hào lý, nói rõ kết quả cuộc khảo hạch vừa rồi. Đại ý trong giấy viết:

"Từ thôn quê ñến thị thành, ta chưa từng thấy có người nào thông hiểu nghĩa lý ñạo Phật thâm thúy như sư ông Diệu Kế. Không những sư ông hiểu rõ những 1280

https://thuviensach.vn

dấu hiệu ta ñưa ra hỏi, mà còn dùng dấu hiệu ñể ñối ñáp với ta, y như những vế

biến ngẫu tài tình. Thoạt ñầu ta muốn nói: "Luôn luôn trong ñầu phải tâm niệm lời dạy của ñức Thích Ca" thì sư ông ñã trả lời: "Cần phải giẫm xuống dưới chân những cám dỗ của Ma vương". Ta lại muốn nói: "Con hạc cắp dưới cánh lời cầu nguyện mang lên thượng giới". Sư ông trả lời: "Con rùa ghé tấm lưng ñội bia ñứng trước chùa". Cuối cùng ta giơ ba ngón tay ñể nói "Tam quy". Sư ông giơ

cả bàn tay ñể ñối lại là "Ngũ giới". Đó là ñiều không phải những kẻ ñạo học tầm thường có thể trả lời một cách nhanh gọn ñược. Sư ông Diệu Kế quả là một ngôi sao trong rừng thiền chúng ta".

Đọc xong, bọn hào lý làng Bích-khê cúi chào vị hòa thượng già, rồi sau ñó trở

về chùa xin ra mắt sư Diệu Kế. Bọn họ hết lời xin lỗi:

- Chúng tôi quả thật người trần mắt thịt, không biết ñược ñạo học của hòa thượng sâu rộng như biển. Chẳng qua chỉ vì có một vài người xấu thói thêu dệt ñiều này tiếng nọ vu cho hòa thượng nên buộc làng chúng tôi phải rước bậc ñại ñức ñến chùa ñể bày cuộc thử thách. Giờ ñây tất cả mọi nghi ngờ ñều ñã tiêu tan.

Xin hòa thượng miễn chấp cho lũ ngu ñộn này.

Sau khi bọn hào lý ñã ra về hết, người thợ giày bèn ra khỏi chỗ nấp. Diệu Kế

hỏi:

- Bạn hãy mau mau cho biết bạn ñã trả lời như thế nào về những câu hỏi của ông già ấy làm cho danh tiếng của tôi bỗng nổi lên như cồn trước bọn hào lý vậy?

Người thợ giày ñáp:

- Có gì ñâu. Thoạt ñầu lão già ấy chỉ tay lên ñầu ý hỏi tôi có biết làm mũ ni hay không? Tôi ñạp chân xuống ñất ñể trả lời rằng tôi chỉ biết ñóng giày mà thôi. Thế rồi lão lại chỉ vào nách ñể hỏi tôi có thứ da nào mềm như da nách ñể

thửa một ñôi. Tôi chỉ vào lưng ñể nói rằng dạo này chỉ còn thứ da dày như da ở

lưng, nhưng dùng ñể ñóng giày cũng khá bền tốt. Thế rồi ông lão quyết ñịnh thửa một ñôi nhưng lại mà cả có ba quan. Tôi nhất ñịnh không chịu, ñòi phải có ñủ năm quan mới làm. Thế là ông lão bỏ ñi ra, chắc ông lão bủn xỉn chê ñắt không thửa1.

KHẢO DỊ

Một dị bản có tên là Quan huyện và người thợ giày:

1 Theo Pháp Á tạp chí.

1281

https://thuviensach.vn

Xưa có quan huyện mới bổ ñến huyện nọ, thường xuống các làng hành hạt.

Tính quan hay thơ. Đến một làng hỏi hương chức có ai biết thơ hay câu ñối gì thì ñối ñáp cho vui. Hương chức trả lời: - "Chúng tôi ñều dốt nát, may ra hòa thượng trên chùa có thể biết". Quan bèn ñi viếng chùa. Hòa thượng bối rối vì không làm thơ bao giờ. Một người thợ giày ở trọ trong chùa lãnh phần làm thơ

với quan. Ở ñây người thợ giày cũng cải trang làm sư nhưng làm bộ ít nói. Cũng như truyện trên, hai bên ñối ñáp bằng dấu hiệu: quan vỗ ñầu một cái. Người thợ

giày ñáp lại bằng một cái giậm cẳng. Quan chỉ vào bụng. Người thợ giày vỗ vào ñít. Quan giơ năm ngón tay, người thợ giày giơ mười ngón. Quan quày quả ra về

tấm tắc khen hòa thượng giỏi thơ. Cai tổng hỏi vì sao hai bên chỉ làm dấu tay dấu chân mà lại biết hay thơ. Quan ñáp: - "Các ông chưa hiểu, ñể tôi nói cho nghe: Tôi vỗ ñầu ý nói: "Thiên cao ñẳng ñẳng". Hòa thượng giậm chân nói "Địa hậu trùng trùng". Tôi chỉ bụng là "Chỉ phúc thiên hạ phục". Hòa thượng vỗ ñít là

"Tọa thượng thái dân an". Tôi ñưa năm ngón là "Ngũ bách la hán". Hòa thượng giơ mười ngón là "Thập loại cô hồn".

Sau khi quan về, hòa thượng hỏi anh thợ giày, thợ giày nói: "Có gì ñâu, hồi nãy quan vỗ ñầu là hỏi tôi có biết làm nón không. Tôi giậm chân ñáp rằng chỉ

biết ñóng giày thôi, quan chỉ bụng ñể hỏi da bụng ñóng có tốt không, tôi vỗ ñít ñể trả lời: da mông ñít ñóng tốt hơn. Thế rồi quan trả năm ñồng một ñôi. Tôi cho quan biết có ñược mười ñồng mới ñóng . Quan chê ñắt bỏ về"1.

Một truyện khác, Trạng ếch cũng có nội dung ít nhiều gần gũi: Xưa có một người câu ếch bắt ñược con ếch có viên ngọc, anh dùng ngọc chữa khỏi bệnh ñau mắt của vua nên ñược làm quan. Nhờ tài coi chân ếch biết trước trời mưa, anh vâng mệnh vua cầu ñảo ứng nghiệm vì vậy ñược vua phong là trạng: người ta gọi là Trạng Ếch.

Trạng Ếch phụng mệnh ñi sứ Trung-quốc. Trong một bữa tiệc, một viên quan Trung-quốc thử tài sứ giả các nước, bèn giơ bốn ngón ra ý muốn ra vế ñối: "Tứ

di lai tân". Các sứ giả ngơ ngác không hiểu thế nào. Về phần Trạng của ta tưởng y hỏi trên mâm có một ñĩa bốn chiếc bánh ăn có hết ñược không, nên giơ tám ngón tay lên ý nói "tám chiếc như thế ta ăn cũng hết". Viên quan ñoán là Trạng ñối lại "Bát phương tiến cống", nên tỏ ý khâm phục. Viên quan lại giơ ngón tay trỏ chỉ vào bụng, ý ra vế ñối "Hung trung binh giáp"- Trong khi các sứ giả kia chưa trả lời, thì Trạng Ếch tưởng viên quan chế mình ăn lắm thì nứt bụng ra, bèn chụm bàn tay lại và giơ lên trời, có ý bảo "bánh nhỏ vừa bằng lòng bàn tay có gì mà ñến nứt bụng". Nhưng viên quan Trung-quốc lại ngỡ là Trạng ñối "Chưởng thượng kinh luân" nên phục lăn, y bèn vào tâu cho vua biết. Vua Trung-quốc bèn phong Trạng làm "Lưỡng quốc Trạng nguyên"2 .

1 Theo báo Tân văn (1935) .

2 Theo Nguyễn Văn Ngọc, sách ñã dẫn, A. Người ta.

1282

https://thuviensach.vn

Người Ả-rập (Arabes) có truyện Ngôn ngữ của những dấu hiệu cũng là một dị

bản.

Một ông vua một nước Hồi giáo, nghe tin vua Hy-lạp (Grèce) nước láng giềng Thiên chúa giáo chuẩn bị ñem quân ñến xâm lược, bèn ñịnh sai một sứ giả có tài ăn nói ñến cầu hòa. Vua hỏi các ñại thần xem nên cử ai. Người nào cũng giới thiệu một người mà mình cho là giỏi nhất, trừ một ñại thần làm thinh. Vua hỏi người ấy: - "Sao nhà người lại im lặng?". Đáp: - "Vì những người ñược tiến cử

ñều không làm nổi việc ấy". - "Theo nhà người thì cử ai?". Đại thần chỉ vào một người nói: - "Đây, người này!". - "Nhà người muốn nhạo ta ư, dám ñề cử một người ít miệng lưỡi như thế". - "Với người ấy, tôi ñoán rằng có thể làm nổi sứ

mệnh". Cuối cùng vua nghe lời. Vua Hy-lạp khi nghe nói ñến tên vị sứ giả, thì bảo riêng người hầu của mình:

"Đó là một vị lớn nhất trong những người ñạo Hồi, ta sẽ có cách thử hắn trước khi tiếp". Lúc sứ giả vào, vua chỉ một ngón tay lên trời. Dùng ngón tay của mình, sứ giả chỉ lên trời rồi lại chỉ xuống ñất. Vua giơ ngón tay chỉ vào mặt sứ

giả, sứ giả giơ hai ngón tay chỉ vào mặt vua. Vua lấy một quả ô-liu ở dưới nệm ñưa cho xem, sứ giả móc túi lấy quả trứng ñưa ra. Bấy giờ vua làm dấu chữ thập, mời sứ giả ngồi một cách kính nể, rồi mới hỏi mục ñích ñi sứ và sau ñó thương nghị mọi việc chóng vánh với sứ giả. Sau khi sứ giả ra về, ñình thần hỏi vua về

những dấu hiệu, vua nói: - "Chưa bao giờ ta thấy một người thông minh như thế.

Ta chỉ lên trời muốn nói: - "Chúa ở trên các tầng trời". Hắn chỉ xuống ñất ý nói:

- "Chúa cũng ở ñấy nữa". Ta chỉ vào hắn muốn nói: - "Anh không biết mọi người có một nguồn gốc chung là A-ñam ư?" Hắn giơ hai ngón là nói: - "Cả A-ñam và E-va". Ta lấy ra một quả ô-liu ñể nói: - "Cái này lạ biết chừng nào!" Hắn ñưa ra quả trứng là nói: - "Cái này còn lạ hơn vì nó ra từ một sinh vật". Cho nên ta dừng lại, vì chừng ấy cũng ñủ biết là nó thông hiểu". Còn sứ giả khi về kể

chuyện lại cho vua: - "Tôi không thấy có người nào tỏ ra u mê và thô bạo như

vua Hy-lạp. Khi tôi ñến, ông ta nói: - "Ngón tay ta sẽ chộp anh và bắt anh ñi".

Tôi trả lời: - "Tôi cũng bắt ông bằng tay tôi và cho ông xuống ñất ñen". Ông ta lại tiếp: - "Ta móc mắt mày với ngón tay ta". Tôi trả ñũa lại: - "Tôi cũng móc mắt ông với hai ngón". Rồi ñó ông ta lại nói: - "Ta không có gì cho anh cả trừ

quả ô-liu này còn thừa trong bữa ăn của ta". Lập tức tôi ñối lại; "Thế thì tôi còn hơn ông vì tôi thừa một quả trứng trong bữa ăn sáng, vậy tôi xin biếu ông". Thế

là ông ta sợ, phải giải quyết công việc cho tôi1.

Một truyện Người thợ dệt và sứ thần cũng có tình tiết ñối ñáp bằng dấu hiệu, nhưng không thuộc loại dị bản của các truyện trên. Đại thể là:

1 Theo Bát-xê (Basset). Nghìn lẻ một cổ tích, truyện kể và truyền thuyết Ả-rập, quyển I.

1283

https://thuviensach.vn

Xưa có một nước lớn mạnh có ý ñịnh xâm lược một nước nhỏ yếu khác bèn sai sứ thần tới. Sứ thần nghênh ngang ñi lại giữa sân rồng rồi chẳng nói chẳng rằng lấy một viên phấn trong túi áo ra vẽ một vòng tròn chung quanh ngai vàng, ñoạn ngồi ñợi trả lời. Vua và các quan kinh ngạc không hiểu thế nào cả. Cuối cùng vua ñưa mắt cho tể tướng bảo phải tìm ñược cho ñược người tài có thế giải ñáp kẻo nhục quốc thể.

Sứ giả nhà vua ñi mãi không tìm ñược một ai có thể trả lời. Cuối cùng họ lọt vào nhà một người thợ dệt thì thấy nhà vắng vẻ, nhưng ở góc hè có một cái nôi trong có ñứa bé ñang ngủ, ñặc biệt là không ai ñưa ñẩy mà nôi vẫn ñưa. Lại thấy có mẻ thóc phơi giữa sân, bên cạnh có một cây lau không gió mà cây ñộng nên gà không dám bén mảng. Sứ giả ñoán ñây hẳn là nơi ở của một nhân vật lỗi lạc bên ñi thẳng vào nhà thì thấy một người ñang dệt. Hỏi vì sao nôi không người mà vẫn ñưa ñẩy, cây không gió mà vẫn lay ñộng. Người thợ cho biết ñó là do con thoi của mình có dây buộc vào nôi và cây lau nên mới như thế.

Thấy anh ta là người có tài, sứ giả bèn kể cho anh nghe chuyện sứ thần nước lớn ñến vẽ vòng như thế nào và ngạo mạn ra sao,... rồi ngỏ ý ñón anh về kinh ñể

nhờ giải ñáp hộ. Người thợ vui lòng ra ñi. Trước khi ñi anh nhặt hai cái xương bánh chè súc vật mà trẻ con vẫn dùng ñể ñánh ñáo, bỏ vào túi. Ra tới cửa, anh còn chụp một con gà giắt vào lưng. Đến nơi, anh lẳng lặng nhìn viên sứ thần không nói gì, lấy hai cái xương bánh chè ném xuống trước mặt. Thấy thế, sứ

thần móc túi lấy một nắm kê vãi ra ñất. Người thợ liền thả con gà ra, gà mổ một chốc hết hạt kê. Sứ thần thấy thế lủi thủi ra về. Khi hắn ñi khỏi, vua quan ñổ xô lại hỏi, người thợ ñáp: - "Sứ thần vẽ vòng tròn là có ý nói sẽ mang quân tới vây ñể xem ý bên ta thế nào. Tôi ném hai cái xương ý muốn trả lời: so với chúng tôi, quân ñội ông chỉ là trẻ con. Thế rồi hắn rắc hạt kê là ý khoe quân của nước hắn ñông vô kể. Tôi cho gà mổ là ñể nói: một người nước ta có thể diệt hàng trăm người của họ. Thế là hắn hiểu ý, chỉ còn có cách rút lui"1.

Cũng như truyện trên, truyện Thơ-mênh Chây của người Khơ-me (Khmer) cũng có ñoạn kể Chây ñánh ñố với sứ thần nước lớn bằng dấu hiệu, nhưng ở ñây diễn biến có khác:

Thơ-mênh Chây, một nhân vật chuyên dùng mưu trí ñể ñả kích và lừa người (như Trạng Quỳnh và Cuội của ta) từng chơi cho vua quan nhiều vố khá ñau (có nhiều tình tiết giống tình tiết của truyện Cuội, Trạng Quỳnh và Em bé thông minh... ). Một hôm bị vua sai lính ñưa ñi giết, Chây lừa lính nhảy xuống nước trốn ñược. Sau ñó, vua Trung-quốc nghe tin Chây chết, cho rằng người thông minh số một của nước láng giềng không còn nữa, bèn sai một sứ bộ gồm bốn nhà thông thái ñến, ra nhưng câu ñố hiểm hóc với ñiều kiện: nếu không trả lời 1 Theo Tùng Lâm. Truyện cổ chọn lọc.

1284

https://thuviensach.vn

ñược thì phải quy phục. Vua lo sợ cho người ñi tìm Chây, may cuối cùng tìm ñược, bèn ñưa về triều. Khi sứ giả và Chây ñối diện, sứ giơ một ngón tay chỉ lên trời. Chây chỉ vào mặt trời. Họ chỉ về phía chân trời, Chây chĩa ngón tay lên trời.

Họ chỉ xuống ñất, Chây lại chỉ vào ngực mình. Sứ giả hỏi: - "Khi chúng tôi chỉ

ngón tay lên trời ông hiểu ý nghĩa gì?". Đáp: - "Là hỏi có gì ở trên trời. Còn tôi chỉ vào mặt trời các ông có hiểu ý nghĩa như thế nào không?" - "Là nói có mặt trời và mặt trăng. Thế chúng tôi chỉ về chân trời có nghĩa là gì?", - "Là hỏi ở ñấy có gì? Còn tôi ñưa ngón tay chĩa lên cao các ông hiểu như thế nào?". - "Là nói có biển và dưới biển có núi Cha-cờ-ra-la-van (phân ranh giới cõi trần theo thuyết nhà Phật). Thế chúng tôi chỉ xuống ñất có nghĩa là gì?". - "Là hỏi có gì trên mặt ñất. Còn tôi chỉ vào ngực là nghĩa thế nào?". - "Là muốn nói trên ñất này chỉ có người với người".

Đến ñây hai bên tạm nghỉ. Qua hôm sau, bốn nhà thông thái lại ñến triều gặp Chây. Họ vẽ một vòng tròn xuống ñất bằng ngón tay. Lập tức Chây giơ cùi chỏ

vào phía họ. Tiếp ñó, họ xòe bàn tay hướng về phía Chây, Chây nắm chặt tay chỉ

chừa lại một ngón. Biết Chây trả lời ñúng họ lại trở về thuyền tạm nghỉ. Một vị

sư cả hỏi ý nghĩa cuộc ñối ñáp bằng dấu hiệu vừa rồi. Chây nói: - "Họ vẽ vòng tròn ý nói ta bắt cá bằng vây lưới, tôi giơ cùi chỏ ý nói như thế thì phải có cá to bằng cánh tay. Họ xòe bàn tay ý nói bắt ñược cá như thế thì phải xẻ làm năm khúc, tôi ñưa ra một ngón ý nói mỗi ngày ăn một khúc thì một con phải ăn năm ngày". Nhưng khi các quan ñại thần hỏi thì Chây lại ñáp: - "Họ vẽ vòng là ý nói muốn vây ñánh nước ta; tôi giơ cùi chỏ là nói quyết chống lại. Họ xòe bàn tay ý nói chúng tôi ñông lắm; tôi giơ một ngón tay là nói dù một người cũng cứ ñánh".

Nhưng khi vua hỏi, Chây lại trả lời khác ñi: - "Họ vẽ vòng tròn ý hỏi trên thế

giới có gì; tôi giơ cùi chỏ ñể nói có dãy núi Tu-di ở giữa. Họ xòe năm ngón tay muốn hỏi năm ñức Phật thuyết pháp như thế nào, tôi giơ một ngón tay ý nói năm ñức Phật, bốn vị thuyết pháp còn một vị không". Qua hôm sau ñến lượt Chây ñố

các nhà thông thái. Chây ñưa họ vào một buồng có tiếng các em học ê a. Mở cửa vào thấy các em ñọc sách bằng một cuộn giấy trên có vết mực chi chít (mà hôm trước, Chây ñã làm sẵn bằng cách cho cua nhúng chân vào mực tàu thả cho bò lên mặt giấy . Chây bảo sứ giả ñọc giúp cho mình thứ văn tự kia. Sứ giả không hiểu thế nào mà trả lời. Chây cho biết ñó là một thứ chữ cổ của Khơ-me (Khmer). Bốn vị thông thái thú nhận thất bại. Chây buộc họ phải nộp cho nước mình cả ñoàn thuyền sứ bộ thay vào việc nộp lãnh thổ1.

Có thể kể thêm t r uyện Vua Đa-ri-uyx (Darius) cũng có những ñối thoại tương tự ñã ñược thay bằng những vật biểu tượng:

Xưa, Đa-ri-uyx, vua ñế quốc Ba-tư (Iran) gửi cho A-lếch-dăng, vua Ma-xê-ñoan (Macédoine) một cái vợt, một quả cầu và một hạt vừng, ý coi ñối phương 1 Theo Lê Hương. Truyện thằng Chey.

1285

https://thuviensach.vn

là trẻ con không thể quản lý nổi vương quốc, chỉ chơi cầu như trò trẻ, và sẽ phải giao chiến với quân mình ñông như vừng. Bên phía A-lếch-dăng thì lại cho rằng ñối phương quẳng ñế quốc của nó cho ta như là cái vợt ñể hất quả cầu. Vừng thì có dầu nhưng vị của nó chả có gì cay ñắng. Ta sẽ ñánh chiếm của cải của nó một cách ngon lành. Vua bèn viết thư trả lời Đa-ri-uyx có tính chất thách thức, lại kèm theo một túi hạt mù-tạc ñể nói quân ñội của mình tuy ít nhưng có sức mạnh và ý chí như là mù-tạc (chất gia vị vừa nóng vừa cay làm cho người ăn có thể

phát khóc).

Cũng như vậy, người Xít-tơ (Scythes) trong khi chống ñánh quân Ba-tư xâm lược có gửi cho vua Đa-ri-uyx thứ nhất ba con vật: chim, chuột, nhái và năm mũi tên. Đa-ri-uyx tưởng là họ muốn ñầu hàng vì cho rằng chuột sống ở dưới ñất ăn thức ăn như người, nhái sống trong nước, chim là chỉ ngựa năm mũi tên là chỉ

chủ lực quân của họ. Trái lại người Xit-tơ thì lại muốn nói: Nếu chúng mày không hóa thành chim bay lên trời, không hóa thành chuột rúc xuống ñất, không hóa thành nhái nhảy xuống ao thì không thoát ñược. Chúng mày sẽ chết bởi những mũi tên của những người thiện xạ chúng tao1 .

1 Theo Lịch sử các vua Ba-tư.

1286

https://thuviensach.vn

193. HAI ANH EM VÀ CON CHÓ ĐÁ

Ngày xưa có hai anh em ruột, người nào cũng ñã có vợ và ở riêng. Vợ chồng người anh thóc bồ rạ ñụn, có của ăn của ñể, nhưng keo cú thì không ai bằng.

Trái lại, vợ chồng người em tuy không ñất cắm dùi nhưng lại tốt bụng, ñối ñãi với bà con làng xóm như bát nước ñầy. Tuy họ phải ñi làm thuê làm mướn nuôi thân, nhưng ai nghèo khó vẫn sẵn lòng giúp ñỡ.

Một hôm có lão ăn mày rách rưới lần vào ngõ nhà người anh ñể xin ăn. Nhưng vợ chồng nhà này vừa trông thấy lão thì mặt ñã rắn lại như ñá cuội. Chúng ñã không thí cho lão chút gì lại còn thả chó dữ ra khiến lão phải nhanh chân lủi bước. Khi lão lọt vào cổng của nhà người em thì vợ chồng nhà này ñang ăn cháo bữa chiều. Trông thấy ông già có vẻ ñói lả người chồng liền ra dắt tay ñưa vào ngồi bên cạnh mâm. Anh bảo vợ múc cháo thêm ra bát, và nói:

- Mời cụ ngồi ăn bát cháo với chúng tôi cho ñỡ dạ, rồi hãy ñi nhà khác.

Ông lão ăn xong một bát, lại xin thêm bát nữa, rồi bát nữa. Tuy cháo không nhiều, hai vợ chồng vẫn múc không ngần ngại. Ăn xong, ông lão chống gậy ñứng lên rồi bỗng ñột ngột bảo hai người:

- Các con nghèo mà lại thảo, thật là ñáng quý. Ta biết có một chỗ có nhiều vàng bạc. Vậy hãy theo ta lên núi, ta chỉ cho.

Cả hai vợ chồng nhìn nhau ngơ ngác. Thấy ông lão thúc giục ñôi ba phen mới tin là ông không ñánh lừa, bèn ñánh bạo ñi theo lên núi. Trèo lên một hòn núi cao ñã nhìn thấy một nền gạch có mấy bậc thềm. Vào sâu một ñoạn nữa, thấy có hai con chó ñá ñang chầu trước một cái bệ. Ông lão bước lại gần, sẵn cái gậy trúc ở tay, ông cầm gõ vào ñầu chó ba cái. Bỗng nhiên chó ñá há miệng thật to.

Ông lão bảo:

- Đấy. Các con muốn lấy bao nhiêu vàng bạc thì lấy!

Hai vợ chồng ñang rụt rè thì bỗng chốc ông lão ñã biến ñi ñâu mất. Chồng ñánh bạo thò tay vào miệng chó mà khoắng thì quả nhiên lấy ra ñược những thỏi sáng giấp giới. Bèn lấy vội mỗi người mấy thỏi giắt lưng ñem về. Từ ñó họ giàu có sung sướng.

Vợ chồng người anh thấy em ñang nghèo xơ nghèo xác bỗng chốc tậu ruộng, làm nhà, mua trâu, thuê người v.v..., thì hết sức ngạc nhiên. Bèn tìm ñến nhà em ñể xem tai sao lại có chuyện lạ lùng như vậy. Vợ chồng người em vốn thật bụng, vui lòng kể lại vận ñỏ gặp một ông tiên giả dạng ăn mày cho anh chị nghe. Nghe xong, người anh vội nói:

1287

https://thuviensach.vn

- Tưởng là ai chứ ông lão ấy thì hôm nọ có ñến ăn xin ở bên nhà. Rõ tiếc chửa.

Thế mà chúng ta lại không biết.

*

* *

Từ ñó, hai vợ chồng người anh thường ñể ý tìm ông lão ăn xin, hy vọng ñược của như em. Họ cất công ñi các chợ búa làng mạc. Họ còn thuê người ñến tận các nơi xa ñể tìm tòi, nhưng chẳng thấy bóng dáng ñâu cả. Một hôm vừa ra khỏi cổng, người chồng ñã bắt gặp ông lão ñang ngồi bên vệ ñường, vẫn chiếc áo nâu rách, cây gậy trúc, và bộ râu trắng xóa không thể lầm vào ñâu ñược. Hắn bèn chạy ngay ñến, cung kính chào hỏi và khác với lần trước, hắn cố chèo kéo ông lão về nhà mình cho bằng ñược. Khi ông lão ñã ngồi yên vị ñâu ñấy, hắn quát người nhà giết gà làm cỗ mời ông lão xơi. Đợi cho ông ăn xong, hai vợ chồng mới ñến gần, quỳ xuống nói.

- Hôm nọ tiên ông giúp cho nhà chú nó ñược vàng ñược bạc, thật là quý hóa.

Chúng tôi với chú nó là chỗ ruột rà. Vậy xin tiên ông rủ lòng thương cho cả hai anh em ñược ñội ơn luôn thể. Vợ chồng chúng tôi không bao giờ quên.

Ông lão nghe xong, gật gù nói:

- Cũng ñược. Vậy thì hãy ñi theo lão.

Hai vợ chồng hí hửng mang theo quang gánh lật ñật chạy theo. Đi ñến nơi: ông lão cũng dùng gậy trúc gõ vào ñầu một con chó ñá. Chó vừa há miệng thì chồng ñã nhanh tay thò vào. Nhưng tay hắn chưa kịp rút ra thì chó ñá ñã ngậm miệng lại. Hắn ta cuống cuồng quay lại cầu cứu tiên ông thì tiên ông ñã biến mất từ lúc nào. Vợ cố lôi kéo hộ chồng, nhưng miệng chó ñá ngậm chặt không thể gỡ

nổi.

- Thôi ñích là ông tiên trừng phạt về tội tham lam của chúng ta.

Nói xong, hai vợ chồng nhìn nhau khóc lóc than thở. Cuối cùng chồng bảo vợ:

- "Nay chết thì không chết, mà rút cũng không rút ra ñược. Bây giờ trời ñã chiều, nàng hãy về kiếm cơm cháo hàng ngày ñưa lên cho tôi với ñể may chi kéo dài cuộc sống thừa".

Từ ñó hằng ngày vợ lo cơm nước lên núi cho chồng ăn. Khi chồng ăn xong, vợ

lại về ñể chuẩn bị cho ngày mai. Cứ như thế, trong ba năm ñi ñi về về không biết mệt, người vợ cũng ñã bán hết ruộng vườn nhà cửa ñể cung ñốn cho chồng.

Một hôm, sau khi ăn xong, chồng bảo vợ:

1288

https://thuviensach.vn

- Ta vì tham của nên mới ra nông nỗi này. Nay tài sản ñã khánh kiệt chắc không thể kéo dài cuộc sống như thế này ñược mãi. Thôi sẵn hôm nay vắng vẻ, nàng hãy xích lại ñây cho ta ñược vui ñùa một lát, kẻo chết là hết.

Thấy chồng van nài nhiều lần, vợ cũng thương hại, bèn chiều chồng, xích lại một bên. Nhưng khi vợ vừa cởi áo xống thì chó ñá ñã há miệng ra cười. Chồng vội vàng rút cánh tay bị cầm giữ bấy lâu trong hàm chó. Rồi cả hai chẳng nghĩ

ñến sửa soạn, cứ thế chạy một mạch xuống núi. không dám ngoảnh cổ lại1.

Ngày nay còn có câu tục ngữ: "Chó ñá biết cười", ý nói có những việc thậm chí làm cho chó ñá cũng không thể nhịn ñược, là do truyện trên mà ra.

KHẢO DỊ

Người Mèo có truyện Anh em mồ côi gần giống với truyện của ta.

Có hai anh em sống côi cút, lúc ñầu thương nhau, nhưng khi lấy vợ, anh ñuổi em ñi, vu cho em có hành ñộng không tốt ñối với chị dâu. Em tìm lên hang ñá ở, cửa hang có phiến ñá bằng cái giường, em khóc mãi khóc hoài, nước mắt làm cho ñá lõm xuống. Phiến ñá bèn hỏi: - "Sao lại khóc?". Em kể chuyện cho nghe.

Nghe xong ñá bảo: - "Hãy thò tay vào lỗ hõm móc lấy tim, gan, phổi mỗi thứ

một ít sẽ có ñủ ñồ ăn thức dụng". Nghe lời, em lấy mỗi thứ một ít bỏ vào bát, thì tim tự nhiên hóa thành vàng, gan thành bạc, phổi thành kho lúa, kho ngô.

Khi giàu có, người em lấy vợ. Một hôm vợ bảo: - "Nhà chỉ có hai anh em dù sao cũng không nên tuyệt tình". Em bèn mời anh ñến chơi nhà. Anh thấy em nhờ

ñá mà giàu có cũng về bảo vợ làm bộ ñánh ñập ñuổi lên hang ñá, rồi cũng giả bộ

khóc lóc ngày ñêm. Sự việc cũng xảy ra như trên, nhưng chưa kịp rút tay thì ñá ñã ngậm lại. Ở ñây kết thúc cũng như truyện của ta. Để nuôi chồng ngày này qua ngày khác, vợ bán dần hết gia sản. Một hôm, chồng bảo vợ hãy cho xem "cái ấy"

một tí ñể rồi có chết cũng thỏa. Vợ nghe lời cởi áo váy chạy lại, ñá liền cười ngất, chồng lập tức rút tay thoát2.

Người Cham-pa có truyện Ca-ñốp và Ca-ñoéc cũng là một dị bản của hai truyện trên.

Một phú ông chết ñể lại cho hai con trai gia tài khá lớn. Lúc em Ca-ñoéc ñi chôn bố thì anh là Ca-ñốp giấu tất cả vàng bạc. Em về hỏi: - "Vàng bạc của cha ñâu?". Đáp: - "Không biết". Thấy em không nói gì. Ca-ñốp còn lấn tới: "Của cha mẹ chỉ có cái nhà này, tao có vợ con, mày chưa có gì, mày hãy nhường cho tao, 1 Theo Nguyễn Văn Ngọc, A. Người ta, sách ñã dẫn.

2 Theo Doãn Thanh, Thương Nguyễn, Hoàng Thao. Truyện cổ dân tộc Mèo, sách ñã dẫn.

1289

https://thuviensach.vn

ñi ở chỗ khác". Nói rồi chiếm lấy tất cả, chỉ chia cho em một con chó, một con mèo và một mảnh ruộng hoang. Không có sức kéo, Ca-ñoéc bắt chó và mèo kéo cày. Chúng lôi không nổi. Chàng ñánh mạnh tay làm chúng kêu ầm ĩ. Một hòn ñá gần ñấy thấy vậy bèn há miệng cười ñể lộ vàng sáng lấp lánh. Ca-ñoéc bèn lấy về tậu ruộng cất nhà, trở nên giàu có.

Khi nghe em kể sự tình, Ca-ñốp nổi giận ñánh Ca-ñoéc và nói: "Sao không gọi tao với!". Rồi giành lấy chó và mèo, lại thuê xe bảo vợ và người nhà cùng ñến chỗ có ñá. Cũng bắt chước em ñánh chó và mèo, và miệng ñá cũng há ra cười.

Nhưng chưa kịp rút tay thì ñá ñã ngậm lại. Biết là chết, hắn gọi vợ lại cho hắn vui ñùa. Và cũng như kết thúc của hai truyện trên, ñá cũng lại há miệng cười.

Thoát nạn, hắn lại về ñánh em một lần nữa. mắng: - "Đồ xỏ lá và tham lam, dám lừa ta. Anh em mà không biết thương nhau"1.

Một dị bản của ta do người miền Nam kể cũng giống với truyện Cham-pa.

Đại khái người anh tham lam chiếm tất cả tài sản của bố mẹ ñể lại, chỉ cho em một con chó, một con mèo và một ñám ruộng. Người em cũng bắt chó và mèo cày ruộng. Nhưng mỗi lần anh chàng giục chó ñi nhanh thì chó nói: - "Chó kêu ẳng, thủng thẳng mà ñi!". Còn khi anh ñánh mèo vì mèo ñi sai ñường thì mèo nói: - "Mèo kêu ngao, thấy sao hay vậy!" A nh ñánh mấy chúng vẫn nói thế khiến chó ñá bật cười làm rơi ra nhiều vàng. Sự việc diễn ra cũng tương tự như trên.

Người Kat-chin ở Miến-ñiện (Myanmar) có truyện Hai ñứa mồ côi cũng có hình ảnh con chó kéo cày nhưng mô-típ của truyện lại không cùng loại với các truyện ñã kể:

Có hai anh em mồ côi, gia sản ñể lại chỉ có một con trâu. Anh bảo em: - "Tao nắm ñầu trâu, mày nắm ñuôi trâu kéo xem ai ñược cái gì thì lấy cái ấy". Kết quả

người anh ñược cả con trâu, còn em chỉ ñược một con rận sau khi ñể tuột mất ñuôi. Em bắt về nuôi, con rận trở nên to béo nhưng bị gà xóm giềng ăn mất. Bèn bắt bồi thường, không chịu lấy vật ñền nào khác mà chỉ lấy con gà. Đem về

chăm chút ñược vài ngày gà lại bị chó xóm giềng ăn mất. Lại ñược ñền con chó, ñem về chăm sóc. Mùa cày ñến vì không mượn ñược trâu, em bắt chó ra cày.

1 Theo Jan-nơ Lơ-ba (Jeanne Lebat). Cham-pa, một vương quốc ñã mất, Tri tân số 99 (1943).

Người Cham-pa còn có dị bản Chà Lúc Chà Lắc nhưng lại kể khác ñi chúi ít như sau: Chà Lúc là anh chiếm hết gia tài, chỉ ñể cho em là Chà Lắc một mảnh ruộng ñá sỏi. Cày không ñược, em chỉ khóc. Thần núi hiện ra hỏi vì sao lại khóc. Em kể sự thật. Thần ñọc câu chú, kẽ

ñá tự nhiên nứt ra cho hắn lấy vàng. Lấy xong kẽ ñá khép kín lại. Sau khi biết chuyện, Chà Lúc buộc em ñổi cho mình gia tài rồi cũng ñến ruộng giả ngồi khóc. Thần núi cũng làm cho kẽ ñá nứt ra, nhưng nửa chừng kẽ ñá khép, giữ tay hắn lại. Vợ hắn cũng ñi ñi về về mang cơm nước cho chồng. Được mấy ngày, hắn bảo vợ cho yêu một lần chót. Thần núi thấy vậy bật cười, kẽ ñá mở ra. Chà Lúc rút ñươc tay. Về nhà hắn mắng em. Chà Lắc sợ, bỏ ñi mất, hắn chiếm luôn gia sản (Văn hóa Á Châu số 15, 1959).

1290

https://thuviensach.vn

Mỗi lần cày một ñường em ñặt cơm ở phía trước, chó thấy cơm thì ra sức kéo ñể

ñược ăn. Cứ như thế mà cày xong ruộng. Một bọn lái nghe nói không tin, ñánh cược tất cả ngựa thồ và hàng hóa. Em thắng cuộc trở nên giàu có. Người anh thấy vậy bèn bảo em cho mượn con chó một hôm, nhưng dù ñánh ñập bao nhiêu, chó cũng không kéo cày. Tức mình hắn chém chết chó. Em khóc chó và ñem chôn. Sáng hôm sau, chỗ chôn ñã mọc lên một cây tre có con chim hót: "bạc, bạc". Em ñưa rổ ra hứng và quả ñược bạc. Ngày nào cũng vậy. Người anh lại hỏi mượn cả tre lẫn chim, hứa sẽ không làm hại. Nhưng lúc này chim ñổi giọng, hót là: "dut, dut", rồi ñánh rơi cứt xuống áo và mặt hắn. Anh giận chặt cây tre, còn chim thì bay mất. Em ñưa cây tre về chẻ ra từng thanh, ñan thành lồng gà, cứ

mỗi sáng bỏ vào một con thì ñến chiều gà ñầy lồng. Người anh lại ñến mượn lồng, nhưng hễ bỏ gà vào bao nhiêu ñến sáng biến mất bấy nhiêu. Hắn lại chặt nhỏ lồng. Em nhặt về dùng làm củi, mỗi thanh ñun cả một ngày. Người anh lại ñến xin ba thanh, ñưa về bỏ cả ba vào bếp. Lửa bỗng cháy bùng lên rất dữ thiêu cả nhà. Từ ñó hắn trở thành nghèo khổ1.

Hình ảnh miệng ñá (hoặc chó ñá) ngậm lại giữ chặt tay người cũng có trong sử

thi Đẻ ñất ñẻ nước của dân tộc Mường: Khán Đồng ñược lệnh lang Cun Cần ñi bắt rùa vàng ñể rửa "nhà chu". Một hôm ñi nương, ñến hang Hến hang Hạp, thấy có rùa, Khán Đồng vội ñuổi theo. Rùa chạy vào hang, anh thò tay vào bắt, bị

"hàm ñá dưới cắn lên, hàm ñá trên vập xuống", rút tay không ñược. Ở ñây cũng có chó và người yêu (không phải vợ), anh bèn nhờ chó chạy ñi "cắn gấu váy"

ñưa người yêu của mình là nàng Sông Đón ñến. Thấy nàng khóc lóc ñến nỗi cây cỏ cũng ñộng lòng thương. Bụt thương tình, bèn sai hàm ñá mở ra. Anh thoát nạn, lại bắt ñược rùa vàng cho lang2.

1 Theo tạp chí Nhân loại (1909).

2 Theo Đẻ ñất ñẻ nước; Ty Văn hóa Thanh-hóa, 1975.

1291

https://thuviensach.vn

194. CHÀNG RỂ THONG MANH

Có một anh chàng ñẹp trai, lanh lợi, nhưng bị tật thong manh từ thuở nhỏ. Cặp mắt anh vẫn trong trẻo nên người ngoài không ai biết là mù. Nhưng anh thì rất khôn khéo, cố tìm cách giấu không cho người lạ biết mình có tật.

Một hôm nghe nói có một ñám hát ở một làng nọ, vui bạn, anh theo nhóm trai làng ñi xem. Đêm tối, người ñông chen chúc, mỗi người tìm ngồi một nơi, nên lúc về họ lục tục mỗi người ñi một ñàng, bỏ quên anh lại. Anh phải nằm ñó ñợi sáng, nhưng lúc về vì không thấy rõ ñường, anh cứ ñi liều. Cuối cùng bị lạc, anh lọt vào một nhà nọ. Nhà này ñang sẵn có cuộc vui. Thấy chàng trai lạ ñến, họ

mời anh vào dự. Anh không từ chối, ñi theo người dẫn vào ngồi phía tận cùng.

Đến lúc mãn cuộc anh phải sờ vào vách ñể tìm cửa ra. Chủ nhân thấy thế, bèn hỏi:- "Anh làm gì ñấy?". Anh nhanh miệng ñáp:- "Dạ, cháu ño xem chiều dài nhà này có bằng nhà bố mẹ cháu chăng". - "Thế bên nào rộng hơn?". - "Dạ, cũng suýt soát như nhau!". Chủ nhân cho rằng nhà anh này cũng thuộc loại khá giả

như mình. Khi ñã tìm ñược cửa ra, anh vội cáo từ chủ nhân ñể về, nhưng chủ

nhân cố lưu anh lại ăn cơm. Đói bụng, anh từ chối lấy lệ rồi cũng ngồi vào mâm.

Trước mặt anh là ñĩa rau, nên anh cứ gắp mãi vào món ấy. Chủ nhân bảo: - "Kìa thịt cá ñây sao không ăn, lại cứ gắp rau mãi?". Anh ñáp: - "Nhà cháu rau dưa quen thói, chứ không phải làm khách ñâu ạ!". Chủ nhân cho anh là con nhà cần kiệm nết na. Ăn xong bước ra hè anh vấp phải cái cào, cán cào va nào ñầu ñau ñiếng bèn ngồi lại nhặt cào, sẵn sờ thấy cái vồ bên cạnh, anh cầm lấy gõ vào ñầu cán cào mấy cái cho hả giận. Chủ nhân thấy vậy, hỏi: - "Anh làm gì ñấy?". Đáp:

- "Cháu tra cán cào!". - "Ồ, tốt quá?". Chủ nhân cho anh là con nhà siêng năng, hay lam hay làm. Trong bụng ông nghĩ: - "Con nhà ai ñây, nhà thì không ñến nỗi nghèo, mà lại siêng năng cần kiệm nết na, thật là ít có. Ta có ñứa con gái nên gả

cho hạng trai như thế này mới phải". Cho nên khi chàng thong manh cáo từ ra về, chủ nhân ghé vào tai bảo:

- Anh khá lắm. Có muốn lấy con gái lão, lão sẽ gả cho.

*

* *

Cuối cũng anh chàng thong manh cũng lần về ñược ñến nhà. Khi về ñến nơi, anh giục bố mẹ ñi hỏi cô gái nhà nọ cho anh làm vợ. Do ñược bố vợ thỏa thuận từ trước, nên mọi việc cưới hỏi ñều diễn ra êm thấm trót lọt. Chỉ còn một việc quan trọng là ñi làm rể, mà việc này thì không ai thay thế ñược anh. Vì vậy anh 1292

https://thuviensach.vn

chàng ñành phải dẫn thân ra ñi. Đến nhà vợ mới ñược một hôm, anh phải ñi cày ruộng. Khi ra ñồng, nhờ mẹ vợ dắt trâu ñi trước nên anh theo không chút vất vả.

Tới ruộng, mẹ vợ chỉ cho anh phần ñất phải cày. Ruộng sẵn có bờ nên anh cũng dễ phân biệt. Vì vậy anh cày ñúng ruộng nhà vợ, nhưng ñôi lúc cũng cày lấn sang cả ruộng láng giềng, thậm chí còn cày lật cả một ñoạn bờ. Khi mẹ vợ ra gọi anh về ăn trưa, thì bà kêu lên: "Chết nỗi, sao con lại cày sang ruộng của người ta!". Anh ñáp không chút ngần ngừ: - "Vì bờ ruộng thấp nên con cày cả hai bên ñể lấy ñất ñắp bờ ñấy ạ!". Nghe nói xuôi tai, bà nhạc không nghi ngờ gì cả.

Ăn cơm xong, anh lần ra giếng thơi, vô phúc thế nào lại ra tõm xuống nước không lên ñược, nhưng anh kiên gan không kêu la. Chừng vợ anh ra múc nước, thấy anh dưới giếng thì hốt hoảng: - "Ôi chao, mắt mũi ñể ñâu mà lại ngã xuống giếng thế?". Anh ñáp ngay: - "Giếng rong rêu bẩn quá, tao phải xuống khai cho sạch". - "Thế sao không lấy thang mà trèo?". - "Vội quá không tìm ñược thang, nên tao phải men tường trèo xuống. Thôi bây giờ vớt hết rồi, hãy bắc thang xuống cho tao lên, kẻo mệt quá". Cả nhà ñã không ngờ, mà còn khâm phục.

Mấy hôm sau, vợ anh ñi vắng, mẹ vợ thổi xôi bới ra một ñĩa mời chàng rể ăn.

Đĩa xôi ñặt trên mâm nan. Trong khi mẹ vợ lúi húi dưới bếp mà anh thì chưa kịp tới ngồi, con chó thấy vắng người bèn trèo lên mâm chén hết cả. Khi mẹ vợ ở

bếp lên thấy ñĩa ñã sạch trơn xôi, vội nói: - "Con ñã ăn hết rồi ư? Có ăn nữa không ñể mẹ bới thêm?". Biết là con chó ñã ăn mất xôi, nhưng anh không ngạc nhiên, chỉ ñáp: - "Đủ rồi mẹ ạ!".

Bận khác, vợ lại ñi vắng, mẹ vợ lại thổi xôi dọn ra mời anh ăn. Trong khi bà ta chạy xuống bếp thì anh ñã chú ý rình kẻo chó ăn mất như bận trước. Đến khi bà ta mang thức ăn lên, ñang lúi húi ñặt vào mâm. anh tưởng là chó bèn ñấm một cái, không ngờ nhầm vào mặt mẹ vợ. Đau quá, bà ta kêu lên. Biết là mình nhầm, anh buông ñũa không nói gì cả. Giữa lúc ấy người vợ về. Nghe mẹ mình kể lại câu chuyện vừa rồi, chị ta gầm lên. Anh thủng thỉnh ñáp:

- Theo phong tục tổ tiên, chỉ có vợ bưng cơm hầu chồng. Lần trước mẹ ñã làm trái, con không dám nói. Nay thì không thể làm trái lần thứ hai. Xin mẹ thứ lỗi cho, con làm thế là bất ñắc dĩ. Chẳng qua là ñể khỏi có sự dị nghị.

Nghe nói thế, mẹ vợ và vợ hết giận. Còn bố vợ sau ñó về nghe kể thì tấm tắc khen ngợi. Ông bảo xóm giềng:

- Bây giờ tôi mới hay thằng ấy lại là con nhà có học. Nó làm việc gì cũng ñúng phép tắc.

Một hôm bố vợ bảo anh dẫn người nhà vào rừng chặt gỗ làm cày. Đường rừng khó ñi, sai một bước là ñụng phải cây, vì thế chàng thong manh rất ngại, bèn bảo người nhà: - "Đi ñường im lặng buồn lắm anh em ạ! Nên thay nhau hò hát ít câu cho vui và bớt sợ". Họ hát lên, anh ñi len vào giữa, không sợ lạc nữa. Cả mấy 1293

https://thuviensach.vn

người ñẵn ñược mấy cây gỗ ghé vai khiêng về . Anh cũng ñẵn ñược một cây, nhưng anh biết rằng ñi ñường rừng mà mắt mù thì không thể nào vác về một cách trót lọt. Mấy người cùng ñi bỗng thấy chàng thong manh ta ñột nhiên kêu ñau bụng ầm lên và quẳng gỗ xuống ñất. Xoa bóp mãi không lành, họ ñành dìu anh lên một cái chòi bỏ trống ở gần ñường cho anh ở lại, còn họ phải ñem gỗ về

trước.

Sáng hôm sau, có hai người cưỡi ngựa ñi qua. Anh rên to tiếng trên chòi. Hai người ghé lại hỏi: - "Sao lại nằm rên một mình ở ñây?" Anh ñáp: "Chao! Tôi ñi ñẵn gỗ ñẽo cày cho chủ tôi, nhưng chưa ñẽo ñược thì không may bị bệnh ñau bụng, ñến nay cũng chưa lành". Hai người ấy lại hỏi: - "Anh có cần chúng tôi ñưa giúp về không?". - "Nếu các ông có lòng thương tôi, thì sẵn rìu ñó làm ơn ñẽo hộ cho chủ tôi cái cày, kẻo về ñấy ông ấy không trả công cho thì tội lắm, biết lấy gì ñể nuôi con. Còn bệnh ñau bụng của tôi thì cứ ñể vậy ít bữa nữa rồi cũng lành". Nói rồi anh lại rên hừ hừ. Hai người kia thương hại bèn xuống ngựa ñẽo hộ anh, chỉ một lát ñược một cái cày rất ñẹp.

Họ ñi ñược hồi lâu thì vợ anh mang cơm nước và thuốc men ñến. Đến chòi, vì chị ta ñi nhẹ nhàng không lên tiếng, nên anh không biết. Thấy chồng nhìn mình mà không nhận ra, chị ta hồ nghi, vội hỏi:

- Mắt anh làm sao thế? Hay là có ñiều gì lạnh nhạt ñối với tôi? Vì thấy tôi mà không lên tiếng thì chỉ có một trong hai ñiều ñó thôi.

Anh chàng chống chế ngay:

- Thú thật là tao cũng có nhìn thấy nhà nó ñến, nhưng vì vừa ñẽo xong cái cày, thích chí quá nên mải ngắm mà quên ñi, có việc gì ñâu mà lạnh nhạt.

Lại một lần nữa, vợ giải ñược mối ngờ. Rồi ñó hai vợ chồng trở về. Bố vợ thấy cái cày ñẽo ñẹp, khen lấy khen ñể.

Một hôm khác, bố vợ giết trâu mở tiệc mừng thọ. Cỗ bốn người một mâm, anh chàng thong manh cũng ñược dự ngồi một cỗ. Anh lần lượt gắp ăn, nhưng chẳng biết gắp thế nào cho trúng, mà gắp không trúng thì e rằng những người cùng dự

chê cười. Anh bèn bàn:

- Cỗ chỉ có mấy món thôi, giá ta trộn cả vào với nhau thì ăn ngon hơn. Thế rồi ta chia nhau mỗi người một phần lại càng tiện.

Họ ñều nghe theo. Nhờ thế anh ung dung gắp ăn phần của mình. Nhưng không may cho anh là ăn phải miếng thịt trâu thái to quá, mà anh lại vội nuốt nên bị

nghẹn ở cổ, nhả ra không ñược. Anh ngồi chống ñũa có nuốt, nước mắt giàn giụa mà miếng thịt vẫn không chịu vào. Mãi sau, anh lấy hết gân sức cố nuốt, cuối cùng miếng thịt cũng trôi ñược vào dạ dày. Nhưng thật là may mắn, con mắt anh nhờ thế ñột ngột sáng ra. Nhìn thấy mọi người mọi vật, anh mừng quá.

1294

https://thuviensach.vn

Anh bỗng có ý muốn nhìn một vợ một tý ñể xem xem con người như thế nào.

Nhưng khi ñi vào nhà trong thì ñàn bà con gái ngồi ăn cỗ ở ñây khá ñông, anh chả biết làm sao mà phân biệt. Bèn nghĩ ñược một mẹo: anh giả bộ say, chân ñi thất tha thất thểu. Đến chỗ có phụ nữ, anh giả vờ ñụng vào người này lại va vào người khác. Thấy thế, vợ anh nổi ghen, vả cũng sợ chồng mình quá chén còn làm ñiều gì thất thố nữa chăng, nên vội chạy lại dìu anh vào buồng. Từ ñó anh mới biết mặt vợ1.

KHẢO DỊ

Truyện Chàng rể thong manh tương ñối phổ biến ở Trung và Nam-bộ, tuy rằng mỗi nơi kể có xuất nhập ít nhiều. Đồng bào Cham-pa cũng có truyện giống như truyện vừa kể.

Sau ñây là một dị bản Anh chàng thong manh, có một số tình tiết hơi khác: Một anh chàng thong manh một hôm vào ăn xin ở nhà một trưởng giả. Nghe trong nhà có tiếng dao băm vằm chí chát, anh tưởng họ ñang dọn cỗ. cứ ngồi nài xôi thịt mãi. Lúc sau có ñứa bé trong nhà cho biết ñó là người ta ñang ñẽo gỗ mít sơn son ñể sắp tới ñưa ra ñình cho ai ñoán ñúng thì gả cô chị chứ chả có cỗ bàn gì cả. Nghe vậy, hắn ta chờ ngày trưởng giả mở cuộc ñố liền tìm ñến. Trong khi mọi người ñoán sai thì hắn dựa theo lời em bé ngày nọ trả lời, quả ñúng, và cuối cùng ñược làm rể trưởng giả. Ở ñây cũng có việc ăn cỗ, hắn chỉ gắp mãi vào ñĩa rau trước mặt chứ không gắp thịt cá bày ở xa. Người ta hỏi thì hắn ñáp: - "Nhà tôi quen rau dưa". Cũng có việc ñi cày cho nhà bố vợ, khi ñi anh chàng dò dẫm rơi xuống rãnh nước. Mẹ vợ kêu: - "Mắt mũi ñâu mà ñường không ñi lại bước xuống rãnh".- Đáp: - "Con thấy con cá giếc to quá bước xuống chụp nhưng không may trượt mất". Khi cày, hắn cày sang ruộng của người khác, mẹ vợ chạy ra kêu lên: - "Sao ruộng nhà không cày lại cày sang ruộng người?". Hắn ñáp: -

"Mẹ cứ yên chí, những thửa ruộng quanh ñây rồi sẽ thuộc về nhà ta cả". Lúc về

hắn lạc vào một bụi tre. - "Làm gì mà loay hoay trong bụi thế?". - "Có nhiều tre ñực thẳng, con muốn chặt một cây về làm bắp cày". - "Vườn nhà ta thiếu gì".

Hắn theo hướng mẹ vợ nói lần ra ñược ñường ñi.

Nhà trưởng giả tát ao, anh chàng cũng phải mon men xuống bắt, chẳng may lọt vào một ñống chà mà người ta vứt vào một góc ao. Nhân bắt ñược con cá chép to, hắn giơ cho mọi người xem. Họ bảo hắn ném lên bờ nhưng hắn lại ném lạc vào giữa ao. - "Hoài của, sao lại ném xuống ao?" - "Bắt con cá nhép ấy làm gì, tôi cốt bắt con lớn kia"- Nhưng hắn vẫn lúng túng trong ñống chà, may sao 1 Theo lời kể của người Quảng-nam.

1295

https://thuviensach.vn

bắt ñược một con niềng niễng, hắn bảo bọn trẻ: - "Đứa nào rước tao lên bờ thì tao cho!"- Nhờ vậy anh chàng lên ñược.

Bữa cơm hôm ấy có nồi canh riêu, anh chàng luýnh quýnh thế nào ñạp ñổ mất.

Vợ kêu lên: - "Khốn nạn! Mù hay sao mà nồi riêu ñặt sờ sờ trước mắt lại bước vào". Lập tức hắn nằm lăn xuống, hai tay che mắt: - "Trời ñất ơi, vợ tôi rủa phải giờ thiêng. Bây giờ thì mù ñặc rồi!". Thế là người ta xúm lại trách vợ sao lại rủa chồng ñể ñến nông nỗi. Từ ñấy hắn ñược vợ nuôi báo cô1.

Trương Vĩnh Ký dưới mục Thằng quáng [thong manh] ñi làm rể có một dị

bản, nhưng tiếc rằng ghi sót ñầu sót ñuôi. Đại khái cũng có tình tiết chàng rể ñi cày ruộng cho bố vợ rồi rơi xuống giếng, nhưng ở ñây lại không kể cụ thể cày như thế nào. Ở dưới giếng thì làm sao mà trèo lên. v.v... Chỉ có tình tiết dưới ñây khá ñộc ñáo (mà người Nghệ - Tĩnh cũng kể giống thế): Chàng thong manh ngồi ăn, vì mù tịt nên ñể cho chó trèo lên mâm ăn thức ăn. Thấy thế, mẹ vợ bảo: -

"Sao con không ñánh chó, ñể nó ăn vào mâm?". Hắn ñáp ngay: - "Tục có câu:

"Đánh chó phải kiêng chủ nhà" nên con không dám ñánh". - "Không hề gì, có dùi dục ñây, nếu nó hỗn thì cho con cứ ñánh khỏe vào". Hồi lâu mẹ vợ thấy hắn không gắp thức ăn, cho là làm khách, bèn lại gần mâm, gắp bỏ vào bát. Nghe tiếng ñộng, hắn tưởng con chó vừa rồi quen mồm lại hỗn nữa, bèn choảng một dùi ñục, không ngờ giáng vào mẹ vợ chảy máu. Truyện kết thúc ở ñây2.

Ở người Nghệ -Tĩnh thì, khi người ta hỏi hắn tại sao lại vô cớ ñánh "mụ gia"

(bà nhạc), hắn trả lời liều: - "Ai bảo bà ấy ñể "cái ấy" ra".

1 Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, tập IV, ñã dẫn.

2 Theo Chuyện ñời xưa (lựa nhón lấy những truyện hay và có ích)

1296

https://thuviensach.vn

195. LÀM CHO CÔNG CHÚA NÓI ĐƯỢC

Ngày xưa có một nàng công chúa con một ông vua nước nọ nổi tiếng xinh ñẹp, nhưng có ñiều ñặc biệt là nàng vốn ít ñiều ít lời, thường rất hà tiện lời nói. Trừ

những lúc thật cần thiết, còn ít khi nàng chịu mở miệng nói ra. Khi công chúa ñến tuổi lấy chồng, nhà vua cho niêm yết khắp nơi rằng cho phép bọn con trai bất kể là sang hay hèn, thôn quê hay thị thành, ai có cách làm cho con gái mình nói lên ba câu thì sẽ gả ngay cho người ñó. Nhưng nếu trong một ngày mà không làm xong thì sẽ ñánh trăm trượng, ñuổi về.

Tin kén rể của nhà vua loan ra, ñã có nhiều chàng trai, trong ñó không thiếu gì hàng công tử vương tôn, ñến xin thử thách, nhưng ñều không thành công, cuối cùng ñành phải nhận lấy trận ñòn máu rơi thịt nát mà về. Bởi vậy cũng ñã lâu năm rồi, hoàng gia vẫn chưa kén ñược phò mã.

Một hôm, có một chàng trai trẻ tuổi trông vẻ khốn khó, ngốc nghếch, tên là Mồ Côi, tự dưng ở ñâu tìm ñến cổng hoàng thành xin nộp ñơn. Thấy chàng ăn mặc lôi thôi, bọn lính thị vệ toan không cho vào. Nhưng rồi tuân theo niêm yết, họ ñành phải thu nhận. Theo lệ, người ta dẫn Mồ côi vào hoàng cung cho ở

ngoài sân trước cửa lầu của công chúa sau khi bắt ñọc kỹ một lượt tờ niêm yết.

Đoạn báo tin cho công chúa biết ñể chuẩn bị. Trong khi ñó có những viên quan ñã cắt ñặt sẵn, ngồi ở sau màn làm phận sự theo dõi ñể chứng thực việc công chúa có nói hay không.

Người ta thấy buổi sáng hôm ấy Mồ Côi bước vào sân, chưa nghĩ ñến việc tiếp xúc với công chúa ñã bắt ñầu lo bữa ăn trưa của mình. Anh hỏi mượn nồi, xin củi, vo gạo, tìm ñá kê làm bếp ở ngay bên thềm. Nhưng ñá kê anh chỉ nhặt có hai hòn mà ñít nồi thì tròn, nên ñặt lên mấy lần ñều bị nghiêng ñổ. Mỗi lần nồi ñổ, Mồ Côi lại kiên nhẫn xê dịch hòn ñá, nhưng dù sửa soạn thế nào, nồi ñặt lên cũng chông chênh chỉ toan lật xuống. Bấy giờ công chúa ngồi trên lầu nhìn xuống, thấy chàng trai loay hoay mãi với hai hòn ñá kê ñã bao nhiêu lần mà nồi vẫn ñặt không vững, nên cảm thấy bực mình. Nhân một lúc nồi lại nghiêng nghiêng sắp ñổ, công chúa nói chõ xuống:

- Tìm một hòn ñá nữa mà kê!

Nghe theo lời, Mồ Côi chẳng nói chẳng rằng, bỏ ñi tìm một hòn ñá thứ ba ñưa về, bấy giờ nồi ñặt lên mới vững. Sau khi trút gạo vào nồi, Mồ Côi bắt ñầu ñánh ñá lửa. Anh ñánh ñi ñánh lại nhiều lần ñều không ñược. Vì anh ñặt bùi nhìn lên phía trên ñá nên tinh lửa tuy bật ra nhưng ñều không bén vào bùi nhùi. Anh ñánh no nê chê chán vẫn không ăn thua, vì mỗi lần không ñược anh lại sửa soạn ở chỗ

hòn ñá, chứ không soạn chỗ bùi nhùi. Trên lầu nhìn xuống, công chúa thấy sốt cả ruột, nên vào lúc ñánh ñến lần thứ mấy mươi, nàng bèn nói chõ xuống: 1297

https://thuviensach.vn

- Đặt bùi nhùi xuống dưới!

Như cái máy, Mồ Côi nghe theo lời, sửa lại vị trí bùi nhùi thì quả nhiên ñánh lửa bén ngay. Vẫn không một lời cảm ơn hay nói gì với công chúa, anh cứ cắm cúi làm công việc của mình. Sau khi cơm canh ñã chín, Mồ Côi nấu luôn ấm nước chè. Nước sôi rồi, có việc rót nước từ ấm vào cái bầu nậm mà chàng thường mang theo bên người. Miệng bầu nậm thì bé, miệng ấm thì rộng nên anh rót chảy cả ra ngoài. Anh cố sửa soạn ñể nước chè khỏi chảy phí mất, nhưng mỗi lần làm là một lần mất công, nước vẫn lênh láng ra ngoài. Thấy thế, công chúa bực mình bảo:

- Đặt vào ñấy một chiếc ñũa!

Mồ Côi lại cúi ñầu làm theo. Quả nhiên nước chảy theo ñầu chiếc ñũa lọt gọn vào miệng bầu nậm.

Bấy giờ vị quan làm phận sự theo dõi công chúa ñã ñến gặp vua, nói:

- Tâu bệ hạ. Công chúa ñã nói chuyện với chàng trẻ tuổi ñến lần thứ ba. Hạ

thần ñã ghi xong.

Vua lấy làm ngạc nhiên, sai dẫn Mồ Côi tới xem mặt. Thấy chàng ăn mặc lôi thôi, vua không ñược hài lòng. Nhưng nghĩ rằng biết bao nhiêu người không thể

làm cho con mình mở miệng, thì người này hẳn là phải có tài năng xuất chúng gì ñây, vả lại một ông vua không bao giờ hai lời, nên cuối cùng quyết ñịnh gả công chúa cho Mồ Côi1.

KHẢO DỊ

Về hình ảnh nhân vật anh hùng "ăn mặc lôi thôi" xin vào thử thách, có người kể ñó là một anh chàng ăn mày ñóng khố.

Về hình ảnh bắc nồi cơm trên hai hòn ñá, ñồng bào Thái (Nghệ-an) có truyện Hai anh em, ñại ý nói: Có hai anh em: anh ñã có vợ, em chưa. Anh ñể vợ ở nhà ñi buôn. Vợ sau ñó bỏ nhà, theo con một tên phú hộ. Em cất công ñi tìm không ñược. Anh về nghi ngờ và mắng mỏ em, ñịnh giết. Trước hết bảo em nấu cơm.

Em bắc nồi trên hai cái cọc ñóng làm kiềng. Anh bảo: - "Sao ngu thế, kiềng hai chân bắc nồi sao ñược". Cơm chín, em lại ñưa cho anh một chiếc ñũa. Anh cũng bảo: - "Sao ngu thế, ñũa phải có ñôi chứ!" Người em mới dùng hình ảnh "kiềng ba chân" và "ñũa có ñôi" ñể khuyên anh nghĩ lại. Người anh hối hận từ ñó mới biết vợ bội bạc, và ăn ở hòa thuận với em2.

1 Theo lời kể của người Thái-nguyên.

2 Theo Truyện cổ Thái, sách ñã dẫn.

1298

https://thuviensach.vn

Tương tự với truyện của ta trên kia, ñồng bào Tày có truyện Nói khoác mất con gái mà người Nùng, người Dáy cũng kể giống nhau:

Một trưởng giả giao hẹn nếu ai làm cho con gái mình nói ñược ba câu trong một buổi thì sẽ cho không làm vợ. Chạ - chàng trai nghe tin này ñến trong một ngày giỗ ñể giúp việc mổ lợn - xin ñược thử (ở ñây không có chuyện phạt một trăm trượng như truyện của ta) và nhờ các bô lão có mặt trong ngày giỗ làm chứng hộ. Lần ñầu, chàng bảo cô gái trưởng giả ñi gánh nước ñể về ñun sôi cạo lông. Nhưng cô mất công gánh bao nhiêu lần ñổ xuống vô hiệu, vì Chạ ñặt sấp chảo. Lần thứ mười một, cô gái không nén ñược bực mình, bảo Chạ: "Phải lật ngửa chảo mới ñổ ñược. Dốt ơi là dốt!". Thế là Chạ có ñược câu nói thứ nhất.

Nước ñun xong, Chạ bảo cô gái giữ lợn cho mình chọc tiết, nhưng anh không ñâm bằng mũi dao mà lại ñâm bằng chuôi làm cho cô gái phải ñè lợn hết sức vất vả vì những cái quẫy của nó. Bực mình cô gắt: - "Đâm ñằng mũi ấy. Dốt ơi là dốt!". Chạ lại ñược câu nói thứ hai. Tiệc ăn xong. Chạ cùng cô gái làm phận sự

rửa bát, nhưng anh lại bỏ tất cả ñĩa bát vào sọt toan xóc xóc như kiểu rửa rau, khiến cô phải kịp thời ngăn lại với câu. - "Rửa từng cái một chứ. Dốt ơi là dốt!".

Thế là Chạ cỏ ñủ cả ba câu nói của cô gái và ñược các bô lão chứng thực, làm cho trưởng giả ñành phải y ước gả con1.

Riêng truyền ñồng bào Cao-lan kể, có một vài tình tiết hơi khác. Lần ñầu, ñể

buộc cô gái phải nói, là việc chàng Mồ Côi - ở ñây là Mô Côi - lật úp chảo như

trong truyện trên. Lần thứ hai không phải ñâm chuôi dao vào lợn mà chàng Mồ

Côi buộc thòng lọng vào ñuôi lợn ñể bắt lợn - "Phải buộc vào chân thì mới trói nổi lợn, chứ buộc vào ñuôi thì trói nỗi gì", cô gái kêu lên thế. Lần thứ ba, không phải rửa bát mà là dọn cỗ. Mồ Côi ñã có chú ý giấu ñi một số ñũa làm cho khách mấy mâm phải ngồi chờ. Bị bố trách, cô gái phải ñi gọi Mồ Côi lấy ñũa cho khách. Thế là ba lần cô gái mở miệng, kết quả Mồ Côi thắng lợi buộc phú ông phải y ước gả2.

Một dị bản khác của người Dao thì cô gái mở miệng nói ra không phải ba mà ñến năm lần. Mỗi lần cô nói, chàng trai lại bập một nhát dao vào cột ñể ñánh dấu. Lần ñầu chàng trai làm phận sự bắt lợn ñể giết thịt, lại nhè phải con lợn nái.

Cô gái kêu lên. - "Ấy, mổ con lợn béo trong chuồng chứ!". Lần thứ hai chọc tiết lợn, anh cầm dao chọc vào ñít lợn. Tiếng cô gái: - "Ấy chọc ở cổ, sao lại ở ñít".

Lần thứ ba cạo lông, anh chỉ giội vào lợn bằng nước lã. Lại tiếng cô gái: - "Phải nấu nước sôi giội vào chứ!"- Lần thứ tư luộc lòng, anh cứ ñể nguyên bộ lòng lợn cả phân. Cũng lại tiếng cô gái: - "Ấy phải thuôn cho sạch phân ñã chứ!". Lần thứ

1 Theo Hoàng Quyết, Hoàng Thao, Mai Sơn ... , sách ñã dẫn.

2 Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập III, Nhà Xuất bản Việt-bắc, 1976.

1299

https://thuviensach.vn

năm, cũng như một truyện trên kia, khi làm phận sự rửa bát, anh cũng cầm sọt xóc lên xóc xuống. - "Xóc thế vỡ mất thôi!". Cô gái than. Anh thắng cuộc1.

Cũng cùng một mô-típ trên nhưng khác hình ảnh, có truyện của người Ma-rốc (Maroc): Công chúa Sát-sa hay là Mát-cút-sa:

Một công chúa rất ñẹp nhưng cũng rất ác, tuyên bố chỉ lấy người nào làm cho mình nói, nếu không, trong hạn một ñêm phải chém ñầu. Những chàng trai khinh suất chết vì việc này khá ñông, phơi ở cổng thành ñã ñến 93 thủ cấp. Một ông vua nước láng giềng có bảy người con trai. Do biết việc trên, nên trước khi chết vua di chúc lại dặn con không ñược vượt quá biên giới. Người con cả lên nối ngôi, một hôm ñi săn ở núi, không ngăn ñược tò mò, bèn vượt qua, rồi phi ngựa ñến kinh thành. Một bà già ở một hang gần ñấy cản lại nhưng hắn không nghe, chỉ gửi ngựa và túi vàng lại, rồi tiến vào xin ñược thử thách. "Đã biết ñiều kiện chưa?", vua láng giềng hỏi - "Biết". Bèn ñưa vào, ñi qua bảy tấm màn. Ở

ñây cuộc thử thách không tiến hành ban ngày mà là ban ñêm. Hoàng tử cùng công chúa ngồi ăn uống với nhau nhưng không ai nói một câu. Trời sáng, sắp ñến giờ ñọc kinh, hoàng tử bị ñiệu ñi xử tử. Hoàng tử thứ hai ñến lượt mình lên ngôi, cũng lại ñi và cũng thất bại bỏ xác. Bốn người em khác cũng lần lượt lên ngôi và cũng chịu rơi ñầu. Hoàng tử út thề quyết báo thù. Sau khi lên ngôi, chàng cũng ra ñi, nhưng xin vua láng giềng hạn cho trong bảy ngày. Vì hắn giỏi chơi ñàn nên vua cho ở một ngôi nhà xinh ñể ñánh ñàn. Ngày thứ sáu, công chúa vẫn không nói một câu. Nhưng những con chim bồ câu sau khi ñược nghe những bài ñàn bèn nói với nhau: - "Làm sao ñể cứu cái anh chàng cho chúng ta nghe những tiếng ñàn êm tai kia khỏi chết?"- "Làm sao?", con khác hỏi. - "Chúng ta hãy ñến giả bộ xin anh ta xử cho một việc, thế nào rồi công chúa lại chẳng tham gia". Sang ngày thứ bảy, những con bồ câu ñến ñậu ở cửa sổ xin phân xử: chúng tôi có ba chị em chia của, con thứ nhất ñòi chiếm 3/6, con thứ hai chiếm 2/6, còn lại 1/6 thì con kia không chịu. Xin anh phân xử hộ. Hoàng tử út nói: - "Phải chịu như thế. Nghe nói, công chúa tức mình vì mình vốn thông hiểu luật lệ và phong tục, vội cãi: - "Xử như thế là sai, phải chia như thế này này...". Viên quan ngồi sau màn ghi chép ngay lời nói của công chúa. Thế là hoàng tử thắng cuộc, mang công chúa về làm vợ2.

1 Theo Doãn Thanh, Lê Trung Vũ. Truyện cổ Dao, ñã dẫn.

2 Theo Mô-ha-mét En Pha-si (Mohamed El Fasi) và Đéc-men-ghem (Dermenghem - Truyện cổ tích Pha-dít (Ma-rốc) .

1300

https://thuviensach.vn

196. RỦ NHAU ĐI KIẾM MẬT ONG

Có hai anh tên là Bự và Ngốc ñều không ai chịu kém ai về mặt ngu ñần.

Nhưng Bự vẫn thường cho mình là khôn hơn Ngốc. Một hôm, nghe người ta nói ñi kiếm mật ong vừa ñược ăn, vừa bán có tiền, hai anh bèn rủ nhau ñi làm một chuyến. Nhưng cả hai lại quên hỏi xem ñi hướng nào thì có tổ ong. Suy nghĩ hồi lâu, Bự làm mặt thạo, bảo Ngốc:

- Mày ạ! Mật là chất có nước, vậy thì lên rừng không có ñâu, phải tìm ở dưới nước mới thấy!

Ngốc không chối cãi, gật ñầu ngay. Hai anh bèn chèo thuyền ra ñi. Chèo mãi suốt mấy ngày chẳng thấy tăm hơi tổ ong ñâu cả. Ngày thứ ba, khi trời sắp tối, chúng cắm thuyền bên bờ sông ñể nghỉ. Sáng hôm sau khi thức dậy, cả hai nhìn thấy dưới nước có bỗng một tổ ong rất lớn. Bự vỗ vai Ngốc:

- Tao nói có sai ñâu. Lấy ñược tổ ong này thì ñược ăn no và còn bán ñược vô khối là tiền, bõ công chúng ta ñi tìm từ mấy hôm nay. Mày giỏi lặn thì hãy xuống lấy ñi!

Ngốc vâng lời cởi áo nhảy tùm xuống nước. Nhưng lặn mãi tìm ñỏ cả mắt mà vẫn chẳng thấy gì. Thấy Ngốc lên tay không, Bự chỉ xuống nước nói:

- Ong nhiều như thế sao mày lại không lấy ñược một chút gì. Cái giống ong hay bay, phải lặn lâu mới ñược, mày ạ!

Ngốc ta lại lặn xuống tìm tòi một hồi lâu rồi lại trồi ñầu lên. Thấy vẫn không ñược gì, Bự suy nghĩ hồi lâu, bỗng reo lên:

- Vì mày lần nào cũng vội lên nên chẳng ñược gì. Cái giống ong phải mất công tìm mới ñược. Sẵn có nạng ñây, tao sẽ lấy nó ghìm mày ở dưới nước cho thật lâu thì mày mới tìm ra.

Ngốc lại lặn xuống ñể cho Bự cầm nạng ñứng trên thuyền ñè. Bự ñè mãi gần nửa buổi mới thả nạng ra thì Ngốc ñã chết nhăn răng từ bao giờ. Thấy xác Ngốc nổi lên mặt nước, Bự lại tưởng hắn còn sống nên mắng ngay:

- Cái thằng tham lam, ăn một bụng mật ở dưới ấy rồi còn nhăn răng ra mà cười.

Bấy giờ có một chiếc thuyền chèo qua ñó, bọn lái thuyền thấy có một cái xác nổi bập bềnh, bèn bảo Bự:

- Thằng kia chết rồi, sao mày không chôn ñi, ñể như vậy thối hoăng ai mà chịu nổi.

1301

https://thuviensach.vn

Nghe nói, Bự mới biết là Ngốc ñã chết, bèn ñưa xác lên bãi ñào lỗ chôn cất.

Sau khi chôn xong, hắn lại trở xuống thuyền. Bỗng nhiên hắn ñánh một cái rắm.

Thoáng thấy mùi thối, nhớ lại lời bọn lái, hắn bèn bụng bảo dạ: - "Thối quá! Vậy là mình cũng ñã chết rồi nên mới thối như vậy. Thôi, ta phải chôn ta ñi mới ñược, không thì ai mà chịu nổi. Nghĩ vậy hắn bèn xuống bãi ñào một cái lỗ tự

chôn mình . Nhưng khi vừa bốc mấy nắm bùn lấp lên ñầu, hắn thấy ngột ngạt khó chịu quá, nên lại ló ñầu lên. Trông thấy có những chiếc thuyền qua lại gần bãi Bự gọi to:

- Thuyền kia ñi xê ra, kẻo ñụng vào mả của người ta thì thối không chịu nổi ñâu!

Nghe Bự nói thế, một lũ trẻ cho trâu ăn gần ñó không nhịn ñược cười. Chúng nó lấy một cây roi mây xuống bãi quất túi bụi vào người Bự, vừa quất vừa nói:

- Nào, xem thử là chết hay là sống!

Đau quá, Bự nhảy vọt lên khỏi lỗ chôn cắm ñầu chạy. Đang chạy, hắn bỗng nghĩ ra rằng chính là mình ñã chết rồi, nhưng may nhờ cây roi của chúng nó ñánh mấy cái mới sống lại ñược. Vậy là cây roi ấy nhất ñịnh phải có phép thần thông. Đó là cây roi rất quý, ta phải trở lại xin chúng nó mới ñược.

Nghĩ vậy, Bự bèn quay trở lại xin lũ trẻ cây roi. Bọn chúng không cho Bự phải lạy lục mãi, cuối cùng bọn chúng mới vứt cho. Được roi, Bự hết sức mừng rỡ, cho rằng từ nay mình có phép cải tử hoàn sinh. Thế là Bự cầm roi lên ñường với ý ñịnh cứu chữa cho thiên hạ. Đi một hồi lâu, Bự trông thấy một ñám ma. Làm ra vẻ nghiêm trang, Bự tiến lên ñòi gặp cho ñược tang chủ. Khi gặp tang chủ, Bự

nói:

- Ta ñây có cây roi có phép cải tử hoàn sinh ñã từng thí nghiệm công hiệu như

thần. Vậy các ông các bà hãy mở áo quan ra, ta sẽ cứu cho người chết sống lại mà về nhà làm ăn.

Nghe Bự nói thế, tất cả những người trong tang gia ngừng tiếng khóc. Họ sụp lạy Bự và ñồng thanh:

- Ngài thương ñến cho cụ chúng tôi sống lại, chúng tôi cắn cỏ lạy ngài và ñời ñời không quên ơn.

Đám ma bèn ñược lệnh hạ ñòn ñặt xuống ñám ñất bên vệ ñường. Mọi người xúm lai nạy ván thiên lên. Cái xác bị lột trần ñặt sấp trên ván theo lệnh của Bự.

Thế rồi Bự thong thả tiến lại giang thẳng cánh quất rất túi bụi vào cái xác, vừa quất vừa nói: - "Xem thử là chết hay là sống! Xem thử là chết hay là sống!".

Nhưng quất ñến roi thứ mười: da thịt văng khắp nơi mà vẫn không thấy "ông cụ"

1302

https://thuviensach.vn

của mình sống lại, bọn con cháu và thân thuộc người chết bèn xông lại kẻ ñấm người thoi vô hồi kỳ trận làm cho Bự ngã lăn ra chết giấc1.

KHẢO DỊ

Truyện của ta có một số tình tiết tương tự với truyện của một vài dân tộc anh em:

Trước hết là truyện của người Miến-ñiện (Myanmar): Bốn chàng ngốc. Truyện này có thể xem là một dạng kết hợp giữa truyện Rủ nhau ñi kiếm mật ong với truyện Phiêu lưu của anh chàng ngốc (số 190):

Có bốn anh chàng thất nghiệp ñến gặp một bà già ñể xin việc làm. Bà già thuê họ bứt rạ ñể lợp nhà. Người thứ nhất bứt xong trước, ñội bó rạ về tới nơi nói: -

"Thưa, ñể rạ ở ñâu?" - "Để ở sau bếp", bà già trả lời. Người thứ hai ñội rạ về tiếp theo cũng hỏi: - "Thưa, ñể rạ ở ñâu?". Cho ñến người thứ ba, thứ tư ñều hỏi như

thế. Bà già phải trả lời ñến bốn lần ñã tỏ ra bực mình. Lại ñi bứt chuyến thứ hai.

Người thứ nhất ñội về lại hỏi: - "Thưa, ñể rạ ở ñâu?". Bà già quát: - "Đồ ngốc, ñể trên ñầu tao ñây này"- Anh chàng thuận tay ném bó rạ vào ñầu bà già. Khi xem lại thì bà già ñã chết. Sau ñó, dân làng bảo họ ñi chặt cây làm áo quan. Họ

phân công, một người chặt, một người trèo lên ngọn ñể ñỡ phía trên, hai người ghé vai gần gốc ñể ñỡ phía dưới. Cây ñổ ñè chết hai người dưới gốc và làm bất tỉnh người trèo ngọn. Dần dần y tỉnh lại. Tưởng hai người kia chưa chết, y và người chặt cùng ngồi chờ. Ba ngày sau, có một bác thợ rừng ñi qua, hỏi: - "Đã chặt cây rồi mà sao còn ngồi ở ñây?"- Đáp: - "Chúng tôi chờ hai người kia dậy ñể cùng về nốt thể" - "Nó chết rồi." - "Sao lại biết?" - "Nó thối thế kia, chẳng phải chết là gì". Hai người này bèn ra về. Dọc ñường một người ñánh cái rắm (một dị bàn kể là ợ) thấy có mùi thối, tự nhủ: - "Thôi thế là ta cũng chết rồi".

Bèn nằm lại giữa ñường. Tiếp ñến người thứ hai ñánh một cái rắm cũng tự cho là mình chết, cũng nằm lại giữa ñường. Lúc ấy vừa có người quản tượng cưỡi voi ñi qua, thấy có hai người nằm giữa ñường thì giục họ tránh. Hai ngốc ta ñáp:

- "Chúng tôi ñã chết rồi không tránh ñược nữa". Quản tượng lấy dùi dâm vào hai người buộc họ phải ñứng dậy - "A hóa ra ñã chết ñâu!". Cũng như truyện trên, cho là cái dùi có phép cải tử hoàn sinh, hai ngươi bèn khẩn khoản xin ñổi cái rìu chặt cây lấy cái dùi của quản tượng. Dọc ñường về, họ gặp một ñám ma. Cũng thế, họ bảo với tang gia rằng mình có cái dùi phép có thể làm sống lại người ñã chết. Đám tang cũng dừng lại ñể ñưa xác ra khỏi áo quan. Hai người dùng dùi dâm nát cả cái xác. Không thấy người chết sống lại, những người ñưa ma phang cho hai ngốc một trận nhừ tử phải nằm lại dọc ñường. Một người ñi qua hỏi 1 Theo truyệ n ñăng trên báo Sài-gòn vào năm 1934, quên mất tên.

1303

https://thuviensach.vn

nguyên nhân vì sao bị ñánh. Hai người ñáp là vì muốn kiếm cơm. - "Ngốc, người kia nói, nếu thế thì cứ khóc lên ba tiếng là sẽ kiếm ñược ăn". Sau ñó, gặp một ñám cưới, hai người ñón ñường khóc váng lên. Lại bị ñòn nằm lại, lại có người ñi qua hỏi nguyên nhân vì sao bị ñánh - "Vì kiếm cơm." - "Đáng lý ra phải múa hát và chúc hạnh phúc". Sau ñó họ gặp hai vợ chồng ñánh nhau. - "Chúc các bạn hạnh phúc". Lại bị ñòn. Lại gặp một người hỏi vì sao. - "Vì kiếm cơm."

- "Đáng lý phải can ra và nói xin bớt giận". Sau ñó gặp hai con trâu chọi nhau, họ xông vào can và nói: "Xin bớt giận". Nhưng chưa kịp can thì ñã bị trâu húc chết1.

Về tình tiết ñi tìm tổ ong dưới nước, một truyện Căm-pu-chia Bốn ông lão ngốc ñi tìm vợ, cũng có ñoạn tương tự:

Có bốn người hói có tính ngốc kết bạn cùng nhau. Vì không có vợ nên họ

cùng ñi với nhau ñể tìm vợ. Đến một nơi nọ, có một anh chàng vì ăn nằm với một cô gái bị bố mẹ cô bắt ñược, họ nhờ bốn ông lão xử hộ - "Tại sao mày lại xấu thói?" - Bốn lão hỏi chàng kia. - "Vì cô này là nhân tình của tôi", chàng kia trả lời. - "Láo", cô kia cãi lại, "nó là ñứa gian, không phải nhân tình". Bốn người trao ñổi với nhau: - "Bây giờ quyết ñịnh thế nào? Cô ấy quả quyết không nhận nó là nhân tình". Người thứ nhất nói: - "Khi cái ngoèo ñã mắc vào thì quả cam phải rơi" . Người thứ hai: - "Đâu có cứt thì ñó có chó ỉa". Người thứ ba: - "Nếu ñào lỗ thì nước sẽ chảy xuống ñấy" . Người thứ tư: - "Đâu có bí, ñấy mọc bầu ra.

Bố mẹ cô gái nghe họ trao ñổi như thế, bèn ñem cô gái gả quách cho anh kia.

Bốn người lại ñi. Họ bắt ñược năm con rùa ñịnh chia nhau nhưng cãi nhau hơn thiệt không ai chịu ai. Bỗng gặp một người ñi qua, họ nhờ chia hộ. Người kia chia cho mỗi ông lão một con, còn mình cũng một con. Ai nấy ñều thỏa mãn.

Đến một cái hồ, họ thấy có bóng tổ ong ở mặt nước. Như truyện của ta, họ cử

một người lặn xuống tìm, còn ba người nữa thì dùng nạng ñè nghiến ông ta suốt buổi. Lão kia chết ñuối. Thấy có cứt nổi lên mặt nước, ba người nói: - "Nó xấu thói! Nó ăn lấy mật, chỉ cho chúng mình sáp". Bèn làm dỗi bỏ ñi. Dọc ñường họ

lại gặp một người khác cũng hói, hỏi thì người kia nói là mình ñang ñi tìm vợ.

Và y bảo họ: - "Hãy ñi theo tôi!". Gặp một bà già không chồng, bốn người quyết lấy làm vợ chung và thề không bỏ nhau. Về phần người ñàn bà thì nghĩ rằng nếu chỉ lấy một, tất ba người kia sẽ không chịu, chi bằng lấy cả ñể bắt mỗi người làm một việc ñỡ cho mình. Bốn lão phải làm việc nhiều, mệt quá. Một hôm bàn nhau ñi tìm một tên nô. Bèn rủ nhau ñi. Bấy giờ có một anh chàng giỏi ñan nhưng lại muốn giấu nghề, mới ñem tre nứa trèo lên cây cọ ngồi ñan. Anh này cũng có dự

ñịnh nuôi một tên nô. Vừa ñan hắn vừa nghĩ rằng nếu mua ñược nô về mà nó không chịu làm việc thì ta sẽ ñá cho nó một cái. Thuận chân, hắn ñá, thế nào lại mất thăng bằng rơi xuống, may níu ñược một tàu cọ thành ra cả người treo lơ

1 Theo Truyện dân gian Miến-ñiện.

1304

https://thuviensach.vn

lửng. Từ ñây về sau, truyền diễn ra y như kết thúc của truyện Cái chết của bốn ông sư, xem số 200, mục Khảo dị.

Người Mường Thanh-hóa có truyện Trứng ngựa cũng có một số tình tiết ngốc ít nhiều tương tự với các truyện trên:

Xưa, có một mường từ lang ñến dân ñều ngốc. Họ thấy người mường Chếnh cưỡi ngựa thì ao ước làm sao cũng có một con ñể cho lang cưỡi. Một hôm gặp người mường Chếnh ñi chăn ngựa, một anh bèn hỏi dò: - "Ngựa ñẻ con hay ñẻ trứng?". Người kia thấy hỏi trớ trêu, bèn ñáp ñùa: - "Đẻ trứng, ấp sẽ có con". Hắn bèn về trình với lang xin ñưa quà cáp cho người mường Chếnh ñể xin trứng ngựa. Người kia ñưa cho một quả gấc chín, dặn: ñốt một ñám cỏ tranh cho rộng, xung quanh rào kín, giữa ñào một lỗ sâu cho trứng vào, lấp ñất. Xong ñể ngỏ bốn phương bốn cửa, cho người nấp từ xa, hễ thấy trứng nở ra ngựa thì ñóng các cửa lại, cứ bắt lấy mà cưỡi. Họ làm theo lời, hôm sau, một con nai thấy trong ñó có cỏ tranh non, ñi lần vào ăn.

Mấy người canh trông thấy cho là trứng ñã nở ra ngựa, bèn chia nhau ñóng bốn cửa lại. Bắt ñược, lấy dây c ột ngựa (nai) lại, mời lang tới, lại báo tin cho dân ñi xem lang cưỡi ngựa. Khi lang cưỡi lên, nai ñược tháo dây, chạy thục mạng. Lang bị cây va phải ngã chết. Thấy xác lang, dân tưởng lang mệt, nên bảo nhau im lặng ñể lang ngủ. Canh mãi không thấy lang dậy, lại ngửi thấy mùi thối, chúng bèn ñổ cho nhau phóng uế, ñấm ñá nhau không thôi. Mãi sau, một người ñạp phải xác lang thấy bấy nát mới biết là ñã chết. Khi chặt cây gỗ làm áo quan, chúng muốn rằng cây ñừng ngã về phía dưới, bèn trước hãy buộc dây vào ñầu ngọn cho vài chục người ñứng trên dốc núi kéo lại. Không ngờ cây không chịu ngã theo ý muốn mà lôi cả

1

bọn theo về phía dưới. Những người ñứng xem reo lên: - "Kìa, có mấy thằng biết bay!" .

1 Theo Thanh Nghệ Tĩnh tân văn (1930). Riêng về truyện Trứng ngựa, có một số dị bản như

sau: trước hết là một truyện khôi hài của Ba-tư (Iran) mà các nhân vật trong ñó ñều ngốc: Tám cuộc phiêu lưu của tôn sư (gu-ru) Pa-ra-mác-tha có ñoạn nói ñến việc mua trứng ngựa ... Hai ñồ ñệ mua ñược trứng (kỳ thực ñó là quả bí da xám), một người kính cẩn ñội trứng lên ñầu, còn người kia ñi trước chỉ ñường. Bỗng ñụng phải một cành cây nhô ra giữa ñường, bí rơi xuống nát thành mảnh văng vào bụi rậm. Một con thỏ xám kiếm ăn gần ñấy giật mình bỏ

chạy. Hai người reo lên: - "Ngựa ñây rồi". Bèn chia nhau chạy tìm bắt, nhưng áo quần toạc hết mà không ñược gì . Về nhà họ kể lại với tôn sư: - "Chúng tôi chưa bao giờ thấy một con ngựa bé mà nhanh nhẹn như vậy, vừa ra khỏi trứng ñã chạy biến" . Tôn sư an ủi: - "Mất tiền mua kể

cũng ñáng tiếc, nhưng ngựa chạy nhanh như thế, ta cũng sợ. Sau này kiếm con nào già già chứ

ngựa non ta sợ lắm". (tạp chí Muy-dê-ông tập VII, 1889)

Truyện Trứng ngựa của người Pháp vùng Lo-ren (Lorraine): Một chàng ngốc ñi chợ thấy những quả bí, hỏi là cái gì. - "Trứng ngựa", người kia ñáp. - "Làm sao ñể thành ngựa?". -

"Cho một bà già ấp trong sáu tuần". Hắn nghĩ: - "Ta có bà mẹ vợ, nhân trứng ngựa rẻ, mua về

cho bà ấy ấp" . Bèn mua một trứng về bắt bà nhạc ấp. Ấp sáu tuần không thấy gì. Lại ấp bốn tuần nữa, cũng thế. Hắn nói: - "Hoặc là ấp tồi, hoặc là trứng ung" . Bèn quẳng vào bụi. Bất ñồ

có một con thỏ trong bụi chạy vụt ra.- "A, ngựa của ta!". Nhưng hắn tìm hết hơi mà không thấy (A-ñam (Adam): Tiếng ñịa phương Lo-ren).

Một truyện Trò ñùa và lừa gạt của người vùng Thượng Brơ-ta-nhơ (Haute Bretagne). Một gã ở Blét-xa-la thấy có những quả bí trong một cái trại - "Cái gì ñây?", hắn hỏi. Người ta ñáp:

- "Trứng lừa" . - "Ấp có nở ra con không?". - "Sao lại không" - "Bán cho tôi một trứng" . Đưa về, hắn giục vợ ấp. Mười lăm ngày qua không thấy gì, chồng lại thay vợ ấp thêm tám ngày nữa. Thấy không kết quả, hắn ném trứng vào bụi. Một con thỏ ñang ăn ở gần ñấy vụt chạy ra.

Hắn kêu lên: - "Tiếc quá. Giá ta ấp thêm ba ngày nữa có phải ñược lừa con rồi không. Nó ñã 1305

https://thuviensach.vn

có tai dài, nhưng ñuôi còn ngắn" (Xê-bi-lô (Sébillot). Truyện dân gian ở Thượng Brơ-ta-nhơ, Pháp). Xem thêm Khảo dị truyện Phiêu lưu của anh chàng ngốc, số 190.

1306

https://thuviensach.vn

197. CÔ GÁI LỪA THÀY SÃI, XÃ TRƯỞNG VÀ ÔNG QUAN HUYỆN

Ở một huyện nọ có một chị góa chồng mặt mày sáng sủa dễ coi, lại khôn ngoan lanh lợi. Thấy có ñóa hoa xinh dễ vin dễ hái, nhiều anh chàng thường ngấp nghé. Trong số những người lui tới, có cả một thầy sãi, một xã trưởng và một quan huyện. Cả ba ñều dày công thả lời ong bướm, ai cũng tưởng mình lọt vào mắt xanh cô nàng. Thực ra cô nàng chưa chút tơ vương. "Cả ba người ñều có vai có vế, nhà ta từng ñôi ba phen nhờ vả, thật khó mà ngang nhiên cự tuyệt".

Nghĩ vậy, chị ta vẫn tiếp ñãi cả ba rất ngọt ngào; trước những cái liếc mắt ñưa tình, những câu bóng gió, tuy chị không vồ vập, nhưng cũng không tỏ ra thờ ơ.

Cả ba thấy thế tưởng rằng cá ñã cắn câu nên lại ra công theo ñuổi. Tuy nhiên cuối cùng cô nàng cũng buộc phải tỏ rõ thái ñộ, không thể giả lả qua ngày, nhất là ñối với xã trưởng là tay quyền thế trong làng, lại gần ñường lui tới nên cứ săn ñón luôn canh. Chị ta bụng bảo dạ: - "Thật là ñáng ghét, chúng nó bám lấy ta như ñỉa ñói. Phải tìm cách cho cả ba một mẻ, không thể kéo dài mãi ñược".

Một hôm cô nàng ñang ngồi ở nhà thì thầy sãi ở ñâu bước vào. Sau khi trầu nước, thầy sãi bắt ñầu tỉ tê ñòi ñược một buổi hẹn hò. Chị ta ñáp ngay: - "Thầy sãi muốn gì nào, tối nay có ñược không?". Sãi ta như mở cờ trong bụng: - "Ô thế

thì hay quá! Có chắc như vậy không?". - " Chắc như ñanh ñóng cột. Thầy nhớ

ñến chơi vào canh một nhé!". Sau khi thấy sãi ra về, chị ta cũng lật ñật chạy ñi báo cho xã trưởng làm cho xã trưởng sướng run lên vì cái tin ñột ngột. Tiếp ñó, ñến lượt quan huyện cũng tràn ngập niềm vui vì nhận ñược ở cô nàng một lời hứa chờ ñợi từ lâu. Đêm hôm ấy, vào khoảng trăng lặn, thầy sãi ñã ñến gọi cửa.

Chị ta ra mở cho vào. - "Trong nhà có ai không?" - Thầy sãi hỏi. Đáp: - "Không.

Cả nhà thiếp ñều ñi vắng". Sãi ta chỉ ñợi có câu ấy bắt ñầu lả lơi. Thấy chị chàng không ra bộ cự tuyệt, sãi càng làm già. Nhưng giữa lúc thầy sãi sắp lên giường thì bỗng có tiếng gọi cửa. Như gáo nước lạnh giội vào lưng, sãi ta run lập cập.

Người ñàn bà làm bộ ngạc nhiên:

- Tiếng ai như tiếng thầy xã, chẳng biết ñêm hôm thầy tới ñây làm gì? Nghe nói thế, thầy sãi lại càng cuống quýt, nhờ người ñàn bà chỉ cho một chỗ nấp.

Cuối cùng thầy ñành theo lời chỉ, chui ñại xuống gậm giường, vì nhà không có cửa sau.

Xong ñâu ñấy, chị ta mở cửa ñón xã trưởng vào. Sau những câu chào hỏi mời mọc, người ñàn bà nói: - ''Nhân thể thiếp có chút việc muốn hỏi thầy xã" - "Việc gì, cứ nói ñi", xã trưởng hỏi: - "Phận ñàn bà con gái không biết phép vua lệ làng.

Xin hỏi: như thầy sãi bỏ chùa mà ñi ve gái thì làng xử ra làm sao ạ?". Xã trưởng cười hề hề ñáp ngay: - "Ồ! Quân ñó là ñồ trốn xâu lậu thuế, bắt ñược thì ñem chém quách cho rồi, ñể làm chi!".

1307

https://thuviensach.vn

Cũng như thầy sãi, khi biết nhà vắng vẻ, xã trưởng ta bắt ñầu giở chuyện bài bây. Cô nàng cũng không ra vẻ cự tuyệt. Câu chuyện ñang ñi vào mặn nồng thì thình lình lại có tiếng gọi cửa. Xã trưởng thất kinh vì hắn nhận ra tiếng quan huyện. - "Chết nỗi, ñêm hôm khuya khoắt, chẳng biết quan ñến ñây làm gì? Làm sao bây giờ ñây?". - "Thầy ñừng lo. Để thiếp tìm cho thầy một chỗ nấp". Cuối cùng xã ta cũng ñược dắt vào buồng, ngồi ẩn vào một xó. Xong ñâu ñấy, chị ta lại mở cửa ñón quan huyện vào. Sau khi dọn trầu mời nước quan, chị ta hỏi: -

"Thiếp có chút việc muốn hỏi quan". - "À, việc gì ñó cứ nói ñi!", quan ñáp. -

"Bẩm quan, như thầy sãi ban ñêm bỏ chùa mà ñi chơi gái thì nên xử vào lỗi gì?"

- "Ồ!". Quan cười ñáp: "Bắt ñược thì ñánh cho năm roi, mười roi, rồi bắt phạt xâu cũng như ñối với dân sự vậy!".

Quan vừa ñáp xong thì thầy sãi từ dưới gậm giường lóp ngóp bò ra, lạy lấy lạy ñể, vừa lạy vừa nói:

- Bẩm quan lớn, ngài minh lắm: chứ không như anh xã nấp trong kia thực là quá tay. Tội có như vậy mà anh ấy ñòi xử chém1.

KHẢO DỊ

Trong vở tuồng Nghêu Sò Ốc Hến cũng có ñoạn kết ñầy kịch tính như truyện vừa kể. Ở vở tuồng này, nhân vật chính là Thị Hến góa chồng, làm nghề buôn bán. Vì mua phải của ăn trộm, chị chàng bị Trùm Sò bắt lên quan. Nhờ có chút nhan sắc, Thị Hến làm cho từ xã trưởng, ñề lại ñến quan mê như ñiếu ñổ, và cố

lo chạy chọt cho thị ñược khỏi liên lụy ñể gây cảm tình. Theo lời hẹn của Thị

Hến, ở ñây, xã trưởng ñến trước. Ngồi chưa nóng chỗ thì ñề lại ñã tới gõ cửa.

Thị mở cửa ñón vào sau khi chỉ cho xã trưởng chỗ nấp dưới gậm giường. Ở ñây cũng có một câu hỏi do Thị Hến ñưa ra cho ñề lại giải ñáp, nhưng ñối tượng lại là xã trưởng: - "Xã trưởng ñêm hôm ñi mò ñàn bà góa thì luận tội gì?" - "Đem chém nó ñi!", ñề lại trả lời. Đến lượt quan huyện gõ cửa, ñề lại kinh hoàng rúc dưới mớ dây khoai. Ngồi với quan, Thị Hến lại nêu câu hỏi vừa rồi. Câu trả lời của quan là: "Chỉ ñem phát lạc nó là ñủ". Cũng như ở truyện cổ tích, tác giả

tuồng cũng mượn miệng xã trưởng và hành ñộng lóp ngóp chui ra tạ ơn quan cứu hắn ñể gây cười cho khán giả. Nhưng tuồng chưa dừng lại ở ñó, còn cho xuất hiện thêm hai nhân vật nữa là vợ quan và vợ thầy ñề ñể tăng thêm tính phức tạp và vui nhộn. Họ cùng ñến nơi ñập cửa ñánh ghen. Kết cục quan chưa kịp chui xuống gậm giường thì ñã bị kéo cẳng lôi ra và bị vạch mặt chỉ trán cùng với ñề lại2.

1 Theo Trương Vĩnh Ký. Chuyện khôi hài.

2 Theo bản phiên âm Nghêu Sò Ốc Hến, quốc ngữ.

1308

https://thuviensach.vn

Truyện trên vốn có nhiều dị bản trong kho tàng cổ tích của nhiều dân tộc từ

Đông sang Tây, mỗi dị bản ñều có nét ñộc ñáo của nó.

Trước hết là truyện của Trung-quốc: Khước Yêu.

Khước Yêu là một nữ tỳ của Lý Dữ ở Hồ-nam, người ñẹp, giỏi từ lệnh, quán xuyến công việc nhà chủ, ñược ñối ñãi tốt. Lý có bốn người con trai ñều muốn ghẹo Khước Yêu mà không làm gì ñược. Một hôm vào tiết Thanh minh, Đại lang nắm lấy tay nàng buộc phải cho mình gặp riêng. Nàng trao cho hắn một chiếc chiếu nhỏ dặn ñêm khuya ñến ñứng ñợi ở góc Đông nam nhà sảnh. Tiếp ñó lần lượt ba người em hắn ñều hẹn hò và buộc cho mình ñược gặp riêng. Cũng như ñối với anh chúng, nàng cũng lần lượt trao cho mỗi người một chiếc chiếu nhỏ, hẹn gặp không phải vào những giờ khác nhau mà là cùng một giờ ở quanh nhà sảnh. Đêm lại, người anh cả (Đại lang) ñến trước nép vào một nơi ñể ñợi người con gái, thì chợt thấy ba ñứa em của mình lần lượt ñi vào, ai nấy ñều tìm chỗ nấp. Chốc sau, thấy Khước Yêu cầm ñuốc tiến ra, mở cửa nhà sảnh, nói lớn:

- "Không biết các công tử ñua nhau ñến tìm gì ở chỗ ở của gái hèn này?". Ai nấy ñều quẳng chiếu che mặt bỏ chạy. Về sau không dám ghẹo nữa1 .

Hai truyện sưu tầm ở Bắc Ấn-ñộ:

1. Một người ñàn bà ñẹp, lương thiện, bị một quan thượng (vi-dia) theo ñuổi.

Để có thể ñược gần gụi người ñàn bà, quan bảo vua rằng chồng nàng có thể lên rừng tìm bắt một con chim chưa ai thấy, gọi là rang-ta-ti-ya. Vua muốn có ngay con chim lạ, bèn ñòi anh kia ñến, ra lệnh ñi tìm con chim theo lời quan thượng, giao hẹn nội một tháng phải có. Ở cung vua về, anh kể lại cho vợ nghe. Vợ bảo:

- "Đừng ñi, quan thượng muốn giết anh ñấy", lại nói: "Được, nếu thế thì tôi sẽ có một mưu còn sâu hơn mưu của quan thượng"- Bèn bảo chồng ñào một hố ở

trong buồng, ñặt xuống ñấy một vại ñầy mật. Lại trải một tấm vải rộng trên giường, rải lên một lượt bông chưa bật có nhiều màu. Xong việc chị chàng hẹn với quan ñến nhà. Quan vừa vào ñược một chốc sắp ñược vui thú, thì ở ngoài ñã có tiếng ñập cửa. - "Có lẽ chồng tôi ñã tìm bắt ñược chim ñưa về", nàng nói với quan. - "Xin chỉ cho một chỗ trốn". Người ñàn bà dắt hắn vào buồng. Đang ñi thì hắn ngã vào vại mật, hắn nhờ nàng kéo lên và chùi hộ. Làm xong việc này nàng bảo hắn lên nằm trên tấm vải trải ở giường và bọc lại như cái gói. Đoạn ra mở

cửa cho chồng vào, chỉ cái gói bọc và nói: "Đây là chim rang-ta-ti-ya". Chồng mang cả bọc ñến vua và nói: - "Tâu bệ hạ, ñây là con chim mà quan thượng mách. Nếu giội nước vào thì màu nó còn lấp lánh ñẹp hơn". Vua sai làm như lời.

Nước chảy ñến ñâu quan thượng lộ hình ñến ñấy. Vua cười, truất chức hắn mà cho anh kia lên thay.

1 Theo Thái-bình quảng ký.

1309

https://thuviensach.vn

2. Một ông vua theo ñuổi vợ một người dân. Một hôm ñứng trước vua, thấy vua và quan thượng cười, anh cũng cười theo. - "Mày cười gì ñấy?", quan thượng hỏi. - "Không", anh ñáp: - "Không là cái quái gì? Mày hãy ñi tìm cho ñược nó rồi ñưa nó về ñây. Vua tán ñồng, ra lệnh bảo phải ñi tìm, không có không ñược. Anh buồn bã trở về kể cho vợ hay. Vợ bảo rồi sẽ tìm cho, không khó. Bèn cho ñào mấy hố trong buồng của mình, ñặt vào ñó một thùng ñầy nhựa. và ở một hố khác, một thùng ñầy lông chim. Rồi bảo chồng ñến báo với vua là ñã tìm ñược, mời vua ñến vào một giờ hẹn. Vua ñến lả lơi với người ñàn bà. Sau ñó không lâu có tiếng ñập cửa. Người ñàn bà hỏi: - "Ai?" - "Ta là chồng nàng" - "Sao lại về?" - "Để lấy vũ khí". Nghe nói, vua sợ, hỏi: - "Trốn ñâu bây giờ?". Người ñàn bà mở cửa buồng thứ nhất cho vua vào. Vua rơi vào thùng nhựa. Nàng kéo lên và cho vào buồng thứ hai, vua lại rơi vào thùng lông. Đoạn nàng ra mở cửa cho chồng vào, nói là mình ñã tìm hộ cho cái "Không", cái

"Không" này không phải là người cũng không phải là chim. Anh vực cái

"Không" về cung, chẳng ai hiểu ñó là vua. Từ ñó vua tởn ñến già. Hai vợ chồng sống yên ổn.

Truyện của Tây-tạng ñã có chép trong sách Can-jua (Kandjour): Ma-hăng-sa-ña, quan ñầu triều, có một người vợ rất ñẹp và khôn ngoan tên là Vi-sa-ka. Nàng ñã làm cho sáu quan thượng thư mê mẩn. Mỗi người ñeo ñuổi nàng với nhiều hứa hẹn mà không ăn thua. Cuối cùng Vi-sa-ka xin chồng làm một chuyện cho chúng tẽn. Bèn bảo chồng ñắp bệnh nằm nhà. Tin ấy ñến tai các quán thượng. Nàng gửi cho mỗi người một thư mời ñến nhà vào giờ nọ giờ kia.

Trước ñó nàng thuê làm sáu cái hòm lớn ñặt vào sáu buồng khác nhau. Mỗi quan ñến giờ hẹn tới nhà nàng ñược tiếp ân cần và cứ ñến lúc sắp ñược hưởng ơn huệ

cao nhất thì có tiếng gõ cửa và bị bỏ vào một hòm. Sáng dậy, nàng bắn tiếng là Ma-hăng-sa-ña chết, mang ñến cho vua sáu hòm của cải của chồng. Vua chưa hiểu ra thế nào thì Ma-hăng-sa-ña ñã tới cùng với vợ trang sức ñầy hoa. Nàng kiện các quan thượng. Sau ñó các hòm mở ra. Ma-hăng-sa-ña kể cho vua hay mọi việc và ñược vua khen ngợi .

Truyện của người Ca-sơ-mia (Cachemire) và người Ả-rập (Arabes), người Xi-ri-a-cơ (Siriaques) cũng kể tương tự:

Chồng nàng U-pa-cô-sa ñi hành hương ở núi Hy-mã-lạp (Himalaya). Hàng ngày, nàng ở nhà ñi tắm sông Hằng. Một hôm trên ñường về lần lượt gặp ba người, một thượng thư, một linh mục (pu-rô-hi-ta) và một chánh án, ñều muốn dùng bạo lực bắt nàng. Để ñược thoát nạn người ñàn bà ấy hẹn với mỗi người ñến nhà mình trong một ñêm, nhưng với giờ giấc khác nhau. Trước ñó nàng sai con hầu mang tiền ñến cho một lái buôn mà khi chồng ra ñi dặn gửi cho hắn.

Nhưng nàng lại quên không lấy chứng từ nên bị tên lái buộc phải ngủ với hắn một ñêm, nếu không thì mất. Nàng hẹn hẹn hắn ñến nhà vào giờ chót. Nàng còn 1310

https://thuviensach.vn

bảo con hầu chuẩn bị cho mình một thứ nước trộn bồ hóng, dầu và nước thơm.

Lại thuê thợ ñóng một cái tủ lớn có từng cánh có khóa. Canh một, viên thượng thư ñến. Nàng bắt hắn ta phải tắm ñã mới cho chung gối. Con hầu dẫn hắn vào một phòng tối nói là xoa bóp, kỳ thực là bôi nước bồ hóng. Đang làm dở dang thì linh mục tới. Chủ tớ bèn giấu thượng thư vào ngăn ñáy tủ khóa lại. Linh mục và tiếp sau là chánh án ñều lần lượt bị bôi bồ hóng từ ñầu ñến chân như thượng thư và ñều nằm vào ngăn thứ hai, thứ ba, v.v... Nàng tiếp tên lái buôn ở ngay cái buồng có tủ. Trao ñổi với hắn về số tiền gửi, lái ta nói rất tự nhiên: - "Nàng ñừng lo. Tôi ñã nói là tôi nhận số tiền của chồng nàng gửi cho tôi rồi". Ngoảnh về phía cái tủ, nàng nói to: - " Các ông Thần Bếp nhà tôi, các vị có nghe anh ta nói gì không?". Đoạn cũng bảo con hầu ñưa hắn vào buồng tối tắm nước bồ hóng, nói dối là tắm nước lã và vì lúc ấy trời sắp sáng, nên tống hắn ra cửa. Sáng dậy, nàng ñến gặp vua và kiện người lái buôn không chịu trả số tiền của chồng mình gửi. Vua cho ñòi lái ñến. Hắn chối phăng. Nàng nói là có nhân chứng biết việc này tức là ông Thần Bếp mà chồng nàng ñã cất vào tủ. - "Hãy chở tủ ñến ñây", vua bảo. Khi tủ ñược mang ñến, nàng nói to. - "Các vị hãy thành thực chứng nhận lời của ngươi lái buôn này ñi, nếu nói sai ta sẽ ñốt các vị cùng với cái tủ".

Lập tức từ cái tủ có ba tiếng nói phát ra chứng nhận lời của người ñàn bà. Tên lái kinh ngạc thú nhận. Vui sai mở tủ thì thấy có ba bóng ñen nhẵn nhụi chui ra.

Mọi người cười ồ. Nàng kể lại mọi việc cho vua hay, ñược vua ban vàng bạc. Và vua ñuổi cổ ba người kia.

Một truyện khác của Ả-rập (Arabie).

Một thiếu phụ ñẹp có chồng thường xa nhà, gian díu với một anh chàng khác.

Một hôm gã trai này ñánh nhau với một lão thầy tướng, bị tống giam. Thiếu phụ

nghĩ cách cứu, bèn tìm ñến phòng làm việc của cảnh sát trưởng. Người này ñòi ñược ngủ một ñêm sẽ tha. Nàng mời ñến nhà mình vào lúc mặt trời lặn. Lại ñến yết kiến quan chánh án. Chánh án cũng ñòi như trên và cũng ñược hẹn vào lúc nhá nhem. Sau ñó lại ñến lượt tể tướng, rồi vua, và họ ñều ñược hứa hẹn vào những thời gian muộn hơn. Sau cùng thiếu phụ ñến nhà người thợ mộc ñặt một cái tủ năm ngăn, mỗi ngăn có cánh và khóa riêng, hẹn chiều phải xong. Thợ mộc cũng ñòi một ân huệ ñặc biệt thay cho tiền công và ñược nàng hẹn vào nửa ñêm.

Đến giờ hẹn, cảnh sát trưởng tới. Nàng ñưa cho hắn mặc một bộ ñồ ngủ màu vàng. Sắp bước vào cuộc vui thì chánh án tới, gõ cửa. Cảnh sát ñược chui vào nằm ở ngăn tủ dưới cùng, khóa lại. Chánh án sau khi viết cho nàng bức thư tha tội gã tình nhân bị giam (mà nàng bảo là anh ruột mình) cũng ñược nhận bộ ñồ

ngủ màu ñỏ, và cũng hốt hoảng chui vào ngăn tủ thứ hai sau khi nghe tiếng gõ cửa của tể tướng. Lại ñến lượt tể tướng với bộ ñồ ngủ màu xanh và chui vào ngăn thứ ba sau khi nghe tiếng gõ của vua. Tiếp ñến, vua cũng nhận bộ ñồ ngủ

màu lam và chui vào ngăn thứ tư khi có tiếng gõ cửa của người thợ mộc. Khi người thợ mộc sắp sửa lả lơi, nàng bỗng bảo hắn: - "Sao cái ngăn tủ quá hẹp?". -

1311

https://thuviensach.vn

"Hẹp thế nào ñược". Hắn nói thế rồi trèo vào nằm thử ñể cho nàng thấy mình làm ñúng. Nhưng thiếu phụ ñã bất chợt ñóng ập cửa lại khóa luôn hắn vào trong, rồi ñi ñến nhà giam ñưa giấy của chánh án cho chủ ngục. Tình nhân ñược thả, nàng ñưa về nhà. Hai người ñùa giỡn vui thú bên cạnh cái tủ. Sau ñó họ nhặt nhạnh mọi thứ của quý và mấy bộ áo quần tốt của mấy người kia, ñoạn họ sang nước khác. Năm người nằm phục vị trong tủ luôn trong hai ngày. Mót quá, anh thợ mộc ñái xuống ñầu vua, vua ñái xuống ñầu tể tướng, tể tướng ñái xuống chánh án, chánh án ñái xuống cảnh sát trưởng. Cuối cùng họ nhận ra nhau nhưng chẳng có cách gì ñể tự giải thoát cả. May sao, giữa lúc ấy anh chồng thiếu phụ

về. Thấy nhà trống mà có cái tủ lạ và tiếng rì rầm bên trong, hắn bèn cạy khóa.

(Một dị bản kể là hàng xóm nghe tiếng kêu cứu ñến phá cửa ra). Để an ủi anh chàng mất vợ, vua phong cho hắn làm hữu thừa tướng1.

Trong Nghìn lẻ một ñêm, truyện trên ñược kể giống với một loại truyện mà người phương Tây quen gọi là "truyện ngăn kéo"2: bốn anh chàng mê gái - ở ñây là gái có ñức hạnh - bị gái lừa và biến thành những con người kỳ cục (vì cũng như các trường hợp ñã kể, khi sắp ñược hưởng ân huệ, cô gái bắt họ thay những áo quần lố lăng mà mình ñã chuẩn bị sẵn), và chưa ñược gì thì ñã có tiếng ñập cửa, rồi bị ñẩy vào những gian buồng khác nhau. Sau khi từ những căn buồng này bước ra, người nào cũng buộc phải nhảy hết hơi và mỗi người phải kể một câu chuyện vui.

Truyện của Ba-tư (Iran)- Nhà kiến trúc, vợ anh ta và ba vị ñại nhân của vua Gu-va-chia:

Thành phố Bim xứ Kéc-man có một nhà kiến trúc giỏi nhưng lười. Một hôm vợ bảo ñi sang nước Gu-va-chia ñể xây dựng sự nghiệp nếu không thì xấu hổ.

Khi chồng ra ñi, vợ giao cho một cây bạch dương, bảo: nếu cây héo là lòng trung thành bị giảm sút: nhưng nếu cây tươi thì nên nhớ là vợ mình ñang ñợi.

Đến nơi, anh mới biết các nhà kiến trúc nước này ñều bị vua giam, vì vua sai làm một cung ñiện và một lầu bát giác, hẹn nếu không xong thì phạt một nghìn ñồng, nhưng không ai chịu làm. Anh xin phép vào ngục hỏi những người bị

giam, rồi trở về quyết vẽ mẫu thi công. Làm xong, anh ñược vua khen ngợi, cho làm quan với số tiền thưởng ñã hứa, lại cất nhắc làm ñại thần. Có ba vị ñại thần cũ ghen tị, tìm cách hãm hại. Một hôm anh cầm cây bạch dương tươi bỗng nhiên nhớ vợ, khóc rồi ngủ vùi. Một người lấy rượu thịt bỏ vương vãi ở xung quanh anh và ở ngai vàng, rồi tâu cáo với vua rằng anh say sưa ñến mức có hành vi thiếu tôn kính. Vua cho ñòi ñến, anh nói thực về cây bạch dương và sự trung thành của vợ, lại nói mình chưa ăn uống gì, chắc là bị người vu cáo. Vua cho người ngửi ở mồm quả không thấy có mùi men, nên tha. Nghe lời anh tâu, chúng 1 Theo Hà-nội báo (1935) .

2 Ý nói từ truyện này lôi ra nhiều truyện khác (conte à tiroirs).

1312

https://thuviensach.vn

bèn dọn tiệc cố phục rượu ñể hy vọng lúc say, anh phun ra những ñiều bí mật.

Thế rồi một hôm trước mặt vua, bọn ñại thần gièm về ñức hạnh của vợ anh. Anh ñưa cây bạch dương xanh tươi tỏ vẻ không tin và nói: - "Nếu ai ñem về ñược một chứng cớ gì thì tôi quyết ở lại ñây trọn ñời". Vua ra lệnh giữ anh lại trong mười ngày, ñể một ñại thần ñi thử. Đại thần thứ nhất ra ñi với một số người hầu, ñến Bim, cho tiền một mụ làm nghề mối lái ñể ñược gặp vợ nhà kiến trúc. Nàng nhận lời tiếp nhưng dặn một nữ tỳ ñánh thuốc mê rồi bỏ hắn xuống hầm. Khi biết ñó là ñại thần ở Gu-va-chia ñến, nàng buộc hắn hàng ngày phải chải một cân bông mới cấp cho một cân bánh ñể ăn. Thấy hắn không về, ñại thần thứ hai cũng lại ñem gia nhân ra ñi, cũng nhờ mụ mối ñể gặp nàng và cuối cùng cũng bị bỏ

vào hầm tối. Đến lượt ñại thần thứ ba cũng vậy. Thấy ba ñại thần của mình có ñi không có về, vua bèn cải trang ra ñi. Nhờ mụ mối, vua cũng ñược vợ nhà kiến trúc tiếp, nhưng lần này vua không bị ñánh thuốc mê. Đang tìm cách dỗ dành người ñàn bà, thì bỗng vua nghe tiếng ñập cửa. - "Ai ñấy?", vua hỏi - "Đó là các anh tôi về" . "Ta nấp vào ñâu bây giờ?" - "Ở ñây có một buồng kín trong vườn".

Vua xuống hầm thì gặp các ñại thần của mình. Thấy bọn này lạy vua, vợ nhà kiến trúc sư sai nữ tỳ mang ñuốc ñến cùng với nệm cho vua ngồi, rồi mình thân ñến lạy vua kể lại mọi việc. Vua khen ngợi, nhận nàng làm em gái. Vua sai bắt giải bọn ñại thần về nước, sai ñeo vào cổ mỗi người một cái biển có ñề chữ

"Ganh tị và vu cáo". Còn nhà kiến trúc thì ñược vua ban thưởng cho trông nom công việc triều ñình, vợ anh thì trông nom hậu cung1.

Xem thêm một số truyện ở mục Khảo dị, số 84 và truyện Người ñàn bà bị vu oan số 109 tập III, cũng có một số tình tiết tương tự.

Một truyện rút từ sách Bri-hat-ca-tha (Brihatcathâ) của Ấn-ñộ cũng gần với truyện trên:

Thần Si-va cho mỗi người trong cặp vợ chồng một hoa sen ñỏ. Hoa này sẽ

không bao giờ héo nếu vợ trung thành với chồng và sẽ héo nếu ngược lại. Người chồng trước khi ra nước ngoài buôn bán ñược mẹ vợ trao cho một bông hoa huyền bí nói trên. Anh giao thiệp với bốn lái buôn trẻ tuổi. Trong một bữa tiệc, bị phục rượu say, anh tiết lộ tính năng của bông hoa huyền bí. Bốn người này bèn tìm cách ñến quê anh trong khi anh vẫn chưa về. Cũng gần với các truyện trên, mối lái ñược Đê-va-mi-ta, vợ anh hứa hẹn, và họ lần lượt vào nhà do một thị tỳ của nàng ăn mặc như nữ chủ nhân tiếp, rồi trước giờ vui thú, ñược mời uống rượu có trộn chất cà ñộc dược làm cho mê man, bị ñóng ấn sắt nung ñỏ lên trán hình dấu chân chó, rồi còn bị lột trần truồng ném vào một hố rác. Sau ñó Đê-va-mi-ta cải trang làm ñàn ông tìm ñến cung vua của bốn chàng lái buôn kiện về việc có bốn tên nô lệ bỏ trốn. Ra trước tòa, bốn người kia chối. Trước 1 Theo Đờ-cuốc-ñờ-măng-sơ (Decourdemanche): Vui sau khi mệt.

1313

https://thuviensach.vn

công chúng, nàng lần lượt ñến từng người vạch cái dấu chân chó trên trán mà bọn họ cố ý trùm khăn che khuất ñi. Thế là bốn lái ta phải nộp tiền chuộc.

Truyện của Ba-tư (Iran) ñã ñược một nhà thơ Ba-tư Hồi giáo thế kỷ XIII diễn tả thành thơ:

Một anh lùn nhà nghèo có vợ ñẹp. Một hôm hắn bảo vợ cố ý ñánh lưới một vài tay nhà giàu ñể kiếm tiền tiêu, vợ tìm ñến một ông quan (qua-di) ñể nhờ giúp cho một vụ kiện. Thấy nàng ñẹp, quan bảo sẽ giúp nếu ñược ân ái một ñêm.

Người ñàn bà hẹn ngày. Khi quan vừa vào nhà trò chuyện một lát thì lùn ta ñập mạnh cửa. Ở ñây quan ñược dẫn trốn vào trong một chiếc hòm . Sáng dậy anh lùn làm như không biết gì cả, mang hòm ñi bán. Quan ta nhờ có một ông bạn biết chuyện cố mua cái hòm với giá cao (100 ñi-na) ñể cứu cho khỏi mất mặt.

Năm sau, thấy vợ lùn ñến, quan nói: - "Cút ñi, ta không mắc bẫy lần nữa ñâu".

Tương tụ với mô-típ này, người Căm-pu-chia có truyện Sóc và Sau: Một người tên là Sóc, nhà nghèo túng. Trong khi ñó hắn lại bị vợ lừa, ñi lại với con trai một trọc phú. Bạn của anh chàng nhà nghèo là một người có học, tên là Sau. Người này biết rõ câu chuyện bí mật của vợ bạn, nhưng không tiện nói ra, bèn tìm cách giúp bạn. Một hôm người bạn bảo anh nhà nghèo làm một áo quan và ñem ñặt nó vào buồng. Sau ñó rủ anh cùng mình làm một chuyến du lịch ñộ vài ngày. Vắng chồng, người vợ ñón tình nhân về nhà. Hai người kia ñi ñược nửa ñường lộn về vào lúc nửa ñêm trước hẹn. Nghe tiếng ñập cửa, gã tình nhân thấy không có chỗ trốn nào tốt hơn là chui ñại vào áo quan ñặt ở xó nhà.

Khi vào nhà, người bạn làm bộ lại gần gõ vào áo quan nói rằng nghe tiếng kêu, như vậy là ñiềm gở cần phải ñốt ñi thì mới tiêu trừ ñược tai họa. Nghe nói, người ñàn bà hoảng sợ bèn báo tin cho trọc phú biết; ông này tới tìm cách xin mua lại cái áo quan ñể cho con mình thoát khỏi nguy hiểm. Cuối cùng, trọc phú cũng làm chủ ñược cái áo quan với một giá ñắt kinh khủng1.

Người Nùng có truyện Bán cái tủ ñứng cũng cùng mô-típ:

Một lão nhà giàu (lão pản) ñưa tiền cho một người làm công bảo ñi thuê người chặt gỗ xẻ ván, rồi trong khi anh này ñi vắng, hắn ñến nhà gặp người vợ mà hắn ñã từng trêu ghẹo, ñịnh dùng tiền ñể ñược ân ái một ñêm.Vợ anh giả bộ ân cần, lại dọn cháo gà ñãi hắn. Đang ăn thì người chồng cô ả về. Hắn hốt hoảng chui ñại vào một cái tủ ñứng. Sáng dậy vợ chồng khiêng ñến bán cho vợ lão, ñòi một số tiền lớn. Do nghe ñược tiếng chồng nói nhỏ trong tủ, vợ lão ñành phải cắn răng mà mua vậy2.

Một truyện khác cũng của Ba-tư (Iran) trong sách Tu-ti Na-mếch: 1 Theo Lê Hương. Truyện cổ Cao-miên.

2 Theo Hoàng Quyết. Truyện cổ Tày-nùng, sách ñã dẫn.

1314

https://thuviensach.vn

Để thử cái hoa hồng huyền bí của một người lính, một hoàng tử sai hai người ñến bắt tình với vợ người lính ấy. Họ cũng ñược người ñàn bà hẹn vào những giờ khác nhau. Người thứ nhất tới, trò chuyện chưa ñược bao lâu thì người tớ gái của nàng - ñã cùng với chủ bàn mưu trước - gõ mạnh cửa. Nàng nói. - "Ông anh tôi ñã tới!". Anh kia hoảng hồn, người ñàn bà ñưa giấu vào một nhà kho khóa cửa lại. Đến lượt người thứ hai cũng thế. Trong nhà kho có một cái giếng cạn mà trước ñó hai thầy trò cô chủ ñã treo lên miệng giếng một cái giường bằng những sợi dây bục. Hai người bị nhốt thấy mỏi mệt bèn lần ñến giường ngồi lên ñịnh nghỉ ngơi, song dây ñứt, cả hai lăn xuống giếng.

Truyện của người vùng Thượng Băng-la-dex (Haut Bangladesh).

Có bốn người: một cảnh sát trưởng (cốt-oan), một cố vấn của vua, một thượng thư ñầu triều và vua ñều mê một cô gái chưa chồng. Cũng như một số truyện Bắc Ấn trên kia, cô cũng hẹn bốn người ñến vào bốn giờ khác nhau. Cảnh sát trưởng ñến ñầu tiên. Nghe gõ cửa, hắn sợ quá hỏi trốn ở ñâu. Cô gái ñưa vào buồng tối làm cho hắn dính mật từ ñầu ñến chân và cho chui vào một cái bao ñựng lông rồi buộc lại ñặt ở gần cửa sổ. Vua là người ñến thứ hai, thấy có bao lông ñang cụ cựa, vua hỏi: - "Ai ñấy?". Nàng ñáp: - "Đó là một con yêu ăn thịt người (rắc-sa-xa)". Nghe nói thế, cảnh sát trưởng nhảy dựng. Vua sợ quá lủi một mạch. Hai người kia lần lượt tới, cũng thế. Cuối cùng cảnh sát trưởng cũng tháo ñược dây, mình ñầy lông, lần ra khỏi túi, chạy mất.

Ở truyện của người Tây-tạng gần Ấn-ñộ thì cô gái tên là A-ma-ra, ñối tượng của cô là bốn nhà học giả (păng-ñi) cố vấn nhà vua. Cuối cùng cả bốn người ñều bị cạo ñầu, bị hành hạ và bị bỏ vào bao tải ñể sáng dậy cô gái cho người mang tới nộp vua.

Ở truyện của người Ả-rập (Arabes) thuộc Tuy-ni-di (Tunisie) thì lại kết hợp với mô-típ truyện Con mụ lường: Bảy người ñược vua sai ñi dỗ dành một người ñàn bà, vợ chàng lái buôn, không phải lần lượt mà cùng ñến một lúc, và cùng một lúc rơi xuống hố trên có nắp bẫy (Xem Khảo dị, truyện số 84, tập III).

Một truyện nôm của ta là Hoàng tú tân truyện cũng có nội tình tiết tương tự

với truyện trên. Hoàng Tú ñậu trạng, ñi sứ nước ngoài, phải ở lại ñấy nhiều năm.

Vợ là Ngọc Côn vốn bị chồng hắt hủi vì có lỗi lầm, bèn cải trang làm một người ñàn bà khác, vượt biên tìm chồng. Sau những ngày vật lộn gian khổ nàng ñến nơi, ñược chồng cưới làm vợ mà không biết ñó là vợ cũ ở nước nhà sang. Có tên Tống thần thấy nàng ñẹp, lại thấy Trạng ñược vua ưu ñãi, nên "Có lòng ăn trộm ấn vàng, gieo tai gieo vạ cho chàng Trạng nguyên". Hoàng Tú liền bị vua bắt ñầy ñi "sơn hải mươi niên" . Trong khi ñó Tống thần ta tìm ñến nhà Ngọc Côn ñể

gạ "ái ân sự lòng" . Tương kế tựu kế, Ngọc Côn sai người hầu "cửa sau gian giữa, hố ñào bên trong" . Tống thần y hẹn, nửa ñêm hí hửng mò tới, bị sa xuống 1315

https://thuviensach.vn

hố. Sau khi tra hỏi, vợ Trạng nắm ñược những chuyện vu cáo của y, bèn vào tâu vua. Vua cho khám mới biết là Trạng bị vu oan, bèn tha cho Trạng về.

Truyện Con ma của người La-dơ (Lazs) thì lại kết hợp với mô-típ của truyện Cái chết của bốn ông sư (số 200): Có ba người thuộc loại quan to say mê một người ñàn bà. Một hôm chị này mách chồng. Chồng bèn ñào giữa nhà một cái hố

và ñặt sẵn một cái thang, bảo vợ hẹn mỗi người một giờ khác nhau, còn mình thì nấp ở sau nhà. Người thứ nhất sau khi hoảng hồn vì tiếng ñập cửa, ñược ñưa vào ngồi ở nấc thang dưới ñáy hố. Người thứ hai ngồi nấc trên, và người thứ ba nấc trên cùng. Chồng bảo vợ nấu một nồi nước sôi, rồi giội từ trên xuống giết chết một lúc cả ba. Sau ñó hắn kéo thây lên, bọc vào vải liệm và giấu ở những gian buồng khác nhau. Sáng dậy hắn ñi gọi một phu chôn xác nói rằng: - "Mẹ tôi chết ñã chôn, nhưng ñêm qua lại hóa ma (hoóc-tơ-lắc) hiện về nhà. Nếu anh chôn sao cho bà ấy không về nữa, tôi sẽ trả năm ñồng vàng". Thấy tiền công hậu, người kia bùi tai, nhận lời. Chôn xong, lúc hắn về, người chồng bảo: - "Anh chôn không kỹ rồi. Kìa bà ta lại ñã về". - "Để tôi thử cắm vào mộ một cái nêm bằng gỗ rắn xem có về ñược nữa không?". Nói rồi lại vác ñi chôn. Lúc về, người chồng lại nói: - "Đấy, bà ta lại về kia. Anh cắm cọc vụng chăng?", - "Tôi sẽ dưa bà ta ñến một nơi không thể về ñược". Lần này hắn ñưa ñến cầu ném xuống sông. Không ngờ lúc ấy có một giáo chủ (i-mam) ñang bơi ở ñấy thấy có vật ném xuống ñầu sợ quá, vội lên bờ bỏ chạy. Hắn kêu: - "Đó, con ma ñã lại chạy về. Bèn ñuổi theo bắt ñược, nhét vào túi buộc lại, quẳng xuống sông. Chờ cho xác trôi xa, y mới nói: - "Bây giờ thì chắc là xong"1.

Truyện Anh tình nhân trong cái hòm tuy diễn biến có khác, nhưng cũng thuộc loại gần gũi với các truyện trên:

Lốc-mân ñi theo một gia ñình di cư. Một hôm anh ta thấy một người ñàn bà hò hẹn với tình nhân. Trong khi công việc chưa ñi ñến ñâu thì chồng người ñàn bà lùa ñàn gia súc về. Người vợ bỏ gã tình nhân vào một cái hòm. Cuộc di cư lại tiếp tục vào ban ñêm. Vợ bảo chồng mang hộ cái hòm nói dối là áo quần trang sức của mình. Chồng ñội lên ñầu ra ñi. Dọc ñường anh nhân tình mót ñái không ngăn ñược. - "Nước gì trong ấy chảy lên ñầu ta", chồng hỏi. - "Chỉ có lọ thuốc xức", vợ ñáp. - "Khai quá?". Chồng ném thùng xuống, nắp văng ra, anh nhân tình trốn lên núi cao. Chồng ñuổi bắt ñược, ñề nghị Lốc-mân xử hộ. Người này sai bỏ anh nhân tình vào hòm, bắt người vợ ñội cho ñến chết2.

1 Phần nhiều những truyện trên ñều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn.

2 Theo Đờ-cuốc-ñờ-măng-sơ (Decourdemanche): Mưu ñàn bà.

1316

https://thuviensach.vn

198. THẦY LANG BẤT ĐẮC DĨ

Ngày xưa có một anh chàng tên là Tân làm nghề cày ruộng. Anh là người thông minh nhưng tính tình có phần nhút nhát, lại phải cái hay phũ phàng với vợ. Người vợ căm lắm, quyết tìm dịp báo thù cho bõ ghét.

Một hôm người vợ ñi chợ, bỗng nghe văng vẳng có tiếng gọi loa: "Ai có tài chữa bệnh thì mời về triều sẽ ñược thưởng quan cao lộc hậu". Hỏi mọi người, chị mới hay ñó là sứ giả nhà vua ñi tìm thầy lang giỏi về cứu chữa cho công chúa bị hóc xương. Thấy cơ hội báo thù ñã ñến, người vợ bèn tìm gặp sứ giả, nói:

- Tôi biết trong làng này có một thầy lang chữa bệnh hay như thần, có thể chữa cả những người sắp chết.

Sứ giả ñi mấy ngày chẳng gặp một ai, nay ñược người mách thì lấy làm mừng, vội hỏi:

- Thế thì hay quá. Có thật thế chăng?

- Thật ñấy! Nhưng ông thầy này có một ñiều lạ là không muốn tự nhận mình là thầy lang, luôn luôn giả bộ ngờ nghệch. Ai nhờ chữa thì bao giờ cũng chối ñây ñẩy, chỉ có roi ñánh quắn ñít mới chịu nhận và mới chữa mát tay.

- Thế thầy lang hiện giờ ở ñâu?

- Ngài cứ theo con ñường này dẫn ra ñồng. Hễ thấy người nào râu cá trê, ñang cày với một con bò ñen trên một ñám ruộng khoai, thì chính là thầy lang. Tên thầy là Tân.

Sứ giả cũng mấy người lính hầu vội rẽ ra ñồng. Khi gặp con người ñúng như

lời mách. sứ giả lễ phép nói:

- Chúng tôi vâng thánh chỉ mời thầy về triều chữa cho công chúa bị hóc xương ñã ba ngày nay.

Anh chàng Tân thấy việc trớ trêu lấy làm lạ, bèn ñáp:

- Ô hay! Các quan nhầm rồi Tôi quê mùa dốt nát, có biết làm thuốc bao giờ, ñâu phải là thầy lang mà mời.

Nhớ ñến lời dặn của người ñàn bà, sứ giả toan dụng võ ngay, nhưng cũng cố

ñấu dịu:

- Xin thầy ñừng giấu nghề; vả lại việc này là việc cấp bách và theo lệnh của hoàng ñế, xin thầy hãy vui lòng tiến kinh cùng chúng tôi. Người bệnh lại là con vua cháu chúa, không nên từ chối.

1317

https://thuviensach.vn

- Tôi nới thật ñấy mà! Hàng ngày tôi chỉ tay cày tay cuốc, làm gì biết ñến việc hệ trọng như việc xem bệnh bốc thuốc.

Nghe những lời khăng khăng từ chối, sứ giả bụng bảo dạ: - "Thật thân lừa ưa nặng, tất phải dùng roi vọt mới xong". Nghĩ vậy, hắn bèn thét lính ra roi túi bụi.

Tân không chịu ñựng nổi mười roi, vội vã kêu lên:

- Thôi thôi, xin các quan ngừng tay. Tôi là thầy lang ñây.

Sứ giả mừng quá vội cho Tân lên ngựa phi về hoàng cung, ñưa vào buồng công chúa.

Bấy giờ công chúa ñang nằm chờ chết, cái xương còn mắc ở cổ, khạc mấy cũng không chịu ra. Tân vừa ñến, lấy làm bối rối không biết cất tay ñộng chân thế nào. - "Hừ, ta thử làm cho công chúa cười một chút xem sao?".

Nghĩ vậy trước mặt công chúa, anh bèn nheo mắt méo miệng làm ra trăm kiểu ngộ nghĩnh như anh vẫn từng quen gây cười trước ñám ñông hàng xã. Chưa ñến trò thứ ba thì công chúa và bọn cung nữ hầu hạ xung quanh ñã bật cười, và còn ñua nhau cười ngặt nghẽo. Tự nhiên cái xương trong cổ công chúa văng ra lúc nào không biết. Thế là bệnh lành. Mọi người ñều trầm trồ kinh ngạc. Nghe tin, nhà vua và cả hoàng cung lật ñật chạy vào mừng cho con gái và tíu tít cảm ơn thầy. Vua liền phong Tân làm chức thái y, sai lấy vàng bạc mũ áo ban thưởng.

Về phần Tân, bụng bảo dạ: - "Ta dùng một mẹo nhỏ may mắn mà lành, thật là chó ngáp phải ruồi. Vậy ta hãy cố chối từ, thà về cày ruộng còn hơn là ở ñây có ngày mang họa". Bèn ñáp:

- Tâu bệ hạ, kẻ hạ thần này thực sự quê mùa dốt nát không biết việc thuốc men là gì. Vậy xin nhường chức tước ấy cho các vị lang y, còn hạ thần chỉ xin bệ hạ

cho phép ñược trở về quê làng.

Vua vốn ñã ñược nghe sứ giả cho biết tính tình kỳ lạ của người thầy thuốc, bèn quát thị vệ ra roi.

Tân cuống quít xin nhận mũ áo.

*

* *

Lại nói chuyện khi nghe tin có thầy lang ñại tài ñược vua ñón về kinh ñô, mới chữa một vụ hay như thần, thì các con bệnh kinh niên khó trị từ bốn phương lục tục kéo nhau về, hy vọng ñược thầy ra tay cứu chữa. Chẳng bao lâu con số ñã tăng lên ñến tám mươi người. Hàng ngày họ ñứng chực trước cửa ngọ môn ñợi thầy ra, lính ñuổi mấy cũng không ñi. Nghe tin này, một hôm nhà vua bảo Tân: 1318

https://thuviensach.vn

- Dân chúng còn có người ñau khổ là lòng ta chưa yên. Vậy nhà ngươi hãy ñem tài thánh y gắng chữa cho con ñỏ của ta ñược lành.

Tân lo lắng, vội nói:

- Tâu bệ hạ, kẻ hạ thần tài hèn chẳng có gì, mà con bệnh nan y quá ñông, làm sao chữa xuể.

Vua hất hàm cho bọn thị vệ chuẩn bị roi vọt. Thấy thế, Tân ñành nhắm mắt nhận lệnh không dám từ chối. Nhưng ñể có thì giờ suy nghĩ, anh cũng xin vua cho ñược ở riêng cùng với bệnh nhân ñể tiện xem bệnh. Vua bèn ra lệnh ñưa cho thầy cùng các bệnh nhân ñến sở dưỡng tế của kinh kỳ.

Khi ñã ñược ñứng riêng một mình cùng tám chục bệnh nhân. Tân liền sai ñóng cửa lại, ra lệnh cho lính gác cổng chỉ cho người ra mà không cho vào. Rồi sai sắp củi ñốt một ñống lửa giữa sân, ñoạn dõng dạc lên tiếng:

- Chữa cho các ngươi thật là vất vả, song ta xin gắng. Ta có môn thuốc thần hiệu là cho thiêu một người sống, lấy tro ấy luyện thuốc trong ba tháng. Sau khi luyện xong thì thuốc của ta sẽ "bách bệnh tiêu tán, vạn bệnh khu trừ", thần diệu không thể nói hết. Tục có câu: "Liều một người, cứu muôn người" là thế. Vậy trong số các ngươi ñây, ai là người bệnh nặng nhất thì hãy chịu hy sinh tấm thân, tình nguyện ñể ta thiêu sống. Ta sẽ luyện thành "hảo dược" chữa lành cho bảy mươi chín người còn lại. Nào, ai ñó chịu liều thân, hãy bước ñến bên ñống lửa!

Các bệnh nhân ñang hăm hở, nay nghe nói vậy thì rụt cả lại, ai nấy kinh hoảng, mặt tái như gà cắt tiết. Tân lại tiếp:

- Nào mau lên. Trừ những ai bệnh nhẹ hoặc chưa ñến nỗi nào, còn trong số

những người bệnh nặng, người nào nặng nhất, hãy trông gương người xưa, chịu liều mình ñể phước lành cho con cháu. Vậy ai là người bệnh nặng nhất, ra ñây!

Không một ai nhúc nhích. Tân lại tiếp:

- Có lẽ các người chưa biết bệnh của mình là như thế nào ñâu. Thế thì các ngươi hãy ñể cho ta khám từng người một ñể chọn một người nặng nhất.

Chỉ vào một con bệnh ñứng gần, Tân hỏi:

- Nào lại ñây. Ta trông nhà ngươi xanh xao, chắc là sức yếu lắm.

Người kia không dám bước lên, run lập cập nói.

- Thưa tôi khỏe lắm ạ!

- Thế thì nhà ngươi vào ñây làm gì?

Hắn lật ñật lùi dần, lùi dần, rồi bỏ chạy ra khỏi cổng.

Tân lại chỉ vào một người thứ hai.

1319

https://thuviensach.vn

- Nhà ngươi có vẻ hom hem tợn. Nào bước lên ñây cho ta bắt mạch.

Hắn ta chẳng những ñã không bước lên mà còn lui lại sau: mặt cố giấu bớt vẻ

nhăn nhó, ñáp:

- Không, bệnh tôi ñã nhẹ ñi nhiều.

Nói rồi hắn cũng lẩn mất. Cứ như thế, Tân ñã làm vợi hẳn số bệnh nhân.

Người cuối cùng vừa chạy ra cổng thì gặp lúc nhà vua cũng vừa xa giá tới. Vua nhìn hắn hỏi:

- Nhà ngươi ñã lành rồi ư? Vừa rồi bệnh nặng lắm kia mà?

- Tâu bệ hạ, kẻ hạ thần ñã ñỡ nhiều, hắn ñáp.

Vua bước vào giữa lúc sở dưỡng tế ñã sạch bóng bệnh nhân. Vua ngợi khen Tân hết ñiều. Sau ñó vua cho phép chàng trở về quê quán. Vợ chàng không ngờ

kết quả trớ trêu của cách báo thù của mình là làm cho chồng ñược quan cao lộc hậu1.

KHẢO DỊ

Một truyện của Ả-rập (Arabie):

Một người thợ dệt ngày nọ ñi qua nhà một thầy thuốc thấy ông thầy cho người này uống thứ lá nọ, kẻ khác dùng thứ hoa kia mà thu ñược nhiều tiền. "Sao ta lại không làm như hắn nhỉ.". Nghĩ vậy, bèn về bảo vợ kiếm cho mình một chiếc khăn ñể ñóng bộ thầy thuốc. Vợ bảo: - "Coi chừng kẻo mày giết người ta, rồi người ta sẽ giết mày". Ngày ñầu anh ta cho ñơn, thu ñược nhiều tiền (ca-ra).

Tiếp ngày sau có một nữ tỳ gọi ñến nhờ chữa cho bà chủ, bà này bệnh cũ ñã lui, chỉ còn yếu sức. Anh bảo bà ăn một con gà mái luộc. Bà kia ăn xong khỏe hẳn lên. Vua nghe tin mời ñến chữa bệnh cho mình. Khi anh ñến, các quan hầu cận tâu vua: - "Nó là tên thợ dệt thì biết thuốc men gì chứ". - "Nhưng nó ñã chữa cho người ta khỏe", vua ñáp. - "Xin bệ hạ hãy hỏi vặn nó ñể thử xem". - "Cho các ngươi cứ làm". Bọn quan hỏi anh nhiều câu, anh ñáp: - "Nếu tôi trả lời thì các ngài không hiểu ñâu, ngay cả những thầy lang thường cũng không hiểu nổi. Bây giờ thế này: Ở ñây có bệnh xá không?" - Đáp: - "Có". - "Có bệnh nhân nào lâu ngày mà chữa chưa lành không?". - "Có" . - "Thế thì ñưa tôi ñến ñấy, nhưng không ñược ñể ai vào".

Đến nơi, anh dặn người gác cổng: - "Nếu anh nói với ai ta làm những gì thì ta sẽ giết anh. Nhưng nếu anh không lộ chuyện ta sẽ cho nhiều tiền". Đáp: - "Tôi 1 Theo Truyện cổ tích Việt-nam (Truyện cười), Nhà xuất bản Nguyễn Du.

1320

https://thuviensach.vn

không nói ñâu". Anh bắt hắn thề. Thề xong, anh hỏi: - "Có dầu không?" - "Có" -

"Đưa ra ñây". Bèn ra lệnh nấu trong vạc mấy chai dầu sôi sục. Đoạn gọi một bệnh nhân ñến, hỏi: - "Nhà ngươi ñau ñã bao lâu?" - Đáp: - "Đau ñầu ñã ba năm nay". Anh bảo. - "Muốn lành thì phải ngồi vào vạc". - Bệnh nhân phát hoảng: -

"Xin ngài hãy khoan". - "Không ñược, làm ngay". - "Tôi không còn chút nhức ñầu nào nữa" - "Thế thì cho anh ra và báo cho người ta biết". Hắn ra khỏi cổng khen thầy giỏi. Những người khác ñến lượt cũng thế1.

1 Theo Bát-xê (Basset). Nghìn lẻ một cổ tích, truyện kể và truyền thuyết Ả-rập, quyển I, sách ñã dẫn.

1321

https://thuviensach.vn

199. "GIẬN MÀY TAO Ở VỚI AI" HAY LÀ TRUYỆN PHƯỢNG HOÀNG

ĐẤT

Ngày xưa có một phú ông tự cho mình có tính nhẫn nại, ít ai bì kịp. Phú ông có một cô con gái nhan sắc xinh ñẹp. Ngày con gái ñến tuổi lấy chồng, phú ông cho yết bảng ở cổng nói rằng hễ ai làm cho lão nổi nóng hoặc giận dữ thì lão sẽ

gả ngay con gái cho người ñó. Nhưng trong vòng một tháng mà không làm ñược thì sẽ bị ñánh một trăm hèo rồi ñuổi về. Đã có nhiều chàng trai lần lượt nộp ñơn xin làm rể với nhiều mưu mẹo mà vẫn không làm ñược lão nổi giận, ñành chịu nhận lấy trận ñòn ñau mà tay không trở ra, mọi công phu làm rể coi như xôi hỏng bỏng không. Vì thế ñã bao năm tháng, cô gái vẫn phòng không bóng chiếc.

Một hôm có một chàng trai bộ dạng gày gò ñến xin ra mắt. Phú ông hỏi: -

"Anh muốn gì?". Chàng trai ñáp: - "Tôi muốn ñược làm rể ông". Phú ông căn vặn: - "Thế anh ñã ñọc kỹ những lời ta giao hẹn yết ở bảng chưa?". - "Thưa ñã".

Nhìn anh chàng từ ñầu ñến chân, phú ông nói: - "Ta sợ rằng anh không chịu nổi một trăm hèo của ta ñâu". - "Thưa chịu ñược!". "Vậy thì ngày mai là ngày bắt ñầu, anh cứ việc tới ñây".

Đến ở chưa ñược mấy ngày, anh chàng ñã rủ phú ông: - "Sáng mai thầy với con ñi săn một chuyến kiếm vài con cầy, con chồn về ăn". Nghe nói ñi săn, phú ông tỏ ý ham thích, nhưng lại bảo: - "Đi săn nhưng nhà ta không có chó săn thì làm thế nào?". Anh ñáp ngay: - "Thưa thầy, con sẽ làm chó cho".

Hai người vào lùm săn ñược một con cầy. Đưa về nhà, phú ông bảo anh: - "Đi làm thịt cầy ñi mày". Anh lắc ñầu: - "Con làm chó thì làm thịt sao ñược". Phú ông lại bảo: - "Thế thì ñi mua rượu vậy!". Anh chàng vẫn lắc ñầu: - "Là chó thì ñi mua rượu sao ñược?". Phú ông ñành một mình hì hục làm thịt cầy, nấu nướng, trong khi ñó anh chàng ñánh một giấc ngon lành. Nấu xong, phú ông tất tả ñi mua rượu vì nhà hôm ấy vắng người. Thừa dịp ở nhà một mình, anh mang thịt cầy ra chén hết. Phú ông mang ñược rượu về thấy nồi ñã hết nhẵn, nhưng lão vẫn không tỏ thái ñộ gì, chỉ hỏi: - "Mày ăn cũng ñược, nhưng có ñể phần tao miếng nào không?". Anh thản nhiên ñáp: - "Chó treo mèo ñây. Đã ñể cho chó ăn mất thì làm sao còn mong ñể phần". Phú ông ñành trả lời: - "Thôi ñược!". Chờ

một chốc sau, anh chàng sẽ rỉ tai: - "Thầy có giận con không ñấy, thầy?". Lão cười ñáp: - "Giận mày tao ở với ai?".

Một hôm khác, hai người lại rủ nhau ñi săn. Lần này thì phú ông ñịnh tìm cách trả ñũa chàng rể láu lỉnh, nên nhận làm chó. Biết thế, lần này anh lại nhằm vào những nơi ñầy gai góc mà cắm lưới. Cứ mỗi lần thấy phú ông không dám xông vào, anh cầm roi quất vào ñít và giục: - "Mau lên! Vào ñi! Làm chó thì phải cố

chui rúc mới hòng ñược mồi . Phú ông mấy lần bị ñòn, ñành phải xông vào. Thấy 1322

https://thuviensach.vn

lão thở không ra hơi, lại bị gai cào toạc cả mặt mũi, anh hỏi: - "Thầy có giận con không thầy?". Lão vẫn tươi cười: - "Giận mày tao ở với ai?" .

Hôm ấy hai người cũng săn ñược một con cầy. Về nhà, anh làm thịt cầy và nấu nướng xong, bảo phú ông: - "Thầy ñi mua rượu ñi!". Phú ông ñáp: - "Chó nào có chó biết ñi mua rượu!". Anh chỉ ñợi trả lời thế, ñi lấy xích xích chân phú ông lại bên cột nhà, nói: - "Giống chó chúa ăn vụng, phải xích mới ñược". Nói rồi bỏ ñi mua rượu. Mua ñược về, anh một mình ngồi chén tì tì, bao nhiêu xương xẩu vứt lại chỗ phú ông. Chén xong anh mới mở xích cho lão và hỏi: - "Thầy có giận con không, thầy?". Anh vẫn nghe câu trả lời quen thuộc: - "Giận mày tao ở với ai?".

Thấy chưa thắng ñược phú ông, anh chàng hơi lo. Một hôm anh bàn: - "Nay công việc ñồng áng hơi rỗi, con xin thầy ñi buôn một chuyến kiếm ít lãi về, thầy con chia nhau". Phú ông ñáp: - "Được!". Ra ñi anh dặn: - "Chiều mai thầy ra chỗ

ngã ba ñầu làng ñón con một ñoạn ñường. Con ñặt gánh hàng ở ñó rồi phải ñi ngay làm chuyến khác. Vì vậy thấy gánh hàng, thầy cứ gánh về hộ con". Chiều hôm sau, phú ông ra chỗ hẹn ñã thấy một ñôi bồ ñậy nắp chằng dây cẩn thận ñể

sẵn ở ñó. Lão cất lên vai, gánh hàng thật là nặng. Nhưng cứ theo lời dặn, lão ì ạch gánh về nhà. Đến nhà lão mở ra thấy một bồ ñựng toàn ñá, còn bồ kia thì thấy thằng chàng rể trời ñánh ngồi thu lu ở trong. Anh ñứng dậy vừa cười vừa hỏi: - "Thầy có giận con không, thầy?". Phú ông vẫn cười ñáp: - "Giận mày tao ở với ai?". Lần sau, phú ông quảy bồ ñi buôn. Lão cũng dặn anh chiều hôm sau ra bờ sông cuối làng gánh hộ hàng về. Đoán ñược âm mưu của lão, chiều hôm sau, anh mang theo một chiếc mo cau khô và mấy cái ñục ñạc. Đến bờ sông ñã thấy một ñôi bồ ñậy nắp chằng dây ñể ñó, anh liền vỗ vào mo cau, mo phát thành những tiếng lộp bộp như tiếng ngựa chạy. Anh lại lắc ñục ñạc nghe tiếng loong coong, còn miệng thì la lối:

- Gánh gồng của ai ñể giữa ñường kia chắn lối không cho ngựa quan ñi à?

Ngồi trong bồ, phú ông nghe tiếng la, tưởng là ngựa quan sắp tới thật nên ñâm hoảng, lúng túng thế nào ñể bồ lăn mấy vòng rồi rơi tõm xuống sông. Anh chàng ñể cho lão làm một bụng nước rồi mới giả hộ hốt hoảng xuống vớt lên. Lần ấy về nhà, anh hỏi: - "Thầy có giận con không, thầy?''. Lão cười gượng: - "Giận mày tao ở với ai?".

Thấy kỳ hạn sắp hết mà vẫn chưa làm ñược phú ông nổi giận, anh chàng tỏ ra lo lắng hết sức. Hôm sau, người ta thấy anh quảy ñôi sọt ra ñi. Được một lúc, anh chạy về gọi chủ rối rít: - "Thầy ơi, con úp ñược một con phượng hoàng ñất rất ñẹp. Thò tay vào mà bắt thì sợ nó sổng mất tiếc của. Thầy ra giữ hộ con, ñể

con còn tìm lưới bủa xung quanh mà bắt cho chắc. Con ñã chặn lên mấy hòn ñá, thầy ra ngay ñi". Phú ông vốn thích nuôi chim, nghe nói rất mừng, liền ra chỗ

dặn thì thấy có chiếc nón úp giữa ñường có dằn mấy hòn ñá, bèn sụp xuống ôm lấy nón.

1323

https://thuviensach.vn

Vừa lúc ấy, có vua và quan lính trẩy qua, nhìn thấy một người nằm phủ phục khư khư ôm lấy chiếc nón, vua bèn cho dừng lại hỏi:

- Nhà ngươi làm gì thế này?

Phú ông ñáp:

- Tâu bệ hạ, kẻ tiện dân này có úp ñược một con phượng hoàng ñất rất ñẹp. Nó ở trong nón này. Hiện ñang chờ người về lấy lưới ra bắt kẻo nó sổng.

Nghe nói phượng hoàng ñất, vua không ngăn ñược tò mò, vội truyền cho quân lính tìm cách bắt ngay cho vua xem, không ñợi ñưa lưới. Nhưng khi giở chiếc nón lên thì chỉ thấy lù lù một ñống phân trâu, chẳng có phượng hoàng ñất nào cả.

Giận vì có kẻ dám trắng trợn ñánh lừa mình, vua thét lính nọc phú ông ra ñánh một trận nhừ tử. Đợi chờ vua quan và lính tráng ñi rồi, anh chàng mới từ trong bụi chạy ra ñỡ phú ông dậy xoa bóp, rồi hỏi: - "Thầy có giận con không, thầy?".

Phú ông tức quá ñáp: - "Mày làm cho ông suýt mất ñầu, không giận mày sao ñược!".

Mấy ngày sau người ta thấy nhà phú ông có ñám cưới, ấy là ñám cưới của chàng trai lấy con gái chủ nhà mà anh ñã thắng cuộc1.

KHẢO DỊ

Truyện của ta với truyện Không bao giờ biết giận của dân tộc Nùng2 và truyện Kén rể của dân tộc Cham-pa3 gần như là một, chỉ có khác một vài chi tiết không quan trọng, ví dụ bên ta là vua, là phượng hoàng ñất, thì bên Nùng, bên Champa là quan, là chim lửa trời, hay bên ta là một gánh bồ hàng (không nói là hàng gì) còn bên Nùng là gánh bông, bên Cham-pa là gánh lúa, v.v...

Các truyện trên có nhiều dị bản ở các dân tộc. Trước hết là truyện của Pháp: Jăng và Pi-e.

Một người mẹ có hai ñứa con. Pi-e là em ñến ở tớ với một người, ñòi một trăm ñồng e-cu một năm. - "Được", chủ ñáp, "nhưng nếu một trong hai chúng ta ai tỏ

ra giận dữ ñiều gì thì sẽ bị ñánh gẫy lưng". Mới ñược tám ngày, chủ tớ cãi nhau.

Pi-e tức giận, là chủ ñánh ñau ñuổi về. Jăng nghe nói, bèn cũng ñến ở và chịu nhận ñiều kiện trên. Chủ sai ñánh xe ñi chợ bán hạt cây. Hắn bán hết tất, cả xe lẫn ngựa rồi ñưa tiền cho em. Anh hỏi chủ: - "Có giận không?" - "Giận gì cái vặt 1 Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I; và lời kể của người Việt-trì.

2 Xem Truyện cổ Tày - Nùng của Hoàng Quyết, ñã dẫn.

3 Xem Truyện cổ Chăm, sách ñã dẫn .

1324

https://thuviensach.vn

ấy". Hôm khác, chủ sai ñi chặt cây "sên" to nhất, cốt ñể cho anh không làm ñược thì phát cáu. Anh bán cả xe bốn ngựa rồi về tay không. Chủ hỏi, anh ñáp: - "Xe ñể ở bìa rừng vì không chuyền cây ra ñược". Rồi hỏi: "Có giận tôi không?" -

"Không".

Hôm khác, hai vợ chồng chủ ngồi ăn cơm không gọi anh ăn. Đang ñập lúa, anh ñem lúa bán lấy tiền, vào quán chén ngon lành. Chủ hỏi: - "Lúa ñể ñâu?".

Đáp: - "Ông không cho tôi ăn, tôi phải bán kiếm tiền ñánh chén". Rồi hỏi: - "Có giận không?". - "Không".

Hôm khác chủ sai anh ñi chăn lợn ở một cánh ñồng có lão chằng (ô-gơ-rơ), cốt mượn tay lão ăn thịt hộ. Jăng mang theo một con chim sẻ, nên khi thi ném xa với lão, anh ñược cuộc. Hai người lại thi ăn. Trong khi ăn, Jăng lén cho thức ăn vào một cái túi ñeo trước bụng. Ăn xong anh lấy dao rạch túi làm bộ rạch bao tử, thức ăn trào ra. Lão chằng không chịu thua, nhờ anh rạch hộ bao tử của mình như kiểu anh ñã làm. Lão chết. Anh cắt tất cả ñuôi lợn, ñem lợn ñi bán rồi cắm ñuôi xuống bùn như một tình tiết trong truyện Nói dối như Cuội của ta (số 60, tập II). Lúc về chủ hỏi: - "Lợn ñâu?". Đáp: - "Chúng chui tất cả xuống bãi lầy, nhưng vẫn còn thấy ñuôi". Chủ ñi kéo ñuôi lợn, dĩ nhiên bị tưng hửng. Anh hỏi chủ: - "Có giận không?". - "Không". Chủ lại sai anh ñi chăn ngỗng. Anh bán mất một vài con, rồi về báo tin là có một con thú ăn mất ngỗng. Hỏi: - "Có giận không?". - "Không".

Hôm sau vợ chủ ñòi ñi rình. Anh nghe lỏm ñược, bèn bảo chủ cho mình mượn khẩu súng ñể rình bắn con thú ñã ăn thịt ngỗng. Vợ chủ nấp trong bụi, anh cho một mồi ngã lăn quay. Sau ñó anh hỏi chủ: - "Có giận không?". - "Mày giết vợ

tao sao tao lại không giận?". Anh bèn ñánh chủ gãy lưng như ñã giao ước.

Truyện này phổ biến gần như khắp châu Âu. Phần lớn ñều thống nhất ñiều giao ước "không ñược giận", một số khác ñổi rằng "không ñược tiếc rẻ". Còn về

hình phạt thì hầu hết là lột da lưng, ở truyện của người Mô-ra-vi (Moravie) thì cắt mũi, ở người Đức và Bắc Pháp thì cắt tai, v.v ...

Truyện của Ấn-ñộ phổ biến trong các dân tộc theo ñạo Hồi:

Có hai anh em là Ha-lam-da-ña và Ha-ram-da-ña. Người anh ñi làm công cho một lão chánh án (qua-di) với ñiều kiện: nếu anh tự tiện bỏ tôi, tôi cắt tai và mũi anh, và ngược lại, cũng thế. Còn thức ăn thì phải cho ñầy mỗi lá một ngày. Chủ

sai anh ñi chăn bò, dê, mỗi ngày cho ăn cơm ñổ ñầy một lá ta-ma-ranh (lá bé như

lá ña). Anh kêu ăn ít quá không ñủ sống. Chủ vin vào ñiều giao ước, không giải quyết. Cuối cùng anh không chịu nổi, bỏ ñi, bị chủ cắt tai và mũi. Đến lượt người em cũng ñến xin làm công. Khi ăn, anh ñưa ra một tàu lá chuối. Chủ

không có lý do từ chối. Sau ñó anh giết một con dê ñãi bạn. Ngày hôm sau, anh bán luôn mười hai con dê, bốn con bò. Lúc về nói với chủ: - "Trời thương hại tôi 1325

https://thuviensach.vn

cứu tôi thoát nạn". Chủ hỏi: - "Sao?". - "Một lũ chó sói mang ñi bốn bò, mười hai dê, may tôi trèo cây mới thoát".

Ngày hôm sau nữa, chủ sai cưỡi ngựa ñi có việc. Anh bán luôn con ngựa, chỉ

xin cái ñuôi. Về nhà anh ñút ñuôi ngựa vào lỗ chuột rúc, lèn kỹ. Sáng dậy anh kêu với chủ: - "Ô, ngựa bị chuột bắt mất rồi. Chỉ còn thò ra nửa cái ñuôi". Chủ

ñến kéo dĩ nhiên ñuôi bật ra. Anh kêu: - "Thôi! Thế là chuột ăn hết ngựa rồi!".

Lão chánh án sạt nghiệp, phải cho anh về. Anh cắt mũi và tai lão theo giao ước.

Truyện của dân tộc Xa-ri-cô-li (Saricolic) ở Trung Á:

Một người cha sắp chết bảo ba ñứa con chớ có ñến gần một cái cối xay nọ, ở

ñó có một ông già chột sẽ ăn thịt. Cha chết, người anh cả không nghe lời, ñến chỗ cối xay, ông già nhận nuôi làm con. Ông sai anh quét dọn chuồng lừa.

"Nhưng, ông nói, ta có cái tật: nếu ai giận ta thì ta móc mắt, còn nếu ta giận ai, ta cũng cho người ấy làm như vậy". - "Vâng!". - Anh ñáp. Hết ngày mà chưa dọn phân xong. Nản quá anh trở về chỗ cối xay ném dụng cụ xuống ñất. Ông già hỏi:

- "Anh giận ư?". - "Sao lại không? Ông bắt tôi làm quá cực". Ông già nhảy tới móc con mắt anh. Ít lâu sau, người em thứ hai lại ñến. Sau khi anh này quét dọn xong, ông già bảo anh ñi kiếm củi, nhưng lại bảo riêng con lừa rằng. - "Khi nào nó chất củi lên lưng thì mày nằm xuống". Lừa làm ñúng như thế. Anh chàng bèn cắt một tai lừa. Tự nhiên lừa tỏ ra thuần hơn trước. Khi ông già thấy tai lừa bị

cắt liền hỏi anh tại sao lại làm như thế. Anh hỏi lại: - "Lão có giận tôi chăng?".

Ông già ñáp: - "Ừ", anh bèn nhảy tới móc mắt lão và lão chết.

Truyện của người Xơ-ri Lan-ca (Sri Lanka):

Một tên chúa làng (ga-ma-ra-la) có cái tật hễ thấy ai thở dài thì tỏ ra ghê tởm.

Khi hắn thấy ai làm thế thì lập tức nhảy xổ vào người khốn nạn, cắt ñứt mũi. Có một anh cả trong hai anh em ñến làm việc với chúa làng này, và vì thế bị hắn cắt mất mũi. Trở về, anh kể lại cho em nghe. Em là Hốc-ca quyết báo thù. Bèn vào xin làm ñầy tớ cho lên chúa làng ấy. Từ ñó anh chơi nhiều ngón khiến chủ hiểu rằng ñây không phải là một kẻ vô lại, mà là một tên ranh mãnh. Nghĩ vậy, chủ

buông tiếng thở dài. Hốc-ca ñã rình sẵn bèn nhảy tới cắt mũi chủ.

Truyện của người Áp-ga-ni-xtăng (Afghanistan):

Một chàng trẻ tuổi ñến làm việc cho một người với ñiều kiện: chủ phải cung cấp cho tớ một cày, một ñôi bò. Về phía tớ thì phải hàng ngày gieo một giỏ hạt và kiếm củi cũng như thức ăn cho gia ñình. Ai làm không ñúng bị cắt mũi. Ngày hôm ấy, ñầy tớ làm không tròn công việc bị chủ cắt mũi. Người anh về kể

chuyện cho em nghe. Em lại ñến xin làm việc, nhận những ñiều kiện ñã nêu. Ra ñồng, anh ñổ hạt xuống ñất, giết một bò và bẻ gãy cày. Lúc về nói là ñã làm 1326

https://thuviensach.vn

xong. Ngày thứ hai, người em cũng lại làm như thế. Đến ngày thứ ba, chủ không thể cung cấp hạt giống, cày và bò nữa nên lại bị anh cắt mất mũi1.

Truyện của người Đun-gan:

Một bà mẹ có ba con trai. Người anh cả ñược mẹ cho ñi học ở nhà một ông quan. Viên quan này giao hẹn với anh phải làm xong công việc nếu không thì bị

giết. Hắn ñưa cho anh một cái rây bột bảo lấy rây ấy ñi múc nước cho hắn. Dĩ

nhiên anh không thể nào hoàn thành phần việc ñược giao và bị hắn giết. Đến lượt người con thứ hai của bà mẹ lại ñến học và chịu chung số phận. Biết ñược chuyện này, người con út quyết trả thù. Bèn tìm ñến nhận ñiều kiện của viên quan. Anh lấy nhựa gắn ñáy rây và múc ñược nước ñưa về trước vẻ mặt kinh sợ

của chủ. Thế là anh trả ñược món nợ: trước tiên anh giết ñứa con của hắn, rồi ñến hắn và vợ hắn. Đoạn chiếm tất cả gia sản rồi trở về2 .

1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn

2 Theo Rip-tin (B. Riftine) và Kha-xa-nốp (M. Khassanov), sách ñã dẫn.

1327

https://thuviensach.vn

200. CÁI CHẾT CỦA BỐN ÔNG SƯ

Xưa có một người làm nghề kiếm mật ong và sáp nuôi thân. Hàng ngày ông ta ñeo trên lưng một chiếc gùi1, tay cầm cán có buộc bùi nhùi và giẻ ñi vào rừng tìm tổ ong. Một hôm ñang ñi trên một con ñường vắng, ông bỗng nghe ong kêu vù vù, ngẩng nhìn lên thì thấy một tổ ong mật. Mừng quá, bèn như thường lệ, ông ñốt bùi nhùi rồi trèo lên cây ñuổi ong ñi ñể gỡ lấy sáp và mật. Nhưng tổ ong hôm ấy lớn quá, ông thu ñược một gùi ñầy ắp nên không thể xuống ñược, vì cây vốn ñã khó trèo, lại sợ không khéo ñổ hết mật thì uổng. Đành phải ngồi lại ở một cành chẽ ba, ñợi có người ñi qua nhờ họ giúp cho xuống. Đợi ñến trưa, ông bỗng nhác thấy bóng một con voi sắp sửa ñi tới, trên ñầu có một thằng nài. Người kiếm mật mừng quá, bèn nói lớn:

- Anh nài ơi anh nài! Vì tôi lấy ñược nhiều mật và sáp mà cây lại khó xuống, anh hãy làm ơn ñỡ tôi một tí, tôi sẽ chia cho một nửa về mà dùng.

Từ xa, anh nài ñã nhìn thấy thế cheo leo của người kiếm mật, liền nghĩ ngay một cách giúp bèn ñáp:

- Ông hãy leo nhanh ra phía ngoài nhánh cây, hai tay nắm lấy nhánh rồi buông thõng chân xuống, tôi ñứng ở lưng voi, tôi sẽ ñỡ ông. Mau lên!

Nói ñoạn anh nài bèn ñứng dậy chuẩn bị tư thế chờ voi ñến nơi ñể kịp thời ñỡ

người kiếm mật. Nhưng khi hai tay anh nài nắm lấy hai chân người kiếm mật, thì con voi tưởng là giục nó ñi nhanh, bèn cứ thẳng ñường rảo bước. Thành thử

nài ta hổng chân, ñã không ñỡ ñược người kiếm mật mà lại ñu người vào chân ông ta. Về phía người kiếm mật ñã ñeo một gùi nặng sau lưng lại ñeo thêm một khối nặng ở dưới chân, bên càu nhàu:

- Ối! Anh hãy buông tôi ra mau, không có nhánh cây mà gãy, cả hai rơi xuống gãy cổ chết hết bây giờ.

Nài ta cũng nổi xung nhưng nén giận, nói:

- Buông sao ñược! Buông thì què mất còn gì. Tôi không ngờ vì ông mà phải thế này. Thôi ông hãy níu cho chắc ñừng có buông mà chết cả ñôi.

Thế là cả hai rên rỉ trên cây cao, riêng nài ta vẫn bám chặt vào hai chân người kiếm mật.

May sao, chỉ chừng giập bã trầu, bỗng có bốn ông sư ñi làm ñám về qua ñó.

Thấy họ, hai người mừng rỡ như gặp cứu tinh, bèn nói chõ xuống:

1 Gùi: ñồ ñựng của người miền núi ñan bằng tre có dây ñeo vai khi ñi ñường như kiểu mang

"xắc" ngày nay.

1328

https://thuviensach.vn

- Bạch các thầy, xin các thầy hãy thương lấy chúng tôi. Cứu ñược một người phúc ñẳng hà sa. Có sáp ñầy gùi ñây, chúng tôi xin dâng tất cả ñể cúng Phật.

Bốn nhà tu hành "phát bồ ñề tâm", vội nghĩ cách cứu hai người bị cảnh nguy cấp. Họ ñều bối rối không biết tính thế nào. Sau cùng có một người hiến kế giở

tấm vải bọc quyển kinh ra, buộc mỗi góc tấm vải vào cổ một người, và ai nấy ñều ñứng ưỡn cổ ra phía sau, thủ thế dưới chỗ nhánh cây cho hai người kia nhảy xuống ñúng vào giữa tấm vải.

Như vậy dù vải có rách thì cũng không làm cho họ ñau ñớn, ít nhất là khỏi chết oan mạng. Nghe nói, cả ba vị sư kia ñều lấy làm phải, và họ bắt tay vào làm ngay. Xong, họ ra hiệu. Trên cây cả hai người buông tay rơi trúng ñích, lăn vào lòng tấm vải. Nhưng thật là bất ngờ. Vì quá nặng, nên bốn cái ñầu trọc va vào nhau quá mạnh, chết ngay tại chỗ, không kịp la. Hai người kia thấy vậy, nghĩ

ñến gông cùm ñang chờ mình ở công ñường, nên không ai bảo ai, trốn ngay tắp lự.

Gần chỗ xảy ra tai nạn không xa, có một cái quán bán rượu. Chủ quán là một người ñàn bà, nhưng hôm ấy lại ñi vắng, mãi ñến quá trưa mới về. Thấy có bốn cái xác sư ông chết ở gần quán của mình, thì hồn vía mụ lên mây, không phải vì sợ hồn ma quấy phá, mà sợ rồi ñây quan nha lính tráng hương chức làm tình làm tội, khó lòng sống nổi. Nghĩ vậy mụ quán ñem hết can ñảm và sức lực lần lượt lôi bốn cái xác kia về phía sau quán ñể tìm cách chôn ñi cho biệt tích.

Khi mụ kéo xong cái xác thứ tư thì ngoài cửa bỗng có một người ñi vào. Mụ

quán xanh mắt tường việc của mình ñã bại lộ. Vừa ló mặt ra nhìn, mụ mới biết ñó là một lão sãi1, khách hàng quen thuộc vẫn hay ñến quán mụ ñể thỉnh thoảng làm vài chén ấm bụng. Chợt nghĩ ra ñược một kế, mụ quán ân cần rót cho khách một chén rượu ngon, rồi làm bộ rầu rĩ, nói:

- Tôi vô phúc có một ñứa cháu trai mấy lâu ñi ở với người ta, rồi nó mang bệnh trở về. Tôi ñã cạo ñầu cho nó ñể may ra nhờ Phật tổ tế ñộ cho khỏi tiền oan nghiệp chướng, không ngờ ngày hôm qua nó nhiễm gió ñộc mà chết. Tôi già cả

chẳng biết tính liệu làm sao, thật là cơ khổ.

Sãi ta vốn quen nghề chôn cất thuê, liền ñáp ngay:

- Khó gì việc ấy. Chỉ một vài nhát thuổng là xong, tôi sẽ giúp cho mụ. Còn công xá thì mụ cho tôi vài bầu rượu là ñủ.

Mụ quán không từ chối tấm nhiệt tình của sãi, bèn nói:

- Lão cứ giúp tôi chu tất, rồi muốn uống bao nhiêu cứ ñến ñây mà uống, tôi có tiếc gì.

1 Sãi chỉ những người làm một số nghề lao ñộng nhất ñịnh, như chôn ma thuê, chèo ñò, phục dịch nhà chùa, v.v ...

1329

https://thuviensach.vn

- Thế thì mượn cho tôi một cái cuốc, một cái thuổng, chập tối tôi sẽ ñến.

Chập tối lão sãi ñến rất ñúng hẹn. Mụ quán ñã lấy chiếu bọc cái xác thứ nhất bó thành một bó. Lão vác lên vai rồi cầm cuốc thuổng dò dẫm ñi lên cồn hoang quen thuộc sau khi phải qua một cái cầu tre gập ghềnh.

Nhưng khi lão chôn xong, vừa về quán ñã thấy mụ quán ñang ngồi khóc trước một bó chiếu ñặt giữa quán. Lão chưng hửng:

- Lạ chưa, lại còn xác nào ñây?

Mụ mếu máo nói:

- Lão chưa biết, cháu nó vốn mồ côi cha mẹ nên rất mến tôi. Hồi nó ñi ở, tôi phải la mắng năm hồi bảy chập, nó mới chịu ra ñi. Nay nó chết oan, không nỡ bỏ

tôi, lại tìm cách lộn trở về. Ôi cháu ơi là cháu?

Lão sãi sờ vào ñầu quả thấy cái ñầu trọc, thì tỏ vẻ tin, nói:

- Lạ quá! Thôi ñược, tôi sẽ mang ñi xa hơn và ñào sâu hơn, coi thử nó có về

ñược nữa hay không?

Thế rồi cầm bát rượu của mụ quán trao cho, lão làm một tợp rồi vác bó chiếu cắm cổ ra ñi.

Nhưng lúc lão ta về quán lần thứ hai thì lại ñã thấy một bó chiếu ñặt nằm giữa quán như trước. Lão không còn hiểu thế nào nữa, hỏi dồn:

- Lạ chửa. Nó vẫn còn về sao?

Mụ trả lời nước mắt giàn giụa:

- Tôi ñã dặn rồi, không ñào sâu chôn chặt thì nó còn làm khổ cả tôi và ông.

Cháu tôi thiêng lắm.

- Thôi ñược, lần này tôi chôn thì không thể nào về ñược nữa.

Nói rồi lão lại vác bó chiếu lên vai ra ñi. Nhưng lần thứ ba trở về lão lại thấy lù lù giữa quán một bó chiếu như cũ. Lão dụi mắt nhìn cho rõ. Vẫn cái ñầu trọc lấp ló trong chiếu.

Lần này mụ quán làm mặt giận, nói:

- Tôi tưởng lão ñã quen với việc ñó, có ngờ ñâu cứ ñể nó lộn về mãi thế này.

Thật là cháu tôi làm tội làm tình lão mà rồi ñêm nay nó còn làm phiền tôi ñến ñâu.

Sãi ta tuy bực hết sức nhưng cũng dịu giọng:

- Cả ñời tôi chôn biết bao nhiêu là xác rồi, chưa bao giờ tôi thấy lạ lùng như

hôm nay. Thôi mụ bớt giận. Để tôi chôn lần nữa coi. Nếu nó còn về thì tôi thề

không làm cái nghề này nữa.

1330

https://thuviensach.vn

Nói rồi lão lại vác bó chiếu ñi. Đến một nơi xa, lão ñào lỗ sâu quá ñầu người rồi mới bỏ bó chiếu xuống, lại nện ñất thật chặt mới ra về.

Khi lão về ñến cầu, tuy ñêm hôm tối tăm, lão vẫn nhận ra một cái bóng như

bóng người ñang ngồi xổm ở mép cầu. Tiến lại gần: lão ñã nhìn thấy thấp thoáng một cái ñầu trọc. Lão chép miệng: - "Chết thật. Cả ñêm nay, tao những khổ sở

về mày. Mày có quyến luyến bác mày cũng phải nể tao với chứ. Tao ñã vì mày ñào sâu chôn chặt ñến bốn lần rồi, vậy mà bây giờ mày còn ñịnh làm tội làm tình như thế nào nữa?". Số là người ngồi ở cầu vốn là một chú tiểu ñêm khuya ra ngồi phóng uế, không ngờ lại nhằm vào lúc lão sãi vừa chôn cái xác thứ tư trở

về. Thấy có người tới, tiểu ta vội ñứng dậy ñịnh ñi, nhưng lão sãi ñã cho một ñạp lộn cổ xuống sông, vừa ñạp lão vừa nói:

- Tao mệt lắm rồi, thôi lần này cho mày xuống thủy phủ ñi thôi1.

KHẢO DỊ

Cũng ở miền Nam, truyện này còn có một dị bản Bốn anh thầy chùa ñi làm ñám, kể như sau:

Có bốn thầy chùa và một hòa thượng (thầy cả) ñi làm ñám. Chủ dọn cơm, cả

năm từ chối không ăn, cốt ñể lấy tiền. Về dọc ñường bụng ñói, thấy có cây dừa có quả, bèn bàn nhau bẻ trộm ñưa về ăn. Thầy cả nói: - "Chúng ta là kẻ tu hành, dừa quẳng xuống thình thình làm ñộng ñất, người ta mà biết thì xấu hổ". Cũng như truyện trên, hắn nghĩ cách quẳng dừa xuống không có tiếng ñộng bằng cách cho bốn thầy nắm bốn chéo một tấm chăn, ñể mình leo lên hái, ném vào chăn.

Không ngờ thầy cả tham lam, hái một lúc cả buồng nặng quá. Khi thả xuống, chăn kéo mạnh, bốn người va ñầu vào nhau, chết cả. Thầy cả thất kinh chạy nhanh về chùa. Thấy một tên trộm ñang rình, thầy bảo hắn ñừng ăn trộm, thầy sẽ

thuê chôn một thầy chùa "mắc dịch" với số tiền một trăm quan, nhưng cũng dặn chôn kỹ kẻo nó về. Tên trộm nhận lời, và cũng như lão sãi trong truyện trên, mắc lừa thầy cả, mất công ñến bốn lần. Nhưng ở ñây lần thứ tư, tên trộm không chôn nữa mà ném xác xuống sông. Tiếng ñộng làm cho một người hủi trọc ñầu ngồi ở cầu giật mình ngã lộn cổ xuống sông. Hắn vội bơi vào bờ, nhưng tên trộm lại tưởng ñó là xác thầy chùa lộn trở về liền chạy xuống bờ ñập ñầu hắn xuống nước, và nói: - "Mày còn hành tội tao nữa hay thôi"2.

1 Theo Lăng-ñơ (Landes), sách ñã dẫn và Jê-ni-bren (Génibrel). Chuyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết.

2 Theo Jê-ni-bren (Génibrel), như trên.

1331

https://thuviensach.vn

Mô-típ trên ñây cũng phổ biến trong truyện của một số dân tộc, trong ñó có truyện của Căm-pu-chia là gần với truyện của ta hơn cả. Truyện này khá dài, gồm nhiều truyện nhỏ mang chất hài hước từng ñược in trên báo phát hành ở

Phnôm-pênh. Đoạn kể dưới ñây là phần cuối:

Có bốn người tuổi già ñầu hói, chưa vợ, may ñược một bà già thuận làm vợ cả

bốn. Nhưng vì bị vợ bắt phải làm việc quá mệt nên rủ nhau ñi tìm một nô lệ. Họ

gặp một anh ñan rổ giỏi, nhưng giấu nghề, ñem lên cây cọ ngồi ñan chẳng may trượt chân rơi, nhờ nắm ñược một tàu lá, rồi lại nhờ một thằng nài cứu, nhưng cũng như truyện của ta, vì voi ñi nhanh nên cuối cùng cả hai ở trong tư thế thằng nài ôm lấy chân anh ñan rổ, anh ñan rổ bám lủng lẳng vào một tàu lá (Xem Khảo dị truyện số 196). Để cứu hai người kia, ở ñây bốn người này lấy khố quấn vào cổ, mỗi người cố ưỡn về phía sau, và kết quả cả bốn ñều chết một lúc. Thấy họ

chết, hai người kia ñi báo cho bà già vợ chung của họ biết. Người này cũng bí mật kéo xác về, thuê một người làm nghề thiêu xác (chứ không phải chôn xác) thiêu giúp, và cũng thuê thiêu một xác, nhưng lại lần lượt ñưa ra ñến bốn xác, nói dối là: - "Ông thiêu thế nào mà chồng tôi ñã về ñây rồi. Ông không nhớ tôi ñã nói với ông là chồng tôi thương tôi lắm sao". Người kia sau khi thiêu ñến lần thứ tư, về dọc ñường gặp một người làm nghề ñốt than trở về. Tưởng là xác chết lại lộn về lại, người thiêu xác bảo: - "Mày thật là ñồ ác nghiệt, tao ñã phải ñốt ñến lần thú tư, thế mà bây giờ mày lại dẫn xác về ñây rồi". Nói xong hắn ôm lấy người ñốt than. Lão này chống lại, nhưng sức yếu, cuối cùng bị hắn ñánh chết ném vào lửa1.

Dị bản này ở người Thái-lan là truyện Nhà sư già muốn lấy vợ.

Một nhà sư leo lên cây, hụt tay rơi xuống, may bám ñược một cành lá thốt nốt treo lơ lửng. Nhờ bốn người tu hành khác ñi qua giúp cho xuống bằng cung cách mà họ tưởng là an toàn, như các truyện trên. Kết quả cũng thế, bốn cái ñầu va vào nhau chết cả. Trong khi nhà sư bỏ trốn, thì một người ñàn bà nhà ở gần ñấy sợ bị vạ lây bèn ñi tìm một sư già nhờ ñốt xác hộ. Sư già chỉ bằng lòng với ñiều kiện là chị ta phải lấy mình sau khi mình hoàn tục. Chị này vốn chẳng thích lấy sư già nhưng không có cách nào khác, ñành phải nhận.

Cũng như truyện trên, sư già phải ñốt ñến bốn lần. Lần thứ tư, hắn bực mình, chặt ñứt ñầu cái xác mà ñốt. Vừa lúc ấy có một nhà tu hành khác ñi ñường bị

bọn cướp chém phải ñầu, vùng thoát ñược, chạy ñến ñịnh nhờ sư già băng bó.

Không ngờ sư già lại tưởng là ma sống lại, bèn nắm lấy hắn ném vào lửa, nhưng hắn còn khỏe, vùng chống lại và cuối cùng cả hai ñều chết trong lửa. Thấy vậy người ñàn bà yên lòng vì chị ta rất không muốn kết duyên với sư già2.

1 Theo Mác-ti-ni (Martini) và Béc-na (Bernard) . Truyện dân gian Căm-pu-chia chưa hề in.

2 Theo Pháp Á tạp chí.

1332

https://thuviensach.vn

Dị bản ở người Lào cũng gần như truyện của Thái-lan: Có bốn chàng trai ñầu hói. Họ gặp hai chị em, cả bốn anh ñều thích cô em. Vì bốn anh em giống nhau như ñúc nên cô em nhầm, thành ra tằng tịu với cả bốn.

Cô chị ghen tức, một hôm bỏ thuốc ñộc trộn vào cơm dọn cho ăn làm cả bốn người cùng chết một lúc. Hoảng sợ, cô nhờ một người phu thiêu xác giúp ñỡ.

Nhưng cũng như các truyện trên, cô chị lúc ñầu ñưa ra một cái xác thuê một số

tiền là hai mươi bạt và dặn phải ñốt kỹ kẻo ma lại lộn về. Thế rồi, khi người phu thiêu xong cái xác thứ nhất, cô lại ñẩy ra cái xác thứ hai, và cứ thế lần lượt ñẩy

ra ñến cái xác thứ tư. Người phu thiêu bực mình sẵn, khi ñốt xong xác thứ tư, gặp một người ñầu trọc ñi qua. - "Mày ñi ñâu?", hắn hỏi. Người kia ñáp: - "Đi chợ" - "Đừng hòng nói dối. Tao ñốt mày bốn lần rồi mà mày còn cứ về quấy mãi". Cũng như truyện vừa kể, hắn nói rồi bèn kéo người kia vào ñống lửa, nhưng y chống lại kịch liệt, cuối cùng cả hai ñều chết1.

Người Lào còn có một truyện Bốn nhà sư, nhưng lại thuộc nhóm truyện phân xử, có kết thúc khác với truyện vừa kể:

Một người trèo cây xoài hái quả, mất thăng bằng bị ngã, cũng níu ñược một nhánh treo tòn ten trên ñường ñi. Cũng có một người nài cưỡi voi ñi qua Người kia xin giúp, hứa trả một trăm ñồng vàng. Nài ta cũng ñứng dậy giơ tay ñỡ, nhưng voi cứ trớn voi ñi, làm cho nài phải nắm lấy chân người kia và cả hai ñành treo tòn ten. Sau ñó thấy một người thợ săn ñi qua, nài ta xin biếu một trăm ñồng vàng nhờ cứu hộ. Người thợ sẵn cuối cùng giúp ñược hai gã khỏi nguy, không có chuyện chết chóc như các truyện trên.

Nhưng tiếp ñến là một cuộc cãi lộn nổ ra giữa hai người về số tiền ñã hứa.

Việc ñưa lên vua Muyn-la Tan-tai. Vua xử cho người nài phải trả hai phần ba số

tiền với lý do là chẳng những nó phải hàm ơn người thợ săn mà còn hàm ơn người hái xoài vì nếu không cơ hai cánh tay lực sĩ của người sau thì nó không tránh khỏi chết2.

Người Đức có một truyện ngụ ngôn cũng trương tự với các truyện trên: Một người ñàn bà có chồng giúp, lần lượt tống khứ ñược ba thầy tu hổ mang bằng cách ñẩy chúng vào thùng nước sôi. Người chồng thuê một người học trò say rượu ném hộ xác xuống sông. Cũng như các truyện trên, thuê thì một xác, nhưng lại ñưa ra ñến ba, cũng nói dối là ma lộn trở về, lại làm bộ mắng sao không làm chu ñáo. Quẳng ñến lần thứ ba, người học trò thấy một tu sĩ ñi chơi, tưởng là ma lại trở về nữa, bèn ôm lấy tu sĩ vứt nốt xuống sông.

1 Theo Bren-gơ (Brengues) . Truyện dân gian Lào, trong Tạp chí Đông-dương số 1 (1904).

2 Theo BEFEO, tập XVII, số 5 (1917) .

1333

https://thuviensach.vn

Một loạt chuyện sau ñây tuy có khác nội dung, nhưng cũng cùng một loại với các truyện ñã kể. Truyện của Pháp: Jăng nghèo và Jăng giàu: Một bà già có hai con trai, bao nhiêu của nả bà ta cho người con thứ tất (Jăng giàu), còn con ñầu lòng ñã có vợ con thì không ñược gì (Jăng nghèo). Người anh thường bảo em: - "Thế là mày ăn trộm của tao, nhưng rồi tao sẽ lấy lại". Một hôm mẹ ốm, em mời anh ñến nhà. Người anh cho mẹ mình ăn một thứ bánh ñể

ñã bảy năm. Mẹ chết. Người anh bảo em mặc quần áo ñeo trang sức vào xác cho ñẹp và ñưa chôn. Đêm lại, anh lại ñào lên mang ñến nhà em ñặt ở máng ngựa.

Sáng dậy, người em thấy thế sợ quá, gọi anh ñến nhờ chôn. Anh ñòi phải nhiều tiền. Đêm, anh lại mang xác mẹ ñặt trên tường nhà của một nam tước gần cây táo, lại ñặt một quả táo ở bên cạnh. Nam tước dậy tưởng là ăn trộm liền ñẩy xuống khỏi tường. Khi thấy xác chết sợ quá, mời Jăng nghèo tới nhờ chôn hộ.

Hắn ñòi phải có tám chục nghìn quan. Chờ tối, hắn lại mang xác tới nhà một tu sĩ, gọi nhỏ bằng một giọng thê thảm: - "Hối lỗi ñi tu sĩ, hối lỗi vì Chúa". Tu sĩ

dậy thấy xác, khẩn khoản thuê Jăng nghèo mười bảy nghìn quan, nhờ chôn. Hắn ta lại mua một con lừa cột xác mẹ lên lưng với tư thế ñang ngồi và dắt lừa ñi chợ. Đến chợ, hắn ñể lừa ñi tự do, lừa giẫm phải hàng ñồ gốm. Lão hàng gốm ném một hòn ñá, cái xác ngã lăn ra. Jăng nghèo bắt vạ, lại ñược một mẻ tiền nữa.

Truyện của người Ê-cốt-xcơ (Écosse):

Có hai anh em: anh thì giàu có, còn em nghèo xác xơ. Nhà người em có người ñầy tớ mưu trí. Trong nhà chỉ toàn ăn lương khô, người ñầy tớ bảo tội gì mà không ñi ăn trộm con bò cái của người anh. Người anh mất bò, không bắt ñược quả tang, bèn cho mẹ vợ nằm vào một thùng kín có khoét lỗ thở, ñoạn giả bộ gửi thùng ở nhà em, kỳ thực là ñể nghe ngóng xem có phải em ăn trộm con bò của mình không. Đầy tớ biết là trong thùng có người, bèn lấy miếng pho-mát nút lỗ

lại. Khi người anh ñem thùng về, thấy mẹ vợ ñã chết, bèn ñưa ñi chôn. Đêm lại ñầy tớ ñào lên lấy vải khâm liệm, rồi ñặt xác trong nhà người anh cho ngồi gần lò sưởi, que cời lửa ñặt ở ñầu gối. Sáng ñậy, người anh hoảng sợ, phải ñi kiếm em nhờ chôn hộ. Em ñòi tiền công cao mới chôn.

Lần thứ hai, ñầy tớ lại ñào lấy xác cho ñứng ở bàn. Rồi lại ñến lượt ñào lên ñặt ở chuồng ngựa, buộc xác lên lưng ngựa con. Mỗi lần như thế, người anh lại phải nhờ em chôn, muốn lấy bao nhiêu tiền công cũng trả. Sau người em trở nên giàu bằng anh.

Cũng như truyện vừa kể, ở truyện của người Xu-áp-bơ cũng có tình tiết: Một mục sư cho mẹ vợ nằm trong thùng kín ñể dò la con lợn bị mất, vì ngờ

cho người giữ ñồ thánh ăn trộm của mình. Người này biết việc ñó bèn ñốt một miếng lưu huỳnh, người ñàn bà nằm trong thùng bị ngạt mà chết. Mục sư sợ

người ta cho là mình tiếc của (vì lúc bà nhạc ốm không gọi thầy thuốc) nên khẩn 1334

https://thuviensach.vn

khoản nhờ người giữ ñồ thánh bí mật chôn hộ với một số tiền lớn. Người này lén mang xác ñặt ở kho lúa của mục sư. Sáng dậy, mục sư trông thấy kinh hoảng, cho là bà mẹ vợ mình vốn là một tay phù thủy nên hay trở về. Lại nhờ hắn chôn lần thứ hai với số tiền một trăm ñồng. Hắn mang xác vào rừng. Trong khi ñi ñường, gặp một người bán hàng rong ñang ngủ, hắn lén bỏ xác vào thùng hàng.

Tỉnh dậy, người bán hàng không ngờ gì cả cứ thế chở thùng thẳng ñến cho khách hàng mà khách hàng hôm ấy lại là mục sư. Mục sư mở thùng lại thấy xác bà nhạc thì thất kinh, lại phải thuê hắn - người giữ ñồ thánh - hai trăm ñồng, và thêm hai trăm ñồng nữa ñể hắn chôn thế nào cho ñừng trở về.

Truyện của người Bồ-ñào-nha (Portugal) phần nào giống với truyện của Pháp: Có hai anh em trai, anh chiếm hết gia tài của bố mẹ ñể lại, em có nhiều con thì lại rất túng bấn. Một hôm một con bê của người anh rơi xuống rãnh. Mấy ñứa con của người em làm thịt chén và cho bố ăn. Ở ñây cũng có chuyện người nằm trong thùng kín như hai truyện vừa kể, nhưng không phải bà nhạc, mà là vợ của người anh. Khi mấy ñứa con người em cao hứng kể lại chuyện bắt trộm con bê, mụ ñàn bà trong thùng nghe ñược không ngăn nổi cơn giận dữ. Nghe trong thùng có tiếng ñộng, mấy ñứa tưởng là chuột, bèn ñổ nước sôi vào chỗ có lỗ vì không biết ñó là lỗ thở. Mang thùng về thì vợ ñã chết, người anh tưởng là bị

Chúa Trời phạt vì ñã nghi bậy cho em. Trước khi chôn, người ta ñặt xác ở nhà thờ. Đêm lại, em tới lột hết ñồ trang sức và ñặt dựng ñứng xác trên bàn thờ.

Sáng dậy, mọi người trông thấy, khiếp ñảm. Sau khi chôn xong, em lại ñào lên lấy ñồ trang sức một lần nữa, rồi bỏ vào trong một cái túi ñựng lợn mà một bọn học trò ñã dùng ñể ăn trộm một con lợn nhưng chưa ñưa ñi thoát. Bọn này khi mở túi ñể lấy lợn, thấy cái xác, liền dựng xác trước cửa một nhà nọ. Người nhà này tưởng là kẻ trộm, nên ñánh thẳng tay. Thấy kẻ trộm ngã xuống mới biết là ñã chết, hắn bèn cột xác lên lưng một con lừa.

Sau nhiều cuộc phiêu lưu nữa, cái xác lại tình cờ trở về nhà người anh, và người này phải trả cho em phần tài sản ñã chiếm ñoạt ñể hy vọng vợ mình ñược Chúa tha tội không trở về nữa1.

1 Đều theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn.

1335

https://thuviensach.vn

201. HAI BẢY MƯỜI BA

Ngày xưa, ở huyện Hà-ñông thuộc tỉnh Quảng có hai vợ chồng nhà nọ, chồng quen thói lấn lướt vợ, nhưng vợ cũng không phải tay vừa.

Một hôm nhà có giỗ. Người vợ nấu một nồi chè ñể cúng. Chè nấu xong, vợ lần lượt múc vào bát. Nhưng vì mâm ở bếp còn bận, nên vợ cứ hai tay hai bát bưng lên cho chồng bày lên bàn thờ. Cứ như thế, vợ lần lượt bưng ñến bảy chuyến mới hết. Vợ lẩm bẩm một mình: - "Bảy chuyến vị chi là mười bốn bát".

Chồng xếp tới xếp lui mấy bát chè vào lòng mâm trên bàn thờ. Cuối cùng thấy thừa một bát, xếp gọn thế nào cũng không ñể lọt. Bụng bảo dạ: - "Chẳng lẽ lại ñặt nó lẻ loi ra ngoài mâm. Thôi, sẵn dịp vắng vẻ không có ai, ta hãy nếm thử, chắc vợ mình cũng chẳng ñếm ñâu mà biết". Nghĩ vậy nhân lúc vợ còn loay hoay sau nhà, chồng bèn lấy bát chè thừa ñưa ra sau bàn thờ húp lấy húp ñể. Húp xong, hắn ra bể cạn rửa, rồi ñi vào bếp úp cái bát sạch vào rổ. Đoạn trở lên nhà trên làm nốt công việc khác.

Đến chừng cúng xong, bưng mâm chè xuống, người vợ ngẩn ra khi thấy ñếm ñi ñếm lại mấy lần vẫn cứ thiếu một bát chè. Vợ tự hỏi: - "Quái, chắc là chồng ta ăn, hay là trong khi xếp làm ñổ mất một. Ta phải tìm cho ra lẽ mới ñược". Nghĩ

vậy vợ bèn hỏi chồng:

- Tại sao lại thiếu một bát chè?

Chồng làm ra vẻ tự nhiên:

- Ủa, mình bưng lên bao nhiêu thì tôi bày ra bấy nhiêu ñó.

Vợ phân trần:

- Tôi bưng lên cả thảy là bảy lần, mỗi lần hai bát, hai bảy mười bốn. Đầu ñuôi là thế. Tại sao bây giờ chỉ còn mười ba?

Chồng không ngờ vợ ñã có ñếm hẳn hoi, nhưng chẳng lẽ bây giờ lại nhận là mình ăn thì ñâm ngượng. - "Nhận mình ăn cũng chẳng sao, nhưng có nhận thì nhận ngay từ ñầu, ñể ñến bây giờ ñã muộn". Bèn làm mặt giận:

- Tôi biết ñâu ñấy. Hay là mình nghi cho tôi ăn chăng?

Vợ không nhịn ñược:

- Còn gì nữa. Trong nhà lúc ấy chỉ có tôi với mình, con thì ñi vắng. Vậy chẳng lẽ ai vào ñây mà nuốt mất bát chè.

Đến ñây chồng ñỏ mặt tía tai, sừng sộ:

1336

https://thuviensach.vn

- Mày bảo tao ăn thì tang chứng ñâu? À quân này láo!

Nói rồi chồng sấn lại. Vợ không xuống nước, nhất quyết ñổ riệt cho chồng ăn vụng. Thế là một cuộc xô xát xảy ra giữa hai người, ñi liền theo là mâm bát ñổ

vỡ, bàn ghế xiêu vẹo. Bữa giỗ vì thế không những mất ngon mà còn thiệt hại cả

ñơn lẫn kép.

*

* *

Thấy mình nắm chắc phần ñúng trong tay, không ngờ kết quả lại ñến thế, người vợ vừa ñau thân vừa giận ñời, bèn phát ñơn kiện lên quan.

Biết vậy, người chồng từ chỗ hung hăng chuyển sang lo lắng. Hắn nghĩ bụng: -

"Nếu nó làm ra chuyện thì chuyến này không những xấu hổ với bà con làng xóm mà rồi ñây còn khó ăn khó nói với con cái trong nhà!". Hắn bèn mang lễ vật lên lo lót quan, xin quan gỡ cho ñể khỏi "mất mặt". Nhìn món lễ vật hậu hĩ, quan gật gù:

- Được ñược, ta sẽ lo cho êm thắm.

Hôm ra trước công ñường, sau khi nghe nguyên cáo trình bày, quan phán:

- Giỗ là giỗ ông bà nhà nó, không lẽ nó lại thất lễ với ông bà. Hơn nữa hai bảy không nhất thiết là mười bốn, cũng có khi hai bảy mười ba kia ñấy. Này, hãy ngước mắt nhìn những ñường ñòn tay trên mái công ñường mà xem. Mái trước bảy ñường, mái sau cũng bảy ñường. Vậy mà hai bảy chỉ có mười ba thôi. Đó, cả vợ lẫn chồng hãy mở to con mắt thử ñếm xem có ñích là hai bảy mười ba không?

Vợ chồng cùng ngửa mặt lên nhìn. Chồng chịu là quan có tài. Nhưng vợ thì còn muốn cãi lại. Quan ñập bàn phán tiếp:

- Thánh nhân có nói: "Phu xướng phụ tùy". Vợ chồng chúng bay hãy dẫn nhau về ăn ở hòa thuận, ñừng có bày ñiều kiện tụng làm cho thiên hạ chê cười. Lần này ta tha cho, lần sau tái phạm ta sẽ phạt nặng.

Nói rồi thét lính ñuổi cả vợ lẫn chồng ra khỏi công ñường.

Khi họ về ñến nhà, bà con xóm giềng tới hỏi thăm. Giữa lúc người chồng hoa chân múa tay có vẻ thích chí, thì người vợ than:

Nực cười ông huyện Hà-ñông,

Xử vị lòng chồng hai bảy mười ba.

Không nghe tan cửa hại nhà,

1337

https://thuviensach.vn

Nghe thì hai bảy mười ba cực lòng1.

Người ta còn nói câu tục ngữ: "Cha mẹ nói oan, quan nói hiếp, chồng có nghiệp nói thừa" là do truyện trên mà ra.

KHẢO DỊ

Một dị bản khác cũng kể như trên, duy ví dụ của quan về hai bảy mười ba không phải là những ñường ñòn tay của hai mái công ñường mà là con số ñếm ñược từ tháng Bảy này cho ñến tháng Bảy khác. "Đây này", quan nói, "ta tính cho nghe: tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín, tháng Mười, tháng Một, tháng Chạp, tháng Giêng, tháng Hai, tháng Ba, tháng Tư, tháng Năm, tháng Sáu, tháng Bảy. Đó chúng mày tính lại xem có phải hai lần bảy là mười ba không2?".

1 Theo lời kể của người Quảng-nam.

2 Theo Bách khoa, số 357 (1971) .

1338

https://thuviensach.vn

PHẦN THỨ BA

NHẬN ĐỊNH TỔNG QUÁT VỀ KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-

NAM

Chúng tôi tạm kết thúc công việc dẫn dắt bạn ñọc ñi thăm kho tàng truyện cổ

tích Việt-nam, một bộ phận quan trọng của những sáng tác tự sự truyền thống nói riêng và của nền văn hóa dân gian nói chung.

Tuy gọi là kho tàng, nhưng thật tình ñây chưa phải là toàn tập truyện cổ tích Việt-nam - thực tế chưa ai dám tự cho mình là người nắm ñược tất cả - mà chỉ

mới là một phần nào ñó, phần tiêu biểu nhất, ñã ñược chọn lọc và ổn ñịnh qua thời gian và nổi lên như một dòng chủ lưu trong ñời sống truyện kể luôn luôn biến hóa sinh ñộng của văn học dân gian dân tộc qua mười thế kỷ. Phần lớn những truyện tiêu biểu này ñã ñược nhiều thế hệ nhà văn tiếp nhận và ghi lại trong sách vở. Dĩ nhiên ña số trong kho tàng sưu tập của chúng ta là những truyện lành mạnh, hay nói ñúng hơn sự phát triển của cốt truyện, nhân vật, tình tiết... của chúng không quá ñối nghịch với tâm lý, ñạo ñức con người cận hiện ñại, vì ñể ñến ñược với chúng ta, chúng ñã phải lọc qua rất nhiều màng lọc những hệ quy chiếu ñạo ñức và thẩm mỹ của nhiều thời ñại. Tuy nhiên, ñể bạn ñọc nhìn nhận một cách ñầy ñủ toàn bộ diện mạo và cấu trúc truyện cổ tích Việt-nam, chúng tôi cũng không bỏ qua một số truyện mà sự sàng lọc nói trên vẫn chưa mài nhẵn hết những góc cạnh gồ ghề nguyên thủy; ñó là những truyện cổ

tích mà ta thường xem là có khiếm khuyết mặt này mặt khác, hoặc có kết cấu khác thường.

Nói chung, những hiện vật - truyện cổ tích - bày ở kho tàng này là do quần chúng nhân dân các ñời sáng tạo, gọt giũa, hoàn chỉnh. Những truyện ấy có thể

xuất hiện gần ta hơn, vào ñầu thời kỳ cận ñại, nhưng cũng có thứ chắc chắn ñã ra ñời và tồn tại từ hàng nghìn năm nay.

Nếu văn chương bao giờ cũng có mối liên hệ mật thiết với cuộc sống vật chất, tinh thần của mỗi một thời kỳ lịch sử thì ''kho tàng" này sẽ là những nguồn tài liệu quý báu giúp chúng ta hình dung một cách cụ thể con ñường riêng biệt mà cộng ñồng người Việt ñã tự vạch cho mình, trên quá trình vật lộn gian nan ñể tồn tại và phát triển, giữa một thế giới có vô số tộc người, với muôn nghìn số phận khác nhau, kể từ khởi thủy cho ñến sát trước thế kỷ XX. Vì thế, ngoài lĩnh vực phôn-clo (folklore) chúng còn góp phần vào việc nghiên cứu nhiều bình diện của quá khứ dân tộc, nhất là về dân tộc học và xã hội học lịch sử. Ngay trong lĩnh vực phôn-clo (folklore) thì ñây cũng là một nguồn tư liệu vô giá, có khả năng làm sống lại diện mạo tổng hợp của một kiểu thức sinh hoạt văn hóa dân gian, 1339

https://thuviensach.vn

trong ñó nghệ thuật ứng tác, trần thuật ñược ñan chéo, hỗn hợp với các hình thức biểu hiện của tín ngưỡng, tôn giáo, tâm lý, phong tục,... và chúng làm thành một hợp lực, chi phối hứng thú thẩm mỹ, sức sáng tạo của tư duy, ñể rồi cùng với tiến trình lâu dài của lịch sử dân tộc, sẽ hình thành nên bản sắc nghệ thuật truyện kể của loại hình truyện cổ tích Việt-nam. Xác ñịnh cho ñược bản sắc này là mục tiêu cao nhất của giới cổ tích học dân tộc trước nay.

Lẽ tự nhiên nói ñến nghệ thuật truyện cổ tích là bàn tới một vấn ñề không ñơn giản. Vì việc tiếp cận nghệ thuật một loại hình sáng tác nào bao giờ cũng phải xuất phát từ ngôn bản, mà ngôn bản truyện cổ tích cũng như văn học tự sự dân gian nói chung, do tính chất truyền miệng của chúng lại không cố ñịnh như văn học thành văn. Có hai chiều hướng biến hóa cần tính tới khi khảo sát nghệ thuật của thể loại này:

1. Sự biến ñổi lâu dài trong quá trình lịch sử, do môi trường sinh hoạt, quan hệ

xã hội, và tín ngưỡng, phong tục, tập quán ñổi thay. Những biến ñổi về mặt này chắc chắn ñã làm thay ñổi diện mạo truyện cổ tích khá sâu sắc kể từ hình thức bề

ngoài của các mô-típ, cho ñến tình tiết, sự kiện và nhân vật của câu chuyện.

Nhưng ngày nay muốn khôi phục lại diện mạo ban ñầu ñể truy tìm xuất xứ của số lớn các truyện trong kho tàng truyện của chúng ta là ñiều không dễ, bởi chúng ñã bị biến ñổi không phải chỉ một lần. Nhiều "lớp áo" khác nhau ñã khoác lên chúng ở nhiều thời ñại khác nhau, và lâu dần ñã trở thành những thành tố "nội tại".

2. Sự biến ñổi do phong cách của người kể chuyện và tập quán của từng vùng, kể cả do giao lưu văn học giữa nước này và nước khác. Những biến ñổi theo chiều hướng thứ hai này tuy cũng không phải không sâu sắc nhưng thường ít khi ảnh hưởng ñến cốt truyện và các mô-típ cơ bản, chỉ thêm bớt tình tiết hoặc thay ñổi ngoại hình nhân vật trong từng truyện theo hướng dân tộc hóa và bản ñịa hóa mà thôi; và bằng phương pháp so sánh cũng giúp ta sớm nhận ra sự thêm bớt co giãn giữa vùng này và vùng kia, dân tộc này và dân tộc kia, người kể này và người kể kia.

Như vậy, tựu trung, có thể xác nhận tính ổn ñịnh tương ñối của văn bản nghệ

thuật truyện cổ tích ở từng thời kỳ khi xem xét hai thành tố cốt truyện và mô-típ của từng truyện cụ thể. Đó là những thành tố tạm gọi là bất biến. Trái lại, cũng có thể khảo sát sự vận ñộng của văn bản nghệ thuật truyện cổ tích qua việc so sánh tình tiết và cách kết hợp mô-típ này với mô-típ nọ ở từng loại cốt truyện.

Đó là những thành tố tạm gọi là khả biến. Đặc ñiểm nghệ thuật truyện cổ tích của từng dân tộc tùy thuộc chủ yếu vào cái bất biến, và cũng tùy thuộc cả ở cách kết hợp giữa cái bất biến và cái khả biến hoặc chuyển hóa từ cái khả biến thành cái bất biến - sự kết hợp và chuyển hóa này chính là chỉ số nói lên tính cách, tâm lý, nét ñặc thù trong tình cảm, tư tưởng của mỗi một dân tộc.

1340

https://thuviensach.vn

Bằng cách khảo sát như ñã nói, mặt khác không cô lập việc nghiên cứu nội dung xã hội truyện cổ tích với việc nghiên cứu hình thức biểu hiện của nội dung ấy - hai thành tố này bao giờ cũng là hai mặt của một thể thống nhất, nhất là ñối với thể loại tự sự truyền miệng, hình thức không gắn với nội dung thì càng dễ

biến ñộng - chúng tôi mong muốn gợi lên dưới ñây một vài ñiểm ít nhiều có thể

ñặc trưng cho bản sắc nghệ thuật truyện cổ tích Việt-nam, nhằm giúp bạn ñọc ñi sâu thêm vào thế giới tâm hồn người Việt cổ truyền, cả mặt ñặc sắc và mặt khiếm khuyết, cả về quan niệm nhân sinh lẫn quan niệm thẩm mỹ, ñồng thời qua ñó cũng thử tìm những ảnh hưởng do sự giao lưu ñưa lại, tức là xem xét cội nguồn truyện cổ tích Việt-nam.

IV. ĐẶC ĐIỂM CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM

1. YẾU TỐ TƯỢNG TRƯNG TRONG LOẠI HÌNH TRUYỆN CỔ TÍCH

VIỆT NAM NÓI CHUNG ÍT XA LẠ VỚI NHÂN TÍNH; LOẠI TRUYỆN

SINH HOẠT CHIẾM MỘT TỶ LỆ TƯƠNG ĐỐI CAO; LOẠI TRUYỆN

THẦN KỲ, TRUYỆN LÀI VẬT, TRUYỆN PHIÊU LƯU MẠO HIỂM CHIẾM

MỘT TỶ LỆ TƯƠNG ĐỐI THẤP.

Trước khi ñề cập ñến ñặc ñiểm thứ nhất này cũng nên biết trong kho tàng truyện cổ tích Việt-nam, loại truyện thần kỳ không có nhiều, hay nói khác ñi, yếu tố thần kỳ tuy vẫn có mặt trong kho tàng truyện cổ tích chúng ta, nhưng không ñậm nét. Như ở Phần thứ nhất ñã có trình bày, có thể chia truyện cổ tích Việt-nam thành ba loại (hay tiểu loại)1: 1) tiểu loại thần kỳ (hay hoang ñường); 2) tiểu loại thế sự (hay sinh hoạt); 3) tiểu loại lịch sử. Từ những truyện sưu tầm ñược của bộ sách này (bao gồm cả truyện chính lẫn truyện phụ, nhưng không tính vào ñó những truyện ngụ ngôn, khôi hài, tiếu lâm và những mẩu chuyện, v.v...), chúng tôi tạm làm thử một thống kê, cũng ñã thấy:

1) Tiểu loại thần kỳ có 10%

2) Tiểu loại thế sự có 30%

3) Tiểu loại lịch sử có 18%

Ta sẽ thêm vào ñó một tiểu loại nữa ñể bao quát ñược những truyện chủ yếu là thế sự nhưng có mang trong nó ít nhiều yếu tố thần kỳ2 (hay hư ảo), thì tiểu loại 1 Nếu xem cổ tích là một loại trong nhiều thể loại tự sự dân gian thì 3 loại thần kỳ, thế sự và lịch sử trong cổ tích sẽ là 3 tiểu loại. Nhưng cũng có thể phân loại chi tiết hơn nữa, và 3 tiểu loại trên ñây lại có tư cách là 3 tổng loại bao gồm nhiều tiểu loại khác.

2 Chúng tôi coi những truyện như: Sự tích núi Ngũ-hành (số 35), Tấm Cám (số 154) chẳng hạn là những truyện thần kỳ; những truyện như: Trạng Hiền (số 81), Huyền Quang (số 147) là 1341

https://thuviensach.vn

này chiếm ñến non nửa: 42%. Nếu cộng gộp cả hai tiểu loại thế sự và nửa thế sự

thì rõ ràng chúng chiếm ñến hai phần ba tổng số. Như vậy, dù muốn hay không, cũng phải thừa nhận một thực tế: không như kho truyện của nhiều dân tộc, truyện cổ tích thần kỳ của ta vẫn không nhiều.

Tại sao ta lại có ít truyện thần kỳ?

1. Hẳn ai cũng biết những hình tượng quái ñản, hoang ñường mang ñậm tính siêu nhiên vốn là ñặc trưng sáng tác phổ biến của một thời kỳ tối cổ trong lịch sử. Con người lúc ñó bị muôn nghìn nỗi khủng khiếp của thiên nhiên vây bọc, và thiên nhiên ñược nhận thức "như là một lực lượng xa lạ, vạn năng, ngoài tầm hiểu biết của con người"1. Trí tưởng tượng của dân gian pha trộn với mê tín, hoang tưởng, ñã gắn cho nhiều hiện tượng thiên nhiên những quy mô kỳ vĩ, những hình trạng quái lạ, và những hành vi phóng ñại của nhân cách... tạo nên một thế giới khác biệt, xa lạ với thế giới con người ñang sống, nhưng cũng chi phối thế giới ñó một cách thần bí. Đó chính là sự ánh xạ ñảo ngược môi trường sinh thái nguyên sơ của con người thời cổ, trong ñầu óc tô-tem (totémisme) của họ, thông qua cái tâm lý vừa hoảng sợ trước thiên nhiên, lại vừa bị thiên nhiên trói buộc và quyến rũ.

Dần dần, trong cuộc ñấu tranh sinh tồn, con người ngày một nhích ra khỏi sự

phụ thuộc vào tự nhiên, có ý thức rõ hơn về sự tồn tại của mình, thì những sản phẩm của trí tưởng tượng của họ càng gần với thực tế mặc dầu thói quen ảo hóa vẫn gắn liền với sự sáng tạo truyện kể. Nhân vật chính và phụ của truyện cổ tích ñã bớt vẻ kỳ quái dã man và ñượm tính người hơn trước - nó ñã có thuộc tính xã hội. Và càng bước vào xã hội văn minh thì thuộc tính xã hội của nhân vật càng rõ hơn, tuy chưa phải thuộc tính tự nhiên ñã mất hẳn ñi.

Tất nhiên, không phải truyện thế sự mãi về sau mới xuất hiện; nó cũng ñã ra ñời khá sớm. Nhưng phải ñợi ñến lúc hình thái xã hội nguyên thủy tan rã, những mâu thuẫn trong gia ñình, trong thị tộc, trong công xã giữa các nhóm người, giữa các dân tộc, các quốc gia ngày một trở nên phiền phức, chồng chéo, thì loại truyện thế sự mới ngày càng nẩy nở một nhiều. Nó là ký ức của con người ở một thời kỳ mới mẻ: chặng ñường chuyển từ tấn "bi hài kịch thần thánh" sang tấn "bi hài kịch nhân loại"; chặng ñường con người bắt ñầu nhìn vào chính nó, ước lượng thế giới qua tầm vóc thực của nó, và say mê vẻ ñẹp do nó tạo nên, trong cuộc sống nhiều mặt mà con người ñã trở thành vai chính. Đó là những câu chuyện sinh hoạt, người thực việc thực, dĩ nhiên ñã ñược khái quát hóa và mô hình hóa. Yếu tố hoang ñường chỉ có thể len vào nhiều hay ít ñể tăng thêm sức những truyện lịch sử; những truyện như Thần giữ của (số 82), Gái ngoan dạy chồng (số 90) là những truyện thế sự; còn những truyện như Đứa con trời ñánh (số 49), Rạch ñùi giấu ngọc (số 159) là nửa thế sự, v.v ...

1 Mác và Ăng-ghen (K.Marx và F.Engels). Bàn về nghệ thuật, tập I.

1342

https://thuviensach.vn

kích thích, cũng ñể thỏa mãn ảo giác của con người trước một thế giới mà nó ước mơ chinh phục nhưng vẫn ñầy bất ngờ và hiểm họa ñối với nó; tuy nhiên

"cái hoang ñường" chỉ ñóng ñược vai trò nghệ thuật nếu không làm cho con người lãng quên hoặc ñầu hàng hiện thực.

Vì thế, nếu có những truyện cổ nào ñấy mà yếu tố thần kỳ vẫn còn ñược bảo lưu ñầy ñủ, ñược sử dụng ñể làm cái "nút" chính cho câu chuyện, như Cây tre trăm ñốt, số 125; Người thợ ñúc và anh học nghề, số 122; Bốn cô gái muốn lấy chồng hoàng tử, số 166; thì ở nhiều truyện khác, yếu tố này chỉ còn là nét ñiểm xuyết cho bức tranh thế sự thêm hấp dẫn (Sự tích chim hít cô, số 5; Sự tích ñá Bà-rầu, số 33; Sự tích ñá Vọng-phu, số 32); hoặc làm ñường viền cho nhân vật lịch sử thêm nổi bật (truyện Huyền Quang, số 147), làm chất xúc tác cho một nhóm ñịa danh lịch sử vốn còn rời rạc trở thành câu chuyện dính kết chặt chẽ với nhau (Sự tích hồ Gươm, số 26).

2. Lịch sử Việt-nam từng trải qua một thời kỳ tồn tại và phát triển trên dưới ba, bốn thiên niên kỷ. Trong quá trình lâu dài ñó ñã diễn ra không ít biến cố về

chính trị, xã hội, về tín ngưỡng, tôn giáo, và cả về ngôn ngũ văn tự ... Những biến cố này nhất ñịnh cũng ñã ảnh hưởng ñến tư duy nghệ thuật của quần chúng nhân dân nhiều ñời, tạo nên những "biến cách" trọng ñại trong truyền thống sáng tác dân gian ở nhiều chặng ñường lịch sử, mà nổi bật nhất, theo chúng tôi là hai chặng mốc lớn: cuối thời kỳ huyền sử về các vua Hùng bước sang thời kỳ Bắc thuộc lần thứ nhất, và cuối thời kỳ Bắc thuộc lần thứ hai bước sang thời kỳ tự

chủ của các quốc gia Đại-việt (thời ñại Lý - Trần).

Ở chặng mốc ñầu tiên, sự du nhập của nền văn minh Tần - Hán với những tổ

chức xã hội chặt chẽ hơn tổ chức các liên minh bộ lạc cư dân bản ñịa, ñã làm ñảo lộn không nhỏ nếp sống của người Việt cổ truyền, kéo theo nó là sự rạn vỡ

và biến mất của nhiều tục lệ, tín ngưỡng cổ xưa, có thể vốn rất ña dạng trong ñời sống cộng ñồng Việt - Mường ở vùng núi cũng như vùng xuôi (hai thành tố Việt và Mường lúc này chưa chia tách). Việc các vị quan lại ñô hộ Trung-hoa ñem phong tục "Thiên triều" "dạy dân lễ nghĩa" chắc ñã kèm theo nhiều biện pháp nhằm xóa bỏ phong tục lâu ñời của nhân dân bản xứ, bị coi là "huyền hoặc",

"man rợ", không thích hợp với lý tính, trong một xã hội mà chữ "lễ" và chữ

"pháp" bắt ñầu cùng ñược áp ñặt. Và hậu quả hẳn cũng có thể dự ñoán ñược: cả

một hệ thống thần thoại chứa ñầy huyền tích nguyên thủy gắn liền với vô số

hình thức lễ hội, ma thuật, tôn giáo... ñể diễn xướng chúng, bị cấm ñoán, khinh miệt, lần lượt rơi rụng, mất mát và pha trộn dần ñi. Đó là một trong những lý do khiến cho kho thần thoại Việt-nam không phong phú, lại mang tính chất rời rạc, gián ñoạn, thiếu hệ thống như dấu vết còn lại ngày nay.

Nhưng ách ñô hộ của ngoại tộc dẫu sao cũng không tàn phá ñược hết ngay một lúc mọi dấu vết của tư duy nguyên thủy. Sự tàn phá chỉ diễn ra dần dà, tự nó, với 1343

https://thuviensach.vn

thời gian ñô hộ kéo dài suốt một nghìn năm, và với những biện pháp chính trị và quân sự ñi kèm với văn hóa, như một sự xâm thực ngấm ngầm. Cho ñến chặng mốc lịch sử thứ hai ñánh dấu bước toàn thắng của công cuộc khôi phục nền ñộc lập dân tộc (kể từ năm 938) thì người Việt trên thực tế ñã có một hố ngăn cách quá sâu với cuộc sống tinh thần quá khứ của chính họ; có còn chút liên hệ nào chăng chỉ là từ trong huyền sử và dã sử, tiềm thức và vô thức. Và những cuộc cải cách toàn diện mà các lực lượng chính trị tiên tiến trong lòng dân tộc kế tiếp nhau ñề xướng, nhằm củng cố vững chắc nhà nước ñộc lập quân chủ, lại theo hướng rập khuôn mô hình Trung-hoa một cách mạnh mẽ hơn trước, càng làm cho kiểu tư duy huyền thoại của người Việt mất mảnh ñất sinh sôi nảy nở, kể cả

trong sinh hoạt phôn-clo (folklore). Rồi từng bước ăn sâu bén rễ của văn hóa Đường, Tống trong lòng xã hội cũng là từng bước áp ñảo và ñầy lùi những tàn dư tín ngưỡng bản ñịa chắc vẫn còn tồn tại rải rác trên ñịa bàn cư trú của người Kinh, lúc bấy giờ ñã tách khỏi người Mường. Bao nhiêu ñền miếu bị coi là "dâm từ" ñã bị phá hủy dưới thời Trần. Phần còn lại, Nho giáo kế chân Phật giáo ở các ñời sau ñời Trần, sẽ làm nốt công việc phá hoại của nó, theo một phương thức tinh vi hơn mà ta có thể gọi là hình thức "cải hóa dị ñoan", như tinh thần của Khổng Tử1. Được trang bị bởi một hệ tư tưởng coi "tam cương ngũ thường" là

"thiên kinh ñịa nghĩa", các ñệ tử của ñạo Nho dưới các triều Lê, Nguyễn luôn luôn có ý thức ñem các khuôn mẫu "trung, hiếu, tiết, nghĩa"... áp ñặt vào mọi hình thức tín ngưỡng dân gian, ñể làm cho phong tục "thuần hậu" hơn. Họ ñã say mê viết lại tiểu sử các vị thần trong thần tích, phả ký, theo hướng lịch sử hóa truyền thuyết cổ tích (nhân vật rõ ràng là hư cấu, nhưng lại cố nặn ra ñủ họ tên, quê quán, bố mẹ, thời ñiểm và ñịa ñiểm sinh ra và chết ñi ñặc biệt thay thế hành trạng ngẫu nhiên của thần mà họ coi là xấu xí thô kệch: thần ăn mày, thần gắp phân, thần sinh thực khí... thành các vị thần có hoạt ñộng phò vua giúp nước), do ñó ñã biến rất nhiều huyền thoại kỳ lạ chưa ñược giải mã, thành một loạt lý lịch

"trong sạch", "ñẹp ñẽ" nhưng cũng hết sức tẻ ngắt và nhàm chán. Và ta có cơ sở

ñể giả ñịnh rằng trong liền mấy trăm năm cần mẫn làm công việc "khai hóa" như

thế, nhà nho ñã góp phần tước bỏ mất số lớn những tình tiết và cốt truyện giàu chất liệu nghệ thuật vốn chứa ñựng trong kho truyện kể dân gian Việt-nam2. Mặt 1 Luận ngữ, 論 語 thiên "Vi chính" 爲 政 `子 曰 攻 乎 異 端 凘 害 也 已 Tử Viết: Công hồ dị ñoan tư hại dã dĩ". Nghĩa là: Khổng Tử nói: công kích dị ñoan thì cái hại sẽ hết.

Theo một số nhà khảo chứng thì chữ công ở ñây có nghĩa là trị 治, tức là dùng lý lẽ ñể thuyết phục, ñem vào khuôn phép.

2 Chẳng hạn, cuối thế kỷ XV có Nguyễn Bính là viên quan chuyên môn soạn lại thần phả cho các làng gần như theo một mẫu mực giống nhau, chắc chắn trong khi cải biên, ông ñã tước bỏ

vô tội vạ nhiều huyền tích quý giá ñược lưu truyền trong dân chúng. Cũng một hành vi tương tự, ñầu thế kỷ XIX Bùi Dương Lịch trong Nghệ-an ký ñã ra sức dùng quan ñiểm "khí hạo nhiên" ñể bác bỏ một truyền thuyết về sự hội tụ tinh anh hào kiệt ở núi Kim-nhan thuộc xứ

Nghệ mà Nguyễn Thiếp ghi lại ñược với thái ñộ ñồng tình. Rất tiếc, một vài nhà nghiên cứu 1344

https://thuviensach.vn

khác, cũng có một số trí thức ñịa phương thường thêm thắt, phụ họa vào những truyền thuyết, cổ tích vốn ñã ñịnh hình (như truyện Thánh Gióng, số 134; Sự tích ñầm Nhất-dạ và bãi Tự-nhiên, số 28) biến chúng thành những mẩu chuyện phái sinh từ truyện chính, nhằm phục vụ cho tập tục, tín ngưỡng1 .

Cần nói thêm rằng nhà nho còn ñóng vai trò chính trong việc sưu tập truyện cổ, một công việc ñược tiến hành vào một thời kỳ rất muộn trong lịch sử; ñã thế

việc này lại chỉ thông qua một hình thức văn tự ngoại lai, nên có thể ngay từ

ñầu, chiều hướng Nho hóa ñã chi phối việc ghi chép truyện cổ một cách khó cưỡng, làm cho nhiều câu chuyện vốn rất ly kỳ bị ñơn giản hóa, hoặc mỹ hóa, hợp lý hóa, theo kiểu sách vở nhà nho2.

Chính vì tất cả những lý do như trên mà không riêng gì thần thoại, cả kho anh hùng ca và truyện cổ tích thần kỳ của Việt-nam còn giữ lại ñược cũng không lấy gì làm nhiều và không ña dạng về sắc thái như kho truyện của các dân tộc khác.

Hơn nữa, chất hoang ñường, quái ñản, phi lý tính trong các di sản này luôn luôn có nguy cơ bị "tha hóa" theo thời gian ñể trở thành những câu chuyện trơn tru, có hạt nhân duy lý, có mối liên hệ nhân quả, và ngụ những bài học ñạo lý có phần thực dụng của các ñời sau. Hình ảnh những kiểu nhân vật mang nét ñặc trưng của thời tiền sử cũng thường ñược nhào nặn lại, tước bỏ những gì thô kệch thái quá, ñể khoác một diện mạo văn minh hơn, biết suy xét phải trái, biết hành ñộng nói năng hợp với lý trí hơn, v.v... Tựu trung, chiều hướng vận ñộng có tính quy luật của truyện cổ tích Việt-nam là những biến ñổi song hành theo tỷ lệ

nghịch giữa yếu tố thần kỳ và ý thức thực tại: sự tăng trưởng về nhận thức lý tính của khối cộng ñồng cư dân ở một hình thái xã hội nào ñấy thường kéo theo sự suy giảm các yếu tố hoang ñường kỳ ảo trong truyện cổ tích thần kỳ, và do ñó giảm thiểu số lượng cổ tích thần kỳ và bù ñắp vào ñấy số lượng cổ tích thế sự.

3. Nhưng nói ñến nghệ thuật truyện cổ tích cũng không nên quên phong cách sáng tác của từng dân tộc. Phong cách dân gian Việt-nam xưa nay hình như vẫn gần ñây ñã thích thú với sự bác bỏ này, cho rằng Bùi Dương Lịch ñã ñứng trên quan ñiểm

"duy vật" ñể chống lại quan ñiểm duy tâm của Nguyễn Thiếp.

1 Ví dụ một số ñịa phương ở Bắc-ninh còn truyền nhiều mẩu chuyện phụ họa xung quanh cốt truyện Thánh Gióng (mà có người hiểu nhầm cho ñó là dị bản, hoặc những tình tiết bị bỏ sót của truyện) . Cũng vậy, truyện Chử Đồng Tử (số 28) ñã ñược thêm thắt tô vẽ ñể tuyên truyền cho ñạo tiên (xem thêm Phần thứ nhất, tập I; tr. 69-71). Cũng may là những vá víu, những lối

"vẽ rắn thêm chân" này cũng dễ phân biệt khi ta lọc ra thật kỹ một kết cấu bất biến của cốt truyện ñể so sánh, hơn nữa các tình tiết thêm thắt lại thường nghèo tính nghệ thuật.

2 Ví dụ: một số hình tượng ñã ñược cô ñúc thành các nhân vật mang những cái tên biểu tượng như Mồ Côi, chàng Út, cô Tro Bếp ... còn thấy xuất hiện lặp lại trong truyện cổ của nhiều dân tộc, nhưng không còn ñược bảo lưu mấy ở cổ tích của người Kinh nữa. Hay trong truyện Từ

Đạo Hạnh hay là sự tích thánh Láng (số 120), về lý do cái chết của Từ Vinh, các sách Lĩnh-nam chích quái, Đại-nam kỳ truyện ñều chỉ chép lướt qua, có lẽ vì ngại nói ñến thói dâm tà của nhân vật.

1345

https://thuviensach.vn

liên quan mật thiết ñến ñặc ñiểm tư duy của người Việt ở chỗ ít khi xa rời lý trí thế tục. Nếu như cách ñiệu và phóng ñại ở cấp ñộ siêu lý tính là thủ pháp rất ñược ưa chuộng trong cổ tích thần kỳ của nhiều dân tộc thì ñối với cổ tích Việt-nam, những thủ pháp này lại có phần xa lạ, ngay những loại hình ngụ ngôn, khôi hài, tiếu lâm cũng không mấy khi dùng. Những cách nói có tính chất tượng trưng, chẳng hạn "uống cạn nước sông", "ăn hết một phòng bánh ngọt", hay "con ngựa chạy một ngày 7 vòng quanh quả ñất" hoặc "ném miếng thịt vào bếp, miếng thịt biến thành cái kéo", v.v... thật không dễ dàng lọt tai các thế hệ thính giả truyện cổ tích Việt-nam xưa cũng như nay. Nói thế không phải là truyện của chúng ta không biết ñến nói ngoa hoặc phóng ñại, nhưng liều lượng của sự

phóng ñại bao giờ cũng có giới hạn.

Ngay cả khi chịu ảnh hưởng cách nói của nước ngoài, truyện cổ tích dân tộc cũng phải hoán cải lại sao cho hợp lý - ñó là tính chừng mực về "ñộ" trong tư

duy nghệ thuật Việt-nam. Chẳng hạn như ở Khảo dị truyện số 64 ñã so sánh: chịu ảnh hưởng của một số anh hùng ca truyện cổ của người Tây-nguyên (Ba-na (Bahnar) và Ja-rai (Djarai)), về tình tiết nhân vật anh hùng (Ghi-ông) ném cái khiên (mộc) lên trời rồi nhảy theo ngồi lên, ñể nó ñưa mình lên cửa nhà trời ñánh nhau với ñịch thủ, một dị bản của truyện Chàng Lía (số 64) cũng có tình tiết tương tự là Lía "thường có thói quen phóng mâm thau lên trời" rồi nhảy theo ngồi lên, nhưng tính chừng mực về "ñộ" ở ñây không cho phép nhân vật vượt ra khỏi không gian nghệ thuật của mình: Chàng Lía chỉ dùng mâm ñể. .. "ñi thăm các sơn trại" của chàng. Cũng vậy, ở truyện Sọ Dừa của người Cham-pa, nhân vật anh hùng một mình, không tay không chân mà chăn một lúc ba mươi vạn con trâu cho nhà vua, trong khi ñó, những dị bản của truyện Sọ Dừa của người Kinh thì, hoặc chỉ chăn năm chục con trâu cho một nhà giàu1, hoặc chăn một ñàn dê cho phú ông2, v. v...

Không chỉ sự ràng buộc trong tâm lý thực tiễn ñã ảnh hưởng ñến tưởng tượng nghệ thuật của cổ tích, mà triết lý nhân sinh của người Việt cũng tác ñộng mạnh mẽ ñến sự sáng tạo này. Chẳng phải không có lý khi cho rằng trong tâm thức người Việt cổ truyền vốn ñã ít chứa ñựng cảm quan tôn giáo. Sự áp ñặt của văn hóa, tư tưởng Trung-hoa trong khoảng 10 thế kỷ, như trên ñã nói, lại làm cho thói quen tư duy của cộng ñồng dân tộc nghiêng về cách nhận thức cụ thể hóa, như việc phân cắt một hiện tượng phức tạp thành các phần tử, các con số ñơn giản3, chứ không nghiêng về cách nhìn nhận những mối liên hệ trừu tượng và siêu hình (tư duy Ấn-ñộ). Bấy nhiêu ñặc ñiểm từ nội dung ñến hình thức của tư

duy, hợp lại, trước sau sẽ hình thành nên tâm lý sáng tạo nghệ thuật dân tộc, góp 1 Trong Bản khai sách Hữu-lập, sách Vinh-lại và sách Nhiêu-hợp.

2 Trong Truyện cổ Việt-nam của Vũ Ngọc Phan, sách ñã dẫn.

3 Chẳng hạn cách tư duy ba nhất, năm tốt, ba ñảm ñang... cũng là dấu vết của cách nhận thức khái quát chú trọng sự phân chia về lượng như ñã nói.

1346

https://thuviensach.vn

một phần quan trọng chi phối con ñường vận hành của truyện cổ tích Việt-nam, trong ñó sự thanh lọc các yếu tố siêu nhiên ñã diễn ra thường xuyên và gần như

vô thức ñể ñồ thị phát triển của cổ tích ngày càng ñi gần tới trục biểu hiện nhân tính.

Để cho ý kiến vừa nêu không rơi vào võ ñoán, chúng ta hay cũng nhau ñi tìm dấu vết "nguyên sinh" của một vài hình tượng. Trong những truyền thuyết bao quanh nhân vật Lê Thánh Tông có truyền thuyết về bà nhũ mẫu của nhà vua có cặp vú rất dài, phải "bặn qua vai" mỗi khi ñi lại cử ñộng1. Hay truyền thuyết về

Bà Triệu "vú dài ba thước vắt lưng" mà ít ai không nhớ nhập tâm từ tuổi còn thơ

ấu. Những hình tượng này nói gì với chúng ta?

Phải chăng ñó là dấu vết chưa bị tước bỏ của một nguyên mẫu nghệ thuật nào ñấy từ xa xưa mà sự tình cờ ñã may mắn ñể sót lại? Hay phải chăng ñấy là một yếu tố hình thức ñã ñược sự kiểm soát của nhân tính chấp nhận, trong quá trình thanh lọc gay gắt ñối với truyện cổ tích thần kỳ? Có nghĩa là tính chất quái dị

trong truyện cổ thần kỳ Việt-nam sẽ ñược tiếp nhận theo hướng giữ lại những mô-típ nào chỉ có giá trị khuếch ñại tầm thước nhân vật là chủ yếu, và loại trừ

những mô-típ nào bóp méo và cách ñiệu quá mức hình thù nhân vật, gây khủng khiếp cho thính giả? Có thể là như vậy. Dẫu sao, vấn ñề cần nói ở ñây là về mặt phương pháp luận, chúng ta không thể suy nguyên quá xa ñể ñưa ra những giả

ñịnh không thật chắc chắn về khả năng tư duy của người Việt cổ. Trái lại, mọi nhận xét, ñánh giá chỉ có ý nghĩa, khi trở lại bám sát thực trạng hiện tồn.

Nếu cứ tùy tiện giả ñịnh thì có lẽ sẽ còn phải bàn cãi rất lâu về trạng mạo của giống ñại bàng trong truyện cổ tích thần kỳ Việt-nam, vì có sách vở nào từ xưa miêu tả chúng cụ thể ñâu. Nhưng một vài dòng thấp thoáng về chúng trong các truyện Cây khế, Nhân tham tài nhi tử, ñiểu tham thực nhi vong (số 59) cũng cho ta thấy, cha ông ta không tưởng tượng chúng theo kiểu những con vật thần thoại hung dữ ñược miêu tả trong các bức cổ họa phương Tây. Trên ñại thể, hư cấu của người Việt ở ñây ñã không thiên về chi tiết, không quan tâm ñến những nét cổ quái khác lạ, mà chỉ chú ý phác họa kích thước khổng lồ của con vật, và sự

ñồng nhất tâm lý giữa vật với người (người tham của thì chim cũng tham ăn).

Thuồng luồng cũng vậy, ñược lưu truyền là một loài thủy quái nhưng nào ai biết miệng, răng, mắt, mũi của chúng ra sao. Chỉ biết chúng có mùi tanh, nhớt của chúng rất ñộc, nếu lọt vào lỗ mũi, từ mũi thấm lên óc có thể làm chết nhân vật anh hùng (Đại vương Hai hay là truyện giết thuồng luồng, số 69). Giao long là thần Nước có khi ở biển (truyện Nguyễn Thị Bích Châu, số 177), có khi ở hồ (Sự

1 Xem Thái Kim Đỉnh. Núi Thiên cầm, Ty văn hóa Hà-tĩnh, 1976. Hình tượng vú dài, ví dụ ở

thần thoại Ba-na (Bahnar), bà Đui Đai Tai Tỏ, cai quản cửa âm phủ (mang lung) chuyên khám xét người trần. Bà có cặp vú dài, mỗi khi trẻ em trần gian xuống âm phủ, bà thường cho chúng bú .

1347

https://thuviensach.vn

tích hồ Ba-bể, số 27), và tuy là nỗi kinh hoàng ñối với dân lành, nó cũng biết phân biệt người tốt, kẻ xấu, kể cả ñối với người xấu cũng không nỡ tàn hại ñến tuyệt chủng. Không phải ngẫu nhiên mà con rồng từng có bóng dáng trong thần thoại chúng ta nhưng cơ hồ ñã vắng mặt trong cổ tích: người Việt vẫn ñặt nó vào phạm trù "vật tổ" với một niềm thành kính, nhưng lý trí lại bắt họ hoài nghi sự

tồn tại hiện thực của nó. Đười ươi (orang - outang) trong thực tế là con vật hung dữ, thế mà ñi vào truyền thuyết và cổ tích Việt-nam ñã trở nên hiền lành1, vì thế

bọn lưu manh thời trung ñại mới biết cách thuần phục ñể bắt nó tham gia vào những vụ trộm cắp (Bà lớn ñười ươi, số 91) .

Như vậy, chiều hướng tiến triển không rời xa nhân tính của nghệ thuật truyện cổ tích thần kỳ là một thực tế không thể bác bỏ. Đây cũng là con ñường vận ñộng trùng hợp với xu hướng nhích gần ñến lý tính của tư duy cổ tích dân tộc.

Đó vừa là nội dung và cũng là nghệ thuật, góp phần tạo nên những ñặc trưng cũng như diện mạo riêng biệt của truyện cổ tích Việt-nam.

4. Tuy truyện thần kỳ của ta không nhiều, yếu tố thần kỳ không ñậm, và phải coi ñây là một nhược ñiểm, nhưng bù ñắp lại, tác giả truyện cổ tích Việt-nam lại 1 Truyền thuyết của người Hà-tĩnh kể rằng những người ñi củi phải vào núi sâu thường dùng hai ống tre lồng vào cánh tay, mỗi khi gặp ñười ươi, nó chụp lấy tay và ngửa mặt lên trời mà cười, chờ lúc mặt trời lặn mới cúi xuống móc mắt. Nhân lúc nó ñang cười ta chỉ việc rút tay ra khỏi ống tẩu thoát.

1348

https://thuviensach.vn

thường biết vận dụng yếu tố huyền ảo một cách uyển chuyển, tạo nên những ñột biến trong chất lượng truyện kể. Một trong những phong cách của cổ tích Việt-nam là ở chỗ cái hư và cái thực thường lăn lộn hoặc quyện vào nhau. Nhưng cái hư cái thực ñược trình bày ở ñây không phải là tùy tiện, ngẫu nhiên. Trái lại, nó là sự hiện thực hóa quan niệm luân hồi hoặc số mệnh, hai ñộng lực chủ yếu chi phối thế giới quan truyện cổ tích nhiều dân tộc phương Đông. Do quan niệm luân hồi, nhân vật chính diện hoặc phản diện trong truyện thường không chết mà hóa thân sang nhiều kiếp khác, hoặc thành người, hoặc thành thú vật. Do quan niệm số mệnh, nhân vật không phải lúc nào cũng làm chủ ñược vận mệnh của mình mà thường bị một lực vô hình dẫn dắt, ñể chịu ñựng hết nạn nọ ñến nạn kia, từ thử thách này sang thử thách khác. Trong truyện cổ tích Việt-nam hai ñường dây luân hồi và số mệnh thường ñược sử dụng kết hợp xuyên chéo như

những phương tiện nghệ thuật hữu hiệu ñể tác giả mở rộng không gian truyện kể, ñặt nhân vật của mình vào nhiều thế giới khác nhau - ngoài thế giới cõi trần còn có thế giới cõi mộng, cõi trời, cõi nước, cõi âm - và bắt nhân vật phải ứng xử trong nhiều tình huống ñầy nghịch lý. Những sự ñối lập của các tình huống chỉ có tác dụng làm cho tính cách nhân vật hoặc sự trớ trêu của số phận ngày càng lộ rõ. Cũng thế, các thế giới khác nhau trong truyện cổ tích không ñứng tách biệt nhau mà lồng vào nhau, và cùng góp phần soi chiếu cho thế giới cõi trần, làm cho những ñiều còn ẩn khuất trong thế giới ñó từng bước sáng tỏ. Đó là thủ pháp ñối sáng hay "chiếu xạ" của truyện cổ tích Việt-nam: Lấy cái mờ soi vào cái rõ, lấy cái ảo làm ánh lên cái thực. Trong truyện Cái kiến mày kiện củ

khoai (số 54), các nhân vật sau khi ñã sống với chính số phận của mình trên trần thế, chết xuống âm phủ, chịu sự phán xét của tòa án Diêm vương, hầu hết lại ñược tái sinh thành người, nhưng mỗi người có số phận khác nhau ñể ñền nợ

hoặc chịu ñựng sự báo oán ở kiếp trước của mình. Câu chuyện tưởng chừng bị

cắt ra làm hai cảnh, tuy vậy hai cảnh vẫn gắn khít với nhau, không có cảnh này thì không giải thích ñược lý do tồn tại của cảnh kia. Có thể nói mỗi cảnh ñều ñược "mã hóa" ñể người ñọc qua ñó giải mã cảnh ñã diễn ra trước hay sau nó.

Và chỉ có ñặt chung trong tương quan chéo (hai chiều ñối ứng) thì hứng thú thẩm mỹ của chúng ta mới thật thỏa mãn.

1349

https://thuviensach.vn

Bên cạnh thủ pháp ñối sánh, truyện cổ tích Việt-nam còn sử dụng thành thạo một thủ pháp thứ hai: Sự lạ hóa. Có những truyện cổ nhìn bề ngoài tưởng như

vẫn tuân thủ kết cấu cổ ñiển là xen kẽ thực và ảo ñể ứng chiếu cho nhau, nhưng ñi sâu vào thì lại không hẳn như vậy. Các tình tiết thực và ảo ở ñây chủ yếu nằm trong thế phối hợp và trộn lẫn, mặt này hóa thân thành mặt kia và ngược lại. Nếu tách chúng ra thì mạch sống ñích thực của truyện sẽ không còn. Ở truyện Người cưới ma (số 184), một bên là người trần, một bên là hồn ma, thế mà tác giả cho họ kết hôn, giao phối, ñẻ con, trong một khung cảnh hư hư thực thực, ñược lặp lại ñến hai lần. Hay truyện Nợ duyên trong mộng (số 119), nhân vật của xã hội hiện thực ñi vào xã hội mộng ảo cứ mấy ngày một lần, cũng ăn uống, chuyện trò, cưới xin, ân ái... hệt như xã hội thế tục, sau ñó trở lại lấy nhân vật cõi trần làm thiếp, nhưng ñó lại là người do cõi mộng phái ñến, v.v... Thử nêu một giả

thuyết: nếu hai loại nhân vật thực và ảo ở hai truyện này bị người kể ñồng nhất thành một loại? Cốt truyện về cơ bản sẽ không có gì thay ñổi, nhưng kết cấu nghệ thuật thì bị phá vỡ, và hứng thú của người nghe cũng mất ñi (những chuyện cưới xin, ái ân, sinh con ñẻ cái... bình thường giữa người trần và người trần thì có gì ñáng nói ñâu). Vậy ở ñây, cái người ta cần biết chưa hẳn ñã là truyện cổ

tích kể lại ñiều gì, mà người ta muốn biết câu chuyện mách bảo ñiều gì, hoặc kể

như thế nào về những ñiều vốn không có gì xa lạ. Bằng hình thức trộn lẫn âm -

dương - người - vật, tác giả ñã ñạt ñược sự "lạ hóa", và ñó chính là cái nút nghệ

thuật của truyện.

1350

https://thuviensach.vn

Đối sánh và lạ hóa ñược sử dụng phổ biến trong cả ba tiểu loại cổ tích thần kỳ, thế sự và lịch sử, nhưng nổi bật nhất vẫn là tiểu loại cổ tích thần kỳ. Việc áp dụng uyển chuyển thủ pháp này hay thủ pháp kia, hay có khi phối hợp cả hai thủ

pháp, ñã tạo nên nhiều dạng kết cấu ñiển hình của truyện cổ tích Việt-nam.

Chẳng hạn kết ñối sánh từng cặp nhân vật vốn có cùng một ñiểm xuất phát (anh cả - em út; chị cả - em gái; chị em khác mẹ, 2 người bạn; phú ông - người ở;...) nhưng tính cách không giống nhau (tốt bụng - xấu bụng; ngốc nghếch mà hiền -

khôn ngoan mà ác ñộc; liêm khiết - tham lam;...) rốt cuộc số phận ngược chiều nhau. Hoặc ñối sánh từng ñoạn ñời khác nhau của cùng một nhân vật do số phận dun dủi, hoặc do sự cưỡng chống với số phận ít hay nhiều, rốt cuộc giành ñược hạnh phúc hay vĩnh viễn chịu bất hạnh.

Nhiều khi quan niệm luân hồi hay số mệnh còn ñược triển khai thành một cấu trúc chuỗi, tạo nên không phải hai mà nhiều chặng lạ hóa và ñối sánh khác nhau.

Trong truyện Tấm Cám (số 154), Tấm phải hóa thân liên tiếp qua nhiều kiếp vật ñể lẩn trốn kẻ thù, nhưng ở bước hóa thân nào nàng cũng vẫn bộc lộ một bản chất duy nhất là niềm tin bền chặt vào sức mạnh thần kỳ của tình yêu. Sự lạ hóa kế tiếp ở ñây giúp ta có ñiều kiện nhìn sâu thêm vào tính cách nhân vật Tấm mà trong ngôn bản truyện kể dường như cố không ñể lộ ra. Hay trong truyện Của trời trời lại lấy ñi, giương ñôi mắt ếch làm chi ñược trời (số 61), mười thoi vàng cứ qua tay hết người này ñến người kia như cái "tiên triệu" của một tai vạ tày ñình sẽ lần lượt ập ñến với từng người. Nhưng thực ra, mười thoi vàng có làm gì nên tội. Có chăng chúng chỉ là cái cớ cho những máu tham ấp ủ từ lâu trong con người nổi dậy. Và sự ñối sánh ở ñây lại cho ta hình ảnh ña dạng về một mặt yếu 1351

https://thuviensach.vn

của tính người - lòng tham vô ñộ - và những hậu quả không hay khi con người không chế ngự nổi cái "ma lực" bên trong của mình.

Để thay ñổi hình thức ñối sánh và lạ hóa, tác giả truyện cổ tích thần kỳ còn sử

dụng nhiều yếu tố ngẫu nhiên, các phép lạ, vật thiêng, người thần (Bụt, Ngọc Hoàng Thượng ñế, tiên, thánh...) can thiệp vào cốt truyện, tạo nên những cảnh huống bất ngờ, những cái nút ñột ngột, khiến cho câu chuyện có ñược những bước tiến nhảy vọt, những nghịch cảnh sinh ñộng. Vật thiêng do con tinh cung cấp cho chàng ñốn củi trong truyện Chàng ñốn củi và con tinh (số 121) không có gì quá ghê gớm, nhưng ñã tạo ra ba hoạt cảnh thú vị cho người nghe truyện, trong ñó hoạt cảnh thứ ba - cái ống phép mầu nhiệm làm cho lão chủ quán và bà con y phải "chổng" - có vẻ giống như một ma thuật liên quan ñến tín ngưởng thờ

"sinh thực khí" thời cổ, nhưng ngày nay ñã mất nghĩa1 . Nếu không có bộ da cóc ñể hóa thân thì nàng con gái phú ông trong truyện Người lấy cóc (số 126) dù tài phép ñến mấy cũng không gây ñược sự bất ngờ ñến sửng sốt cho hết thảy ñám môn sinh bè bạn của chồng. Bộ da cóc cũng chính là "vật thiêng" có tác dụng lạ

hóa nhân vật trong truyện cổ tích này. Dù xuất phát từ một hành vi ma thuật tôn giáo hay một biểu tượng nghệ thuật ñơn thuần thì các yểu tố thần kỳ ñưa vào những truyện trên ñều rất ñắt, có giá trị thắt và cởi nút cho toàn hộ câu chuyện, và do ñó làm nên phần sinh sắc của mạch truyện. Cái thực và cái ảo xen kẽ nhau, pha trộn nhau, chuyển hóa cho nhau một cách thần tình và ñúng lúc. Ở truyện Hồn Trương Ba; da hàng thịt (số 45), phép lạ cải tử hoàn sinh nằm trong tay thần Đế Thích, nhưng vai trò của Đế Thích thực tế lại phải thông qua một nén thương do con người thắp lên. Vì thế, câu chuyện mới dẫn ñến tấn hài kịch ñánh tráo hồn nọ xác kia ở ñoạn cuối, và ñến ñây thì thực và ảo ñã trở nên lẫn lộn.

Người nghe tưởng chừng việc hồn Trương Ba nhập vào xác anh hàng thịt ñể

sống lại là chuyện có thật, có thể xẩy ra, khác với anh Trương Ba sống lại trên thân xác của chính mình.

1 Ở Thanh-hóa còn truyền một bài ca dùng ñể tế lễ (bao gồm cả diễn xướng) trong những ngày tế thần ở một ngôi ñền thờ "dâm thần":

Cái l. tếch nghếch,

Cái ñít choi loi,

Chổng cho thần coi,

Để thần phù hộ.

Liên hệ ñến một chi tiết trong truyện cổ tích trên ñây, khi anh chàng ñốn củi hỏi "Có chổng không?" thì lão chủ quán trả lời: "Cơm no rượu say rồi, không chổng thì ñể làm gì?", ta có thể

ñoán: "Chổng" phải chăng là một hình thức sinh hoạt suồng sã của người thời cổ sau giai ñoạn tạp giao, trong một cộng ñồng thị tộc, ñược bảo lưu mãi về sau.

1352

https://thuviensach.vn

Tóm lại, sức hấp dẫn của hầu hết các truyện cổ tích thần kỳ Việt-nam không phải ở cấp ñộ phi lý của bản thân câu chuyện, mà ở khả năng phối hợp và hoán chuyển tài tình cái huyền ảo và cái hiện thực. Cái hiện thực bị nhầm ra cái phi lý, cái phi lý nằm ngay trong cái hợp lý. Nói như một nhận xét của Đuy-răng (M. Durand) và Nguyễn Trần Huân: trong truyện tự sự dân gian Việt-nam "cái huyền ảo thường pha lẫn với cái xác thực và chúng ta thấy rõ khuynh hướng tinh thần Việt-nam là không xác ñịnh ranh giới giữa siêu nhiên và thực tại. Những sự

kiện lịch sử xen lẫn với truyện ma quái, thần thông; vũ trụ ảo mộng gắn liền với vũ trụ nhân sinh"1. Âu ñó cũng là thêm một lời xác nhận nét ñặc thù sau ñây của truyện cổ tích Việt-nam: có nhiều truyện vừa thần kỳ hư ảo vừa không thần kỳ

hư ảo, tức là tiểu loại nửa thế sự vốn chiếm gần một nửa kho tàng truyện cổ tích chúng ta.

5. Những lý do trình bày ở trên phần nào cũng ñã cắt nghĩa hiện tượng vắng mặt một vài loại truyện trong các loại hình truyện kể dân gian Việt-nam, mặc 1 M. Đuy-răng (M. Durand) và Nguyễn Trần Huân. Dẫn luận văn học Việt-nam, Pa-ri, 1969; tr. 14.

1353

https://thuviensach.vn

dầu ở một số dân tộc khác thường có khá nhiều, như loại truyện về loài vật, truyện phiêu lưu mạo hiểm.

Thường thì trong truyện cổ tích về loài vật, bao giờ cũng có những con vật ñã qua sự chọn lựa của dân gian ñóng vai chính diện hoặc phản diện và không hề có sự can thiệp của con người. Mỗi dân tộc có cách chọn lựa riêng của mình về

những con vật này (ví dụ ở người Mã-lai (Malaysia) là chú hoẵng khôn ngoan chứ không phải chú thỏ, ở người Nhật-bản là khỉ, ở người Pháp có khi là chồn...). Với người Việt cũng có những con vật khá ñặc trưng, như cóc tía gan lỳ, voi to xác mà khờ, v.v... Do ñó, có thể ñoán từ ngày xưa, truyện về loài vật của ta cũng không ñến nỗi hiếm. Nhưng có lẽ do phong cách và ñặc ñiểm tư duy dân tộc nên cũng như tiểu loại cổ tích thần kỳ, những sáng tác về loài vật ngày một ít dần hoặc "tha hóa" dần ñi. Cho ñến thời cận ñại thì trong các loại hình cổ

tích Việt-nam, kể cả loại hình ngụ ngôn, ñã gần như không còn mấy những truyện cổ ñơn thuần về loài vật1, nếu không tính vào ñây những truyện mới sáng tác cốt dành cho trẻ em (ñồng thoại) hơn là người lớn. Khoa học tự nhiên ở Việt-nam chậm phát triển cũng góp phần hạn chế sự tiếp xúc giữa con người và thế

giới cầm thú, trên cơ sở ñó nhà văn dân gian có thể khái quát ñầy ñủ ñặc tính về

loại của nhiều giống vật (trong môi trường nhiệt ñới riêng biệt mà người Việt cư

tụ) và tiến tới "nhân hóa" chúng bằng nhiều câu chuyện kể hoàn chỉnh, như một số truyện Mưu con thỏ, số 88; Con thỏ, con gà và con hổ, số 86; Con thỏ và con hổ, số 87. To ñầu mà dại, nhỏ dái mà khôn, số 58... ñược kể trong bộ sách này.

Quả tình cái trục lý tính và nhân tính chi phối quá nặng trong mọi sinh hoạt tinh thần ñã hạn chế người Việt vượt lên trên thực tại, tìm thêm nhiều con ñường, mở

ra những cung bậc mới cho sự sáng tạo cổ tích Việt-nam.

Cũng như trên, so với truyện cổ của nhiều dân tộc, loại truyện phiêu lưu mạo hiểm cũng hầu như vắng bóng trong kho tàng truyện cổ chúng ta. Loại truyện phiêu lưu mạo hiểm thường lấy nhân vật anh hùng hiệp sĩ làm trung tâm, và triển khai cốt truyện theo những cuộc hành trình ñịnh kỳ hoặc phiêu lưu vô ñịnh của nhân vật, qua ñó nhân vật lập nên nhiều kỳ tích và cũng gặp gỡ không ít những chuyện rắc rối ly kỳ (ví dụ anh hùng I-ly-a (Ilya) của người Nga, hoặc 1 Trong Truyện cổ nước Nam, Nguyễn Văn Ngọc có sắp xếp riêng một tập 2 gồm những truyện về loài vật lấy tên là "Muông chim", nhưng chúng tôi thấy trong ñó ngoài một số

truyện ñơn thuần về loài vật (phần ñông mang tính cách ngụ ngôn), còn thì hoặc có mục ñích giải thích ñặc ñiểm giống vật (như Chó ba cẳng, Thằn lằn trộm chân lươn), giải thích phong tục (như Rùa ñội bia, Nhện báo tin), hoặc dựa vào phong dao tục ngữ mà diễn ra (như Gián và nhện, Lươn và cá rô), hoặc tuy là truyện về loài vật nhưng vẫn không thoát ñược sự can thiệp của con người (như Chó ñen và chó vàng, Long vương và ếch). Đó là chưa kể có những truyện ñã bị Nho hóa một cách vụng về (như Cua và ếch, Khướu dạy học, Tranh bay trước bay sau...).

1354

https://thuviensach.vn

bảy chuyến ñi của nhà hàng hải Sinh Bá, Ả-rập (Arabie))1. Thực ra người Việt cũng có loại truyện phiêu lưu nhưng khá ñơn giản, thường mang tính cách trào phúng hoặc khôi hài. Cuộc phiêu lưu của chàng Cuội trong Nói dối như Cuội (số

60), cuộc ñời vô ñịnh của Ngốc trong Phiêu lưu của anh chàng Ngốc hay là làm theo vợ dặn (số 190) và Chàng Ngốc ñược kiện (số 108)... ñều thuộc loại này.

Nhưng loại truyện này trong kho tàng cổ tích Việt-nam cũng không có nhiều.

Cũng có thể từ ngày xưa chúng ta ñã từng có loại truyện phiêu lưu dài hơi hoặc tương ñối dài hơi nhưng về sau ñã bị cắt xén, chia tách thành nhiều mảnh.

Chẳng phải trong Lĩnh-nam chích quái vẫn còn dấu vết một thiên thần thoại khá liên tục về hình ảnh Lạc Long Quân chiến ñấu chống Hồ Tinh, Ngư Tinh và Mộc Tinh nhưng ñã mang hình thức của 3 truyện cổ riêng rẽ? Mặt khác, nếu tin vào giả thuyết người Việt cổ vốn có nguồn gốc từ chủng tộc Anh-ñô-nê-diêng (Indonésiens), tức là tộc người Đra-vi-ñiêng (Dravidiens) ở dưới chân Hy-mã-lạp-sơn (Himalaya), ñã từng di cư nhiều ñợt, trải qua nhiều chặng ñi dài, từ

khoảng 5000 năm trước ñây ñể cuối cùng ñến ñịnh cư ở mảnh ñất chữ S này, thì vì sao tổ tiên chúng ta không giữ ñược một chút ký ức gì về những cuộc phiêu lưu vô cùng kỳ vĩ ñó2? Hoặc giả, môi trường sống ổn ñịnh và ñóng kín trong khoảng hơn hai nghìn năm lại ñây, với phương thức canh tác ruộng nước, với tầm nhìn chật hẹp, chưa dám quay mặt ra biển cả mà chỉ muốn ngoái nhìn lại phía sau, sống lại thói quen trồng trỉa hái lượm trên ñồi núi thuở xa xưa (xem truyện Cố ghép, số 94) ñã không cho phép người Việt sáng tạo ñược những truyện phiêu lưu mạo hiểm, ly kỳ?

Nếu xét một cách cụ thể hơn thì ñiều kiện hàng ñầu của loại truyện phiêu lưu là phải ñi liền với chữ viết, vì việc sáng tác loại hình này ñòi hỏi phải kéo dài liên tục, ñều kỳ, hết truyện này bắt sang truyện khác, mãi mãi vẫn không dứt, nếu không ñược ghi lại kịp thời thì khó lòng tránh khỏi rơi vào những mâu thuẫn buồn cười trong tình tiết cũng như nhân vật. Nhưng chữ viết ở Việt-nam lại ñóng một vai trò khá muộn trong ñời sống văn chương sách vở, và nhất là không thông dụng trong tầng lớp bình dân. Vì thế, nếu trong quá khứ xa xăm người Việt có sáng tác loại truyện phiêu lưu thì trước sau chúng cũng ñã biến mất, chỉ

sống ñược trong trí nhớ dăm ba thế hệ là cùng. Nho sĩ Việt-nam xưa kia vốn quen coi "nôm na là cha mách qué" nên cầm chắc không mấy ai chịu nhận công việc ghi chép truyện phiêu lưu một cách tự nguyện như các học giả phương Tây ñã làm ñối với kho truyện của các nước cận Đông.

1 Trong Nghìn lẻ một ñêm.

2 Giả thuyết trên ñây ra ñời từ lâu, nhưng cũng ñược nhiều người bàn cãi, tranh luận và phê phán, vì chưa ñủ ñộ tin cậy. Hiện nay giới dân tộc học tương ñối thống nhất cho rằng người Việt-nam thuộc chủng Mông-gô-lô-ít Nam (Sud Mongoloide).

1355

https://thuviensach.vn

Đáng ñể ý nữa là: ở Việt-nam cũng không có loại truyện ngăn kéo (contes à tirois) như của Ả-rập (Arabie) (Nghìn lẻ một ñêm), hay của Lào (Vi-xa-ya-ma-chi-a) v.v... mà chỉ có loại truyện chuỗi, thường bao gồm một chuỗi truyện nhỏ, hoặc gồm một chuỗi giai thoại, nhưng tư tưởng từng truyện nhỏ thường gắn bó với chủ ñề chung (Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, Ông nghè Tân, Ông Ó và có thể kể

luôn truyện Cố Bợ 1 ).

Loại truyện chuỗi này cũng không thoát khỏi hình thức khôi hài hoặc trào phúng như những truyện phiêu lưu của chàng Ngốc mà trên ñã dẫn.

2. TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM THẤM ĐẬM CHẤT LIỆU ĐỜI SỐNG

XÃ HỘI VIỆT CỔ; LÀ BIẾU TRƯNG NGHệ THUẬT CỦA CÁI HIỀN HÒA,

NHÂN ÁI, HAY TÍNH CHỪNG MỰC TRONG TÂM LÝ DÂN TỘC.

1. Mặc dù trong kho tàng cổ tích truyền thuyết của dân tộc có một phân số

không nhỏ vốn mang nguồn gốc ngoại lai hoặc có liên quan với truyện của các dân tộc khác như chương sau sẽ ñề cập, nhìn chung truyện cổ tích Việt-nam vẫn là những ống kính vạn hoa ñặc sắc, giúp ta nhìn vào bề sâu lịch sử cộng ñồng dân tộc Việt, tìm kiếm lại bóng dáng sự sống nhiều vẻ và ñầy hoạt ñộng của các hình thức xã hộ Việt-nam cổ truyền. Mặt khác, thông qua quy luật thẩm mỹ, ñây cũng là những tia hồi quang soi rõ vẻ ñẹp và sức sống của tâm hồn, tình cảm, trí tuệ dân gian Việt-nam.

Có lẽ sẽ lý thú và bổ ích nếu dựa vào hiệu quả cụ thể của bộ môn thống kê, ta xác nhận ñược rằng ở Việt-nam ñầy dẫy khắp mọi vùng miền ñều có sự vận hành ñều ñặn của cái chu trình sáng tạo và truyền bá truyện tự sự dân gian, nhất là truyện cổ tích. Kết quả ñiền dã trong nhiều năm ở nhiều ñịa phương trong nước ñã giúp chúng tôi nhìn ra một hiện tượng trùng lặp có ý nghĩa: hầu như ở

làng xã nào cũng lưu hành song song hai loại truyện cổ: những truyện cổ ñã phổ

biến và những truyện cổ chưa phổ biến. Những truyện sau, ngoài ñời sống truyền miệng trong sinh hoạt làng xã, có khi còn nằm lại trong các gia phả, tộc phả, thần phả, xã chí, v.v... Năm 1964, trong khi tiến hành khoanh vùng sưu tầm văn học dân gian tại một xã (xã Ích-hậu thuộc tỉnh Hà-tĩnh) chúng tôi ñã tập hợp riêng về truyền thuyết cổ tích ñược cả thảy 53 ñơn vị. Trừ 14 ñơn vị không ñược hoàn chỉnh hoặc thiếu ý nghĩa, thì có ñến 20 ñơn vị vốn ñã ñược công bố trong bộ sách này và 19 ñơn vị tương ñối hoàn chỉnh chưa công bố nhưng mang rõ 1 Truyện lưu hành ở Nghệ - Tĩnh, ñặc biệt nhân vật chính chuyên môn tàng hình, thường trêu chọc mọi người, có ngọn lửa thần làm vũ khí tùy thân. Tai nạn cháy nhà thường xuyên xẩy ra ở Nghệ - Tĩnh trước ñây do sức mạnh của gió Lào là nguồn gốc thực của truyện này.

1356

https://thuviensach.vn

tính ñặc thù của ñịa phương, trong ñó có một ñơn vị gồm 15 mẩu chuyện nhỏ1.

Đó là chưa kể các loại hình tự sự khác, như thần thoại, tiếu lâm, ngụ ngôn...

Từ hiện tượng trên, một nhận xét có thể rút ra là, bất kỳ ở ñâu, trong khi lưu hành truyện cổ tích, một số lượng không ít những truyện này thường ñược người kể gắn vào một ñịa ñiểm hay một di tích, một nhân vật, một phong tục, một sự

kiện, một giống chim, một loài thú... ñặc biệt của vùng mình. Việc gán ghép nhiều lúc có vẻ khiên cưỡng hoặc không ñược hài hòa cho lắm (ví dụ truyện Tấm Cám (số 154) ñem áp ñặt vào sự tích "Lý triều ñệ tam hoàng hậu" ở Siêu-loại, nay thuộc Bắc-ninh), nhưng ở nhiều truyện thì lại có vẻ rất tự nhiên và y như thật, dầu vẫn biết ñó là hư cấu (ví dụ truyện Sự tích sông Nhà-bè hay là truyện Thủ Huồn (số 30) gắn vào sông Nhà-bè, nay thuộc Sài-gòn, v.v...). Trong số 53 ñơn vị truyện cổ sưu tầm ở Ích-hậu nói ở trên, chỉ lấy 19 ñơn vị cuối ñã có: 3 ñơn vị gắn với chùa ñền, 2 gắn với cồn, 2 gắn với cánh ñồng2, 1 với ñê ñập, 3 với tục lệ, còn nữa ñều gắn với nhân vật cụ thể. Và trong số 15 truyện nhỏ

thì có: 1 gắn với núi, 1 gắn với giếng3, 1 gắn với ao, 1 gắn với chợ, và 1 gắn với cánh ñồng.

Phải chăng có thể tìm thấy ở ñây một ñôi ñiều có giá trị gợi ý về sự hình thành cổ tích truyền thuyết? Có nghĩa là ña số truyện cổ - nếu không nói tất cả - ñã ñược sáng tạo nên từ một ñối tượng ñặc thù nào ñây (ví dụ một nhân vật cá biệt, hay có tầm cỡ siêu việt; một ñịa danh hay di tích linh thiêng liên quan ñến những hiện tượng hiển ứng ñược dư luận không ngớt nhắc ñi nhắc lại; một vật nào ñó là ñầu mối của một sự kiện thu hút sự chú ý của nhiều người, hay là một câu chuyện thú vị, một tấn bi kịch, hoặc hài kịch khó quên, v.v...) . Và ngược lại, cũng chính nhờ bắt nguồn từ một "ñối tượng" ñột xuất, ñược cả vùng ñể ý tán dương hoặc chê trách, nên truyện sớm ñi vào trí nhớ qua nhiều lời ñồn, lời kể, rồi từ những lời ấy cứ thêm thắt dần mãi, cuối cùng thành truyện, ñược ghi chép và lưu truyền. Đó là vấn ñề rất ñáng ñược các giới cổ tích học nghiên cứu kỹ

lưỡng. Với nhận xét sơ lược ở ñây, chúng tôi chỉ muốn nói rằng truyện cổ tích Việt-nam thường gắn bó chặt chẽ với ñất nước và con người Việt-nam trên rất nhiều chặng ñường lịch sử, nó tô ñiểm cho ñất nước và con người thêm ý nhị, truyền vào cho ñất nước và con người sức sống của nhiều thế hệ quá khứ kết tinh lại.

Nhiều ñịa danh rất cổ trong bảng từ vựng ñịa lý nước ta chắc chắn ñã mượn từ

truyền thuyết cổ tích, như núi Vọng-phu, sông Kim-ngưu, hồ Hoàn-kiếm hay hồ

1 Tức là Những truyền thuyết về Hầu thượng Ngật (Nguyễn Văn Giai) trong sách Văn học dân gian sưu tầm ở xã Ích-hậu (một thể nghiệm bước ñầu về sưu tầm phôn-clo (folklore) khoanh vùng hẹp, chưa xuất bản).

2 Chẳng hạn như truyện Ông tổ họ Hoàng giúp làng Thượng-nguyên, ñã có thuật sơ lược trong Khảo dị truyện số 25, tập I.

3 Tức giếng Tran, hay giếng Sao-sa, ñã có kể sơ lược trong Khảo dị truyện số 126 , tập IV.

1357

https://thuviensach.vn

Gươm, ñầm Mực, núi Cánh-diều, núi Mẫu-tử... Không ít loài cây loài vật ñồ

dùng trong ñời sống dân tộc ñã ñược mang những cái tên ngộ nghĩnh bám sát truyện cổ tích, như trái sầu riêng, ông ba mươi, chim hít cô, chim bóp-thì-bóp, con dã tràng, con thạch sùng, thằng lốc ruộng thác ñao... Và nếu như các hình thức vần vè trong ngôn ngữ ñời sống từng ñi vào cổ tích, giúp cổ tích sớm chắt lọc ñược những câu nói có tính ñịnh hình, mang hơi hướng cổ ngữ, chẳng hạn

"Ăn một quả - Trả cục vàng - May túi ba gang - Mang ñi mà ñựng" (truyện Cây khế, Khảo dị truyện số 59), hoặc "Cót ca cót két - Lấy tranh chồng chị - Chị

khoét mắt ra"; "Phơi áo chồng tao - Phơi lao phơi sào - Chớ phơi bờ rào - Rách áo chồng tao" (truyện Tấm Cám, số 154), v.v... Thậm chí có những câu thành ngữ, tục ngữ, vè, ví, ca dao, vốn có thể tồn tại ngoài ñời trước rồi mới ñi vào cổ

tích sau, như " Cha mẹ nuôi con bằng trời bằng bể - Con nuôi cha mẹ con kể

tháng ngày", "Bụng làm dạ chịu", "Của thiên trả ñịa", "Nợ tình chưa trả cho ai -

Khối tình mang xuống tuyền ñài chưa tan", "Con vợ khôn lấy thằng chồng dại -

Như bông hoa lài cắm bãi cứt trâu" , "Cứu vật vật trả ân - Cứu nhân nhân trả

oán" v.v... thì nhất ñịnh cũng có không ít những hình thức vần vè, những thành ngữ, tục ngữ phải từ một truyện cổ tích cụ thể nào ñấy mới ñúc nên ñược rồi sau ñó sẽ "trừu tượng" hóa dần lên và tách khỏi cổ tích, ñi vào cuộc ñời chẳng hạn

"Nợ như chúa Chổm", "Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho", "Lẩy bẩy như Cao Biền dậy non", v.v... Hơn nữa, từ truyện cổ tích còn ñẻ ra cả một loạt hình dung từ

mới, mang những sắc thái ngữ nghĩa rất ý vị, ñược ñời sống ngôn ngữ của nhân dân chấp nhận, như nói cuội, mưa ngâu, bù chì, con trời ñánh v.v...

Rõ ràng các hình thức giao tiếp phong phú, cụ thể trong sinh hoạt muôn vẻ của quần chúng, cũng như các sự tích "ñịa linh nhân kiệt" không bao giờ thiếu trên mọi vùng miền ñất nước ñã luôn luôn kích thích hoạt ñộng sáng tạo truyện cổ

tích, và ñến lượt nó, sự kết tinh nghệ thuật của cổ tích tới mức chắt lọc ra ñược những từ ngữ, mô-típ, nhân vật ñiển hình, có sức khái quát rộng rãi, không thể

thay ñổi, thì chúng lại thâm nhập vào cuộc sống, thấm vào từng mạch máu, thớ

thịt của ñời sống dân tộc ở mọi vùng miền. Cuộc sống trở lại bắt chước cổ tích, hay là sức mạnh của nghệ thuật dân gian ñã kích thích sự sáng tạo trong tâm lý quần chúng một lần thứ hai, ñể tiếp nhận và cải biên nghệ thuật cổ tích, làm giàu thêm cho các hình thức của ñời sống.

1358

https://thuviensach.vn

2. Như vậy, sẽ chẳng lấy gì làm khó hiểu khi thấy thiên nhiên, ñất nước Việt luôn luôn là chất liệu cho mọi tình tiết của truyện cổ, làm nền tảng phát triển của cốt truyện cổ tích, dù ñó là những truyện thuần túy truyền kỳ. Chàng ñốn củi trong Chàng ñốn củi và con tinh (số 121) không những nhận của con tinh những vật mầu nhiệm dưới các dạng thức quen thuộc (con ngựa, cái mâm, cái ống) mà còn ñánh trống gọi làng theo phong tục quen thuộc ở nông thôn Việt-nam. Cuộc chiến ñấu dữ dội của Thủy thần và Điền quận công (số 71) chẳng qua chỉ xoáy quanh một trục lõi: một bên ra sức phá ñê và xoi ñê, còn một bên lại cố công ñắp ñê và hàn ñê - ñó ñều là những hiện tượng thiên tai và chống thiên tai trường kỳ

dai dẳng ở miền Bắc nước ta mà vào một thời kỳ xa xưa, thiên thần thoại Sơn Tinh - Thủy tinh ñã lấy cùng một nguồn cảm hứng. Mô-típ truyện Nợ duyên trong mộng (số 119) là một kiểu mẫu tạo hình khá ñộc ñáo, nhưng không nghi ngờ gì nữa, nó ñược hư cấu xuất phát từ hiện tượng di cư của loài bướm vốn không phải hiếm ở các vùng nhiệt ñới.

Rồi còn nào là cây tre, cây ña, cây trầu, cây cau, nào là cái cò, cái vạc, con trâu, con voi, con hổ..., chúng ñều có sẵn ở ñồng ruộng và rừng núi nước ta.

Những lực lượng giúp ñỡ cô Tấm trong Tấm Cám (số 154) ngoài Bụt - ñối tượng tôn thờ của một tôn giáo ngoại lai nhưng từ lâu ñã ñược dân tộc hóa triệt ñể ngay từ tên gọi - còn có cá bống, con gà, chim sẻ là những giống vật có mối liên quan về chức năng trong sinh hoạt của Tấm chứ không hẳn ñã có ý nghĩa ma thuật gì...; và những hình thức tái sinh của Tấm là chim vàng anh, cây xoan ñào, quả

1359

https://thuviensach.vn

thị... ñều không ra ngoài bảng ñộng, thực vật gần gũi với nhân dân ta1. Nếu những giọt mưa ngâu trong A chức chàng Ngưu (số 182) giải thích ñặc ñiểm của vùng khí hậu thường chỉ diễn ra hàng năm ở miền Bắc thì những quả sầu riêng trong Sự tích trái sầu riêng (số 3) cũng lại là một thứ ñặc sản riêng ñược thi vị

hóa của vùng khí hậu miền Nam.

Bên cạnh những cỏ cây, thú vật quen thuộc là những ñồ dùng cũng rất quen thuộc trong nếp sống bình thường của xã hội Việt-nam cổ xưa: ông núc, ông bình vôi, cái rương xe, cây nêu, kể cả cái "mẻ kho" của kẻ khó, một cái "nút"

nghệ thuật mang ñậm chất tư duy phôn-clo (folklore) trong Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho (số 36) v.v... Cùng với "mẻ kho" là "ñực rựa", cũng là một từ ñóng vai trò bản lề trong nghệ thuật chơi chữ của truyện Hà rầm hà rạc (số 152), một từ nôm na và rất cổ ñể chỉ con dao rựa, một vật dụng của ñời sống người Việt hàng ngày.

Không chỉ sử dụng chất liệu hình ảnh cuộc sống dân tộc, truyện cổ tích Việt-nam còn ñề cập ñến cung cách làm ăn muôn ñời của người dân Việt cổ truyền.

Những cảnh làm ruộng, mò cua bắt ốc, chăn trâu cắt cỏ ñánh giậm, ñốn củi, mổ

lợn, chống ñò ngang, chợ búa, chôn thuê, ñi mót, ñi ở, bán hàng nước... luôn luôn có mặt trở ñi trở lại thường xuyên trong nhiều câu chuyện. Một bảng phân hạng chính xác những nghề nghiệp này và tần số lặp lại của chúng, trong các dị

bản cổ tích, theo chúng tôi sẽ giúp xác ñịnh rõ các kiểu cốt truyện mang tính bản ñịa nguyên sinh của truyện cổ tích Việt-nam. Tuy nhiên, từ góc ñộ xã hội học lịch sử, ta cũng có thể tìm thấy ở ñây diện mạo của một thời kỳ mà kinh tế nông thôn, trong ñó có kinh tế của những gia ñình riêng lẻ, ñóng vai trò quan trọng nếu không nói là phổ biến. Đó cũng là thời kỳ thần thoại và anh hùng ca ñang ngưng lại và mất dần ảnh hưởng, truyện cổ tích và truyền thuyết ñang sinh sôi nẩy nở và ñưa lại những cảm hứng mới mẻ trong ñời sống tinh thần của cả cộng ñồng. Về mặt hình thái xã hội, hẳn ñây là thời kỳ ngự trị của những công xã nông thôn ñể dần dần hội nhập vào cơ chế mới của xã hội quân chủ. Chính vì thế, ñằng sau vô số truyện cổ tích vẫn thường ẩn hiện lúc mờ lúc rõ bức tranh sinh hoạt làng xã. Nhưng mỗi làng xã góp vào thế giới truyện của chúng ta một gương mặt ñộc ñáo. Mang ñậm nét tính cách một cộng ñồng làng nghiêm túc, có thiết chế chặt chẽ, khép kín, hơn nữa có dáng dấp một thái ấp, là truyện Hoàng Tín Hầu (số 162). Cả một tập thể bị ñặt dưới quyền sinh sát của "bảy thằng ác nghiệt" - những chủ ñất quyền thế nghiêng trời ngày xưa. Nếu có một tập thể

làng chuyên môn làm cái nghề ñàn phách bán vui cho thiên hạ trong Người ả

ñào với giặc Minh (số 75), thì cũng lại có một tập thể làng khác dựa vào ñiều 1 Trong những mối quan hệ gần của sinh hoạt nông thôn thì ngày nay chim vàng anh (Ioriot) ñã trở nên hiếm, nhưng xưa kia ñó là loại chim rất sẵn, và ñược coi là chim quý, vì có bộ lông vàng rất ñẹp.

1360

https://thuviensach.vn

kiện ñịa lý hết sức ñặc biệt cùng nhau làm cái việc cướp của giết người trong Bò béo bò gầy (số 37). Hay là hai truyện Sự tích ñình làng Đa-hòa (số 123) và Người thợ mộc Nam-hoa (số 105) ñều có ñề tài liên quan ñến cái ñình, kiến trúc công cộng quan trọng và thiêng liêng trong mô hình văn hóa làng Việt cổ truyền.

Trong kho truyện cổ tích Việt-nam, hầu như không thấy bóng dáng thành thị, trừ một vài trường hợp hãn hữu có nói ñến kinh kỳ, có phố xá ñô hội (Bà lớn ñười ươi, số 91), có chợ phiên thị trấn (Bợm lại gặp bợm, số 76), nói ñến thương cảng nước ngoài (Con mụ Lường, số 84) v.v... Mặc dù có rất ít truyện về thành thị nhưng truyện cổ tích lại không hiếm những ñề tài mà hình ảnh tầng lớp thương nhân ñóng vai chủ chốt, thậm chí là ñại thương nhân hay phú thương, thường có ghe mành buôn bán khắp nơi, hoặc trao ñổi hàng hóa với nước ngoài, như các truyện Đồng tiền Vạn Lịch (số 41), Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho (số

36), Con mụ Lường (số 84), Sợi bấc tìm ra thủ phạm (số 112), Người ñàn bà bị

vu oan (số 109)... Tuy nhiên, ñối chiếu cốt truyện của những truyện này với những chuỗi dị bản ñồng dạng của cổ tích nước ngoài, ta có khuynh hướng tin rằng ñấy là những cốt truyện nhập tịch từ ngoài ñến và nhập tịch bằng con ñường thuyền buôn là chủ yếu. Sỡ dĩ chúng sớm ổn ñịnh và bản ñịa hóa, vì nghề

buôn vốn cũng không xa lạ trong ñời sống của người Việt thời trung ñại. Nhất là vào các thế kỷ XVI, XVII, XVIII hoạt ñộng của nhiều thương cảng ở Bắc hà cũng như ở Nam hà khá tấp nập, người nước ngoài ñến buôn bán ở Việt-nam ñã gây nên một tâm lý xã hội mang tính hai mặt: vừa tò mò, thích thú, vừa cảnh giác, khinh thường (" Ngô nhớn Ngô con răng trắng nhởn" - Tú Xương). Kết cục thường không trọn vẹn của số phận hầu hết nhân vật trong các truyện vừa dẫn, và những yếu tố có tác dụng "lạ hóa" ở những truyện này chứng minh tâm lý hai mặt của người nông dân cũng như của kẻ sĩ trong xã hội Việt cổ ñối với nghề

buôn ñường biển mà họ cảm thấy như vẫn là một ñám "giang hồ tứ chiếng" với ñạo ñức có phần "phá cách", và lối sống rất ñỗi lạ lùng.

Kinh ñô trong một số truyện cổ tích chúng ta cũng chỉ là nơi ở của vua chúa, quý tộc, quan lại, nơi tích tụ giầu sang, tập trung những hội hè long trọng, nơi qua lại của các bậc anh hùng hào kiệt, nơi các nho sĩ thường ñến ñua tài, chứ

chưa phải là nơi công thương nghiệp phát triển như ở phương Tây. Hình ảnh vua trong cổ tích không nhiều vì vua dường như không phải là ñối tượng mà sáng tác dân gian nhắm tới, mặt khác, cũng có một khoảng cách không thể san bằng giữa thế giới của vua (mà dân gian không ñược biết) với thế giới thế tục. Người dân vẫn chỉ có thể hình dung hoàng ñế như một ñấng chí tôn và vô thượng như quan niệm cha truyền con nối mà họ vẫn tuân theo. Bên cạnh vua nhà, trong kho truyện Việt-nam cũng như kho truyện Khơ-me (Khmer) nhiều khi còn thấp thoáng bóng dáng ông vua Trung-quốc, một hình ảnh chí tôn và vô thượng khác, nhưng vai trò nhân vật này xuất hiện trong một số truyện chỉ ñể làm ñối thủ

(nhân vật cản trở) của nhân vật chính, và thắng lợi cuối cùng dĩ nhiên không 1361

https://thuviensach.vn

thuộc về phía ñối thủ (Bốn anh tài, số 66; Khổng Lồ ñúc chuông, số 67; Lê Như

Hổ, số 63...).

Kho truyện cổ tích Việt-nam cũng có nhắc ñến nhưng thật là ít ỏi hình ảnh những nàng công chúa, những ông hoàng tử, và vai trò của họ ở ñây xem ra không có gì nổi bật như những nàng công chúa, ông hoàng tử trong kho truyện của Ấn-ñộ hay của phương Tây, trừ một vài nhân vật rất cá biệt, ví dụ công chúa Tiên Dung trong Sự tích ñầm Nhất-dạ và bãi Tự-nhiên (số 28), hay công chúa Bảo Nương và Ngọc Nương trong Hai nàng công chúa nhà Trần (số 102).

Bộ mặt kinh ñô ñược truyện cổ tích quan tâm ñến nhiều hơn là ở khía cạnh sinh hoạt của cái xã hội bình dân, phường phố: câu chuyện về những người thợ

thủ công, lớp người góp phần tạo nên sự sống của thành thị, như thợ kim hoàn, thợ ñúc, thợ giày, thợ bưng trống, lái hương, hàng dầu, hàng rượu... Bên cạnh ñó là những anh học trò ñi học, ñi thi, những thầy ñồ mở trường dạy học, những nhà tu hành ñạo Phật, lác ñác còn có những ñạo sĩ, phù thủy, thầy thuốc, thầy ñịa lý... Và xen lẫn với họ là có một tầng lớp lưu manh, sản phẩm của lối sống lọc lừa, lấy chợ búa, thành thị làm nơi hoạt ñộng, nơi ñi mây về gió và náu hình ẩn tích của mình (Bà lớn ñười ươi, số 91; Quận Gió, số 77...).

Thật ra, các tầng lớp làm nghề thủ công, buôn bán, nhà sư, ñạo sĩ và học trò, cả ñám lưu manh, trộm cắp... không nhất thiết quy tụ ở kinh ñô nên hình ảnh của họ trong truyện cổ tích không ñặc trưng cho sinh hoạt kinh ñô. Nhưng hoạt ñộng của họ cũng không còn bó chặt lại trong phạm vi nông thôn; họ là nhân tố bước ñầu phá vỡ sụ khép kín của làng xã, là cầu nối giữa nông thôn và các thành thị

kiểu cổ. Vì vậy, trong xu hướng ngày càng tha hóa của các yếu tố thần kỳ, truyện cổ tích thế sự hay sinh hoạt ñã tự nhiên hướng ñến những loại nhân vật này như một biện pháp "lạ hóa" trong nghệ thuật biểu hiện. Nhờ ñó, ñề tài xã hội mà truyện cổ tích chiếm lĩnh giờ ñây cũng ñã rộng hơn hẳn trước, không còn giới hạn trong câu chuyện một làng, một xóm hay quẩn quanh trong một gia ñình... Dầu sao, nhìn một cách tổng quát, tưởng tượng trong sáng tác cổ tích vẫn chưa vượt khỏi hình ảnh một xã hội quân chủ kiểu phương Đông với hệ thống làng xã dày ñặc làm chân rết cho nó, mà những mối giao lưu hiếm hoi bằng ñường biển, ñường sông, ñường bộ... hay những cuộc khởi nghĩa, nổi loạn của nông dân... vẫn chưa làm cho nề nếp sinh hoạt của nó mất vẻ phẳng lặng. Nhìn vào bề sâu xã hội này cũng ñã có một ít nét ña dạng, và ít nhiều ñã có cá tính.

Ở ñây cái nghèo thì thật là nghèo, nghèo ñến mức cả gia ñình phải thay ñổi nhau ñộc một manh khố rách (Sự tích ñầm Nhất-dạ và bãi Tự-nhiên, số 28), nhưng mặt khác, sự phân hóa giàu nghèo cũng chưa ñến nỗi dữ dội, gay gắt, ñẩy truyện cổ tích ñến những xung ñột nghệ thuật ñi ra ngoài các thủ pháp ước lệ

thường thấy. Sự xa hoa tột bậc trong Nghìn lẻ một ñêm hình như không có ñất tồn tại trong truyện cổ tích Việt-nam và tính chất khuôn phép của một xã hội 1362

https://thuviensach.vn

ngự trị bởi lễ giáo nghiêm ngặt, trong Kim cổ kỳ quan, Cổ kim tiểu thuyết... hình như ñối với truyện cổ tích Việt-nam cũng vẫn là xa lạ. Trên một phương diện nào, ñây là một xã hội luộm thuộm, không ñến ñầu ñến ñũa, nhưng cũng vì thế

nó vẫn giữ ñược tính nhân bản hồn nhiên, và vẻ ñẹp hiền hòa trong quan hệ giữa người và người.

3. Không có gì khác lạ so với truyện của các dân tộc, xung ñột gia ñình, làng xã, xung ñột ñẳng cấp, xung ñột về sinh hoạt ñạo ñức, về quan hệ luyến ái... ñều là ñộng cơ phát triển của những hành ñộng cổ tích. Có những vấn ñề rất hẹp nhưng lại phổ biến, có ý nghĩa xã hội sâu sắc trong một thời ñoạn lịch sử nào ñấy, chẳng hạn vấn ñề quyền lợi ñứa con riêng ( Tấm Cám, số 1541), hay số phận người em út, ñứa con mồ côi... không còn ñược cơ chế xã hội thị tộc bảo vệ, khi hình thái công hữu bắt ñầu tan rã và chế ñộ phụ quyền thiết lập, giành cho ñứa con trưởng quyền thừa kế trong gia ñình ( Bính và Đinh, số 151; Hai anh em và con chó ñá, số 193; Nhân tham tài nhi tử, ñiểu tham thực nhi vong, số 59; Chàng ñốn củi và con tinh, số 121; Hà rầm hà rạc, số 152). Rồi cũng với các bước tiến của xã hội, chế ñộ tiểu tư hữu ra ñời, trong mối quan hệ gia ñình lại nảy sinh bao nhiêu ñiều tồn tại mới; vấn ñề ñể của cho con trai hay con gái ( Ông già họ Lê, số

153), vấn ñề phụng dưỡng bố mẹ già ( Cha mẹ nuôi con bể hồ lai láng, con nuôi cha mẹ kể tháng kể ngày, số 51), vấn ñề quan hệ giữa người con gái ñi lấy chồng với bố mẹ ñẻ ( Sự tích khăn tang, số 186), vấn ñề quan hệ họ hàng thân tộc ( Giết chó khuyên chồng, số 50), vấn ñề dì ghẻ con chồng ( Sự tích con dế, số 145)...

Nói chung, chủ ñề chữ "hiếu" ñã thấm vào toàn bộ mạch cảm hứng của loại truyện lấy xung ñột gia ñình làm nền tảng, ở thời kỳ trung ñại về sau.

Ở một cấp ñộ cao hơn, truyện cổ tích cũng ñộng ñến những vấn ñề xung ñột thuộc phạm vi cộng ñồng làng xã: việc tranh chấp ruộng ñất giữa làng này và làng kia ( Gốc tích ruộng thác ñao, số 25), mâu thuẫn giữa chủ và tớ, giữa người giàu và kẻ nghèo ( Cây tre trăm ñốt, số 125; Sự tích con khỉ, số 12); rộng hơn nữa là những vấn ñề liên minh hoặc thôn tính giữa bộ lạc này với bộ lạc khác, những cuộc ñấu tranh tự vệ của dân tộc Việt trên quá trình hình thành nhà nước, quá trình ngăn chặn sự bành trướng của kẻ thù phương Bắc và mở rộng lãnh thổ

về phía Nam ( Mỵ Châu - Trọng Thủy, số 174; Sự tích thành Lồi, số 34; Người ả

ñào với giặc Minh, số 75). Có ñiều, nếu so sánh về tỷ lệ thì loại truyện mang ñề

1 Trong lần in thứ nhất, chúng tôi quan niệm Tấm Cám là loại truyện mang ñề tài dì ghẻ con chồng, nhưng xem xét lại có lẻ ñây là ñề tài cổ hơn nhiều, là tàn tích của một chế ñộ "tất cả

chị em gái cùng lấy chung chồng" (Ăng-ghen (Engels) trích dẫn phát hiện của Ba-cô-phen (Bachofen) về hình thức chế ñộ quân hôn Bắc Mỹ, trong Nguồn gốc của gia ñình, của chế ñộ

tư hữu và của nhà nước, Nhà xuất bản Sự thật, Hà-Nội, 1972; tr.77). Đề tài dì ghẻ con chồng có lẽ là lớp nghĩa có sau. Xin xem thêm những phân tích cụ thể về sơ ñồ truyện Tấm Cám ở

Mục 2, Chương V, phần Tổng luận.

1363

https://thuviensach.vn

tài gia ñình, làng xã vẫn có số lượng cao hơn so với loại truyện mang ñề tài ñấu tranh giai cấp và ñấu tranh dân tộc. Vì sao? Có lẽ ñây cũng là một hạn chế tự

nhiên không tránh khỏi, trong ý thức và tầm nhìn của các tác giả dân gian.

Chúng tôi ngờ rằng trong ñời sống nông thôn Việt-nam cổ xưa cho mãi ñến sát thời cận ñại, sự phân hóa ñẳng cấp vẫn chưa lấy gì làm rõ rệt, và chưa nổi cộm thành những quan hệ ñối kháng nhức nhối, thu hút sự chú ý của người sáng tác truyện kể. Cũng vậy, vấn ñề chống xâm lăng hay bảo vệ chủ quyền dân tộc là một tình cảm thiêng liêng, một nghĩa vụ xã hội ñược nhận thức rất sớm trong các tầng lớp ñầu lĩnh, hào trưởng, nhưng ñối với quần chúng nông dân, trong ñó các nghệ sĩ dân gian, tình cảm này vẫn tiềm tàng như một trực cảm tự nhiên và chỉ

ñược nâng cấp dần lên qua các khái niệm cộng ñồng làng xã mà họ từng gắn bó từ rất lâu ñời. Bởi vậy, dù người dân Việt ngay trong thời Bắc thuộc ñã ñược hun ñúc khá nhiều về lòng yêu nước, kết tinh lại ở nhiều truyền thuyết, anh hùng ca..., vẫn có thể phỏng ñoán số lớn loại truyện cổ tích về ñề tài quốc gia xã tắc là do bàn tay nho sĩ sáng tạo về sau - dưới thời quân chủ ñộc lập (sau năm 938) -

mà dân gian chỉ ñóng vai trò tiếp nhận và lưu truyền, bản tính hồn nhiên của họ

cũng làm cho câu chuyện ñược hiểu một các uyển chuyển chứ không cứng nhắc (chẳng hạn truyện Lê Lợi, số 99, là muốn nói ñến tinh thần ñùm bọc của nhân dân ñối với một con người nghĩa khí, cũng như ñối với Chàng Lía (số 64), chứ

không phải là nhân dân sớm nhận ra ở ñây là hình ảnh một vị "chân chúa" như

trong các truyền thuyết khác của nhà nho về Lê Lợi). Hoặc chính dân gian cũng ñóng góp phần ñiều chỉnh, ñưa thêm vào ñó những chủ ñề mới, làm rõ nét hơn những nhân tố phù hợp với cảm quan thẩm mỹ của mình. Truyện Mỵ Châu -

Trọng Thủy (số 174) là một bằng chứng cụ thể. Gần ñây chúng ta bàn ñến câu chuyện này khá nhiều, và nhiều người chỉ muốn gò ép cốt truyện thành một "bài học cảnh giác với kẻ thù xâm lược". Nhưng xem xét lại văn bản gốc ta sẽ thấy truyện không phải chỉ ñơn thuần có một lớp nghĩa. Có lớp nghĩa quả hướng về

bài học cảnh giác, ñúng hơn là một kinh nghiệm xử thế ñòi hỏi không bao giờ

ñược sống hời hợt; ñắp thành kiên cố ñể ngăn chặn giặc, có ngờ ñâu giặc lại lọt vào tận lòng ruột của mình; tìm ñường chạy trốn giặc có ngờ ñâu giặc lại ở ngay sát sau lưng; ñời cha dốc bao nhiêu xương máu xây dựng nên cơ ñồ thế mà chỉ

một sớm một chiều vì nhẹ dạ, ñời con lại làm cho tan nát... Nhưng cũng không thể bỏ qua một lớp nghĩa thứ hai, không kém quan trọng, hướng về mối tình của Mỵ Châu - Trọng Thủy; tình yêu chân thành, ngây thơ và trong trắng nhiều khi lại là nạn nhân của mọi tranh ñoạt tàn khốc, nhưng chỉ kẻ nào mưu ñồ tranh ñoạt mới là tội lỗi, còn tình yêu không vụ lợi thì bao giờ cũng ñược ñền bù. Đó là cách nhìn ñộ lượng của dân gian ñối với tấn bi kịch của Mỵ Châu. Nước giếng Trọng Thủy làm sáng ngọc trai cũng là một biểu tượng nghệ thuật hoàn hảo mà chỉ riêng quan ñiểm "xã tắc" của nhà nho không thôi không thể sáng tạo nên ñược.

1364

https://thuviensach.vn

4. Như vậy, nội dung xã hội của truyện cổ tích trước hết không phải là ý nghĩa xác thực của câu chuyện kể. Nếu muốn tìm giá trị phản ánh hiện thực của loại hình này chắc chắn những ñiều chúng ta rút ra ñược sẽ rất ñơn giản, không ñáp ứng nổi các bước trừu tượng cao của nhận thức, và cũng không giúp ta nắm ñược sức mạnh nghệ thuật chủ yếu của loại hình. Truyện cổ tích Việt-nam bám rất sát chất liệu ñời sống xã hội Việt cổ, nhưng không thể qua truyện cổ tích ñể

dựng lại một cách chi tiết và chính xác bức tranh hiện thực về các mối quan hệ

xã hội cụ thể - lịch sử của người nông dân Việt-nam trong quá khứ, hay về các chặng ñường tiến triển của xã hội nông nghiệp Việt-nam cổ truyền, vì lẽ truyện dân gian không phải là tài liệu lịch sử, và phương thức tư duy nghệ thuật tự sự

dân gian cũng khác với văn học thành văn. Chỉ có thể rút ra ñược ở truyện cổ

tích những bài học về kinh nghiệm xử thế, về triết lý sống hóm hỉnh, thâm thúy mà cũng rất thực tiễn của nhân dân, và những dạng thức của ñời sống ñã ñược mô hình hóa mà sự từng trải giúp cho người ta nhận ra ñấy là dạng thức có thể

lặp lại ở ñâu ñó không phải chỉ một ñôi lần. Bên cạnh ñó, còn có khá nhiều lời răn về tu dưỡng ñạo ñức, như rèn luyện tính kiên trì nhẫn nại ( Sự tích chim tu hú, số 6), cảnh giác trước bản năng mãnh hơn giáo dục ( Sự tích ñền Cờn, số

161), dự phòng sự hủ hóa của tâm tính ( Thử thần và Miêu thần, số 140), ngăn ngừa trước cơn bão của dục vọng ( Ngậm ngải tìm trầm, số 187),v.v... Và tất cả, soi chiếu cho nhau, sẽ tạo nên chân lý của cái ñẹp trong cổ tích, là cái chân thực có tính chất dân gian của truyện cổ tích Việt-nam - nét ñặc thù từng khiến người ñọc truyện truyền thống phải nghĩ rằng truyện tất ñã xảy ra ở ñâu ñó ngay gần nơi mình sống, hay nếu không cũng xảy ra ở một vùng quanh ñịa phương của mình. Hơn ñâu hết, truyện cổ tích là một sự giãi bày tâm trạng và một sự ngụ ý, ở ñó mối tương thông giữa người kể và người nghe kể là họ cũng ñược ñặt vào một môi trường sinh hoạt mà mình quen thuộc từ chân tơ kẽ tóc, và do ñó cùng có những phản xạ dây chuyền trong tình cảm không khác gì nhau. Chính vì thế

cũng có thể nói, trong quá trình nhào nặn nên từ chất liệu của ñời sống, của cảnh quan và ñịa hình, ñịa mạo ñất nước, truyện cổ tích, kể cả những cốt truyện vay mượn của nước ngoài, ñã kết tinh ñậm nét tâm lý dân tộc, nhất là tâm lý người bình dân Việt-nam. Nhận diện ñặc ñiểm truyện cổ tích Việt-nam không thể quên ñiều ấy, và mấu chốt của quy luật "bản ñịa hóa" trong truyện cổ tích Việt-nam cũng là ở chỗ ấy.

Như chúng tôi ñã nói ở ñặc ñiểm thứ nhất, tính chừng mực về "ñộ" là một nét trong tâm lý của dân tộc chúng ta. Đối với người bình dân Việt-nam thì tính chừng mực về "ñộ" lại ñược biểu hiện dưới một sắc thái riêng mà ta có thể tạm gọi là cái bình dị. Mọi tưởng tượng nghệ thuật của người bình dân ñều lấy mẫu trong cuộc sống hàng ngày. Ngay cả những thế giới kỳ ảo của ñịa ngục, thiên ñường ñược hình thành qua truyện cổ tích cũng không có gì là ghê gớm. Từ cách thức sinh hoạt ñến tâm tính nhân vật, các không gian cõi trời, cõi nước, cõi âm, 1365

https://thuviensach.vn

cả cõi mộng nữa, của truyện cổ tích ñều không khác biệt với không gian cõi trần.

Riêng thế giới cõi âm, do chịu ảnh hưởng của Phật giáo nên có hình ảnh Địa ngục với mười tầng hay mười tám tầng sâu - mà ta có thể nhận ra qua các cụm tượng bằng ñất hoặc bằng gỗ do bàn tay dân gian chế tác ở nhiều ngôi chùa dân dã. Nhưng ñấy là nơi lũ quỷ sứ trừng phạt tội nhân theo lệnh của Diêm vương, một loại nhà tù phân loại theo thứ bậc nặng nhẹ, còn ngoài ra, cõi âm cũng vẫn bình lặng, có núi sông và cảnh vật ñẹp ñẽ, và không hề trải qua những khổ ñau quằn quại như cái thế giới ñịa ngục trong thần thoại Hy-lạp (Mythologie Greque) do vị thần Ha-ñex (Hades) cai quản, hay thế giới huyền ảo mà Đan-tê (A.Dante) miêu tả trong Thần khúc (La divine comédie) ở thế kỷ XV. Chẳng phải trong truyện Phạm Công - Cúc Hoa, Phạm Công nhớ vợ, ñược ñánh ñồng thiếp ñể xuống âm phủ tìm nàng, nhưng ñi tìm khắp nơi vẫn không thấy, cuối cùng cả người và ngựa lần xuống một dòng sông tắm mát, ngờ ñâu gặp lúc bọn ñầy tớ gái nhà Cúc Hoa cũng ñang tắm ở ñây; chúng ñã ngượng ngùng bỏ chạy lên bờ, sau ñó chạy về trình với chủ, nhờ ñó mà hai người gặp lại nhau...? Cái thế giới mà Phạm Công phải xông xáo khắp nơi ñể tìm nàng Cúc Hoa nào có gì phân biệt với cõi dương gian ñâu!

Có thể là trong thế giới quan của người Việt từ thời cổ ñại vốn ñã mang những quan niệm ñơn giản, thô sơ về vũ trụ, nên khả năng tưởng tượng về sau ñó ít có ñiều kiện nảy nở. Nhưng ít nhất, theo chúng tôi thì tâm lý của lối sống làng xã phẳng lặng vào giai ñoạn trung thế kỷ ñã ảnh hưởng một phần khá lớn, vì như ta biết, giữa người Việt và người Mường vốn có mối liên hệ lâu dài và gần gũi, vậy mà tưởng tượng của người Mường trong truyện Đẻ ñất ñẻ nước lại khác chúng ta rất nhiều: cái không gian của thế giới bên kia ñược câu chuyện vẽ

ra thật lắm nấc, như Mường Trời (Klơi), Mường Bằng (Pưa) và Mường Bằng dưới (Pưa tín). Và so với xã hội trần gian thì những xã hội này ít nhiều ñều là biểu hiện ñối nghịch, hoặc huyền ảo hơn nhiều, ví dụ xã hội trần thế: bên này sáng thì bên kia là tối, bên này ñêm thì bên kia là ngày, "bên này chó thì bên nọ

là chim"...

Cũng như ñã ñược nhắc ñến ở ñặc ñiểm thứ nhất, xu hướng ñi gần với lý tính trong tưởng tượng nghệ thuật cũng là một sản phẩm của tâm lý dân tộc vốn ñã xuất hiện từ rất lâu ñời. Trong truyện cổ tích Việt-nam, không những người ta muốn có những kiểu hư cấu theo mẫu hình người, mà người ta còn muốn gạn lọc, tước bớt ñi những gì có vẻ như thái quá hay bất cập. Trạng thái ñối lập nhiều mặt trong quan hệ nhân vật (nhất là quan hệ ñẳng cấp) bị giảm thiểu, và những tình huống gay cấn, những cách xử lý tàn khốc, những căng thẳng về kịch tính trong chiều hướng phát triển của nhiều truyện, cũng bị xén gọt ñi. Có nghĩa là nghệ thuật truyện cổ tích Việt-nam không cho phép ñẩy tình tiết tới những kết cục không có hậu và tạo ra những nút thắt quá bất ngờ.

1366

https://thuviensach.vn

Và ñứng về phương thức tư duy cổ tích, nhìn chung, người ñọc dễ nhận thấy một không khí hiền hòa, êm dịu trùm lên toàn kho truyện. Đây là ñiều khác biệt với kho truyện cổ tích của nhiều dân tộc. Những chi tiết gây tâm lý kinh hoàng khủng khiếp nhiều khi ñạt ñến kỷ lục trong truyện của Ấn-ñộ, Ả-rập (Arabie), Hy-lạp (Grèce) nhưng lại tuyệt ñối hiếm trong truyện cổ tích Việt-nam.

Tất nhiên, không phải trong truyện của chúng ta không có những yếu tố "bi"

chi phối từ ñầu ñến cuối, như Sự tích ñền Cờn (số 161) hay Rắn báo oán (số

158); nhưng cái bi trong Rắn báo oán có tính chất ngẫu nhiên và gần như số

mệnh, còn cái bi trong Sự tích ñền Cờn là kết quả của những hành ñộng bảo toàn danh dự mà qua ñó các nhân vật ñều ñã chuộc lại ñược sự thiện lương; cho nên tuy bi nhưng tình cảm người ñọc ñã ñược nâng ñỡ bên trong. Trong truyện cổ

tích Việt-nam cũng không phải không có những yếu tố "ác", - những cách xử lý sát phạt và những kết cục khốc liệt cho nhân vật - chẳng hạn truyện Rạch ñùi giấu ngọc (số 159), hay Tấm Cám (số 154); nhưng nếu ở truyện Rạch ñùi giấu ngọc, cái "ác" là do ñấng thiên tử gây ra, mà nói ñến thiên tử thì mọi hành vi ñều

"bất khả lý giải", thì cái "ác" trong kết cục Tấm Cám - một hành vi trả ñũa có phần hả hê nhưng cũng gớm ghiếc - lại gần như là một mô-típ du nhập từ ngoài tới chứ không phải "nội sinh". Đành rằng không ai có quyền chê trách việc làm của Tấm ở ñây là không thỏa ñáng, nhưng hẳn cũng khó có thể nói khác rằng ñây là một kiểu kết thúc ít thấy trong các dạng truyện cổ tích Việt-nam thông thường. Thông thường, người ta cố tránh cho nhân vật chính diện một sự can thiệp trực tiếp vào cái kết cục thê thảm cuối cùng của kẻ xấu. Thay vào ñấy, người ta sẵn sàng mượn lực lượng siêu nhiên và tự nhiên làm hộ (sấm sét, ma quỷ, hổ lang,...). Câu chuyện tất nhiên không ñạt ñược sự khoái cảm mỹ mãn như khi theo dõi một mâu thuẫn diễn tiến tự nó, với những tình tiết căng thẳng ñến phút cuối cùng. Nhưng vẻ ñẹp của nhân vật chính diện bao giờ cũng giữ

ñược toàn vẹn. và thính giả truyện cổ tích sẽ có ñược cảm giác hoàn toàn thanh thản trong tình yêu ñối với nhân vật của mình. Một phần số nhỏ truyện cổ tích Việt-nam còn phá vỡ kết cấu ñấu tranh chính - tà theo kiểu truyền thống bằng những biện pháp táo bạo: thay ñổi chiều hướng diễn tiến của một vế (chính hoặc tà) ngay vào giữa tiến trình câu chuyện. Trong tình huống như vậy truyện cổ tích không còn kết thúc như nó ñáng lẽ phải diễn ra (cái ác bị triệt tiêu) mà kết thúc bằng sự song song tồn tại của cả hai vế chính và tà như cũ, hoặc có chuyển hóa nhưng cơ bản vẫn tồn tại. Tuy thế, ý nghĩa của truyện không hề bị hạ thấp mà lại ñược nâng cao hơn nhiều.

Trường hợp vì lý do gì ñấy mà cái ác thay ñổi, lô gích câu chuyện không có gì khó hiểu vì mâu thuẫn chính - tà ñã ñược xóa bỏ. Nhưng trường hợp cái thiện thay ñổi thì không phải thiện lại chuyển hóa thành ác (tâm lý dân gian Việt-nam loại trừ khả năng này), mà chính là bản thân nó thay ñổi cách nhìn ñối với ác; nó hiểu ác cũng là một mặt của cuộc sống, ñối lập nhưng không tách rời với nó, vì 1367

https://thuviensach.vn

thế từ mục tiêu trừng trị nó chuyển sang mục tiêu răn ñe và cảm hóa ñể tác hại của ác bị hạn chế ñến mức tối thiểu, và như thế sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn nhiều (xem hình vẽ: Dạng kết cấu I). Đương nhiên, ở những trường hợp này cái thiện ñã ñạt ñến mức "chí thiện", và truyện cổ tích thường hình dung ñấy là thiện của các bậc siêu nhân (Trời, Phật, hay ñức thánh Khổng Lồ...), nhưng với cách xử lý ñặc biệt ñó, tác giả cũng có dịp ñề cao lòng khoan dung ñộ lượng, sự thể

tất nhân tình như là vẻ ñẹp cao quý của phẩm chất NGƯỜI nói chung, phẩm chất người gắn với tâm lý cộng ñồng người Việt nói riêng (các truyện Phạm Nhĩ hay là sự tích ông ba mươi, số 156; Người thợ ñúc và anh học nghề, số 122).

Nhưng cũng có khi hiện tượng ñột biến của kết cấu chính - tà diễn ra còn lắt léo hơn vì nhân vật chính diện mang trong mình nó không phải một phẩm chất thiện thuần nhất mà là một phẩm chất trung gian (lẫn lộn cả hai khả năng

"hướng thiện" và "hướng ác". Với tư cách này, ñòi hỏi nhân vật tự giác thực hành thiện, hoặc vươn lên trên cái thiện ñể trở thành chí thiện, thật không phải dễ. Mặc dù vậy, tác giả dân gian ñã loại trừ ngay chiều hướng bất thiện của nhân vật và gắn cho nhân vật một quá trình ñi từ mê muội ñến tỉnh ngộ. Để hướng thiện ñược, nhân vật ñã phải ñấu tranh với cái ác ở ngay trong lòng nó. Và sự

thắng lợi của cuộc ñấu tranh "nội tại" này tuy rất vất vả nhưng cũng chính là sự

thắng lợi của của chính ñối với tà trong ñường dây tiến triển của câu chuyện.

Kết quả, nhân vật ñược người nghe yêu mến và thích thú, vì ñiều người ta không ngờ tới là phẩm chất "người" tưởng còn le lói ở trong nó, hóa ra lại trở thành nổi trội, lấn át dần cái mặt "phi nhân" (xem hình vẽ: Dạng kết cấu II). Truyện Con 1368

https://thuviensach.vn

ma báo thù (số 157) là thuộc dạng kết cấu nói trên. Vốn xuất hiện từ ñầu câu chuyện trong tư cách một "con ma", mà tiền kiếp là một tên cướp bị xử trảm, nhân vật chính của truyện có vẻ rất khó giữ ñược nhân tính. Hơn thế nữa, cái việc y báo thù cho mình lại có lý do chính ñáng, lẽ thường ai cũng thông cảm, vì kẻ thù của y ñã từng nuốt trôi lời hứa, ñể y vừa mất tiền vừa phải chịu tội tử

hình. Ấy thế nhưng chỉ mới sau một lần trả thù, lương tri của nhân vật ñã kịp thời ñược ñánh thức. Ở phần kết thúc, khi "con ma" tự phân bua với bạn: "Làm cho con nó ñiên khùng một dạo như thế là ñủ" nhằm giải thích việc nó từ bỏ sự

trả thù vô nghĩa, thì vô hình trong ñằng sau bóng dáng "phi nhân" của nhân vật cũng ñã lấp lánh một phẩm chất người.

Với tâm lý thể tất nhân tình truyền thống trong nhiều mối quan hệ ứng xử

(trong họ, ngoài làng, và giữa "bàn dân thiên hạ" cả nước) tác giả dân gian còn tìm ra nhiều hình thức phát triển của kết cấu chính - tà rất ñặc sắc, nhằm ñề cao lòng nhân ái của cả cộng ñồng. Chẳng hạn, khi cái ác ñã có chiều hướng chuyển hóa, truyện cổ tích bao giờ cũng ñẩy cho sự chuyển hóa ñó nhanh hơn, và ñền ñáp cho sự tự nguyện chuyển hóa này những phần thưởng ñích ñáng, nhiều khi vượt quá mức bình thường. Trong truyện Sự tích sông Nhà-bè hay là truyện Thủ

Huồn (số 30), nhân vật chính là người từng gây ra bao nhiêu tang tóc, làm "tán gia bại sản" không biết bao nhiêu người. Nếu cứ ñúng tội gia hình thì dù hối lỗi ñến ñâu y cũng không làm sao có thể toàn mạng. Thế nhưng khi y ñã ý thức ñược sự nghiêm trọng của tội lỗi và quyết tâm rửa bằng sạch, tác giả lập tức cho y ñược ñền bù ở kiếp sau, thậm chí còn ñược ñền bù nhiều hơn cái mức người nghe truyện chờ mong: sau khi chết Thủ Huồn ñược ñón ngay về làm vua Trung-quốc. Như thế, trên bình diện tư tưởng, truyện cổ tích Việt-nam ñã ñặt một vấn ñề có tầm triết lý sâu sắc: mục tiêu của cuộc ñấu tranh chính - tà, thiện -

ác của con người không phải là diệt trừ cái ác cho ñến tận gốc - mong mỏi ñiều ñó biết ñâu lại chẳng là một ảo tưởng - mà vấn ñề cốt thiết hơn nhiều là làm sao 1369

https://thuviensach.vn

chuyển ác thành thiện, làm cho cái mặt chính lớn dần ngay trong bản thân vế ñối lập với nó là tà (Xem hình vẽ: Dạng kết cấu III). Nói như Lão Tử " Tự tri giả

minh, tự thắng giả cường" 自 知 者 明, 自 勝 者 強.Cũng vì mục tiêu ñó mà cuộc ñấu tranh bao giờ cũng cần dừng lại ñúng lúc, khi ñiều kiện ñể chuyển hóa mặt ñối lập ñã ñạt ñược. Sự chừng mực về "ñộ" trong tâm lý dân tộc ở ñây trở

thành một thành tố nghệ thuật ñầy ý nghĩa.

Không phải là tình cờ mà trong truyện Sự tích hồ Gươm (số 26) cây gươm thần của Long Quân trao cho Lê Lợi ñã tung hoành trên mọi trận ñịa chống giặc Minh hung ác, nhưng sau khi làm xong công việc cứu nước, nó lại ñược Long Quân sai rùa vàng lên ñòi lại, và nhà vua ñành vui lòng trao trả tại hồ Gươm.

Hay trong truyện Khổng Lồ ñúc chuông hay là sự tích trâu vàng hồ Tây (số 67), quả hồng chung tốn bao nhiêu sức người sức của ñể ñúc nên, thế mà vừa ñúc xong nó lại ñược mọi người chấp thuận ném xuống hồ Tây, chỉ vì ñể khỏi "gây hiềm khích với các nước khác". Đấy quả là những hình tượng tuyệt ñẹp phản ánh không chỉ nguyện vọng riêng của tác giả dân gian mà là nguyện vọng chung của dân tộc nhằm duy trì một thế ứng xử lấy an cư lạc nghiệp làm quốc sách,

"một sự nhịn là chín sự lành".

Thảng hoặc nếu có lúc nào cuộc ñấu tranh chính - tà diễn ra một cách không cân nhắc, không lấy sự thể tất nhân tình làm lõi cốt, do ñó mà vô tình hay cố ý vượt quá "ñộ" cho phép, thì kết thúc truyện dường như lại có một ñôi tình tiết phát sinh, có ý nghĩa răn ñe trở lại ñối với những hậu quả do sự mù quáng của 1370

https://thuviensach.vn

chính cái thiện gây ra. Chẳng hạn truyện Từ Đạo Hạnh hay sự tích thánh Láng (số 120), truyện Giáp Hải (số 149)... Trong truyện Giáp Hải, nhân vật Giáp Hải vốn là một hình ảnh chính diện tiêu biểu, nhưng chỉ vì một lần phụ trách chấm thi ra ñề quá hiểm hóc, bị thí sinh làm reo, ông phải ñối phó bằng cách giết chết kẻ cầm ñầu mới dẹp yên ñược, thế là dù cách xử sự của ông chỉ là bất ñắc dĩ, ông cũng phải chịu ngay "quả báo": người con ông ñang khỏe mạnh tự nhiên lăn ra chết; cố nhờ ñạo sĩ làm phép cho ñược gặp con thì con lờ ñi như không quen biết, chỉ bảo với bạn: "Trước kia tôi có trọ nhà ông ta hai chục năm, nhưng vì ông ta giết oan mất một người học trò nên tôi không ở nữa". Có thể thấy ñây là loại ñề tài mà quan hệ chính - tà không diễn ra một chiều ñơn giản, mà diễn ta theo quan hệ kép, vừa thuận chiều, lại vừa có nghịch chiều (Xem hình vẽ: Dạng kết cấu IV). Về mặt tư tưởng nó càng góp phần soi tỏ tâm lý hướng thiện thấu ñáo của dân tộc.

Tóm lại, cuộc sống ñược phản ánh trong truyện cổ tích chúng ta là cuộc sống ñã bớt tàn nhẫn và thô bạo. Nó trở nên hiền hòa, êm dịu hơn. Tất nhiên, cuộc sống ñó ñã thông qua sự kết tinh của nghệ thuật. Nhưng nếu bảo nghệ thuật là sự

tô chuốt lại sự thật, làm dịu hóa sự thật thì ở ñây phải có sự can thiệp của tâm lý, tính cách dân tộc. Tình cảm tự nhiên, tinh thần lạc quan, lý tưởng nhân ñạo sẽ

kết hợp nhuần nhuyễn với chủ ñề, với phong cách, và biểu hiện ra một cách tổng hợp thành cảm quan thẩm mỹ của quần chúng. Kết thúc có hậu của dân gian cũng ñáng ñược kể ñến ở ñây. Biến hóa thần diệu thay cho chết chóc trong Sự

tích trầu, cau và vôi (số 2) và Sự tích chim hít cô (số 5) chẳng hạn, sẽ khiến cho cốt truyện giảm tính chất bi thảm, gây niềm bồi hồi nhẹ nhàng của người nghe kể, ñó cũng lại là truyền thống nghệ thuật mang ñậm bản sắc Việt-nam.

3.TÍNH CÁCH PHÊ PHÁN HIỆN THỰC KHÁ ĐẬM TRONG TRUYỆN CỔ

TÍCH VIỆT NAM; NHÂN VẬT TÍCH CỰC THƯỜNG TỎ RA KHÔNG

BẰNG LÒNG VỚI TRẬT TỰ TẬP TỤC CÓ SẴN, PHẢN ỨNG LẠI CÁI TI

TIỆN TẦM THƯỜNG.

1. Như ở Phần thứ nhất ñã sơ bộ giới thiệu, một số nhà cổ tích học từ anh em Grim (Grimm), Muyn-le (M.Müller), v.v... thuộc trường phái thần thoại ngữ văn học Ấn-Âu, trong khi xác ñịnh nguồn gốc truyện cổ tích, ñã có xu hướng coi ñó là "tiếng dội cuối cùng" của thần thoại, là sự xây dựng lại thần thoại dựa trên những quan niệm và hiểu biết mới, phù hợp với phương thức sinh hoạt của con người trung cổ. Thực tế thì giữa hai loại hình có những mối tương quan nhất ñịnh, có sự tiếp nối và kế thừa, nhưng mỗi loại vẫn có những ñặc trưng riêng và ñảm nhiệm những chức năng khác nhau. Trong giai ñoạn lịch sử mới, loại hình truyện cổ tích ra ñời thay thế cho thần thoại không chỉ là thay ñổi một kiểu thẩm mỹ ñã không còn thích hợp, mà ñồng thời cũng lĩnh lấy một trọng trách mới mẻ

1371

https://thuviensach.vn

và phức tạp: trọng trách xã hội, mà trước ñó thần thoại hầu như chưa biết ñến.

Với triển vọng to lớn ñó, trong nhiều thế kỷ của nhân loại, truyện cổ tích ñã ñạt ñược một bước phát triển chưa từng thấy so với bất kỳ một loại hình văn xuôi tự

sự dân gian nào khác, vô luận về số lượng cũng như về khả năng phổ biến rộng rãi. Chính vì thế, có nhiều nhà nghiên cứu phôn-clo (folklore) thế giới khi phân loại thường ñề nghị xếp cổ tích thành một loại riêng biệt và tất cả những loại hình "văn xuôi phi cổ tích" góp thành một loại khác. Hiển nhiên nếu chỉ làm công việc tái hiện lại thần thoại hay sử thi mà không có chức năng ñộc lập, không mang ý nghĩa xã hội trực tiếp, truyện cổ tích sẽ khó có một sự phát triển rực rỡ ñến nhường ấy trong ñời sống tinh thần của nhân loại. Và mặc dầu không bao giờ ñược xếp ngang với tiểu thuyết của thời kỳ cận hiện ñại, trong cuộc ñấu tranh ñể sinh tồn của con người vào một giai ñoạn tối tăm mù mịt, dai dẳng, truyện cổ tích quả là một trong những phương tiện nghệ thuật ưu việt có tác dụng kích thích và nâng ñỡ tinh thần của quần chúng. Vừa thay thế cho tư duy thần thoại, vừa chịu ít nhiều ảnh hưởng của thần thoại, truyện cổ tích trở thành một truyền thống sáng tác mới mẻ, hoặc ñậm tính chất kỳ ảo, hoặc ñậm tính chất thế sự, nhưng nói chung dù kỳ ảo hay thế sự thì nét nổi bật ở nó vẫn là nghệ

thuật ngụ ý. Bằng hình thức dẫn nhập lý thú, mỗi một truyện cổ tích thường ñưa người nghe ñi dần tới một kết luận ñịnh sẵn, hoặc ñi tới một lời khuyên bóng bẩy, kín ñáo. Đúng như nhận xét của Puskin (A.Pouchkine): "Truyện cổ tích là dối trá, nhưng trong truyện cổ tích có những gợi ý, những bài học cho những cu cậu hảo tâm". Gần ñây, khi nói ñến ñặc trưng thể loại cổ tích, tác giả Mỹ học trong phôn-clo (folklore) cũng trở lại ý này: "Truyện cổ tích khái quát hóa kinh nghiệm sống của nhân dân dưới một hình thức mà mọi người có thể tiếp thu ñược và có hiệu lực về mặt thẩm mỹ, và trong ñời sống của bản thân nhân dân, nó là một phương tiện giáo dục quan trọng ñối với thế hệ trẻ"1.

Nói ñến truyện cổ tích như là một công cụ ñể ñấu tranh, một phương tiện ñể

góp phần vào việc giáo dục, tức là nói ñến tính tư tưởng của cổ tích. Cũng như

truyện cổ tích của bất cứ dân tộc nào trên thế giới, truyện cổ tích Việt-nam sản sinh trong sinh hoạt của dân tộc, nhất là trong những môi trường gần gũi với cuộc sống thực tiễn, ở ñó phẩm cách của dân tộc ñược bộc lộ một cách trọn vẹn qua hoạt ñộng sáng tạo của lớp người ñông ñảo nhất và cũng giàu sức sống nhất.

Thấm nhuần lòng yêu thiên nhiên xứ sở và tinh thần nhân ñạo, nội dung truyện cổ tích thường mơ tưởng ñến một cuộc sống tốt ñẹp hơn, khát khao một sự công bằng xã hội vốn dĩ là niềm mơ ước chung của nhân loại từ bao nhiêu ñời nay.

1 V.E.Gu-xép (V.E.Gousseb): Mỹ học trong phôn-clo (folklore), Nhà xuất bản Khoa học, Phân sở Lê-nin-grát, 1967 (bản dịch Hoàng Ngọc Hiến).

1372

https://thuviensach.vn

Với ý thức và cảm quan thẩm mỹ lành mạnh, pha chút ngây thơ của người bình dân, truyện cổ tích thường bộc lộ quan niệm cho rằng sự thật nhất ñịnh sẽ

thắng dối trá, cái thiện bao giờ cũng thắng cái ác, cái tích cực trước sau sẽ ñè bẹp cái tiêu cực; nó ca ngợi ngoài sự thông minh, tài trí, sức khỏe, là những phẩm chất cao ñẹp: lòng thủy chung, ngay thẳng, tính cương trực, hành ñộng vì lẽ phải, v.v... ñồng thời cũng chĩa mũi nhọn vào những thế lực hắc ám, tàn ác, những thói hư tật xấu của con người.

Đương nhiên quan niệm thiện - ác, tốt - xấu này không thể thoát ly hoàn toàn nhân sinh quan và luân lý quan của giai cấp thống trị. Đứa con tiếc gà ñịnh chôn mẹ bị thần Sét ñánh chết; người anh tham lam, ngu ngốc chuốc lấy hậu quả bi ñát; cả một cộng ñồng làng trở thành một tổ chức cướp của giết người bị triệt hạ

và bị hành hình, v.v... ñó là công lý của nhân dân nhưng không có gì trái ngược với ñạo ñức và pháp lý chính thống. Cũng vậy, truyện Người thợ ñúc và anh học nghề (số 122) răn ñe sự phản bội, lòng nham hiểm cũng như tính tham lam; truyện Thử thần và Miêu thần (số 140) nói về mối quan hệ giữa tội ác và hình phạt gắn với nhau như hình với bóng; truyện Người ñầy tớ và người ăn trộm (số

106) bao hàm một sự so sánh hơn kém giữa tài trí trong bất lương với tài trí mà lương thiện, v.v...; chắc chắn ở những truyện ñó cách hiểu của nhân dân và cách hiểu của giai cấp thống trị cũng chỉ là một mà thôi. Thậm chí, không ít truyện cổ

tích lẽ ra chiều hướng giải quyết có thể khác ñi, nhưng vì bị khuôn trong mô hình ñạo lý chính thống quá chặt, tác giả vô tình ñã sử dụng hệ thống ấy làm ñường mạch phát triển của truyện. Ví dụ trong truyện Ông già họ Lê (số 153), cảm hứng của người kể ñã nghiêng hẳn về phía pháp lý chính thống khi bắt buộc vợ chồng người chị gái phải trả lại cho ñứa em trai khác mẹ tất cả của cải của người bố ñể lại; truyện Giết chó khuyên chồng (số [50]) có gì khác hơn là sự ñề

cao chế ñộ gia trưởng, trong ñó người ta chỉ cần biết mối quan hệ huyết thống giữa các thành viên trong một dòng họ, một gia ñình; hay là truyện Sự tích khăn tang (số 186): thái ñộ và hành ñộng tuyệt tình của ông bố ñối với các cô con gái của mình phải chăng cũng nhằm biểu lộ lập trường của nhân dân, từ trong tiềm thức vẫn coi chế ñộ phụ quyền là hợp lý...

Tuy nhiên, nếu xét toàn bộ kho tàng truyện cổ tích Việt-nam thì không thể nói quan niệm ñạo lý của dân gian không có gì ñặc biệt, càng không thể nói chúng hoàn toàn rập khuôn ñạo lý chính thống. Trong khá nhiều truyện, nhân dân vẫn có cách nhìn riêng của mình về mọi lý lẽ ở ñời, không chịu lệ thuộc một sự khu xử áp ñặt nào. Không những thế, một số truyện cá biệt còn bộc lộ ngấm ngầm một thứ quan niệm mà ta có thể nói là "bạo thiên nghịch ñịa", tức là mang dạng thức ñối nghịch với hệ thống nhân sinh quan và luân lý quan vẫn ñược xã hội thừa nhận.

2. Trước hết, ñối tượng ñầu tiên ñược tác giả truyện cổ tích bênh vực và hết lòng che chở thường là những con người nghèo khổ bất hạnh, những kẻ bị ñè 1373

https://thuviensach.vn

nén, những nhân vật luôn luôn hẩm hiu, xấu số trong mọi sự xung khắc gia ñình: những ñứa con côi, em út, con vợ trước, những anh chàng khờ dại ngốc nghếch... mà chúng tôi ñã có dịp ñiểm ñến khi bàn về ñề tài trong truyện cổ tích Việt-nam. Mặc dầu nhưng danh hiệu Mồ côi, Út, Tro bếp... ñã vắng bóng trong cách gọi tên nhân vật cổ tích nhiều nước, nhưng loại mô-típ ra ñời trong buổi ñầu phân hóa của các tế bào công xã thị tộc này vẫn ñược bảo lưu không ít trong kho tàng truyện cổ tích. Điều ñáng lưu ý là dù xuất hiện rất lâu ñời, với những hình tượng ñược xây dựng theo một ước lệ thẩm mỹ ít khi thay ñổi: xấu xí bề

ngoài tốt ñẹp bên trong, với bố cục bao giờ cũng có hai chuyển ñoạn trong số

phận nhân vật: bất hạnh ở quãng ñời trước và sung sướng hạnh phúc ở quãng ñời sau, nhóm truyện cổ tích mang ñề tài gia ñình của chúng ta không vì thế mà kém phần hấp dẫn. Trái lại, ñây là nhóm truyện giữ ñược một tỷ lệ cao trong số

những truyện kể sinh ñộng. Có thể là vì chúng xuất hiện ở một thời kỳ tương ñối cổ, trong tư duy còn giữ ñược nhiều nét hồn nhiên. Nhưng chủ yếu, theo chúng tôi - chính là nhờ các truyện này nói lên một chân lý phổ quát trong tình cảm của dân gian: lòng trắc ẩn trước mọi sự thiệt thòi, khốn khổ, yếu hèn. Vì thế, ít ai không biết sự ñổi ñời của chú nông phu trong Cây tre trăm ñốt (số 125), niềm vinh quang chiến thắng của chàng ñốn củi trong Chàng ñốn củi và con tinh (số

121), khuôn mặt trở nên xinh ñẹp của cô gái người ở trong Sự tích con khỉ (số

12) ñều chỉ là mơ ước mà thôi chứ hiện thực làm gì có ñược. Nhưng không một ai có chút hoài nghi ñối với hạnh phúc mười mươi của họ. Từ thân phận kẻ ăn người làm xấu xí, ngốc nghếch, bị hắt hủi, phút chốc trở nên thông minh, giàu sang, làm chủ ñược số phận, chỉ nội một mơ ước không tưởng thế thôi cũng ñủ

chứng tỏ cái nhìn thách ñố của người nông dân ñối với sự an bài ñầu tiên mà trật tự xã hội dành cho mình.

Đối tượng thứ hai ñược tác giả truyện cổ tích ñề cao và ủng hộ là những anh hùng lập nên các kỳ tích trong ñời sống, kể cả những nhân vật tài nghề, mưu trí, dũng cảm, sức khỏe, bất kể họ già hay trẻ, nam hay nữ, và thuộc ñẳng cấp xã hội nào. Truyện cổ tích nhắc ñến từ một chú bé vô danh biết dùng trí thông minh ñể

buộc chủ nợ phải xóa nợ cho bố mẹ chú ( Em bé thông minh, số 80), cho ñến một

"trạng Hiền" tuổi còn rất nhỏ ñã ñỗ ñầu khoa thi của nhà nước quân chủ và giải ñáp nổi câu hỏi hóc hiểm của sứ giả Trung-quốc, gỡ thế bí cho cả một triều ñình (số 81). Truyện cổ tích cũng không quên tài ñục chạm thần dị của ông thợ

Chuẩn, một người thợ mộc bình thường nhưng chỉ vài ñường chạm ñã làm cho hình các con giống hiện lên như sống thật trên chiếc kẻ gỗ, ñến nỗi Thủy phủ

cũng nghe danh ( Người thợ mộc Nam-hoa, số 105). Ngay chỉ một chàng chăn trâu Bùi Cầm Hổ (số 79), tứ cố vô thân mà dám tìm ñường tiến kinh, và với ñầu óc phán ñoán sắc sảo của mình làm nhà vua ñương thời phải kính nể, bổ luôn chức quan ngự sử. Rồi còn sức khỏe của Đại vương Hai (số 69), tài ăn của Lê Như Hổ (số 63), sức vác của Khổng Lồ (số 67), thân hình của Lý Ông Trọng (số

1374

https://thuviensach.vn

73), tài lặn của Yết Kiêu (số 72)... tất cả. ñều ñược truyện cổ tích "xếp hạng"

một cách vô tư, không phân sang hèn, cao thấp. Chuẩn mực của mọi giá trị ở ñây ñược ño bằng những thước ño giản dị nhưng rất thiết thực: 1. Đấy quả là tài năng nổi bật khác người, và 2. Tài năng ñó phải có ích cho ñời. Cách ñánh giá của cổ tích thực ñã vượt lên trên mọi ràng buộc, thiên kiến, và ñạt ñược sự công bằng.

Số lớn những truyện cổ tích nói về các nhân vật có tài nghề ñặc biệt trong kho truyện cổ tích Việt-nam ñều thuộc tiểu loại cổ tích lịch sử. Điều ñó cho thấy trước khi ñi vào cổ tích, họ vốn là những nhân vật có thật ñược truyền thuyết hóa. Nhưng gốc rễ lịch sử chỉ còn giúp họ giữ ñược cái tên, không biến thành phiếm chỉ, còn hành trang và tài năng thì ñã hoàn toàn biến cải theo quy luật mỹ

học phôn-clo (folklore).

Họ là những mẫu mực của tài năng nhưng là mẫu mực dựa trên tiêu chí dân gian chứ không phải dựa trên cách sắp xếp thứ bậc của xã hội chính thống.

Truyện Bùi Cầm Hổ tưởng chừng muốn ñặt lại một quan niệm có phần táo bạo về bảng giá trị thực sự của con người: phải căn cứ vào ñóng góp thực tế của mỗi người mà sắp xếp chức tước, học vị chứ không phải dựa vào thi cử. Câu nói của trạng Hiền với sứ giả: "Trước ñây vua ta bảo ta không biết lễ phép, nhưng chính vua cũng không biết lễ phép nữa là ai" chứng tỏ dân gian rất có ý thức về tư cách ñộc lập của những tài năng ñược lựa chọn bởi chính mình.

Như vậy, ca ngợi con người có tài, truyện cổ tích Việt-nam ít hay nhiều ñã khởi sự một cuộc ñấu tranh thứ hai nhằm vào cái trật tự ñã an bài của xã hội.

Đối tượng thứ ba ñược truyện cổ tích nhiệt liệt biểu dương là những nhân vật có tính tình ngang bướng, không chịu thu mình vào khuôn phép, hơn thế nữa thường có những phản ứng tự phát chống ñối lại bề trên của mình. Loại nhân vật này gần như tập trung vào một ý nghĩa: sự phủ ñịnh quyền lực. Cường Bạo ñại vương (số 164), Phạm Nhĩ (số 156) là những nhân vật quá khổ, dám chống lại các thiên thần và chống ngay cả Ngọc Hoàng thượng ñế tối cao. Cố Bu (số 96), Ba Vành (số 101), Chàng Lía (số 64) và nhiều anh hùng nông dân khác thì lại chẳng ưa gì bộ máy vua quan do cõi trần bày ra. Họ muốn tung hê một phen cho hả, hoặc chí ít cũng bằng hành vi phá phách của mình bày tỏ thái ñộ cứng cỏi, không chịu phục tùng. Tất nhiên, ñây không phải là kiểu anh hùng hiệp sĩ với phong cách hào hoa mã thượng, mà là kiểu anh hùng nông dân. Nếu Quận Gió (số 77) là câu chuyện về một tên trộm tài ba, từng làm chấn ñộng kinh thành bởi một chủ trương kì dị: "chỉ lấy những của cải bất nghĩa", thì Chàng Lía (số 64) lại là một tướng cướp có khí phách: chuyên cướp của nhà giàu chia cho nhà nghèo, và chủ ñộng can thiệp vào những chuyện oan trái, bất công. Là anh hùng nông dân, họ cũng bộc lộ cả những tỳ vết của người nông dân tiểu tư hữu. Một chàng Lía tài nghệ song toàn, khinh thường vua quan rất mực, nhưng lại có cái thích 1375

https://thuviensach.vn

thú muốn ñược ñi thi võ cử ñể nổi danh. Một Ba Vành (số 101) với chòm "lông xoăn" thiên phú nên xông vào giữa tên ñạn như không, nhưng khi ñã thu phục ñược ñông ñảo quần chúng, ñánh ñâu thắng ñấy thì lại ñâm ra tự mãn, cả tin ở

tài phép của mình, kết cục ñến bị tiêu diệt và thất bại.

Về mặt loại hình, cũng như nhóm truyện cổ tích nói về người có tài nghề, nhóm truyện anh hùng nông dân phần nhiều ñều thuộc tiểu loại cổ tích lịch sử.

Nhưng ở nhóm truyện này, phong cách kể truyện của dân gian có sự ñan chặt hai yếu tố lãng mạn và hiện thực. Do ñó, tuy có sử dụng yếu tố thần kỳ, câu chuyện thường ít khi ñưa người nghe vượt ra khỏi thực tại. Yếu tố thần kỳ chỉ ñiểm xuyết vào chất liệu thực của ñời sống, nhằm thỏa mãn khuynh hướng kỳ vĩ hóa các bậc anh hùng. Mặt khác, ñó cũng là cách mà dân gian dùng ñể biểu hiện sự

khác biệt về chất giữa thế giới các nhân vật mà mình ñang tôn vinh, ca ngợi và thế giới của ñời thường. "Lạ hóa" và "ñối sánh" quả vẫn là hai thủ pháp quen thuộc của truyện cổ tích Việt-nam.

Khắc họa nên loại nhân vật thứ ba trong truyện cổ tích là một ñỉnh cao của dân gian nhằm khẳng ñịnh ước mơ ñược sống vẫy vùng, vượt ra ngoài lề của xã hội quân chủ. Đó là hình thức bảo lưu tích cựu nhất của tinh thần dân chủ công xã (mặc dù trong ñó cũng không tránh khỏi những ảnh hưởng nặng nề của chủ

nghĩa bình quân). Tất nhiên, chính cảm quan dân gian cũng ñã thấy ngay ñó là những ước mơ không tưởng.

Phần cuối các truyện cổ tích về anh hùng nông dân thường bao giờ cũng dẫn ñến những kết thúc bi kịch, những cái chết không tránh khỏi của nhân vật, ñành rằng chính cái chết cũng là một sự rọi sáng, làm cho phẩm chất người anh hùng ñược bộc lộ hoàn toàn ( Hầu Tạo, số 98; Chàng Lía, số 64).

Cần nói thêm, ñối với ba loại nhân vật mà dân gian ký thác niềm khát vọng ở

trên, truyện cổ tích còn sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật nhằm biểu lộ những mối cảm tình và cách ñánh giá cụ thể của quần chúng. Một trong những biện pháp thường ñược dùng ñến là các phần thưởng dành cho họ ở cuối câu chuyện.

Phân tích tính chất của các phần thưởng này ít nhiều cũng sẽ thấy ñược quan niệm bao quát của dân gian về vị trí lý tưởng của mỗi loại người trong bậc thang xã hội.

Phần thưởng nói chung cho những người tốt là sự phú quý (tiền của, chức tước...) và hạnh phúc gia ñình. Có khi nhân vật ñược gả công chúa, lại có khi ñược tặng cả cái ngai vàng. ở chỗ này truyện cổ tích Việt-nam cũng giống truyện cổ tích của nhiều nước. Nhưng truyện cổ tích Việt-nam không coi ngai vàng là cái gì quá ñặc biệt, nên ban thưởng nhiều khi cũng khá rộng rãi; truyện cổ tích Việt-nam cũng không coi phú quý là cái gì quá hệ trọng, nên ñã cho chính nhân vật anh hùng chối bỏ phú quý, như Thánh Gióng (số 134), Nguyễn Minh Không (số 120)... Rốt cuộc, phần thưởng ñích ñáng nhất mà dân gian trao cho nhân vật 1376

https://thuviensach.vn

một cách ý nhị hơn cả lại là những danh hiệu dùng ñể tôn xưng nhân vật của mình. Đó không chỉ là những cách xưng hô thuần túy mang tính ước lệ. Mỗi một cách xưng hô ñều biểu thị một cấp ñộ riêng trong tình cảm của người xưng hô với ñối tượng. Ta thấy có bốn cấp ñộ chính:

1. Ở cấp ñộ uy tín, nhân vật có khi ñược gọi là "vua" (trường hợp này cũng tương tự với truyện dân gian Nga). Vua, song không nhất thiết câu chuyện phải ñưa nhân vật lên ngôi, mà niềm tôn kính của dân gian nghiễm nhiên ñặt nhân vật vào ngôi ấy. Nghĩa là nhân vật xứng ñáng tư cách thủ lĩnh (về oai phong, võ nghệ, khả năng thu phục người khác), ñứng vượt lên trên tất cả mọi người không cần bàn cãi. Ví dụ "vua Lía", "vua Ba Vành"...

2. Ở cấp ñộ tài năng, nhân vật nhiều khi ñược gọi là "trạng". Đây là cách gọi tương ñối phổ biến trong cổ tích. Trạng, bắt nguồn từ chữ "trạng nguyên" ñược dân gian hóa, là người giỏi nhất, ñứng ñầu về một năng lực, một sở trường, ví dụ: trạng Ăn (Lê Như Hổ), trạng Vật, trạng Cờ, thậm chí trạng Lợn, trạng Quỳnh. Trạng không ñạt ñến một uy quyền tối cao như vua nhưng lại gần gũi xã hội bình dân hơn hẳn vua.

3. Ở cấp ñộ phép thuật, nhân vật cũng có khi ñược gọi là "thánh", như Thánh Gióng, Thánh ñịa lý Tả Ao, Thánh Khổng Lồ... Năng lực của nhân vật mang tính siêu nhiên, thần bí, vượt khỏi xét ñoán của thế giới cõi trần và ñược nâng lên bình diện tín ngưỡng. Nhưng thánh với nghĩa gốc "thánh nhân" ñã mang theo một giá trị mới, nặng tính chất dân gian, chứ không còn là bậc thánh của nho sĩ, cũng không có nghĩa thánh thần trong thần tích do nho sĩ tô vẽ. Và số lớn nhân vật vẫn thuộc tiểu loại cổ tích lịch sử, chỉ một số không nhiều lắm trở

thành cổ tích thần kỳ. Sức mạnh của nhân vật chủ yếu vẫn hướng về cuộc ñời, giải ñáp những yêu cầu mà cuộc ñời ñòi hỏi.

4. Ở cấp ñộ quan hệ ân nghĩa sâu nặng ñối với dân chúng một vùng miền cụ

thể, nhân vật lại có thể ñược thay thế cách xưng hô thông thường bằng cách gọi họ hàng thân tộc, ví dụ "cha Hồ, chú Nhẫn, mẹ Chân" (truyện Chàng Lía, số 64).

1377

https://thuviensach.vn

Có thể ngờ ñây là thói quen còn sót lại của một kiểu xưng hô ñối với thủ lĩnh vốn có từ thời công xã thị tộc xa xưa mà ta có thể liên hệ với danh hiệu Bố Cái ñại vương từ lâu ñã ñi vào lịch sử1.

3. Nói ñến tính tư tưởng của truyện cổ tích, thiết tưởng cũng không nên quên những yếu tố tiến bộ trong thế giới quan dân gian mà ta có thể bắt gặp một cách tản mạn ñó ñây trong khá nhiều truyện. Ai cũng biết truyện cổ tích không tránh khỏi sự chi phối nặng nề của tư tưởng thiên mệnh, nhưng ñiều trớ trêu là thiên mệnh trong cổ tích nhiều khi lại bắt nguồn từ sự cưỡng chống thiên mệnh mà có.

Chẳng hạn trong Con chim khách mầu nhiệm (số 124) thiên mệnh ñược biểu trưng bằng quả tim và cái ñầu con chim khách, nhưng phải ñâu cứ ăn xong những vật ấy là hai anh em trong truyện ñã nghiễm nhiên trở thành hiển quý, ngồi không mà ñợi sự quý hiển cũng ñến gõ cửa nhà mình. Mà họ còn bị ném vào những nơi "trăm sóng ngàn gió" ñể tự mình chống chèo với vô số thử thách nguy nan. Thành ra thiên mệnh lại là hệ quả của một quá trình kiểm nghiệm bản lĩnh và tài năng.

Không những không thụ ñộng trước thiên mệnh, trong nhiều trường hợp, truyện cổ tích Việt-nam còn bày tỏ rõ ràng nguyện vọng của dân gian muốn cải tạo thiên mệnh. Cải tạo bằng tu dưỡng ñạo ñức là cách nghĩ thông thường nhất.

Đối với người bình thường thì tu dưỡng ñạo ñức không phải là một mục tiêu gò bó, lúc nào cũng phải thận trọng lời ăn tiếng nói, giữ gìn từng cử ñộng như một nhà nho trước hai hũ ñậu2, làm mất cả nếp sống tự nhiên. Điều cốt nhất là giữ

ñược căn tính hồn hậu nguyên sơ của mình. Cô gái xinh ñẹp trong Cô gái lấy chồng hoàng tử (số 144) vốn chẳng có lá số tử vi nào báo cho biết mình sẽ ñược 1 Có người muốn giảng từ "cái" trong "bố cái" nghĩa là lớn, thực ra từ "cái" có nghĩa là lớn hiện nay vẫn còn dùng, nhưng "cái" trong "bố cái" thì phải hiểu là mẹ, ñó là từ cổ, hiện không phổ biến nữa nhưng nét nghĩa chưa mất hẳn.

2 Điển cổ Trung-hoa có nhắc ñến chuyện một nhà nho tu dưỡng bản thân bằng cách ñặt hai cái hũ bỏ ñậu ñen và ñậu trắng, mỗi ngày làm ñược việc tốt thì bỏ một hạt ñậu trắng vào hũ trắng, ngược lại thì bỏ ñậu ñen vào hũ ñen. Lúc ñầu hũ ñậu ñen nhiều hơn hũ ñậu trắng, nhưng lâu dần, hũ ñậu trắng ñầy lên mà hũ ñậu ñen vẫn vơi.

1378

https://thuviensach.vn

lấy chồng hoàng tử, nhưng ý nguyện chân thành và tấm lòng trong trắng vô tư

của cô cuối cùng ñã giúp cô toại nguyện, trong khi kẻ mưu toan chiếm ñoạt cô bằng sự lừa dối lại chuốc lấy số phận bị hổ vồ. Riêng ñối với những ai từng nhúng tay quá sâu vào tội lỗi, nghiệp chướng tích lại quá dày, thì sự cải tạo số

phận có khó khăn hơn, song cũng không hẳn ñã tuyệt vọng. Một sự cố gắng vượt bực và chân thành cải tà quy chính, nói như ngày nay là "năng ñộng cá nhân cao", thì thế nào cũng xoay chuyển ñược tình thế, giảm thiểu ñến mức tối ña trạng huống bi ñát, lẽ ra phải chịu, như một Thủ Huồn kiên trì thu nhỏ cái gông của mình ở ñịa ngục, cho ñến lúc ñổi hẳn kiếp, ñược thác sinh làm vua Trung-hoa. Ngược lại, ñối với kẻ vốn ñược thiên mệnh nuông chiều, ngay từ ñầu ñã dành cho một sự ưu ñãi, thì thế nào? Dân gian không bao giờ lại chấp nhận dễ

dàng một cách xếp ñặt "tiên thiên" như vậy. Phải cọ xát, sàng lọc phẩm chất của mỗi con người trên hành trình sống thực tế của họ. Nếu căn cốt người nào không vững, phạm hết từ sai lầm này ñến tội lỗi khác, thì dù có "phúc ñức sâu dày" bao nhiêu ñi nữa, cũng ñến phải bó tay trước "phép công"1 mà thôi. Anh nho sinh trong truyện Chưa ñỗ ông nghè ñã ñe hàng tổng (số 52) chẳng phải có một bản mệnh vô cùng tốt ñẹp ñấy hay sao? Nhưng anh ta ỷ vào ñiềm báo do người thủ

từ cung cấp, chưa ñỗ ông nghè ñã toan bỏ vợ và chiếm ñất của người, kết quả

anh bị xóa tên trong sổ thiên tào, thi mãi không ñỗ, cuộc ñời dần dần tàn lụi.

Thiên mệnh dưới con mắt nhìn của truyện cổ tích rõ ràng không phải là một cái gì nhất thành bất biến, mà thực tế con người có thể tác ñộng ñể thay ñổi nó. Đó là ước mơ và cũng là triết lý nghiệm sinh của dân gian. Còn nếu gặp những trường hợp ñặc biệt, con người phải ñối diện với một sự bất công gay gắt của mệnh mà không tài nào hiểu nổi, bằng tu dưỡng ñạo ñức cũng không tìm ñược lối thoát ra, thì dân gian sẽ không loại trừ khả năng kêu gọi sự vùng lên chống lại. Trong truyện Sự tích ñầm Mực (số 29), hai anh em nhà Gàn, con thần Nước, ñã tự nguyện ñánh ñổi lấy cái chết, ñể giúp ñỡ thầy học chống lại lệnh "phong bế" vô lý của thiên ñình. Họ chết nhưng lý trí sáng suốt ñã chiến thắng sự mù quáng tàn bạo của mệnh trời. Câu chuyện là một vở bi kịch lạc quan của con người trước khát vọng làm chủ số phận.

Bên cạnh tư tưởng "thiên mệnh", thế giới quan dân gian cũng liên quan ñến tư

tưởng tôn giáo. Nhưng như ñã nói, ở Việt-nam tư tưởng tôn giáo không có ñiều kiện bắt rễ sâu trong ñời sống, và loại truyện truyền bá tôn giáo yếm thế trong khi truyện cổ tích Việt-nam vốn không có nhiều. Còn các nhân vật vốn là biểu tượng của tôn giáo như Bụt, Tiên, Ngọc Hoàng... thì ñều ñã ñược cái nhìn thực tiễn của dân gian - dân tộc nhân cách hóa ñể trở thành những lực lượng cứu tinh ñối với mọi người dân cùng khổ. Hình ảnh Bụt ñược người Việt xếp cao hơn cả

1 Truyện Phạm Tải - Ngọc Hoa:

Thương anh em ñể trong long

Việc quan em cứ phép công em làm.

1379

https://thuviensach.vn

vị vua cõi trời là Ngọc Hoàng Thượng ñế, ví dụ ở truyện Phạm Nhĩ hay là sự

tích ông Ba mươi (số 156), tài phép như Ngọc Hoàng vẫn núng thế trước Phạm Nhĩ, phải cầu ñến phép thần thông của Phật mới bắt ñược tội nhân. Truyện cổ

tích Việt-nam thường xây dựng Ngọc Hoàng thành một nhân vật khó tính, trang nghiêm, còn Bụt mới thật sự hiện thân cho vẻ ñẹp hiền từ và nhân hậu. Bụt luôn luôn xuất hiện ñúng lúc ñể giải cứu cho những ai ñang ở trong tình thế quẫn bách nhất, nên ñấy cũng là một phương tiện thẩm mỹ giải tỏa ẩn ức, làm người nghe truyện thỏa mãn.

Đạo giáo in dấu trong cổ tích không ñược rõ nét bằng Phật giáo và Nho giáo.

Tư tưởng nhàn tản, chủ nghĩa hư vô là miếng ñất khá mầu mỡ của văn học thành văn, nhưng lại khá xa lạ với văn học dân gian Việt-nam. Truyện Phạm Viên dường như có mục ñích ñề cao một nhân vật tu hành theo Đạo giáo, có nhiều phép thuật linh thiêng, nhưng câu chuyện lại có thể gây phản tác dụng với chính Đạo giáo khi nội dung cho thấy, muốn trở thành bậc tiên phong ñạo cốt, người tu hành phải trải qua ñủ mọi thử thách vừa vất vả vừa kinh khủng. Kiểu sống lánh ñời vô vi của Đạo giáo nói chung không mấy khi mê hoặc ñược những con người bám trụ trong thực tiễn. Nho giáo ñược truyện cổ tích mặc nhiên ñề cao bởi lẽ như ta biết, nho sĩ là một lực lượng quan trọng góp phần vào hoạt ñộng sáng tác và chỉnh lý truyện dân gian. Truyện Người học trò với ba con quỷ (số

131) cho ta hình ảnh anh học trò chỉ "ñọc sách thánh hiền" vậy mà trị ñược quỷ

dữ hơn cả pháp sư và phù thủy.

Có lẽ ở ñây cách nghĩ thiết thực của dân gian về cuộc ñời ñã bắt gặp thái ñộ

"kính quỷ thần nhi viễn chi" 敬 鬼 神 而 遠 之 - kính trọng quỷ thần nhưng xa nó - của ñạo Khổng. Mặc dù vậy, hình ảnh Khổng Tử, bậc thầy chí tôn của nhà nho, vẫn không hề thấy xuất hiện trong cổ tích (trừ một vài lần hiếm hoi ñóng vai phản diện trong truyện cười) như vai trò của Bụt hay Ngọc Hoàng.

Một mặt bình dân hóa tư tưởng tôn giáo nhằm mượn nó lý giải những nguyện vọng thực tiễn, mặt khác dân gian cũng trực tiếp tấn công vào tôn giáo bằng tư

tưởng vô thần. Trong sinh hoạt nghi lễ ở ñền chùa, những "thần tượng" của tôn giáo (thần, phật) lúc nào cũng hiện lên uy nghi, nhưng ñi vào cổ tích không phải không có lúc chúng trở thành ñối tượng châm biếm, chẳng hạn các truyện Vua Heo (số 104), Quận He (số 97), Trạng Hiền (số 81), Nợ như chúa Chổm (số

44)... Trong truyện Vua Heo, anh nông dân Heo là người có mệnh thiên tử.

Nhưng anh tuyệt không biết gì ñến mệnh ấy; sự sống khốn khó và thực dụng buộc anh có lúc phải làm những việc bất kính là vứt cả tượng Long thần xuống ñất ñể kiếm chỗ nằm. Khó có thể biết Heo ñạt ñược thắng lợi cuối cùng là do

"mệnh", hay chính do tư tưởng vô thần ñã giúp Heo gạt bỏ ñược mặc cảm trước mọi thứ uy lực vô hình và ñi ñến ñích! Dưới một hình thức khác, mưu trí và sức khỏe của Bảy Giao và Chín Quỳ (số 74) làm cho bao nhiêu phép thiêng của thần 1380

https://thuviensach.vn

Cồn-tàu mất hết linh nghiệm, chỉ còn biết trơ mắt ngồi nhìn dân chúng quanh vùng tấp nập kéo ñến phá rẫy làm ăn.

Tuy loại truyện mang chủ ñề tôn giáo chiếm số lượng ít, người Việt lại có khá nhiều truyện dường như là ñể cảnh giới những kẻ tu hành. Thực tế thì ñó là những truyện thuộc loại hình giáo huấn nói chung, mượn nhân vật tu hành ñể răn dạy người ñời, ñồng thợi về khách quan, cũng có ñượm một nụ cười châm biếm ñối với thói giả dối của sư mô, như Sự tích chim tu hú (số 6), Sự tích con nhái 1

(số 10), Sự tích cá he (số 13), Sự tích ông bình vôi (số 22)... Qua tiếng cười dân gian, chúng ta ñều tìm thấy mối liên kết tư tưởng giữa các truyện này với nhau, ñó là thái ñộ hoài nghi của người nông dân trước giáo lý ñạo Phật kêu gọi mọi người tìm vào cõi bất sinh bất diệt.

Một số truyện khác bề ngoài có vẻ lý tưởng hóa tôn giáo, ñề cao triết lý thoát tục, nhưng từ góc ñộ cái nhìn dân gian, chúng vẫn mang ít nhiều tư tưởng vô thần khỏe mạnh. Từ Thức (số 130) chẳng hạn, tuy vui sướng ở cõi tiên mà tấm lòng nhớ quê nhà vẫn nặng trĩu. Tiên Dung (số 28) không dám cự mệnh vua cha nhưng ñã tự tiện kết hôn với "chàng không khố" mà tuyệt không hề hỏi ý kiến của cha. "Vật tiền thân" của người nô lệ Mai An Tiêm (số 1) có bóng dáng một món hàng Phật giáo mới du nhập, kỳ thực lại là một khái niệm hữu hiệu ñể ñối phó với tư tưởng coi mọi vật ñều là ân huệ của ñấng quân vương, chứ không phải do sức người làm nên.

Có thể nói thế giới quan trong kho tàng truyện cổ tích Việt-nam nhìn trên tổng thể là thế giới quan của người nông dân gia trưởng trong cộng ñồng làng xã. Nó có những mặt lành mạnh, tiến bộ và cả những giới hạn tất yếu, do tính chất tĩnh và khép kín của sinh hoạt làng xã quy ñịnh. Nhưng cũng chính môi trường làng xã với không gian thu hẹp ñó là ñiều kiện cho một cách nhìn thế giới với những cảm quan duy vật thô sơ và tự phát có dịp phát huy ảnh hưởng tự nó, chưa bị gò vào những hệ thống tôn giáo phức tạp siêu hình, cũng chưa bị hệ tư tưởng chính thống làm cho lệch lạc, hoặc áp ñặt một cách sống sượng, nặng nề.

4. Cả hai bình diện "quân quyền" và "thần quyền" từ lâu ñã kết thành xương sống chính của xã hội quân chủ, nâng ñỡ tinh thần cho xã hội ñó tồn tại ở Việt-1 Cao Huy Đỉnh có lấy truyện Sự tích con nhái so sánh với một mẩu chuyện trong Ma-ha-bhara-ta (Mahabharata) nói về một ñạo sĩ là Vi-sua-mi-tơ-ra (sư phụ của Thích Ca) ñể cho ñó là truyện của ta Việt hóa truyện tôn giáo và truyện dân gian Ấn-ñộ, "không thay ñổi tư tưởng chủ ñề tôn giáo mà chỉ ñặt cốt truyện phù hợp với sinh hoạt Phật giáo ở Việt-nam" ( Nghiên cứu văn học, số 5, 1963; tr.41-42). Theo chúng tôi, truyện Sự tích con nhái ñúng là phục vụ

cho ñạo Phật, nó có mục ñích giáo dục tư tưởng cấm dục khắc khổ, nhưng mặt khác, cũng như

Huyền Quang (số 147), Sự tích ñền Cờn (số 161), nó còn giáo dục lòng kiên trì cho con người; tuy nhiên ở ñây nó cũng ñồng thời cho thấy mãnh lực cám dỗ của thị dục, lòng dục, một bản tính tự nhiên không dễ dàng vứt bỏ. Khác với ý kiến trên, chúng tôi coi ñó là truyện dân gian hơn là Phật thoại.

1381

https://thuviensach.vn

nam trong suốt mấy nghìn năm1. Dưới nhiều hình thái khác nhau, truyện cổ tích Việt-nam ñã dám phản kháng cả quân quyền và thần quyền. Về bản chất, ñó là cuộc ñấu tranh xã hội chủ chốt, lâu dài của cộng ñồng người Việt ñược phản ánh qua cổ tích, ñược mỹ học dân gian chắt lọc ñể ñúc nên những mẫu hình tiêu biểu cho cái ñẹp và sự sống có tính chất hồn nhiên, dân dã, trên nhiều chặng ñường lịch sử. Những mẫu hình này mang ñậm cốt tính dân tộc ngay từ thủa dân tộc chưa ra ñời. Sức ñề kháng ñối với những tập tục, thành kiến ñè nặng lên con người, khát vọng sáng tạo nên những giá trị mới thay thế các giá trị cũ kỹ, sự

phản ứng thường trực ñối với những gì tầm thường, ti tiện và ước mơ xây dựng một trật tự công bằng hơn, hợp lý hơn... ñó là những gì căn bản nhất ñã góp phần làm cho thế giới nhân vật ña dạng của cổ tích dân tộc gắn kết lại một cách nhất quán với nhau.

Và các nhân vật của cổ tích bất kể xuất hiện trong tư cách nào và hoạt ñộng ở

môi trường nào, ñều như có một ñộng lực thôi thúc bên trong, khiến họ trở nên gần gũi. Không phải chỉ có Hầu Tạo (số 98), chàng Lía (số 64) dám khinh rẻ bọn quan lại chấp chính ñương thời và lực lượng hùng hậu của chúng, ñến Từ Thức (số 130), ông Dọng (số 123) cũng tỏ ra bất bình ñối với thiết chế xã hội. Nếu cái chết của hai ông tướng ñá Rãi (số 62) như một lời nguyền nghiêm khắc của lịch sử, trước mọi ý thích dựng xây ñồ sộ, phung phí sức người sức của, của những kẻ cầm ñầu không tỉnh táo, thì cái chết của ông Dầu bà Dầu (số 31) lại là một lời nguyền rủa khác của công luận, vạch ñúng tim ñen kẻ cá nhân vị kỷ, làm nhức nhối tâm trí nhà vua bạo tàn. Với tấm lòng khẳng khái, vô tư và tài năng sẵn có, Quan Triều (số 139), Cố Bu (số 96), Nam Cường (số 95) ñã giành ñược những món tiền và thóc bất lương ñem phân phát cho người nghèo khó, thì cũng phải với một tinh thần vị tha cao cả, Cố Ghép (số 94), Đại vương Hai (số 69), Điền quận công (số 71) mới dám ñứng ra ñương lấy những "ñại sự" trong tình thế bắt buộc phải quên mình. Một sự phản tỉnh của Thủ Huồn (số 30) là ước mơ của dân gian ñưa con người trở lại với lương tri lương năng (cũng là ước mơ không tưởng xóa bỏ mọi sự áp bức bất công bằng sám hối tự nguyện), thì một sự phản tỉnh của Lý Ông Trọng (số 73), lại là ước mơ ñược sống yên ổn trong cộng ñồng bộ lạc thân thiết của mình, không bị một kẻ thù bên ngoài mạnh hơn uy hiếp (về

sau sẽ ñược bồi ñắp, củng cố thành truyền thống yêu nước).

Đành rằng truyện tự sự dân gian nước nào cũng kết tinh những phẩm chất ñẹp ñẽ của cộng ñồng dân tộc, nhưng cái phẩm chất ñược cố kết lại thành một nét ñặc trưng của rất nhiều hình tượng nhân vật trong truyện cổ tích của người Việt: nhạy cảm với nỗi nhục bị ñè nén, không chịu nổi lối sống hèn mọn và bất khuất trước mọi kẻ thù, cũng là nét ñặc trưng cao nhất xuyên suốt mọi tiến trình lịch sử

1 Nếu tính từ trước thời Bắc thuộc, chế ñộ quân chủ của chúng ta ñã tồn tại rất lâu, mặc dù hình thái kinh tế xã hội có thể khác nhau.

1382

https://thuviensach.vn

của ñất nước chúng ta. Không ai ñánh ñồng các phẩm chất xã hội học với các phẩm chất mỹ học với nhau, nhưng trên một chuỗi vận ñộng rất dài, " cái lịch sử"

ñược cải tạo thành " cái thẩm mỹ" là một hiện tượng có ý nghĩa. Ở một chừng mực nào cũng có thể khẳng ñịnh, sự kết tinh ñó là một trong những ñặc ñiểm quan trọng của truyện cổ tích Việt-nam. Ý nghĩa của nó, như lời Ăng-ghen (F.Engels) nói về văn học dân gian Đức, là nó "có khả năng làm trong sáng tình cảm ñạo ñức của nhân dân, ñưa ñến cho họ sức mạnh [...], thức tỉnh ở họ lòng dũng cảm và tình yêu Tổ quốc"1.

4. TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM CÓ MỘT MẢNG ĐÁNG KỂ NÊU BẬT

VAI TRÒ TÍCH CỰC CỦA NGƯỜI NỮ: ĐỀ CẬP ĐẾN ƯỚC MƠ TÌNH

YÊU VÀ HÔN NHÂN TỰ DO.

Thời kỳ chế ñộ quân chủ ngự trị cũng chính là thời kỳ ñịa vị của người nữ

trong gia ñình và trong xã hội thực tế trở nên thấp kém so với người nam. Điều ñó ñược phản ánh khá rõ trong văn học bác học cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc. Nhân vật anh hùng ñánh Đông dẹp Bắc lập bao nhiêu kỳ tích thường là nam giới, như I-van (Ivan) con người hùng trong cổ tích Nga, chàng Gấu (hay Tai Gấu) dũng mãnh trong cổ tích người A-va-rơ (Avares) v.v...

Truyện cổ tích Việt-nam cũng không ra khỏi thông lệ ñó. Người nữ trong số lớn truyện cổ của chúng ta thường ñóng vai thụ ñộng, là nơi gửi gắm niềm trắc ẩn, hay là ñối tượng ra tay giải cứu của các trang nam tử anh hùng. Là nạn nhân của những con quỷ hiếu sắc ñã ñành, họ còn phải cáng ñáng cả những nghĩa vụ nặng nề mà vai trò người nam lẽ ra phải thay thế, như việc nộp mạng thường kỳ cho mãng xà, chằn tinh, thủy phủ... Điều ñó chứng tỏ dấu vết của nghi lễ hiến tế

trong các tập tục tín ngưỡng thời cổ ñã ñể lại ảnh hưởng tâm lý sâu nặng, kích thích nghệ thuật sáng tạo cổ tích, mà một trong những nhân tố kích thích mạnh nhất là lòng xót thương ñối với người phụ nữ chịu mọi sự thiệt thòi.

1. Tuy nhiên, trong truyện cổ tích Việt-nam vẫn có một mảng ñáng kể, ở ñó ta lại bắt gặp những nhân vật nữ ñược tác giả hết sức trân trọng, ñề cao. Đấy là những nhân vật hoặc có tài năng xuất chúng, hoặc trong ngôn ngữ hành vi có nét ñặc sắc, bộc lộ một nhân cách khác thường. Chúng ta sẽ không nói tới ở ñây những truyện lịch sử, như Hai bà Trưng, bà Triệu2 và rất nhiều tướng lĩnh của Hai bà (như bà Thánh Thiên, bà Lê Chân...) mà ngày nay rất tiếc ñã bị biến thành những thần tích khô khan, nếu không cưỡng ép thành câu chuyện lịch sử.

Nhưng ngoài những truyện ñó thì trong ñời sống văn học dân gian của dân tộc ở

nhiều vùng miền khác nhau, những truyền thuyết hấp dẫn về " nữ kiệt" (anh 1 Mác, Ăng-ghen toàn tập, tập II, "Những truyện dân gian Đức".

2 Truyện bà Triệu ñã từng ñược Lưu Hân Kỳ, một nhà sưu tập truyện cổ ñời Tấn kể lại trong Giao châu ký 交 州 記 (trong bộ Thuyết phu 説 郛).

1383

https://thuviensach.vn

kiệt)1 - những người nữ tài ba, dũng cảm, lập ñược một kỳ tích vượt hẳn nam giới ñược cả vùng hâm mộ, vẫn còn lưu lại khá nhiều. Chẳng hạn các truyện Ao Phật (số 155), Vợ ba Cai Vàng (số 103), v.v...

Các truyện này có thể là cổ tích thế sự hoặc thần kỳ, nhưng phần lớn là cổ tích lịch sử. Trí nhớ của dân gian vẫn còn tô ñậm hành vi cụ thể - lịch sử của nhân vật, ñặc biệt là những hành vi vũ dũng. Và càng gần với thời cận ñại thì sự bảo lưu ký ức lại càng rõ nét: số lượng truyện về các nhân vật nữ ñảm lược nhiều hơn hẳn trước kia, tên tuổi cũng gần với sự thật hơn, như các truyện bà Thiếu phó mà có tác giả dân gian ñã ñặt thành truyện vè2, vợ Quận Tề, vợ ba Đề Thám, vợ Đốc Quất, vợ lẽ Đội Quyên... Hầu hết nhân vật nữ trong các truyện này ñều tham gia trận mạc cùng với chồng, nhằm chống lại chính quyền ñương thời.

Nhưng khi ñi vào truyền thuyết hoặc cổ tích, họ lại không có tên riêng, chỉ giữ

lại chức tước hoặc tên của chồng. Có lẽ ñây là hiện tượng nói lên ñược phần nào quy luật vận ñộng từ lịch sử ñi tới truyền thuyết. Lịch sử chính là những cuộc nội chiến, cuộc khởi nghĩa chống triều ñình, hoặc chống Pháp... mà người chồng của các nhân vật nữ ñóng vai chủ chốt, như những trận kịch chiến chống Nguyễn Ánh của Trần Quang Diệu, phong trào Đề Thám... Nhưng bản lĩnh và tài năng ñột xuất của các bà vợ tham gia phong trào ñã nổi bật lên giữa ba quân, ñập mạnh vào cảm quan dân gian. Dân gian ñã chọn riêng họ làm chủ ñề của truyện chứ không lấy nguyên câu chuyện của cả phong trào, bởi ñây là lịch sử ñược ánh xạ qua cảm quan thẩm mỹ. Mặt khác cũng có thể thấy, mối quan tâm của sáng tác dân gian về người phụ nữ khác thường, trước hết hướng về người phụ nữ có thài thao lược, có vai trò trong chiến trận. Tất nhiên do ñây là loại người ñộc ñáo, phi phàm, nên họ ñều có kết thúc ñột ngột bằng cái chết oanh liệt, hoặc hóa thân vào cõi bất tử. Không một ai sống già với thế tục.

Thực ra, ñứng về bản chất mà nói, nhóm truyện "nữ kiệt" cũng là những truyện ñề cao sự phản kháng của người nữ ñối với trật tự xã hội. Vì thế, trên nhiều phương diện, chúng lại khá gần gũi với hai nhóm truyện mà chúng tôi sẽ

dẫn giải kế tiếp dưới ñây, mặc dù xét từ tính thuần nhất của chủ ñề ca ngợi người nữ thì có thể giữa ba nhóm vẫn có nét khác nhau.

Nhóm truyện ñáng nói sau "nữ kiệt" chính là " nữ quái" (kỳ quái). "Nữ quái"

bao gồm những nhân vật nữ có tính khí ngỗ ngược, không chịu khuôn mình vào thói thường. Nếu "nữ kiệt" hấp dẫn tác giả dân gian ở tài trí, vũ dũng, thì "nữ

quái" lại hấp dẫn ở phong cách bướng bỉnh, ngang tàng. Họ luôn luôn có những 1 Chúng tôi tạm gọi tắt những chữ "anh kiệt" thành kiệt, "kỳ quái" thành quái, "tiết liệt" thành liệt, "mưu trí" thành trí, và ghép với chữ nữ, nhưng không ghép theo Hán ngữ như "liệt nữ",

"kỳ nữ" ... mà ghép theo tiếng Việt

2 Tức là Vè bà Thiếu Phó, phân biệt với Vè bà Phó tức là truyện Mã Long Mã Phụng chịu ảnh hưởng của tuồng.

1384

https://thuviensach.vn

hành vi bị tập tục coi là "phạm thượng", như chống lại phụ quyền và nam quyền.

Họ bị người ñời trách móc, ñàm tiếu, ñồn ñại, nhưng chính sự ñồn ñại cũng phản ánh một nghịch lý: ngay trong tâm lý sợ hãi người ta ñã rất thích thú trước một cái gì khác lạ, vượt lên trên tầm hiểu biết của mình. các nhân vật Liễu Hạnh (số

137), Tiên Dung (số 28)... ñều thuộc loại người này. Cả hai mặt thích thú và sợ

hãi ñã cùng lúc tác ñộng ñến tâm lý sáng tạo của dân gian, khiến nhiều nhân vật

"nữ quái" ñược thể hiện trong truyện cổ tích với một bản sắc ña dạng: vừa bị

xem là thần tiên, yêu ma, lại vừa là nơi ấp ủ niềm tin, gửi gắm khát vọng, ý chí tự do của quần chúng. Ở chỗ này dân gian có khác với nho sĩ. Đối với loại nhân vật ñi quá khuôn phép, nho sĩ dù có ñồng tình ñến mấy vẫn phải trình bày họ

dưới hình thức phản diện, như Nguyễn Dữ trong truyện Ma cây gạo, Nghiệp oan của Đào thị (Truyền kỳ mạn lục), trong khi ñó nhãn quan dân gian lại rộng rãi, phóng khoáng hơn, cho phép mình thể hiện họ như những con người có cá tính, ñầy sức sống, và có lúc có nơi còn bày tỏ không giấu giếm thái ñộ ñồng tình.

Chỉ duy ở kết cục, bao giờ dân gian cũng thần kỳ hóa nhân vật, cho họ ñi vào cõi anh linh, không giữ lại gốc rễ thế tục của họ, và như thế là về kết cấu cũng thống nhất với loại truyện "nữ kiệt". Phải chăng thần kỳ hóa trong trường hợp này là một phương thức ñáp ứng ñược sự chuyển hóa trong cảm xúc thẩm mỹ: xa lạ mà chính là gần gũi, phê phán mà chính là ca ngợi1?

Còn có một nhóm nhân vật thứ ba, thấp hơn hai loại trên một bậc, nhưng vẫn là một dạng nhân vật nữ ñặc biệt, ñược truyện cổ tích chú ý khai thác, mà ta có thể tạm gọi là nhóm nhân vật nữ " thức tỉnh". Họ là những con người bình thường, hết lòng tin vào trật tự, công lý, tín ngưỡng, tập tục, do xã hội an bài.

Nhưng một biến cố nào ñây ñã làm sụp ñổ tất cả. Họ chợt bừng tỉnh trước thực tế quá tàn nhẫn. Và ñể phản ứng lại, họ ñã hành ñộng một cách dữ dội, quyết liệt, qua ñó nhân cách và bản lĩnh ñược soi rõ. Cái ñôn hậu hàng ngày bỗng biến thành cái cứng rắn. Nhân vật Thanh Đề trong Sự tích cái chân sau con chó (số

19) ñã dùng ñến ngón ñòn trả ñũa cay nghiệt là làm bánh nhân thịt chó ñể lật tẩy thói hám lợi của những kẻ nấp bóng nhà chùa. Còn người vợ anh thợ sơn tràng lấy nhầm phải tên phản bạn trong truyện Con cóc liếm nước mưa (số 141) thì còn ghê gớm hơn: nàng ñã phục rượu cho người chồng mới rồi trói hắn lại, mổ

lấy quả tim ñể cúng vong hồn chồng cũ. Họ ñều là những ñối tượng thẩm mỹ có tính ña nghĩa: tàn nhẫn mà chính trực, thấp hèn mà vô cùng cao cả2.

1 Chúng tôi không căn cứ vào ngôn ngữ truyện kể lưu truyền hôm nay ñể nói rằng những truyện ñó chỉ có ca ngợi nhân vật mà không có chỗ nào phê phán.

2 Cũng có thể xếp vào nhóm này nhân vật nữ kiện chồng trong truyện Hai bảy mười ba (số

201). Câu chuyện tuy có vẻ khôi hài nhưng ý nghĩa phản kháng rất sâu sắc. Hành ñộng ñi kiện chồng của người vợ bề ngoài chỉ vì một bát chè chồng ăn vụng, nhưng thực chất là ñể phản ứng lại sự áp bức của nam quyền, mà câu chuyện ñúc kết thành lời nói vần vè ñặt vào kết thúc: " Cha mẹ nói oan, quan nói hiếp, chồng có nghiệp nói thừa".

1385

https://thuviensach.vn

2. Bên cạnh loại nhân vật nữ phản kháng, truyện cổ tích Việt-nam cũng không quên các loại nhân vật nữ ñại biểu cho vẻ ñẹp mẫu mực của cả cộng ñồng.

Nhóm nhân vật mà ta có thể xếp ngang với "nữ kiệt" là những người nữ dám ñánh ñổi tính mạng của mình ñể bảo vệ công lý, danh dự, hoặc sự an toàn của xã hội. Nguyễn Thị Bích Châu (số 177), Hai nàng công chúa nhà Trần (số 102) là những trường hợp chủ ñộng hy sinh trong tình thế an nguy của quân vương, xã tắc. Mấy mẹ con Đế Bính trong Sự tích ñền Cờn (số 161), lại là sự liều mình tự

nguyện ñể bảo toàn danh tiết, chữ trinh, và công bằng với người ñã cứu mình thoát cơn hiểm nghèo. Những con người này về hành ñộng cũng dữ dội không kém gì những nhóm người thuộc loại ñầu, nhưng hành vi của họ không phải ñể

chống ñối ai mà ñể giữ gìn cái ñẹp, nó biểu hiện một sự trong suốt, hồn thuần trong ñức hạnh của họ. Họ là con người xả thân chứ không ñòi hỏi người khác.

Họ thuộc nhóm nhân vật " nữ liệt" (tiết liệt).

Đứng dưới "nữ liệt" là nhóm nhân vật " nữ trí" (mưu trí). Họ bị ñặt vào những tình cảnh nguy ngập, tuyệt vọng, có khi tan nát gia ñình, có khi bị phụ bạc, bị

lừa ñảo, có khi chồng con gặp nạn hiểm, có khi chính mình bị ñe dọa tính mạng, nhưng không ai chịu buông xuôi theo số phận. Bằng ñức tính bền bỉ hiếm có và sự khôn ngoan rất mực, họ ñã xoay ñổi lại tình thế, giành ñược phần thắng cuối cùng về mình. Ví dụ người vợ chàng thương nhân trong Con mụ Lường (số 84), vợ chàng Dê trong Lấy chồng dê (số 128), vợ anh lái buôn Tình trong Người ñàn bà bị vu oan (số 109), vợ cũ của chàng Vạn Lịch trong Đồng tiền Vạn Lịch (số

41), vợ chàng ngốc trong Bợm già mắc bẫy hay là mưu trí ñàn bà (số 89)...

Những con người này tuy phải trải qua lắm phen tranh chấp, lăn lộn với cái ác, cái xấu, phải tính toán trăm mưu ngàn kế, nhưng vẫn không mất ñi bản tính thủy chung, trong sáng của người phụ nữ phương Đông. Nếu căn cứ vào các câu chuyện cụ thể, có thể nhận xét thêm: nhóm nhân vật "nữ trí" ñều có liên quan ít hay nhiều ñến tầng lớp thương nhân, buôn bán. Như chúng tôi ñã có dịp nhận xét ở một chương trên, trong ñời sống xã hội Việt cổ, nhãn quan nông dân cũng vẫn có mặt bắt nguồn từ nhãn quan chính thống, nên luôn luôn coi "thương" là thành tố "nghịch dị" ñối với cộng ñồng. Thành tố này theo họ dễ gây ra sự tha hóa, lộn xộn về ñạo ñức. Cuộc ñấu tranh của các nhân vật "nữ trí" chính là ñể

chống lại sự tha hóa ñó, trả lại cho xã hội hệ giá trị cũ, bền vững của nó.

Truyện cổ tích Việt-nam còn ñề cập ñến một loại nhân vật nữ chính diện nữa mà phẩm hạnh tiêu biểu là sự kiên trì chịu ñựng. Đó là nhóm nhân vật nữ " nhẫn nại". Số phận của họ là lấy phải những anh chồng ngu ngốc, bạc nhược, những kẻ "phá gia chi tử" nhiều lúc phũ phàng với vợ... nhưng họ vẫn không ñành tâm dứt bỏ, trái lại, cắn răng chịu ñựng, thủy chung với người mình ñã gá nghĩa trăm năm. Chẳng hạn các nhân vật trong Gái ngoan dại chồng (số 90), Người lấy ếch (số 129)... Nói như thế không có nghĩa là dân gian muốn lý tưởng hóa một mẫu người chỉ xứng ñáng là nô lệ của chế ñộ gia trưởng chứ bản thân không có ý 1386

https://thuviensach.vn

nghĩa gì tích cực. Dân gian ñã không hạ thấp tiêu chuẩn cái ñẹp ñến mức ấy.

Trong khi ñề cao sự kiên trì chịu ñựng, dân gian ñồng thời cũng gửi gắm vào họ

triết lý sống "thừa trừ" và "tương ñối": sự xứng ñôi vừa lứa về sắc về tài trong xã hội, xưa nay vẫn là chuyện vô cùng. Chỉ có thể bằng lòng với cái mình có chứ

không bao giờ có cái vẹn toàn ( Con vợ khôn lấy thằng chồng dại, như bông hoa lài cắm bãi cứt trâu, số 47). Hơn nữa, quan niệm của dân gian về sự kiên trì chịu ñựng không hề ñồng nghĩa với thụ ñộng, cứng nhắc. Những người phụ nữ trong truyện giữ thủy chung với chồng nhưng bằng trí thông minh, lòng nhẫn nại, và thiên bẩm của người phụ nữ, ñã tìm ñược cách dạy khôn cho chồng, làm cho chồng sáng mắt, ñổi tính, trở lại ñằm thắm với vợ ( Gái ngoan dạy chồng, số 90), hoặc trở nên sáng láng, gây dựng ñược cơ nghiệp và hạnh phúc gia ñình ( Đồng tiền Vạn Lịch, số 41). Để cực tả vẻ ñẹp của nhóm nhân vật nữ "nhẫn nại" ở ñây, thủ pháp thường thấy của truyện cổ tích là xây dựng hình ảnh sóng ñối của từng cặp nhân vật: bên cạnh hình ảnh người phụ nữ mẫn tiệp, sắc sảo, nhạy cảm, bao giờ cũng có hình ảnh người chồng bị cách ñiệu hóa theo hướng trào phúng hay hoạt kê thành một mẫu người ñối xứng: ngốc nghếch, ngớ ngẩn, phũ phàng, nóng nảy...

Bây giờ chúng ta có thể tổng kết cả hai hệ thống nhân vật nữ ñược truyện cổ

tích Việt-nam biểu dương: một bên là hệ thống nhân vật ñối kháng với xã hội (hệ thống I), xếp theo thứ tự từ cao ñến thấp: anh kiệt, kỳ quái, thức tỉnh; một bên là hệ thống nhân vật nữ bảo vệ trật tự xã hội (hệ thống II), cũng xếp theo thứ

tự từ cao ñến thấp: tiết liệt, mưu trí, nhẫn nại. Các phẩm chất quy ñịnh ñặc trưng của mỗi nhóm trong từng hệ thống thật ra không hoàn toàn tách biệt với nhau mà có lúc lẫn lộn, và cũng dễ dàng chuyển hóa, chẳng hạn về mặt thông minh mà nói, hai nhóm nữ "mưu trí" và "nhẫn nại" không thể nói là thua nhóm nữ "tiết liệt"... Nếu xét tương quan giữa hai hệ thống thì sự khác nhau cơ bản là một bên, hình tượng thẩm mỹ mang ý nghĩa công phá, và một bên, hình tượng thẩm mỹ

mang ý nghĩa bảo toàn. Tuy nhiên, xét cho cùng, giữa hai hệ thống vẫn có một cơ sở lý tưởng chung: gọi là "công phá" nhưng mục tiêu công phá chủ yếu vẫn là cái ác, cái xấu trong xã hội, cốt ñể giành lại chỗ ñứng cho cái thiện lương, và gọi là "bảo toàn", nhưng mục tiêu bảo toàn chủ yếu vẫn là cái tốt, cái ñẹp, muốn vậy thì ñâu có thể dung tha cho cái bất thiện. Đây chính là ñiều kiện ñể chúng ta hiểu sâu hơn quan niệm của dân gian về các phạm trù "thiện" và "mỹ" trong truyện cổ

tích. Nhìn chung, truyện cổ tích cũng chỉ ca ngợi người phụ nữ mẫu mực theo những tiêu chí của xã hội chính thống: sự chung thủy, chữ trinh... mà thôi.

Nhưng nhờ gắn bó với ñời sống thực tiễn, dân gian ñã không hiểu những mẫu mực này một cách bất biến, mà rất "ñộng". Giữ chữ trinh nhưng vì lý do nào ñấy vẫn có thể hiến dâng cho người mình yêu trước ngày cưới mà chữ trinh vẫn không sứt mẻ ( Nàng Xuân Hương, số 169): giữ lòng thủy chung, nhưng ở cảnh ngộ nào ñấy vẫn có thể ñi bước nữa mà vẫn rất chung thủy với chồng ( Trinh phụ

1387

https://thuviensach.vn

hai chồng, số 56). Cũng vậy, không chịu từ chối người mình yêu theo lệnh của cha, nhưng trong ý tưởng vẫn không chống lại cha ( Sự tích ñầm Nhất-dạ và bãi Tự-nhiên, số 28); giết chồng ñể tế chồng mà vẫn giữ trọn ñạo nghĩa làm vợ ( Con cóc liếm nước mưa, số 141)... Rõ ràng giữa hai hệ thống vẫn có một mạch ngầm qua lại, phản ánh sự thống nhất chỗ ñứng trong tiêu chí thẩm mỹ. Chỉ có ñiều, ñối với hệ thống I (những nhân vật nữ chống ñối) hành ñộng của nhân vật thường có nguy cơ làm xã hội mất an toàn, thần tượng ñổ vỡ, cho nên dân gian bao giờ cũng kết liễu số phận nhân vật bằng cách bắt nhân vật chịu ñựng sự

trừng trị do hậu quả của mình (luật pháp, thần, Phật...). Đó là hạn chế, và cũng là hiện thực.

Bảng sơ ñồ sau ñây nhằm nói lên tính riêng biệt cũng như sự giao thoa giữa hai hệ thống: mối quan hệ dọc tạo nên sự chuyển hóa và mối quan hệ ngang tạo nên các phạm trù ñối lập - thống nhất giữa từng nhóm nhân vật.

3. Đề cao nhân vật nữ, truyện cổ tích Việt-nam cũng không bỏ quên một mảng ñề tài gắn bó mật thiết với tính cách nhân vật nữ: mảng ñề tài về tình yêu và hôn nhân. Một hiện tượng gần như phổ biến là nhân vật ñóng vai trung tâm của những chuyện luyến ái không phải là nông dân thuần túy, cũng không thuần túy là vương hầu. Thông thường nam là một anh học trò chưa vợ, dù con nhà nghèo ñói cũng có dùi mài kinh sử hoặc chuẩn bị ñi thi, nghĩa là học vấn khá và có triển vọng bước ñến một tương lai rạng rỡ. Về nữ thì thường là con gái phú ông, hoặc trưởng giả, cũng có khi là con gái nhà quan. Sẽ là ñiều lý thú, nếu ta so sánh với truyện cổ tích phương Tây: ñóng vai trung tâm trong các truyện tình yêu của cổ tích phương Tây cũng không phải là nông dân, mà có khi là hoàng tử

và công chúa, có khi là kỵ sĩ và công nương1. Phải chăng có sự gặp gỡ nào ñó 1 Phương Tây thường có loại truyện cổ ca ngợi tình yêu cung ñình, thủ vai chính là hoàng tử, công chúa hoặc kỵ sĩ, công nương, như những truyện Ác-tua (Arthur), Tơ-rít-xtăng và I-dơn (Tristan et Iseult) xuất hiện vào khoảng thế kỷ XII-XIII.

1388

https://thuviensach.vn

giữa Tây và Đông? Có lẽ khi nói ñến tình yêu lý tưởng thì người ta thường tìm những mẫu người hào hoa phong nhã (nam), những người ñẹp (nữ), những nhân vật mà ta quen gọi là "trai tài gái sắc". Hoàng tử hay kỵ sĩ, công chúa hay công nương chính là những mẫu người lý tưởng tiêu biểu cho hạng trai tài gái sắc ở xã hội phương Tây trung cổ. Xã hội Việt-nam dưới các triều ñại quân chủ, hoàng tử

và công chúa cũng có thể là mẫu người tiêu biểu cho cái hào hoa phong nhã và cái ñẹp. Vì vậy, trong truyện cổ tích mới có những cô gái ñẹp ước ao lấy chồng hoàng tử, ví dụ Cô gái lấy chồng hoàng tử (số 144), Bốn cô gái muốn lấy chồng hoàng tử (số 166). Và cũng có những chàng trai xuất thân nghèo khổ có vinh hạnh ñược lấy công chúa như Chử Đồng Tử (số 28); những ông nghè, ông trạng, quan tân khoa tốt số ñược vua ñính ước gả con, như Tống Trân (trong Tống Trân

- Cúc Hoa). Cũng phải là biểu tượng của người ñẹp, thì công chúa mới ñược dùng ñể treo giải cho những anh hùng nào tiêu diệt ñược ñại bàng, mãng xà...

(như trong Thạch Sanh, số 68; Tiêu diệt mãng xà, số 148, v.v...) Tuy nhiên, ñối với các xã hội phương Đông cổ truyền, trong ñó có Việt-nam, giữa nước này và nước khác ít xảy ra những cuộc tình duyên cung ñình, nếu không phải là những cuộc hôn nhân bắt nguồn từ ngoại giao thuần túy (Mỵ Châu và Trọng Thủy (số 174), công chúa Huyền Trân và vua Cham-pa (số 34), công chúa Văn Thành với vua Tây-tạng...). Cho nên, dù có muốn chăng nữa, dân gian cũng khó có ñiều kiện dựng lên những cuộc tình duyên thơ mộng giữa hoàng tử

và công chúa, giữa nước này và nước kia1. Rốt cuộc, ñối tượng của những cuộc tình duyên thơ mộng dễ chấp nhận hơn cả, hơn nữa, cũng dễ tìm thấy trong hiện thực, thường là cô gái phú ông hoặc cô gái nhà quan với anh học trò ( Duyên nợ

tái sinh, số 173), hay với nhà nghệ sĩ ( Cái vết ñỏ trên má công nương, số 188). Ít thấy những ñề tài cổ tích khai thác tình duyên của người võ sĩ. Có lẽ trong con mắt quần chúng ñông ñảo, mẫu người hào hoa phong nhã khó tìm ñược ở người võ sĩ sống theo quân lệnh, hơn là ở nho sĩ hay nghệ sĩ sống bằng sách vở, thơ

phú, hay nhịp phách, tiếng ñàn. Còn như cái ñẹp của người nữ thì cũng phải tìm ñến những con nhà phú quý hay con nhà quan (mới có ñiều kiện "má phấn môi son", trau dồi nhan sắc), chứ không dễ tìm ở con nhà dân thường.

Nói ñến tình yêu trong cổ tích là nói ñến vai trò chủ ñộng và mạnh dạn của nhân vật nữ. Về mặt này, quan ñiểm của dân gian rất công bằng và ñộ lượng.

Những truyện Người cưới ma (số 184), Duyên nợ tái sinh (số 173)... ñều mang rất rõ ý nghĩa tích cực chống lại những tập tục hôn nhân không vì hạnh phúc lứa ñôi mà chỉ nhằm vào "môn ñăng hộ ñối", hay nhằm vào tài sản. Các nhân vật nữ

1 Truyện Hoàng Trừu thực ra là một cốt truyện nước ngoài. Còn ở trong nước thì ngay ñến những cuộc tình duyên giữa công chúa và các ông trạng tân khoa, các quan trong triều, truyện cổ tích Việt-nam cũng không nói tới, trừ chuyện Tống Trần - Cúc Hoa, vì một lẽ giản dị là cuộc sống cung ñình quá cách biệt với dân gian, nên mọi "thông tin" giàu chất "truyện" ít lọt ñến tai các tác giả cổ tích.

1389

https://thuviensach.vn

trong truyện ñều ñã không chịu sống gò bó theo thói thường. Phản ứng việc "cha mẹ ñặt ñâu con ngồi ñấy", họ ñã có những hành vi cực ñoan, lựa chọn lấy một kết thúc quyết tuyệt: chết theo người mình yêu, thậm chí tự mình quyên sinh.

Nhưng quyên sinh không có nghĩa là toàn bộ hy vọng của họ ñã dập tắt. Theo quan ñiểm luân hồi, phản ứng tự tận của họ chỉ nhằm bảo vệ và tiếp tục cuộc tình dưới một hình thức khác. Dân gian sẽ cho họ ñược toại nguyện bằng thủ

pháp tái sinh (mô-típ người ñẹp hậu thân sinh ra, trong bàn tay có ghi lời nguyền của người ñã chết), hoặc cho họ giành ñược hạnh phúc ở một thế giới ngoài thế

giới cõi trần.

Ở nhiều truyện nôm khuyết danh, nhân vật nữ ñược miêu tả như những con người phóng khoáng, quả quyết, không chịu ñể cho bố mẹ ñịnh ñoạt hôn nhân của mình; nhưng ñáng tiếc, sau này, khi vấp phải hoàn cảnh gay cấn, khắc nghiệt, có lúc họ lại trở thành nhẫn nhục, cam chịu. Chẳng hạn những nhân vật nữ trong Hoàng Trừu, Tống Trân - Cúc Hoa... Họ không thể ví ñược với những nhân vật nữ của truyện cổ tích như Đồng tiền Vạn Lịch (số 41), Người ñốt than (Khảo dị truyện trên) có ý thức vượt ra khỏi hoàn cảnh, và vượt bằng ñược nhờ

một quyết tâm cao. Đặc biệt, nhân vật nữ họ Trương trong Khảo dị truyện Người cưới ma (số 184) mặc dù có lồng vào những nét huyền ảo, từ ñầu chí cuối là một nhân vật ñầy cá tính, biết chủ ñộng, mưu trí, có thủ ñoạn, dám giành cái sống từ cái chết, lấy ñược chồng như ý muốn và còn giúp chồng thành ñạt trong cuộc ñời làm quan.

Sắc thái tâm lý của nhân vật nữ ñược thể hiện trong các truyện cổ tích về tình yêu cũng ñáng ñược nhắc ñến. Ở một số truyện, trong yêu ñương, người nữ vẫn tỏ ra e dè, kín ñáo, nhưng khi cần cũng trút bỏ lốt e lệ ñể ñược sống chết với bạn tình ( Chiếc giày thơm, số 179). Ở một số truyện khác, tính cách bạo dạn còn ñược nhấn mạnh rõ ràng hơn, ñược nâng lên mức tưởng như bất cần, liều lĩnh ( Con gái thần nước mê chàng ñánh cá, số 175). Trái lại, ở một số truyện nữa thì họ lại ñược miêu tả như những con người bề ngoài trầm lặng, ít bộc lộ, vốn là bản tính muôn thuở của nữ giới, nhưng kỳ thực bên trong lại là người hết sức sôi nổi và kiên ñịnh trước tình yêu. Ở truyện Duyên nợ tái sinh (số 173), tác giả

hình như muốn ghi lại một cách trung thành vẻ ñẹp bí ẩn của nội tâm nhân vật nữ, một người giữ im lặng từ ñầu ñến cuối, không hé lộ cho người yêu biết tí gì; cho ñến lúc bật ra như một tiếng sét là cái hành ñộng nàng tự kết liễu cuộc ñời bằng liều thuốc ñộc bên cạnh người mình yêu. Hẳn ñó cũng là tính cách ñiển hình của một loại phụ nữ xưa, phải chịu dồn nén tình cảm quá lâu, trong một xã hội bị nhiều tầng lễ giáo vây bọc.

Chất trữ tình dân gian qua nghệ thuật cổ tích còn có những khía cạnh tế nhị và ñộc ñáo trong tâm lý cá nhân và có khi cả tâm lý ñẳng cấp. Truyện Trương Chi (Khảo dị, số 43) là một ví dụ. Mỵ Nương - con gái quan thừa tướng - trước nghe tiếng hát du dương của Trương Chi - con nhà thuyền chài - thì tương tư thành 1390

https://thuviensach.vn

bệnh, nhưng sau khi ñược nhìn tận mặt chàng bèn hết hẳn sầu não. Oái oăm thay, ñến lượt Trương Chi ñược gặp mặt Mỵ Nương lại ñâm ra "phải lòng".

Trước mối tình ñơn phương và tuyệt vọng, chàng ñành tự kết liễu ñời mình. Tác giả kết thúc bản tình ca tự sự bằng một mô-típ ñã trở thành tượng trưng mỗi khi muốn tô ñậm sự u uất tuyệt vọng (trái tim kết thành một khối ñỏ như son, trong như thủy tinh). Nhưng ở ñây, tính chất "khép" của mô-típ ñã bất ngờ bị phá vỡ, bởi có thêm một tình tiết cuối: những giọt nước mắt của Mỵ Nương nhỏ xuống làm tan vỡ cái khối ñỏ ñược tiện thành chén trà. Đấy phải chăng vẫn là bước tiếp nối của nghệ thuật tượng trưng phương Đông, như một hình ảnh có hậu, ám chỉ

sự ưu uất của mối tình vô vọng ñã ñược "hóa giải"? Hay là một dự cảm còn ñi xa hơn: mọi khát vọng yêu thương muốn vượt qua bức thành ñẳng cấp chung quy ñều khó thành?

4. Cuối cùng cũng nên nhắc qua những mặt tiêu cực của nhân vật nữ trong cổ

tích. Nếu có những truyện ñề cập ñến lòng chung thủy và ñức hạnh, thì cũng có số ít truyện nói ñến hành ñộng bất nghĩa ( Sự tích con muỗi, số 11; Sự tích con dã tràng, số 15), sự phản bội ñối với chồng và âm mưu giết chồng ( Thầy cứu trò, số

142), thói buôn gian bán dối ( Con mụ Lường, số 84)... Như mọi cái xấu, cái ác ở

bất kỳ loại nhân vật nào khác, ñối với cái xấu, cái ác trong các truyện trên, thái ñộ của dân gian ñều dứt khoát lên án. Cũng là ñiều dễ hiểu. Nhưng ñọc kỹ lại các truyện ñã dẫn, ta cảm thấy trừ truyện Sự tích con muỗi ra, các truyện còn lại ñều không nhằm mục tiêu chĩa vào nhân vật phản diện, mà chỉ muốn mượn nhân vật phản diện ñể chứng minh cho một loại chân lý khác, có khi rất xa cách với hiện tượng ñã nêu. Vậy có thể gọi ñó là loại nhân vật ngẫu nhiên. Dụng ý phê phán người nữ ở ñây không nằm trong chủ ñể của tác phẩm.

Lại cũng có một vài truyện lấy cảm hứng từ sự ñầu hàng số phận, cam lòng ñón nhận cảnh ngộ một cách âm thầm. Nói cho ñúng nhân vật nữ trong truyện ñã can ñảm hứng chịu mọi sự rủi ro ñưa tới cho mình một cách thanh thản, với tấm lòng rất vị tha ( Quan Âm Thị Kính, số 176). Truyện không những không phê phán mà lại gợi lên ở người nghe niềm kính trọng ñối với nghị lực phi thường của nhân vật. Tính cách dân gian vẫn ñậm nét nhưng không khỏi có nhuộm chút màu sắc tôn giáo, thoát tục.

*

* *

Tóm lại, qua kho tàng truyện cổ tích phong phú của Việt-nam, chúng ta ñã có thể nhận ra ñược ñây ñó một số nét mang tính ñặc thù. Tìm hiểu ñầy ñủ các biểu hiện ñặc thù này là việc cần thiết, cũng là việc có thể làm, nhưng muốn khái quát 1391

https://thuviensach.vn

thành các ñặc trưng tiêu biểu chỉ riêng truyện cổ tích Việt-nam mới có thì không phải dễ. Bởi lẽ truyện cổ tích là một thể loại phổ cập có ý nghĩa nhân loại, ra ñời trước khi nhân loại hình thành các cộng ñồng dân tộc rất lâu. Đem những ñặc ñiểm có tính chất "hậu sinh" ñó quy ñịnh một hiện tại tồn tại trước, e có khi sẽ

dẫn ñến những ngộ nhận sai lầm. Trong quan hệ giao lưu rộng lớn của kho tàng cổ tích thế giới xưa nay, khó có thể nói có một sự ñặc thù nào mà lại không hiện diện ở nhiều dân tộc khác, trong nhiều môi trường sinh hoạt tương tự. Bốn ñặc ñiểm rút ra ñược ở trên, vì thế, luôn luôn có ý nghĩa tương ñối, và cần ñược nhìn nhận một cách tương ñối. Có thể tóm lược lại như sau:

1. Yếu tố tưởng tượng của người Việt-nam trong sáng tác cổ tích gần như ít xa lạ với nhân tính. Truyện thần kỳ của chúng ta nói chung khá lý thú, là kết quả

của sự phối hợp khéo léo giữa hai nhân tố thực và ảo, nhưng số lượng lại không nhiều.

2. Truyện cổ tích Việt-nam thường bắt rễ từ môi trường sinh hoạt của một xã hội quân chủ kiểu phương Đông, lấy làng xã làm nền tảng. Nó thường toát lên vẻ ñẹp cân bằng, cái hiền hòa, cái nhân ñạo.

3. Nhân vật tích cực trong cổ tích Việt-nam thường tỏ ra không bằng lòng với hiện thực; luôn luôn hướng tới một thế giới mới, với những hệ giá trị mới, công bằng hơn, hợp lý hơn.

4. Nhiều truyện ñề cập ñến vai trò năng ñộng của người nữ, và thường phản ánh khát vọng tình yêu và hôn nhân tự do.

Bốn ñặc ñiểm trên vừa bao quát cả nội dung tư tưởng lẫn phương thức tư duy nghệ thuật, cấu trúc và hình tượng của truyện cổ tích Việt-nam. Tựu trung, truyện cổ tích Việt-nam phản ánh bằng hình thức thẩm mỹ dân gian - dân tộc ước mơ hạnh phúc nhiều ñời của quần chúng nhân dân. Đó là cuộc ñấu tranh thầm lặng, lâu dài giữa lý tính ngày càng trỗi dậy, chống với mọi thành kiến giáo ñiều, " hóa giải" mọi sự cực quyền vô lý và bảo thủ. Đó cũng là tất cả ý nghĩa, giá trị của truyện cổ tích Việt-nam.

V. THỬ TÌM NGUỒN GỐC TRUYỆN CỐ TÍCH VIỆT - NAM

1. CÁC TRƯỜNG PHÁI CỔ TÍCH HỌC XƯA NAY VỚI VẤN ĐỀ CÁI

"CHUNG" VÀ CÁI "RIÊNG" TRONG LOẠI HÌNH CỔ TÍCH

Như chúng ta biết, lịch sử bộ môn văn học dân gian thế giới phát triển mạnh mẽ chừng khoảng một thế kỷ gần ñây ñã gợi lên nhiều vấn ñề lý thú, làm nổ ra nhiều cuộc tranh luận ñến nay hầu như chưa vơi ý nghĩa, ñóng lại nhiều hướng tìm tòi ñã quá lỗi thời, cũng như mở ra nhiều con ñường thuận lợi giúp các nhà cổ tích học nhiều nước xích lại gần nhau về phương pháp, do ñó ñưa lại nhiều 1392

https://thuviensach.vn

triển vọng trong nhận thức, khám phá ra nhiều ñiều mới mẻ của thế giới cổ tích nước mình mà trở về trước tưởng chùng như luôn luôn vẫn là ñiều bí ẩn.

Không kể một thời kỳ khoảng một thế kỷ rưỡi trước ñây, từ trường phái thần thoại ngữ văn Ấn - Âu ra ñời vào những năm nửa ñầu thế kỷ XIX mà chủ xướng là hai anh em nhà cổ tích học nổi tiếng người Đức Grim1, qua trường phái Ấn-ñộ2 rồi trường phái nhân chủng học3, cho ñến trường phái ñịa lý học lịch sử xuất hiện ở Phần-lan (Finlande) vào ñầu thế kỷ này4, thì vấn ñề nghiên cứu các loại hình tự sự dân gian trong ñó có cổ tích, quả thực ñã phá vỡ ñược hàng rào quốc gia chật hẹp ñể trở thành một vấn ñề có ý nghĩa và phạm vi quốc tế. Mặc dầu không thể không cảnh giác trước bao nhiêu ý kiến lệch lạc của các trường phái này, trong ñó có những thiên kiến hẹp hòi, thậm chí có lúc có người ñã sa ñà vào chủ nghĩa chủng tộc, người ta vẫn không kém ngạc nhiên trước vô số thành tựu cụ thể mà các trường phái nói trên ñã tổng hợp ñược. Nó cho phép gạn lọc ñể ñi dẫn tới một phương pháp thực sự ñúng ñắn, qua ñó có thể nhìn nhận truyện tự sự

dân gian của mọi dân tộc như là một di sản tinh thần thống nhất, với những ñặc trưng thống nhất về tư tưởng cũng như loại hình.

Việc vạch ra một nguồn gốc chung của truyện cổ dân gian một số nước Đông Tây, chẳng hạn nguồn gốc A-ri-an (Aryens)5 trong trường phái thần thoại học, 1 Tức là anh em Grim, chủ yếu là người em (Whilhelm Karl Grimm) (1786-1859). Bộ sách Truyện cổ tích dân gian, 2 quyển, viết năm 1812-1815, do người này chấp bút. Sau khi thành công, trong tập 3, ông còn nghiên cứu nguồn gốc cổ tích Đức, cho rằng có một tổ tiên chung Ấn - Âu. Ông trở thành nhà sáng lập khoa phôn-clo (folklore).

2 Do Ben-phây (Théodor Benfey, 1809-1881), nhà ngữ văn học và nghiên cứu tiếng Phạn người Đức, sáng lập. Ông là dịch giả Phan-cha-tan-tơ-ra ( Panchatantra) ra tiếng Đức 1859.

Trong lời tựa, ông cho rằng truyện cổ tích là từ truyện Ấn-ñộ mà lan truyền ra khắp các dân tộc Đông và Tây. Cô-xcanh (Emmanuel Cosquin, 1841-1921) như chúng ta ñều biết, là ñại diện nổi tiếng của trường phái này, phát biểu trong Nghiên cứu phôn-clo (folklore) và Những truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây (1922).

3 Do Lăng (Andrew Lang, 1844-1912), nhà dân tộc học và nghiên cứu phôn-clo (folklore) Anh, một trong những ñại diện xuất sắc của trường phái nhân chủng học. Ông viết nhiều sách, sáng lập ra khoa thần thoại học. Theo ông, "ñể hiểu thần thoại, phải hiểu xã hội, luật lệ, tập quán của những người ñang sống trong trạng thái man rợ và nguyên thủy", những nguyên lý này may ra có thể thấy gì bên ngoài lịch sử vì không phải "bất kỳ một thần thoại nào cũng có tâm lý và trạng thái tinh thần nguyên thủy thông qua nguồn gốc" như ông giả ñịnh.

4 Trường phái này mở ñầu có Crôn (Julius Krohn, 1835-1888), nhà văn và ngữ ngôn học Phần-lan (Finlande), người sáng lập phương pháp nghiên cứu lịch sử - ñịa lý, có Crôn con (Kaarle Krohn, 1863-1933) tiếp tục, cho ñến A-ác-tơ (Anti Aarne, 1867-1925), ñại diện xuất sắc và là người phát triển phương pháp này. Ong có tác phẩm nổi tiếng Thư mục về các cốt truyện.

5 A-ri-ăng (Aryens): tổ tiên của các chủng tộc Ấn - Âu, như Ba-tư, Ấn-ñộ (Hindous), Xen-tơ

(Celtes), Hy-lạp (Grecs), La-tinh (Latins), Đức (Germains), Xla-vơ (Slaves), Ác-mê-niêng (Arméniens) v.v ... Theo Muyn-le (Max Müller, 1823-1900), nhà ngôn ngữ học, Đông phương 1393

https://thuviensach.vn

hay nguồn gốc Ấn-ñộ trong trường phái Ấn-ñộ học, tuy rằng chứa ñựng không ít sai lầm về mặt quan ñiểm, và nếu cứ nhắm mắt tin theo thì vô tình sẽ ảnh hưởng ñến việc nhận thức ñúng ñắn tiến trình vận ñộng của loại hình tự sự dân gian trong quá khứ; nhưng ít ra về một mặt nào ñó, những nhận ñịnh cực ñoan kiểu này cũng bao hàm trong nó một hạt nhân hợp lý: mối quan hệ mật thiết và sự

giao lưu thường xuyên trong ñời sống văn hóa, tinh thần của các dân tộc thời cổ

ñại và trung cổ là một hiện tượng có thực, ñã diễn ra theo những con ñường trao ñổi hàng hóa và truyền bá tôn giáo phổ biến từ Âu sang Á, từ Á sang Âu. Và trong những mối quan hệ qua lại không bao giờ thụ ñộng và một chiều ñó, thì ảnh hưởng tích cực của những "bếp lửa" văn hóa nhân loại thời cổ, như Ấn-ñộ, Ai-cập (Égypte), Hy-lạp (Grèce), Trung-hoa... ñối với các nền văn hóa khác là ñiều ít ai có thể nghi ngờ.

Cũng như vậy, việc phân loại tỷ mỷ truyện cổ tích thành hàng trăm hay hàng nghìn mô-típ phổ biến, và việc phân tích sự kết hợp các mô-típ ấy thành vô số

típ hay mẫu ñề trong kho tàng cổ tích thế giới của trường phái Phần-lan (Finlande), tuy tựu trung vẫn chưa thoát khỏi hình thức chủ nghĩa, và ít nhiều có làm cho tính chất hữu cơ trong kết cấu truyện cổ dân gian bị cắt rời thành từng mảnh, nhưng dù sao, ñây vẫn là những phát hiện bước ñầu hết sức quan trọng mà nhờ ñó khoa phân tích truyện cổ tích mới thoát khỏi sự suy ñoán tùy tiện ñể

ñi vào một thời kỳ mới với hy vọng tìm ra ñược cái kết cấu ñích thực bên trong, cái quy luật vận ñộng chung nhất và cái lô-gích của tư duy nghệ thuật dân gian.

Dĩ nhiên, bước tiến nào cũng kèm theo một bước lùi tương ñối. Khi người ta phát hiện ra cái "chung" của truyện cổ tích, thì một câu hỏi tự nhiên cũng nảy sinh làm các nhà cổ tích học băn khoăn lúng túng: vậy thì truyện cổ tích có còn hay không cái phần "riêng", tức là cái bản sắc dân tộc của mỗi ñịa phương ñã sáng tạo ra nó, hoặc tiếp nhận và lưu hành nó như di sản của chính mình? Phải chăng ñúng như ý kiến của Cô-xcanh (E.Cosquin), ñại diện trường phái Ấn-ñộ

học, rằng ñi tìm cái "nhãn hiệu" Ấn-ñộ trong kho tàng truyện cổ dân gian các dân tộc mới là việc thực sự có ý nghĩa, còn như ngược lại, ñi tìm yếu tố ñộc ñáo dân tộc ở những kho tàng phong phú ña dạng ñó chỉ là ñiều dối trá mà thôi?

Hoặc là "không bao giờ có thể căn cứ vào các truyện du nhập từ nước ngoài ñể

tìm cá tính của các dân tộc ñã thu hút các truyện ñó"1 "vì trong các dị bản tuyệt nhiên không có yếu tố tưởng tượng ñộc ñáo của người kể truyện"2, vân vân và vân vân...

học và thần thoại học, cũng là người hoàn thành việc dịch kinh Rig Véda. Ông cho nguồn gốc các thần thoại ở Ấn -Âu ñều ảnh hưởng từ kinh này.

1 Truyện cổ tích dân gian miền Lo-ren (1886); tr. XXXX.

2 Truyện cổ tích dân gian và nguồn gốc của chúng (1895); tr. 11.

1394

https://thuviensach.vn

Quả là trong công tác nghiên cứu truyện cổ dân gian, việc phát hiện ra cái

"chung" của loại hình này vẫn chưa phải là ñã tới ñích cuối cùng của nhà nghiên cứu. Rốt cuộc ñấy cũng chỉ mới là một cái mốc và dầu là một cái mốc rất ñáng kể ñi nữa, nếu như nhà nghiên cứu thỏa mãn và dừng lại ở ñấy, rồi tuyệt ñối hóa nó, coi nó là yếu tố chi phối tất cả, chắc hẳn kết luận của họ sẽ phạm phải không ít sai lầm.

Đành rằng trong những thời kỳ lịch sử xa xăm, trên con ñường phấn ñấu gian nan của các dân tộc nhằm chống lại những lực lượng trở ngại trong tự nhiên cũng như trong xã hội ñể tồn tại và phát triển, dân tộc nào mà chẳng trải qua những bước tiến hóa lịch sử gần như nhau, với những tình cảm, tư tưởng, quan niệm nhân sinh, ñạo lý ứng xử... có tính nhân loại; nhưng nếu xét về hình thức biểu hiện của những nhân tố rất gần nhau ấy, thì rõ ràng chúng lại hiện ra dưới những ñường nét sắc màu hết sức phong phú và ña dạng. Và ñứng ở góc ñộ ñó mà xét, có dân tộc nào lại giống hệt với dân tộc nào?

Hơn thế nữa, làm gì lại có một dân tộc "thượng ñẳng" nào ñấy, ñược thượng ñế ban cho một chức năng cao quý là chuyên sáng tác ra vô vàn truyện kể kỳ thú ñể ban phát cho cả loài người cùng thưởng thức, trong khi ñó thì các dân tộc khác, trí tuệ, tài năng cũng chẳng phải là kém cỏi, mà lại cứ phải ñóng vai người

"thính giả", hay người "kể chuyện" trung thành? Nói cách khác, tưởng tượng và mơ ước, suy nghĩ và sáng tạo vốn là những khả năng hầu như vô tận của trí óc con người nhằm dựng nên một thế giới bằng ngôn ngữ và bằng âm thanh ñể tô ñiểm cho cái thế giới mà mình ñang sống, ñể bổ sung những chỗ khiếm khuyết của con người bằng ước mơ, phải ñâu là ñộc quyền riêng của một vài dân tộc!

Và ngay cho dù có một dân tộc nào ñó là có nhiều khả năng hơn những dân tộc khác trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật thì trong quá trình sinh hoạt, tiếp xúc và giao lưu với các dân tộc khác, phải ñâu họ chỉ làm người "chủ ñộng ban phát"

mà không hề tiếp nhận những ảnh hưởng ngược trở lại? Cũng vậy, ñối với dân tộc "tiếp nhận" cũng phải ñâu trong khi chuyển hóa những vốn liếng của nước ngoài vào ñiều kiện lịch sử - xã hội của nước mình, dân tộc ñó cứ một mực thụ

ñộng "sao y bản chính", mà không hề cải tạo, gạn lọc, nghĩa là không dám nghĩ

ñến cái công việc sáng tạo lại một lần thứ hai?

Cho nên, ñể có một nhận thức ñầy ñủ về truyện cổ dân gian, thì sau khi ñã phát hiện ra cái "chung", lại rất cần trở lại với cái "riêng". Đó là hai phương diện khác nhau cùng làm nên giá trị của loại hình cổ tích, là hai yếu tố nảy sinh từ

những nguồn gốc khác nhau, trong quá trình hình thành, vận ñộng, lưu chuyển của thể loại tự sự ñó trong phạm vi một nước cũng như rộng ra cả một vùng bao gồm nhiều nước, nhiều dân tộc.

Và tuy nguồn gốc có khác, tuy vai trò cũng không ñồng nhất, nhưng hai yếu tố

này lại gắn với nhau trong loại hình cổ tích như một chỉnh thể và thường ñược 1395

https://thuviensach.vn

biểu hiện thành mối quan hệ thẩm mỹ giữa nội dung và hình thức, giữa cốt truyện và mô-típ, giữa chủ ñề tư tưởng và sự cụ thể hóa chủ ñề ấy bằng nhân vật, bằng sự tiến triển của câu chuyện. Xác ñịnh cho ñược giá trị thẩm mỹ của mối quan hệ biện chứng nói trên trong các loại hình truyện tự sự dân gian, ñó chính là yêu cầu lý tưởng ñối với phương pháp nhận thức và ñánh giá của khoa cổ tích học hiện nay.

Mấy chục năm qua, do tích lũy ñược nhiều tài liệu mới, nhiều quan sát mới liên quan ñến bản thân phôn-clo (folklore) nói chung, cổ tích nói riêng, do kế

thừa ñúng ñắn thành tựu của ngành phôn-clo học, của khoảng một thế kỷ rưỡi phát triển, nên các nhà cổ tích học nhiều nước trên thế giới ñã ñạt ñược những thành tựu lớn lao chưa từng thấy. Qua sự tiếp cận với những cốt truyện cổ tích cũng như những thần thoại (hoặc huyền thoại) anh hùng ca (hoặc sử thi) v.v...

của nhiều dân tộc, bằng phương pháp so sánh, ñối chiếu, các công trình nghiên cứu hiện ñại ñã hướng vào việc giải thích tính quy luật của sự ra ñời truyện cổ

tích - chủ yếu là tiểu loại cổ tích thần kỳ, các huyền thoại, các sử thi - và ñề xuất ñược nhiều luận ñiểm có giá trị nhằm lý giải một cách toàn diện và xác ñáng hơn hẳn trước, chân tướng cũng như nguồn gốc, quá trình di chuyển của những truyện cổ tích. Sự giống nhau của các cốt truyện - một ñặc ñiểm của bản thân ñối tượng - trong nhiều trường hợp có thể xem như là quốc tế về mặt loại hình, nhưng lại là dân tộc về mặt lịch sử - xã hội, bởi vì truyện dân gian của một dân tộc vốn gắn bó với hệ thống những quan hệ sinh hoạt xã hội cũng như với trình ñộ nhất ñịnh trong sự phát triển của một hình thái kinh tế và văn hóa nào ñấy, và với những biểu tượng của nhân dân nảy sinh hợp với quy luật của hệ thống ấy.

Một tác phẩm phôn-clo (folklore) - theo Prôp (V.Ia. Propp)1 - "ra ñời hoặc biến ñổi là hoàn toàn hợp với quy luật và ñộc lập với ý muốn của con người ở tất cả

những nơi hình thành những ñiều kiện tương ứng cho ñiều ñó trong sự phát triển lịch sử. Hiện tượng về sự giống nhau có tính chất toàn thế giới ñối với chúng tôi không phải là vấn ñề. Đối với chúng tôi, hiện tượng vắng mặt của một sự giống nhau như vậy mới là ñiều dường như không thế giải thích ñược. Sự giống nhau nói lên tính quy luật, cụ thể là sự giống nhau của các tác phẩm phôn-clo (folklore) chẳng qua chỉ là trường hợp một bộ phận của tính quy luật có tính chất lịch sự xuất phát từ những hình thức như nhau của sự sản xuất văn hóa vật chất dẫn tới những thể chế xã hội như nhau hay giống nhau, và trong lĩnh vực ý thức hệ, dẫn tới sự giống nhau của những hình thức và những phạm trù của tư duy, của những biểu tượng tôn giáo, của ñời sống nghi lễ, của ngôn ngữ và của phôn-clo (folklore)"2.

1 Nhà cổ tích học nổi tiếng của Liên-xô [cũ], nghiên cứu truyện cổ tích về mặt hình thái học.

2 V.Ia.Prốp (V.Ia. Propp). Đặc trưng của phôn-clo (folklore). Công trình kỷ niệm Hội ñồng khoa học của trường ñại học Lê-nin-grát. Bộ phận Khoa học ngữ văn. Lê-nin-grát, 1946; tr.

1396

https://thuviensach.vn

Cho nên cốt truyện của truyện cổ tích cũng như những hình tượng của truyện tự sự nói chung thường ñược tạo nên bằng con ñường lý giải lại, hoán cải lại một cách thẩm mỹ dựa theo những yếu tố truyền thống trong sinh hoạt của dân tộc.

Điều ñó chắc chắn sẽ bác bỏ hoặc ñiều chỉnh lại những lý thuyết phiến diện lệch lạc của các trường phái trước ñây mà ở phần trên ñã ñề cập.

Theo chúng tôi, truyện cổ tích cũng như mọi sản phẩm văn hóa khác, nhất là những sản phẩm không tên tác giả, nghĩa là những sản phẩm có xu thế hoàn chỉnh giá trị trên quá trình lưu chuyển, sau khi xuất hiện tại một vùng nào ñấy sẽ

dễ dàng ñược nhiều người khác gọt giũa, hoàn chỉnh trở thành tài sản chung của cả xã hội (cái bất biến), và từ ñó nó sẵn sàng vượt biên giới xứ sở ñể gia nhập vào tài sản tinh thần một dân tộc khác dù xa hay gần. Cho nên hiện tượng lặp ñi lặp lại, hiện tượng dị bản (cái bất biến kết hợp với cái khả biến) trong cổ tích nói chung là việc bình thường. Có ñiều là vấn ñề không phải là ở chỗ cứ ñổ cho thuyết di chuyển, hay giải thích bằng sự vay mượn một cách vô tội vạ, tức là nhìn nhận hiện tượng bất chấp quy luật. Trong ñiều kiện có thể cũng cần phải biết một tác phẩm cổ tích, cốt truyện nảy sinh từ ñâu, vào lúc nào? Và bằng con ñường nào, ở ñâu và lúc nào nó ñã chuyển từ nơi này sang nơi khác, từ thế hệ

này sang thế hệ khác? Một truyện kể có hình thức ñầu tiên là gì và sự thay ñổi kế

tiếp là gì? Vì sao? v.v.... Tất cả những vấn ñề trên cũng tức là việc tiến hành giải thích bằng cách ñi tìm cội nguồn trong lịch sử, và chỉ có thể ñạt ñược không phải chỉ bằng cách so sánh ñơn thuần mà bằng cách nghiên cứu rộng rãi theo phương pháp lịch sử - loại hình, một phương pháp trong thời gian gần ñây ñã cho phép các học giả khám phá ra ñược nhiều ñiều lý thú.

Mặc dù tài liệu về truyện cổ tích quốc tế hiện nay của chúng ta thiếu thốn nghiêm trọng, chúng tôi cũng mạo muội nhìn sâu một chút vào cái "chung" và cái "riêng" trong kho tàng truyện cổ tích Việt-nam, ñúng hơn là thử ñi tìm nguồn gốc ngoại lai cũng như nguồn gốc bản ñịa của một số truyện cổ tích của chúng ta.

2. NGUỒN GỐC NGOẠI LAI CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM.

Nói ñến cái "chung", chúng ta hãy hướng về một mảng gồm khá nhiều truyện có những dấu hiệu cho biết chúng có nguồn gốc ngoại lai vì vẫn còn những dị

bản hoặc gần hoặc xa thuộc kho truyện của các dân tộc lớn nhỏ trên các lục ñịa và ñảo quốc. Trong ñó ñáng nêu lên ñầu tiên - và cũng chỉ nêu như thế trong tình hình tài liệu hiện nay - là một số những dị bản có liên quan ñến những truyện cổ

142. Dẫn trong Pu-li-lốp (Poutilov). Phương pháp luận nghiên cứu lịch sử so sánh về phôn-clo (folklore).

1397

https://thuviensach.vn

tích và những huyền thoại Trung-quốc và Ấn-ñộ, con ñẻ của hai nền văn minh vĩ

ñại và cổ kính trên thế giới, lại gần gũi về không gian với Việt-nam.

1. Trước hết, Trung-quốc là một nước tiếp liền biên giới với nước ta, và như

ñã nói, là nước ñã từng ñóng vai "kẻ xâm lược và ñô hộ" ñất nước chúng ta trong ngót mười thế kỷ; không những thế, mãi ñến thời kỳ ñộc lập sau này cha ông ta vẫn tiếp thu văn hóa Trung-hoa, sử dụng văn tự của họ, nên giữa hai dân tộc dễ

có những ảnh hưởng lẫn nhau trong phương thức tư duy nghệ thuật. Văn học Trung-quốc lại là một trong những nền văn học vừa phong phú, vừa ña dạng về

nội dung cũng như hình thức. Văn học truyền miệng hay văn học viết ñều xuất hiện từ rất lâu ñời, và quyện với nhau. Kho tàng truyện tự sự dân gian nói chung và truyện cổ tích nói riêng của họ thật ñồ sộ, ñược ghi lại cũng khá sớm.

Từ thế kỷ thứ III trong kỷ nguyên chúng ta, thư tịch về truyện của người Trung-quốc tích lũy ñược ñã nhiều không kể xiết1. Chỉ kể những tên sách chuyên tập hợp loại truyện cổ tích thần kỳ và truyền thuyết, thần thoại, huyền thoại cũng ñủ bề bộn. Nào là Liệt tiên truyện 列 仙 傳 của Lưu Hướng 劉 向

Cao sĩ truyện 高 士 傳 của Hoàng Phủ Mật 皇 甫 謐, Bác vật chí 博 物 志 của Trương Hoa 張 華 (thế kỷ III), Thần tiên truyện 神 仙 傳 của Cát Hồng 葛 洪, Sưu thần ký 搜 神 記 của Can Bảo 干 寶 (thế kỷ IV). Nào là Thần dị kinh 神 異

經, Sưu thần hậu ký 搜 神 後 記, Linh ứng lục 靈 應 錄, U minh lục 幽 明 錄, Minh tường ký 冥 祥 記, Dị uyển 異 苑 (thế kỷ V), Thuật dị ký 述 異 記 (thế kỷ

VI), Chí quái lục 志 怪 錄, Linh quái lục 靈 怪 錄 (thế kỷ VII), Văn kiến ký 聞

見 記 (thế kỷ VIII), Tập dị ký 集 異 記, Lục dị ký 錄 異 記, Văn kỳ lục 聞 奇 錄, Dậu dương tạp trở 酉 陽 雜 俎 (thế kỷ IX), Thái-bình quảng ký 太 平 廣 記 (thế

kỷ X), Văn kiến tiền lục 聞 見 前 錄, Văn kiến hậu lục 聞 見 後 錄, Tục bác vật chí 續 博 物 志 (thế kỷ XIII), Bao công kỳ án 包 公 奇 案, Tây dương ký 西 洋

記 (thế kỷ XVI), Liêu trai chí dị 聊 齋 志 異 (thế kỷ XVII), Tân tề hài 新 薺 諧

(thế kỷ XVIII)2. Và còn vô số thư tịch khác không thuộc loại sưu tập, nhưng trong ñó chứa ñựng rất nhiều truyện cổ hoặc những yếu tố truyện cổ, như sử ký có Sử ký 史 記, Tả truyện 左 傳..., ñịa lý có Thủy kinh chú 水 經 注, Sơn hải kinh 山 海 經, tiểu thuyết có Tam quốc diễn nghĩa 三 國 演 義, Thủy hử 水 許, Kim cổ kỳ quan 今 古 奇 觀, Cổ kim tiểu thuyết 古 今 小 說..., giáo huấn có Nhị

thập tứ hiếu 二 十 四 孝, Ám thất ñăng 暗 室 燈... vân vân và vân vân.

1 Nhà Hán thường ñặt ra chức "tỳ quan" cho ñi về nông thôn góp nhặt các truyện dân gian dù là truyện nhỏ nhặt, chép mang về, mục ñích là ñể cho triều ñình thẩm tra cách cai trị hay dở

của chính quyền ñịa phương.

2 Những sách trên có thứ ñã thất lạc, có thứ có sự thêm thắt của người ñời sau, thậm chí có thứ

ngụy tạo, v.v ...

1398

https://thuviensach.vn

Kho tàng truyện cổ Trung-quốc còn ñặc biệt ở chỗ, từ rất xưa nó ñã thu hút truyện cổ của rất nhiều dân tộc. Trong quá trình phát triển và bành trướng lâu dài ñể trở thành một ñế quốc rộng lớn, truyện cổ tích của các dân tộc ngoài Hán tộc, hoặc có biên cương bị gồm thâu vào bản ñồ Trung-quốc, hoặc trở thành những dân tộc phiên thuộc triều cống, mặc nhiên lớp này lớp khác lần lượt nhập vào kho chung. Lấy một ví dụ: truyện Nàng Diệp Hạn - một dị bản của truyện Tấm Cám, tức là nàng Tro Bếp phương Tây - ñược chép trong sách Dậu dương tạp trở 酉 陽 雜 俎 của Đoàn Thành Thức 段 成 式 với lời ghi chú của chính tác giả

cho biết là sưu tầm ñược tại một ñịa ñiểm thuộc "phương Nam" Trung-quốc, hẳn nằm vào trường hợp này, vì chủ yếu nó chỉ xuất hiện và lưu truyền ở phương Nam mà dường như chưa tìm thấy một dị bản nào ở phương Tây và phương Bắc Trung-quốc1.

Ngoài ra, trong những thế kỷ ñầu công nguyên, ñạo Phật từ Ấn-ñộ cũng ñược du nhập vào Trung-quốc, do ñó nước này lại còn tiếp thu rộng rãi các phật thoại thông qua việc truyền bá giáo lý. Những bích họa miêu tả một loạt trích ñoạn rút ở sự tích ñức Phật còn ñược giữ lại trong hang ñá Đôn-hoàng 敦 皇, chứng tỏ

chúng không phải chỉ ñược kể bằng miệng, mà từ khá lâu còn ñược viết, ñược vẽ

ñể cho tín ñồ dễ thuộc, dễ hiểu. Do ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo nên không chỉ có phật thoại, mà còn hệ thống truyện cổ tích và huyền thoại sử thi của Ấn-ñộ, Ba-tư (Iran) v.v... cũng ñược lan truyền vào Trung-quốc khá sớm.

2. Như ñã nói, Ấn-ñộ là nơi ñược nhiều học giả phương Tây coi là cái nôi của huyền thoại và cổ tích thần kỳ. Hơn bất kỳ kho tàng truyện cổ của dân tộc nào, kho tàng truyện cổ tích nước này không những rất giàu về số lượng mà còn có niên ñại rất sớm vì chúng sớm ñược cố ñịnh hóa nhờ ghi lên giấy mực. Bộ kinh 1 Đinh Gia Khánh trong Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám, ñoán truyện này của họ Đoàn tìm ñược ở vùng dân tộc Choang (Quảng-tây). Đinh Nại Tôn, một học giả Trung-quốc, lại ñoán là tìm ñược ở Việt-nam. Dựa trên sự phân tích 8 dị bản truyện ấy của Trung-quốc, 3 bản Tây-tạng, 2 bản Choang, 3 bản Mèo, 2 U-gua, 1 Triều-tiên, 5

Việt-nam, 3 Cham-pa, 1 Khơ-me, 1 của dân tộc Y, và qua nghiên cứu phong tục Trung-quốc và phong tục một số dân tộc Đông-dương, tác giả ñã ñi ñến kết luận là dạng truyện này có hai loại: Loại 1 (tiêu biểu là Nàng Diệp Hạn) ñược phản ánh trong văn học trung thế kỷ, có lẽ bắt nguồn từ một nơi nông thôn nào ñó ở Việt-nam, nằm giữa Hà-nội, Hải-phòng ngày nay, sau ñó lan truyền ra các tỉnh Nam Trung-quốc (Quảng-ñông, Quảng-tây), từ ñây lại ñược truyền sang phía Tây: Vân-nam, Tây-tạng. Loại 2 (tiêu biểu là một dị bản trong Khảo dị số 154) thể

hiện phong tục tập quán Trung-quốc hiện ñại, có thể xuất hiện khoảng 5 hoặc 600 năm gần ñây, cũng ở miền Nam Trung-quốc (Quảng-ñông). Tác giả kết luận: miền Tây và Bắc Trung-quốc vốn không có truyện cổ tích thuộc loại này. Ông còn cho rằng Đoàn Thành Thức ngày ấy có thể là người Việt-nam (ñời Đường). Về ý kiến trên, Rip-tin (B. Ryftine) và Kha-xa-nốp (M.Khassanov) trong sách ñã dẫn, thì cho rằng "sự có mặt của truyện cổ tích loại này trên ñất Triều-tiên chứng minh một cách gián tiếp có sự tồn tại của cốt truyện tương tự ở miền Bắc Trung-quốc".

1399

https://thuviensach.vn

Vê-ña ( Véda: Tri thức) xuất hiện và hoàn chỉnh vào khoảng từ 2.500 ñến 500

năm trước công nguyên, bộ A-va-ña-na Ja-ta-ka ( Avadana Jataka: Lịch sử các tiền kiếp của ñức Phật) thế kỷ III trước công nguyên; bộ Ma-ha-bha-ra-ta ( Mahâbhârata: Cuộc ñại chiến Bha-ra-ta) khoảng thế kỷ II trước công nguyên; qua nhiều lần hoàn chỉnh cho ñến thế kỷ IV sau công nguyên, Ra-ma-ya-na ( Râmayana: Anh hùng ca Ra-ma) thế kỷ II trước công nguyên; Ka-tha-xa-rit-xa-ga-ra ( Kathâsaritsâgara: Đại dương của dòng truyện, nói gọn là Biển truyện) vốn có từ thế kỷ II hoặc III nhưng ñược biên soạn lại nửa sau thế kỷ XI; Pancha-tan-tơ-ra ( Panchatantra: Năm sách dạy [trẻ]) thế kỷ II ñến V; Bri-hat-catha ( Brihatcathâ: Truyện dài) thế kỷ II hoặc III cho ñến thế kỷ V; Bri-hat-ca-tha man-ja-ri ( Brihatcathâ manjari: Bó hoa của truyện dài) thế kỷ VI; Vê-ta-la-panca-vi-mê-a-ti-ca ( Vêtalapancavimeatika: 25 truyện quỷ Vê-ta-la) thế kỷ XII1...

Và còn vô số những sưu tập khác, chẳng hạn những truyện giáo lý Puy-ra-na ( Purâna), hay Bha-ga-vat Gi-ta ( Bhagavad Gitâ: Thánh ca thượng ñế), v.v...

Chính vì ñược ghi chép rất sớm, truyện cổ tích thần kỳ Ấn-ñộ phần lớn còn giữ

ñược sắc thái quái dị hoang ñường nguyên thủy của chúng. Cái siêu nhiên thần bí trở thành một ñặc ñiểm cơ bản và kho truyện cổ Ấn-ñộ trong khi lan truyền qua nhiều dân tộc, vẫn bảo vệ ñược khá ñầy ñủ yếu tố siêu nhiên thần bí, nên rất dễ phát hiện. Có phần chắc giả thuyết của một số học giả phương Tây coi truyện cổ tích Ấn-ñộ là cội nguồn duy nhất của cổ tích thần kỳ thế giới, bắt nguồn từ

ñó.

Truyện cổ tích Ấn-ñộ du nhập vào Trung-quốc ít nhiều dưới dạng bị hoán cải trên cơ sở ngôn ngữ văn tự và nghệ thuật Hán, tức là Hán hóa. Ví dụ quan niệm luân hồi, quan niệm quả báo ñã mang nhiều sắc thái Trung-quốc. Từ cái tên

"Yama" (tiếng Phạn), hình tượng nhân vật làm chủ thế giới âm phủ ñã có một cái tên Hán mới ñối với nước ta cũng rất quen thuộc là "Diêm vương". Các hình ảnh âm phủ, ñịa ngục, dạ soa... ít nhiều ñều bắt nguồn từ ñạo Phật. Truyện vua Thái Tông nhà Đường du lịch xuống cõi âm trong một giấc mơ xem ra cũng ảnh hưởng của mô-típ Đại Mục Kiên Liên thăm mẹ dưới ñịa ngục của phật thoại2.

3. Truyện cổ tích Trung-quốc lưu truyền vào kho tàng truyện cổ tích Việt-nam bằng 3 con ñường:

1) Con ñường giao lưu tự phát của quần chúng nhân dân hai bên qua trao ñổi thương phẩm cũng như trao ñổi văn hóa; trong ñó còn phải kể cả sự tiếp thu gián tiếp thông qua các dân tộc thiểu số ở vùng giáp ranh hai nước như Tày, Nùng, Dao, Mèo, Lô-lô, v.v...

2) Con ñường học thuật, chủ yếu do nho sĩ truyền bá.

1 Niên ñại của các tác phẩm trên mỗi sách ghi mỗi khác, chúng tôi chủ yếu dựa vào bộ Từ ñiển các tác phẩm (Dictionnaire des ceuvres) của Laffont-Bompiani, S.E.D.E, Pa-ri, 1962.

2 Xem Khảo dị truyện số 19, tập I.

1400

https://thuviensach.vn

3) Con ñường tôn giáo tín ngưỡng, do các tu sĩ, ñạo sĩ, các pháp sư, phù thủy, bói toán, phong thủy... truyền bá.

Mặc dầu Ấn-ñộ cách ñất nước ta rất xa so với Trung-quốc, truyện cổ tích Ấn-ñộ lại ảnh hưởng ñến kho tàng cổ tích Việt-nam khá sâu ñậm. Truyện Ấn-ñộ chỉ

có thể truyền vào nước ta bằng hai con ñường:

1) Con ñường tôn giáo. Đạo Phật truyền bá vào ta có bộ phận là từ phía Nam lên (Tiểu thừa), nhưng có bộ phận và bộ phận này mới là chủ yếu, lại từ Bắc xuống sau khi ñã Hán hóa (Đại thừa). Những kinh sách nhà Phật ñược dịch ra chữ Hán từ sớm, ví dụ Đại tạng kinh 大 藏 經 (dịch từ thế kỷ III), Tạp bảo tạng kinh 雜 寶 藏 經, Lục ñộ tập kinh 六 度 集 經 (dịch từ thế kỷ V) v.v... trong ñó có nhiều truyện cổ tích, ngụ ngôn giáo huấn, có mục ñích làm cho tín ñồ dễ tiếp thu.

2) Con ñường giao lưu văn hóa, chủ yếu vào ta một cách gián tiếp, qua các dân tộc thiểu số ở miền Nam, các dân tộc thuộc các nước Đông-dương và rộng ra là các nước Đông nam Á, vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc văn hóa Ấn-ñộ và Phật giáo cũng như Ấn-ñộ giáo. Cũng như truyện ngụ ngôn Ê-dốp (Esope) từng có lúc giữ

ñịa vị thống trị ở một số nước Đông Âu, nhiều loại truyện kể của Ấn-ñộ ñã từng thâm nhập sâu rộng vào ñời sống các dân tộc Đông cũng như Tây với tất cả sức quyến rũ1. Vì thế dĩ nhiên nó còn vang vọng trong văn học nói và văn học viết của các dân tộc ấy cho ñến tận ngày nay, và còn dội tới cả kho tàng truyện cổ

tích Việt-nam2.

1 Theo nhiều nhà cổ tích học, như Ben-phây (T. Benfey) chẳng hạn, thì tác phẩm Nghìn lẻ một ñêm thu hút nhiều truyện cổ dân gian Ấn-ñộ.

2 Nhà cổ tích học Cô-xcanh (Cosquin) trong sách Truyện cổ tích Ấn-ñộ và Tây phương, dựa vào truyện mà ông gọi là Đòi nợ tức là truyện Anh chàng mê công chúa (Xem Khảo dị truyện số 43) có mấy dòng nhận ñịnh về truyện cổ tích của chúng ta. Ông cho rằng các dân tộc Miến-ñiện (Myanmar), Thái-lan, Lào, Căm-pu-chia cũng như Cham-pa ñều tiếp thu trực tiếp truyện cổ từ Ấn-ñộ thông qua ñạo Phật, và cả từ trước nữa, qua Ấn-ñộ giáo. Còn người Việt thì không thế, họ chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung-quốc. Chỉ riêng truyện này, theo ông, phải chăng là truyện còn sót của Cham-pa, hay là ñược du nhập thông qua Trung-quốc? Ông còn cho rằng dù sao ñi nữa, dù ñã có một nền văn hóa trung gian, thì cũng phải coi Ấn-ñộ là xuất xứ. Gần ñây, nhà bác học Liên-xô [cũ] Ji-rơ-mun-xki (V. M. Jirmunski) trong sách Những công trình nghiên cứu lịch sử - ngữ văn, cũng có ý cho truyện cổ tích Việt-nam chịu ảnh hưởng nhiều của Ấn-ñộ trong khi ở In-ñô-nê-xi-a (Indonésia) thì lại không chịu ảnh hưởng mấy. Ông viết: "Những mẫu mực của truyện cổ tích In-ñô-nê-xi-a dường như cho thấy rằng ở

một nơi nào ñó thuộc ñảo Xu-la-vê-ñi (Soulavédie), sự lan tràn mạnh mẽ của những cốt truyện cổ tích Ấn-ñộ ñược hệ thống hóa bằng thư mục của A-ác-nơ (Aarne) bị ngưng lại, và trên bình diện thứ nhất xuất hiện những cốt truyện không quen thuộc ñối với chúng ta [ ... ]. Ngược lại, những truyện cổ tích Việt-nam trong ña số trường hợp lại phù hợp với thư mục ñó" (tr. 289).

1401

https://thuviensach.vn

Nói ñến nguồn gốc ngoại lai của truyện cổ tích Việt-nam, trước hết cũng cần lưu ý có những trường hợp do dùng chữ nước ngoài ñể ghi chép tác phẩm dân gian nên có thể tình tiết hoặc hình ảnh nhiều lúc bị méo mó, vì chữ nghĩa ñã làm cho cách hiểu trở nên sai lạc, chẳng hạn hình ảnh "con tinh". Theo quan niệm của dân gian Việt-nam, con tinh không phải là yêu quái, cũng không ai lẫn lộn nó với ma quỷ. Về hình thù, nó có phép biến hóa thành người hay vật. Nó thường chòng ghẹo, nát dọa, thậm chí ñôi khi lén lút có quan hệ tình cảm hoặc quan hệ sinh lý với người, cũng ñôi khi theo ñuổi việc báo oán, báo ân. Nhưng gần như không mấy khi nó tàn hại mọi người mà nó gặp. Các con tinh chủ yếu có nguồn gốc giống nhau là từ một con vật sống lâu năm (ví dụ Tinh con chuột, số 115), hay một cây cổ thụ (ví dụ Chàng ñốn củi và con tinh, số 121) mà sinh ra. Truyện Kỳ ngộ ở trại Tây trong Truyền kỳ mạn lục là câu chuyện nói về

những cây liễu, cây ñào bị bỏ quên trong một vườn hoang của nhà quý tộc, hiện hình thành những cô gái cùng xướng họa thơ từ và giao hoan với chàng thư sinh, ñó ñích thị là những con tinh. Đồ ñạc bỏ quên lâu năm không dùng ñến, cũng có thể hóa thành tinh (như Tinh cái chổi trong một truyện của Trung-quốc cũng như

một dị bản của người Đun-gan)1.

Tóm lại, trong quan niệm của người Việt cổ, con tinh không phải là con vật quái dị và cũng không gây tác hại gì ghê gớm. Nhưng từ khi nhà nho sử dụng chữ Hán ñể ghi truyện cổ thì chữ "tinh" gần như ñã ñược dùng một cách rộng rãi ñể chỉ bất cứ loại yêu quái nào. Ví dụ trong Lĩnh-Nam chích quái có những con Cửu vĩ hồ tinh, Ngư tinh, Mộc tinh, Hồ tôn tinh; truyện Thạch Sanh, truyện Ao Phật ñều có Chằn tinh là những quái vật gây hại lớn cho người và vật cả một vùng. Từ ñó trở ñi khái niệm "tinh" ñã biến ñổi hẳn, và gây nên sự lộn xộn nếu không nói là làm sai lệch nội hàm của một hình ảnh dân gian vốn có từ lâu trong truyện tự sự.

4. Nguồn gốc Trung-quốc, Ấn-ñộ trong truyện cổ tích Việt-nam như thế nào?

Ở ñây không thể làm công việc ñiểm lại tất cả kho truyện; chỉ xin dẫn ra một vài trường hợp có tính cách tiêu biểu với một ít nhận xét sơ lược nhất.

Có thể có người cho rằng trong ngót một nghìn năm Bắc thuộc và gần một nghìn năm sau ñấy cùng tồn tại bên cạnh nhau, cùng dùng chung văn tự, cùng học chung sách vở, hẳn bao nhiêu truyện cổ trong kho tàng tự sự giàu có của Trung-quốc ñều ñã chuyển hóa - hoặc chí ít cũng nằm trong tiềm năng chuyển hóa - thành truyện của Việt-nam? Thực tế không giản ñơn như vậy. Người Việt 1 Theo Ríp-tin (B. Ryftine) và Kha-xa-nốp (M. Khassanov), sách ñã dẫn, thì ñại ñể người Dun-gan cũng quan niệm về "con tinh" như ta tuy có nhiều nét tiểu dị, cụ thể là: con tinh gần như con người, chỉ có ñiều nó không có linh hồn trọn vẹn của một con người thực sự mà chỉ

có một phần nhỏ linh hồn. Hay là một ñồ dùng rất lâu năm, trong quá trình dùng nó, tinh thần của con người sẽ truyền sang mỗi ngày một tý, cho ñến khi truyền ñầy ñủ thì vật ñó sẽ thành tinh.

1402

https://thuviensach.vn

không muốn chỉ ñóng vai "kẻ tiếp nhận". Ngay vấn ñề bắt chước phong cách tạo hình cũng chỉ diễn ra dè dặt. Cả một bộ sách Bác vật chí 博 物 志 của Trương Hoa 張 華, trong ñó tác giả áp dụng cao ñộ thủ pháp nghệ thuật nói ngoa, nói phóng ñại ñối với một loại hình ñáng ñược coi là ñặc biệt trong kho huyền thoại1, thế nhưng nho sĩ Việt-nam các ñời không thấy ai mô phỏng, chưa nói các nhà sáng tác dân gian.

Đối chiếu nhiều hiện tượng văn học, có thể nhận thấy cha ông ta trong sáng tác có chịu một số ảnh hưởng nhất ñịnh trong sáng tác truyện kể, chẳng hạn những truyện trong Tuyền kỳ mạn lục mà Lê Quý Đôn phát hiện thấy ñã chịu ảnh hưởng của sách Tiễn ñăng2 . Về văn học truyền miệng, cụ thể là loại hình cổ

tích, trừ một số trường hợp cá biệt có tính cách "vay mượn" gần như nguyên xi, nhiều trường hợp khác ñều tiếp thu có chọn lựa, hoặc về hình tượng, hoặc về

mô-típ, hoặc có khi là những tình tiết vốn ñã quen thuộc ñối với dân tộc, ñược sử

dụng ñan xen vào những truyện do mình sáng tạo.

Chẳng hạn một hình ảnh rấm lúa (hoặc ñậu, hoặc vừng). Sau một thời gian nhất ñịnh (ví dụ 1000 ngày, hoặc 100 ngày, hay 3 tháng 10 ngày) thì những thứ

hạt ñược rấm sẽ biến thành binh lính, sẵn sàng chịu sự ñiều khiển của người rấm. Đó là phương thuật của người phù thủy, chắc chắn chưa hề vượt quá phạm vi tưởng tượng. Hình ảnh này ñược sử ñụng trong truyện Lẩy bẩy như Cao Biền dậy non (số 39) và truyện Thầy Thím (Khảo dị, truyện số 123). Trong kho tàng truyện kể của ñồng bào Tày, Nùng, hình ảnh này ñược lắp ñi lắp lại trong khá nhiều truyện. Không những thế, ở kho truyện của ñồng bào Tày, Nùng còn có một vài hình ảnh cùng loại (chẳng hạn nuôi một giống sâu bọ nào ñó trong chum bằng cháo, sau một thời gian nhất ñịnh, giống sâu bọ ấy sẽ biến thành người, hay là trồng một giống tre (hoặc vầu) sau một thời gian nhất ñịnh, mỗi lóng sẽ nổ

tung, từ trong vọt ra một con người cưỡi ngựa, ñều sẵn sàng tuân lệnh chỉ huy).

Hình ảnh rấm lúa thành binh nói trên cũng xuất hiện nhiều lần trong văn học nói 1 Ví dụ một ñoạn truyện Dị nhân 異 人 của Bác vật chí 博 物 志 như: "Dân nước Vô-khởi ở

hang ăn ñất, không phân biệt ñược là trai hay gái. Khi họ chết ñem chôn, quả tim không nát, ñể ñến một trăm năm sau lại hóa thành người. Dân nước Tề [sau khi chết ñem chôn] buồng gan không nát, một trăm năm sau lại hóa thành người, họ cũng ñều ở hang, hai nước này cùng một nòi giống. Dân Mông-song ngày trước có họ Cao Dương có hai trai gái cùng một mẹ mà làm vợ chồng với nhau. Nhà vua ñày ñi Bắc-dã, hai người ôm nhau mà chết, có chim thần ñem cỏ bất tử phủ lấy xác. Bảy năm sau hai người lại sống, cùng chung một cái cổ, có hai ñầu, bốn tay". Ngay sách Sơn hải kinh có nhiều truyện cũng sử dụng nghệ thuật phóng ñại, ví dụ

nói ñến một giống rắn khổng lồ nuốt ñược cả voi, ba năm sau mới nhả xương ra, v.v ... , nhưng không ngoa ñến cực ñộ như Bác vật chí.

2 Tức là sách Tiễn ñăng tân thoại của Cù Tông Cát hay Tiễn ñăng dư thoại của Lý Xương Kỳ , tiến sĩ, ñều sống dưới ñời Minh (chứ không phải ñời Nguyên như ghi trong Lê triều thông sử).

1403

https://thuviensach.vn

và viết Trung-quốc thời cổ, mà khởi ñầu có lẽ từ truyện Bình thoại Tam quốc 三

國評 話 nói về một hoạt ñộng của quân sư Gia Cát Lượng biết cách ném hạt ñậu cho chúng biến thành quân.

Hay là một ví dụ về tình tiết. Trong truyện Kẻ trộm dạy học trò (số 83) có nhân vật Lâu, một anh chàng bản tính khờ khạo ñi theo học nghề ăn trộm, hôm ấy bị người ñuổi gấp, phải chui vào một bụi tre, may khỏi bị bắt, nhưng vì gai tre dày ñặc, nên không dám chui ra. Khi ông thầy ñược nhắn ñến cứu, ông chỉ kêu lên một tiếng: - "Ối làng nước, có tên trộm trốn ở ñây!". Thế là chàng học nghề

chui phắt ra khỏi bụi, thoát về nhà bình yên. Tình tiết trên giống với một mẩu chuyện về Tào Tháo và Viên Thiệu. Hồi còn trẻ tuổi, hai người này là bạn, thích ñi tìm cái thú trong phiêu lưu. Một ñêm nọ, họ ñến một nhà kia có hai vợ chồng mới cưới. Họ cùng lẻn vào vườn, ñột nhiên kêu lên: - "Có trộm!". Khi mọi người ñổ ra thì Tào Tháo bước vào nhà tuốt kiếm nắm lấy cô dâu, còn Thiệu nhanh chân chui vào một bụi gai. Nhưng vì bụi gai quá rậm nên chui vào dễ mà chui ra rất khó. Thấy vậy, Tháo lại thét lên: - "Kẻ trộm ñây rồi!" Thiệu nghe vậy rất hoảng bèn vùng ra khỏi bụi, rồi cả hai cùng bỏ chạy.

Tình tiết hay mẩu chuyện này ñược Lưu Nghĩa Khánh 劉 義 慶 (403-444) ghi lại trong tác phẩm của ông: Thế thuyết tân ngữ 世 説 新 語 mở ñầu của chương nói về sự lừa bịp1.

Một ví dụ về mô-típ. Như ñã trình bày ở phần truyện, truyện Sự tích con dã tràng (số 15) của ta chính là sử dụng mô-típ người hiểu tiếng loài vật bị tội oan, tức Công Dã Tràng trong Luận ngữ 論 語 Nhưng tác giả dân gian Việt-nam ñã kết hợp phần nào với mô-típ người hiểu tiếng loài vật của Ấn-ñộ trong Kinh Tam tạng 三 藏 經 và Pan-cha-tan-tơ-ra (Panchatantra) ñể sáng tạo thành một truyện mới với chủ ñề mới: người chồng hiểu tiếng loài vật và người vợ không thủy chung, có bố cục sít sao hơn, ý nghĩa sâu sắc hơn và ñương nhiên khỏe mạnh hơn những truyện cũ.

Hay một mô-típ khác: câu chuyện chặt cây thần, chặt bao nhiêu vết chém trên cây liền lại bấy nhiêu. Ở truyện của người Kinh là Sự tích thần núi Tản-viên2 ; ở

ñồng bào Mường là phần Chặt chu kéo lội trong Đẻ ñất ñẻ nước; ở ñồng bào Cham-pa là tình tiết chặt cây krêk trong truyện Vua Rò-mê, và còn nhiều dị bản của nhiều dân tộc khác, gần là Đông-dương, xa thì châu Âu, châu Mỹ, ñều có mô-típ này hoặc tương tự. Nhưng mô-típ này lại có mặt trong sách Dậu dương tạp trở 酉 陽 雜 阻 (thế kỷ IX) và sớm hơn nữa là Thủy kinh chú 水 經 注 (thế

1 Có dẫn trong Ríp-tin (B . Ryftine) . Anh hùng ca lịch sử và truyền thống văn học dân gian ở

Trung-quốc, Nhà xuất bản Khoa học, Viện Hàn lâm khoa học Liên-xô, Mát-xcơ-va, 1970.

2 Trong Lược khảo về thần thoại Việt-nam.

1404

https://thuviensach.vn

kỷ III)1. Theo chúng tôi, ñây vốn là dấu vết của một mảnh thần thoại xa xưa lưu hành ở Đông nam Á, rộng ra là Á - Úc và từng ñược thư tịch Trung-quốc ghi lại từ sớm.

Có trường hợp chỉ sử dụng của truyện nước ngoài mỗi một cái tên (con vật hoặc con người). Có khi ñó là cái tên dễ chấp nhận, nhưng cũng có khi ghép vào trong truyện Việt, tên trở nên lạc lõng. Ví dụ tên "Cửu vĩ hồ tinh" trong một truyện cùng tên, hay tên "Lã Đồng Tân" trong truyện Hà Ô Lôi (ñều ñược ghi trong Lĩnh-nam chích quái). Cửu vĩ hồ tinh (tinh cáo chín ñuôi) nghe ra có vẻ

quen thuộc, nhưng nó lại là hình tượng của truyện dân gian Trung-quốc ñược ghi từ rất xưa, trong sách Dật Chu thư 逸 周 書 tương truyền có từ thời Chiến quốc, tức là trước kỷ nguyên của chúng ta. Muộn hơn thì trong Phong thần truyện 封神 傳 ñời Minh, tác giả sách này cho tinh cáo chín ñuôi là hiện thân của Đát Kỷ. Còn Lã Đồng Tân là ai và vì sao lại lạc lõng tưởng cũng dễ hiểu: ñó là nhân vật có thật, sống vào ñời Đường, nhưng lại nổi tiếng là một trong tám nhân vật bất tử trong Tiên thoại Trung-quốc. Kể ra, trong truyện Cửu vĩ hồ tinh của Việt-nam, nếu có miêu tả con tinh dùng chín cái ñuôi ñể làm một việc gì cụ thể (như

truyện Chàng con côi (Ý Pơ-jạ) của ñồng hào Tày (xem Khảo dị, truyện số 181) cũng có con chó chín ñuôi, nó dùng những ñuôi của mình ñể cứu chủ, v.v...) thì cũng có thể tin rằng cái tên Cửu vĩ hồ tinh không phải là cái tên vay mượn. Đáng tiếc là chín cái ñuôi của Cửu vĩ hồ tinh trong Lĩnh-nam chích quái lại không có một chức năng gì ñáng kể. Căn cứ vào xu hướng của tập sách thường tỏ ra chịu ảnh hưởng cứng nhắc của truyện thần kỳ trong sách vở nước ngoài, nên chúng tôi nghiêng về ý nghĩ cho rằng những cái tên Cửu vĩ hồ tinh cũng như Lã Đồng Tân là bằng chứng của một sự tô ñiểm vụng về của người kể hoặc người sưu tập, ñã "thêm râu" cho cốt truyện của ta.

Trong trường hợp tiếp thu cốt truyện, ta sẽ thấy dù vay mượn nguyên xi hoặc gần nguyên xi, người kể vẫn có những nét thêm bớt nhất ñịnh, tối thiểu là thêm hay bớt những tình tiết làm cho tiến trình của câu chuyện không y hệt như cũ, hoặc có những cải biến nhằm lái vấn ñề của câu chuyện theo hướng giải quyết mới. Và yêu cầu khách quan không phải là di chuyển một truyện cổ tích vượt qua ranh giới một nước; yêu cầu chính là xây dựng lại, tái sáng tạo một tác phẩm, sao cho phù hợp với quan ñiểm thẩm mỹ cũng như khuynh hướng tư

tưởng của dân tộc tiếp nhận.

1 Thủy kinh chú kể rằng: ñời Xuân thu, vua Tần Văn Công sai 40 người ñi chặt một cây kỳ lạ, nhưng ñứt nhát nào nó lại liền nhát ấy. Một người trong số ñược phái ñi vì bị thương ở chân phải nằm lại dưới gốc cây, tình cờ nghe lỏm ñược câu chuyện của các vị thần về cách hạ cây ấy. Nhờ ñó cuối cùng chặt ñược cây, nhưng khi ñổ xuống, cây hóa làm trâu thần, chạy xuống nước. Dậu dương tạp trở kể rằng: trong mặt trăng có cây quế cao 500 trượng, dưới cây có một người thường ngày chặt cây. Cây hễ bị chặt lại liền như cũ. Người ấy họ Ngô tên Cương người Tây-hà, vì học ñạo tiên có lỗi nên bị sai ñi làm công việc chặt quế.

1405

https://thuviensach.vn

Hãy lấy hai truyện làm lệ chứng:

1. Truyện Ông già họ Lê (số 153), qua so sánh thấy rõ là tiếp thu từ truyện Tờ

di chúc (án thứ 46) trong Bao Công kỳ án 包 公 奇 案 Trong truyện gốc này, chứng cứ Bao Công dựa vào chỉ vẻn vẹn có mấy câu chữ Hán có ý nghĩa "lưỡng ñao luận" nếu không nói là mơ hồ1. Cho nên ñể xây dựng lại cũng cốt truyện ấy nhưng với lý lẽ chắc nịch hơn, tác giả Việt-nam ñã ñưa thêm vào một tình tiết rút trong truyện Gia sản một bức tranh ở sách Kim cổ kỳ quan 今 古 奇 觀 . Chắc chắn ñối với thính giả là người Việt-nam, thì ví thử không có tờ di chúc thật nằm trong pho tượng, mảnh giấy có 21 chữ Hán của ông già ñể lại sẽ chẳng có nghĩa lý gì cả2.

2. Truyện Nữ hành giành bạc (số 38) cũng tiếp thu từ truyện Nhờ câu ñối mà tra ra án (án thứ 34) của Bao Công kỳ án 包 公 奇 案3. Đem ñối chiếu hai truyện, sẽ thấy truyện của ta có tình huống và sự tiến triển mạch lạc hơn, lô-gích hơn. Mặt khác, truyện của ta loại bỏ ñược yếu tố huyền ảo vốn có trong truyện gốc, nó chỉ làm tăng phần siêu hình mà nhẹ phần lý trí, là phần người nghe ñang mong ñợi. Tóm lại, nó ñã ñược hoán cải tuy có vẻ nhẹ nhàng nhưng lại ñổi mới kết cấu của truyện cũ.

Hai trường hợp dưới ñây cho thấy việc ñi tìm cội nguồn truyện cổ tích quả là vấn ñề khó, càng tìm những cội nguồn xa xôi lại càng khó khăn.

1八 十 老么 生 一 子 人 言 非 是 吾 子 者 家 產 田 圜 盡 傳 (Bát thập lão ông sinh nhất tử

nhân ngôn phi thị ngô tử giả gia sản ñiền viên tận phó dữ nữ tế ngoại nhân bất ñắc tranh chấp). Vì không có chấm câu, nên bên nào cũng cắt nghĩa có lợi cho mình.

2七 十 而 生 非 吾 子 也 其 田 產 交 與 子 婿 外 人 不 得 爭 奪 (Thất thập nhi sinh phi ngô tử dã kỳ ñiền sản giao dữ tử tế ngoại nhân bất ñắc tranh ñoạt).

3 Truyện kể rằng: một nhân vật nữ có học, hôm mới về nhà chồng ra một vế ñối bảo chồng có ñối ñược mới cho chung chăn gối: 點 燈 登 閣 吝 攻 書 "Điểm ñăng ñăng các, các công thư".

Không ñối ñược, chồng thẹn, bỏ ñến trường, thú thật với bạn bè. Nghe tin này, một trong những bạn học, tìm ngay ñến nhà, giả làm chồng, nhân tối tăm ăn nằm với người ñàn bà, rồi bỏ ñi mất. Sáng dậy, chồng về, người vợ biết mình bị ñứa gian làm nhục, bèn tự tử.

Chồng không hiểu lý do ñành lo chôn cất. Sau 3 năm, một hôm Bao Công ñi tuần ñến ñây, gặp rằm tháng Tám, nhân nghĩ ñược vế ñối

" Di ỷ ỷ ñồng, ñồng ngoạn

nguyệt", chưa nghĩ ra vế kia thì buồn ngủ, chiêm bao thấy một người nữ ñối ñược câu của mình. Bao Công khen, hỏi tên tuổi, quê quán, cô bảo cứ hỏi mấy anh tú tài trong huyện thì biết. Sáng mai, Bao Công cho ñòi các viên tú tài ñến, ñem vế ñối của mình ra ñề. Chồng nhân vật nữ có mặt trong số ñó ñối lại bằng câu của vợ ra năm xưa. Bao Công gọi tới hỏi riêng.

Anh kể lại mọi việc. Bao Công hỏi: - "Thế trong trường lúc ấy có ai có tính hay ñùa cợt không?". Anh nói ñến một người. Bao Công sai lính bắt hắn ñến. Hắn chối nhưng bị tra tấn, chịu không nổi, ñành phải nhận tội. Bèn bị xử tử.

1406

https://thuviensach.vn

Truyện Người lấy ếch (số 129) sơ bộ tìm hiểu có thể kết luận là vay mượn của cốt truyện Thần ếch xanh 青 蛙 神 trong Liêu trai chí dị 聊 齋 志 異. Như Từ

ñiển thần thoại Trung-quốc của Uéc-ne (Werner)1 có nói ñến, người dân Nam Trung-quốc ñặc biệt có tục sùng bái ñối với loài ếch. Họ lập miếu thờ chúng, chẳng hạn hiện tượng còn thấy ở các tỉnh Giang-tô, Trấn-giang, v.v... Ở ñây người ta cầu xin thần ếch xanh phù hộ cho mình buôn bán phát tài và tránh các bệnh tật... Vì vậy, có thể tin truyện Thần Ếch Xanh 青 蛙 神 trong Liêu trai chí dị 聊 齋 志 異 bắt nguồn từ một truyện cổ tích dân gian hay ít ra Bồ Tùng Linh cũng dựa vào tín ngưỡng mà hư cấu nên.

Nhưng truyện của Việt-nam tuy có một số tình tiết tương tự với truyện của Liêu trai chí dị 聊 齋 志 異 vẫn có cơ sở ñể nghĩ rằng nó cũng thoát thai từ trong tín ngưỡng của người Việt nếu như truyện ñó không chịu ảnh hưởng trực tiếp từ

một truyện nào khác ngoài truyện của Liêu trai. Hiện nay ở Việt-nam ñã không còn tục thờ thần ếch, hơn nữa, người Việt-nam lại là dân tộc có tập quán dùng ếch làm thức ăn. Song từ xưa dân ta vẫn cho loài ếch là vật linh thiêng, biết trước mưa gió, cũng linh thiêng không kém gì cóc. Ở Nghệ - Tĩnh mãi ñến ngày nay nông dân vẫn có thói quen xem xương ñùi ếch ñể ñoán trước trời có mưa hay không, và mưa vào khoảng nào trong tháng. Lại có câu: ''Ếch oa gọi ra mưa rào" . Sách Thoái thực ký văn của Trương Quốc Dụng có chép: "Nay tục cho rằng [năm nào] ếch (ñiền oa) kêu sớm mà tiếng kêu nhộn nhịp thì ñược mùa, kêu muộn mà thưa thớt thì mất mùa. Lại những con cóc [thiềm thừ] và nhái xanh

[thanh oa] trong những tháng nắng mà [cất tiếng] kêu thì có cái triệu sắp mưa" 2 .

Không những thế, trước chúng ta vào ñầu thế kỷ, Đờ Grút (De Groot) ñã sớm nói ñến ý nghĩa của ếch nhái ñối với tín ngưỡng của các dân tộc phương Đông, nó là biểu tượng của sự phồn thực. Điều này còn ñược trống ñồng chứng minh3.

Tiếp theo, Pen-li-ô (P. Pelliot) cũng thông báo một nhận xét khi ông dịch quyển Chân lạp phong thổ ký 眞 臘 風 土 記 ra tiếng Pháp4: từ thế kỷ XIII, người Khơ-me (Khmer) ở phía Nam Đông-dương cũng không có tục bắt ếch nhái làm thức ăn. Sự việc ñó hẳn có liên quan ít nhiều ñến tín ngưỡng.

1 F. T. C. Werner. A dictionaly of Chinese Mythology, Shanghai, 1932.

2 Chương "Vật loại", trong bản dịch của Nguyễn Lợi và Nguyễn Đổng Chi, Nhà xuất bản Tân Việt, Hà-nội, 1944.

3 Viết về trống ñống cổ, dẫn trong một bài giới thiệu sách ñăng ở BEFEO, số 2 (1902).

4 Trong một bài giới thiệu sách ñăng ở BEFEO số 2 (1902), tr. 218 . Sách Chân-lạp phong thổ

ký 眞 臘 風 土 記 do Chu Đạt Quan 周 達 觀 viết trước năm 1312. Lê Hương ñã dịch ra quốc ngữ (Kỷ nguyên mới xb, Sài-gòn, 1973), ñoạn văn ấy dịch như sau: "Người bổn xứ

(Khơ-me] không ăn thịt ếch, vì thế về ñêm chúng ra ñầy ñường" (tr. 92-93).

1407

https://thuviensach.vn

Những tài liệu cũng như ý kiến về ếch nhái nói trên sẽ giúp ta tìm hiểu tín ngưỡng, phong tục tập quán của người Việt xa xưa liên quan ñến truyện Người lấy ếch. Đáng tin cậy hơn nữa là, trong truyện của chúng ta, nhân vật nàng ếch lại mang cái tên là Bạch Nga Long và là con gái của Long Hải Vương, tức là ếch nhưng lại có quan hệ trực tiếp ñến nòi rồng. Những cái tên này tuy có vẻ chẳng có gì là quan trọng, nếu gặp người kể chuyện ưa nói phiếm chỉ, rất có thể ñã bỏ

qua. Nhưng thật may mắn, nó lại ñược bảo lưu ñến nay ñể cấp cho chúng ta một thông tin có thể liên quan ñến nguồn gốc truyện Người lấy ếch, nếu ta liên hệ

truyện cổ tích này với một câu tục ngữ của dân tộc Mông-cổ phản ánh một quan niệm cổ truyền của họ: ''Rắn và ếch là những con vật thù ghét nhau, song chúng ñều có họ hàng với Long vương cả". Hơn cả chúng ta, người Mông-cổ tin rằng ếch có nhiều tài phép, ví dụ có thể làm ra mưa ñá. Nó hút lấy nước vào bụng rồi bằng phép huyền bí, biến nước ấy thành những trận mưa ñá, v.v... 1 .

Như vậy phải chăng truyện Người lấy ếch của ta là do cha ông chúng ta sáng tạo, có sự trùng hợp ngẫu nhiên hay cố ý nào ñó với truyện Liêu trai chí dị 聊 齋

志 異? Hay phải chăng truyện ấy vốn có gốc từ một vùng xa xôi nào ñó (ví dụ

Mông-cổ) rồi bằng một con ñường nào ñó truyền ñến Vìệt-nam? v.v ... Tưởng cũng cần chờ sự tìm tòi nghiên cứu thêm của các nhà cổ tích học.

Truyện Tinh con chuột (số 115) của ta kể câu chuyện một con chuột sống lâu năm thành tinh nhân khi chủ nhà ñi vắng hóa thân thành một người giống hệt như chủ lén lút ñi lại với vợ chủ. Cho ñến khi việc vỡ lở vẫn không chịu thôi. Do ñó y ñã gây ra vụ án oái oăm, nếu không có thần lực của Phù Đổng thì cả vua lẫn quan ñều bó tay. Truyện này có nhiều dị bản quốc tế như của Lào, Khơ-me (Khmer), Ấn-ñộ, Trung-quốc, v.v..., nhưng có lẽ bản của Trung-quốc trong Bao Công kỳ án 包 公 奇 案, tức là truyện Con mèo mặt ngọc (án thứ 4) là gần với ta hơn cả. Phải chăng truyện của ta trực tiếp bắt nguồn tư cốt truyện này? Xem xét kỹ truyện của Trung-quốc ta thấy nhân vật phản diện ở truyện này gồm ñến 5

''con yêu" 2 chuột chứ không phải 1 như truyện của ta ... Cũng ở ñây nữa, tình tiết của truyện Trung-quốc không ñơn giản như truyện của ta và các dị bản quốc tế

khác, diễn biến câu chuyện mỗi lúc một phức tạp làm cho người ñọc có ấn tượng là tác giả Bao Công kỳ án ñã ñi quá xa một truyện kể thông thường, có nghĩa là phần nào ñã tiểu thuyết hóa nó. Chính vì thế, chúng tôi ngờ truyện Con mèo mặt ngọc là dựa trên cơ sở một truyện dân gian (cũng có thể là dựa trên một dị bản nào ñó tương ñồng với truyện của ta) rồi phát triển thành, chứ không phải truyện 1 Dẫn theo Ríp-tin (B. Ryftine) và Kha-xa-nốp (M. Khassanov), sách ñã dẫn.

2 Việc dùng từ "con yêu" của sách Trung-quốc (Bao Công thu yêu truyện 包 公 收 夭 傳 ) là ñúng, vì ñó là một con yêu phân thân thành năm con chuột, hay là có năm con chuột ở Tây Thiên-trúc ñến núi tu luyện nhiều ngày "biến hóa vô cùng", v.v ... Còn truyện của ta dùng từ

"con tinh" cũng rất chính xác, như trên kia ñã trình bày.

1408

https://thuviensach.vn

của ta "vay mượn" truyện trong Bao Công kỳ án và rút số lượng nhân vật phản diện từ năm xuống một. Căn cứ vào kết cấu và hình tượng của truyện, có thể suy luận rằng, nếu truyện của ta có nguồn gốc ngoại lai chăng nữa thì cũng có thể

chịu ảnh hưởng của Ấn-ñộ gián tiếp qua truyện của Khơ-me (Khmer), hoặc của Lào.

Mặt khác, theo Lê-vi (A. Lévi) trong Nghiên cứu truyện [cổ tích] và tiểu thuyết Trung-quốc thì truyện trên của Trung-quốc, ngoài Bao Công kỳ án 包

公奇案 ra ñời vào năm 1597, còn thấy chép trong Tây dương ký 西 洋 記 , sách này có lẽ do La Mậu Đăng 羅 懋 登 soạn (bài tựa ñề năm 1597). Như vậy về

mặt niên ñại, truyện của Trung-quốc chỉ có thể ñược ghi chép hoặc biên soạn vào cuối thế kỷ XVI còn truyện của ta vốn ñược lưu truyền rộng rãi trong dân gian1, mô-típ của nó còn ñể dấu vết lại trong truyện Hà Ô Lôi ở Lĩnh-nam chích quái (sưu tập từ ñời Trần), bản thân nó ñược biên soạn hoàn chỉnh trong sách Thánh Tông di thảo. Và nếu ñúng sách này là di thảo của Lê Thánh Tông thì dễ

thường câu chuyện còn ñược hoàn chỉnh trước truyện của Trung-quốc gần nửa thế kỷ2. Đó là nhận xét rút ra từ văn bản học. Nhìn chung ở cả hai phía, ý kiến ñều có sự ăn khớp nhất ñịnh. Mặc dầu vậy, vấn ñề vẫn cần ñược nghiên cứu sâu thêm.

Tóm lại, kho tàng truyện cổ tích Việt-nam thực tế có chịu ảnh hưởng của truyện cổ tích Trung-quốc. Nhưng sự tiếp nhận của người Việt là có chọn lựa và có chừng mực. Rất ít khi cha ông ta sử dụng cả cốt truyện mà chỉ vay mượn từng bộ phận. Khi ñược lắp ghép, hoán cải, mỗi bộ phận thường trở thành những truyện khỏe mạnh, thích hợp với cảm quan thẩm mỹ của dân tộc.

5. Đối với Ấn-ñộ, một nhận xét ñầu tiên dễ ñược chấp nhận là kho tàng truyện cổ tích Việt-nam thường tiếp thu ở họ hầu hết những truyện cổ tích thuộc tiểu loại thần kỳ. Sự thật là vậy. Nhiều truyện thần kỳ của chúng ta nếu không có mặt trong sách Pan-cha-tan-tơ-ra (Panchatantra), một sưu tập những truyện giáo huấn khá phổ biến do Vi-nu-xác-man (Vinoussarman) biên soạn thì cũng có thể có mặt trong các bộ kinh Tam tạng, Đại tạng, hay là bộ sách lớn Ka-tha-xa-rít-xa-ga-ra (Kathâsaritsâgara: Biển truyện) do Sô-ma Đê-va (Soma Déva) sưu tập.

1 Truyện ñã ñược sưu tập trong Bản khai những truyện dân gian và Bản khai của làng Vĩnh-an (Nghệ - Tĩnh).

2 Ở ñây có thể ñặt ra hai giả thuyết: Một là truyện của ta ra ñời sớm hơn truyện Trung-quốc, cụ thể nó không chịu ảnh hưởng truyện Con mèo mặt ngọc của Trung-quốc. Hiện nay chưa có lý do ñể bác bỏ Thánh Tông di thảo là tác phẩm của Lê Thánh Tông, như vậy giả thuyết này sẽ càng ñược củng cố. Hai là truyện của ta chịu ảnh hưởng của truyện Con mèo mặt ngọc, ñã vậy thì sách trên là do người ñời sau thác tên nhà vua làm ra.

1409

https://thuviensach.vn

Truyện Tiêu diệt mãng xà (số 148) nói về một nhân vật anh hùng giao chiến với mãng xà - con vật chuyên ăn thịt phụ nữ, ñược nhà vua ñịnh kỳ cung ñốn hằng năm. Truyện này rất phổ biến ở nhiều ñịa phương trong nước ta, với những hình tượng biến ñổi khác nhau (ví dụ mãng xà có khi là rết thần, có khi là lợn thần, có khi là muỗi thần, cũng có khi là quỷ Xương Cuồng, ma Rai, bà Dằn, v.v...); cách giết là bằng dao kiếm, nhưng cũng có khi bằng mẹo, bằng hun lửa, hoặc bằng cứt gà, v.v... Có lẽ ñây là câu chuyện gắn với một cổ tục xa xăm: việc hiến tế bằng máu người mà dường như ở Việt-nam dưới thời phong kiến vẫn còn lưu tàn tích. Nhưng Tiêu diệt mãng xà cũng lại là mô-típ quen thuộc của kho tàng cổ tích từ Á sang Âu. Riêng ở Trung-quốc, Ê-béc-hac-ñơ (W. Ếberkhard) giới thiệu cho ta ñến 14 dị bản. Vậy cốt truyện từ lâu ñã mang tính quốc tế. Sách Sưu thần ký 搜 神 記 từng chép nó vào khoảng thế kỷ IV. Nhưng trong Sưu thần ký lại không thấy chép phần sau của truyện vốn cũng phổ biến không kém gì phần ñầu (tức là từ chỗ nhân vật anh hùng ñi tìm mảnh kiếm gãy giắt trong ñầu mãng xà làm cho sự dối trá của nhân vật cản trở bị bại lộ). Ở truyện Ấn-ñộ, thay cho mảnh kiếm là khúc ñuôi mãng xà; ở truyện Áp-ga-nit-xtăng (Afghanistan) cũng như trong Tờ-rít-xtăng và I-dơn (Tristan et Iseult) thì nhân vật anh hùng sớm cắt ñược cái lưỡi quái vật; cả ở truyện của dân tộc Ja-rai (Djarai) là nhờ cô gái (nạn nhân ñược cứu) giữ ñược vỏ gươm và ñuôi khố ân nhân..., nói chung ñều là dấu hiệu ñể người ñược cứu nhận ra ân nhân thực của mình. Chính vì thế, chúng tôi cho rằng truyện này là do người Việt-nam tiếp thu ñược của Ấn-ñộ

hơn là của Trung-quốc.

Truyện Người dân nghèo và Ngọc Hoàng (số 136) của ta là một câu chuyện có cấu trúc rất chặt chẽ, hình tượng nhân vật và mọi tình tiết ñều mang tính dân tộc ñậm ñà, tính tư tưởng cũng khá nổi. Mục ñích của nhân vật chính là ñi tìm Ngọc Hoàng ñể hỏi sự việc cho chính mình "Không ai giàu ba họ, không ai khó ba ñời", nhưng dọc ñường, anh ñã nhận lời hỏi giúp người khác thêm ba câu nữa.

Gặp Ngọc Hoàng, trước tiên hỏi hộ cho người, còn câu hỏi của mình thì ñể lại sau cùng, ngờ ñâu ý ñịnh ñó không thực hiện ñược, vì Ngọc Hoàng chỉ giải ñáp ba lần rồi vì bực mình bỏ về trời. Nhưng chính kết quả của những lời giải ñáp cho người lại vô tình làm sáng tỏ vấn ñề của ñương sự, vì tiến triển về sau của câu chuyện ñều giúp cho nhân vật lần lượt ñạt ñược nguyện ước: nhận viên ngọc ñể có sự thông minh, nhận vàng ñể ñược ñi thi ñỗ cao, và cuối câu chuyện cũng lấy ñược cô gái câm do chính mình "khai khẩu" sau khi ñỗ Trạng.

Thế nhưng cốt truyện của truyện này lại là cái "chung" rất phổ biến của quốc tế, mà mỗi dân tộc thường có nhiều dị bản (Trung-quốc có 11 dị bản, Nhật-bản 18...) . Tuy vậy, theo Ê-béc-hac-ñơ (Éberkhard) thì truyện Trung-quốc là từ Ấn-ñộ truyền sang. Tuy mang sắc thái dân tộc tính khá ñậm, truyện của ta cơ bản lại phù hợp với sơ ñồ cốt truyện mẫu của Ấn-ñộ ñược trình bày trong bảng tra cứu 1410

https://thuviensach.vn

của A-ác-nơ (A. Aarne) và Tôm-xông (S. Thompson)1, chỉ có khác là hình tượng nhân vật thay ñổi hẳn: Ngọc Hoàng → ở sơ ñồ là nhà thông thái; con ba ba thắc mắc vì sống trên một nghìn năm mà chưa hóa kiếp ñược → ở sơ ñồ là con cá bị

các con cá con cắn xé; cây cam → ở sơ ñồ là cây táo. Truyện của chúng ta có thêm tình tiết nhân vật chính ñi thi ñỗ Trạng là hình thức sinh hoạt ñặc thù của cổ tích dân tộc mà sơ ñồ dĩ nhiên không có. Còn nói chung, những câu hỏi trong truyện của ta rất chuẩn so với những câu hỏi của sơ ñồ.

Truyện Con chim khách mầu nhiệm (số 124) cũng là một cốt truyện mang cái

"chung" phổ biến của quốc tế, lấy ñề tài về một con chim kỳ lạ, nhờ ăn ñược thịt nó (hoặc ăn tim gan, hoặc ăn ñầu, hoặc ăn thịt hai con trống mái, hay ñen trắng...) nên hai anh em nhân vật chính trở nên có số làm vua trên hai vương quốc hoặc mỗi sáng nhả ra hai trứng vàng, hoặc nhặt ñược hai quả trứng vàng...). Người Khơ-me (Khmer) cũng có một truyện tương tự nhưng hình tượng nghệ thuật và diễn tiến của câu chuyện lại không giống hẳn. Ê-béc-hac-ñơ (W.

Éberkhard) thì cho cốt truyện này không lưu hành ở Trung-quốc2 mà phổ biến ở

Ấn-ñộ. Trong bản Sách dẫn về mô-típ văn học dân gian3, Tôm-xông (S.

Thompson) cũng cho là có nguồn gốc từ Ấn-ñộ. Có thể truyện của ta chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những truyện khá gần gũi của Ấn-ñộ và Ba-tư (Iran) chăng?

Thực ra, truyện Con chim khách mầu nhiệm của chúng ta có phần gần gũi với truyện A-rớ Y-răng của người Cham-pa hơn là truyện của người Khơ-me (Khmer). Điều ñó kết hợp với suy luận của Cô-xcanh (E.Cosquin) ñã dẫn ở trên gợi cho chúng tôi ý nghĩ rằng phần lớn truyện của Ấn-ñộ ñược truyền gián tiếp vào ta qua con ñường Cham-pa hơn là con ñường Khơ-me.

1 A-ác-nơ (A. Arne) và Tôm-xông (S. Thompson): Sơ ñồ truyện cổ tích trong văn học thế

giới, Hen-xanh-xki, 1928.

2 Tuy nhiên, theo chúng tôi, Trung-quốc cũng có một truyện có thể coi là một dị bản của truyện Con chim khách mầu nhiệm ñược. Đó là truyện thấy trong Tả truyện 左 傳 và trong Đông Chu liệt quốc 東 周 列 國 . Đại khái là: Một người ở ñất Trần-sương bắt ñược một con vật lạ, ñịnh ñem dâng vua Tần. Đi ñược nửa ñường bỗng gặp hai ñứa trẻ bảo: - "Con ấy gọi là con vị, ở dưới ñất nó hay ăn óc người chết". Lúc ấy con vị cũng bảo: - "Hai ñứa kia là trĩ tinh, một con trống, một con mái, ai bắt ñược con trống làm nên nghiệp vương, bắt ñược con mái làm nên nghiệp bá". Nghe nói thế, người kia liền bỏ con vị mà ñuổi theo hai ñứa trẻ. Nhưng chúng ñã hóa làm hai con chim trĩ mà bay ñi mất. Tần Văn Công, sau khi nghe người kia thuật lại câu chuyện, sai chép việc ấy vào sách. Đến ñời Tần Mục Công, lại có người ở Tần-sương chăng lưới bắt ñược con trĩ mái, tự nhiên chim hóa ra con gà bằng ñá kỳ lạ, liền ñem dâng vua. Một viên quan tâu: - "Ấy, tức là ñiềm bắt ñược con mái làm nên nghiệp bá ñó!". Ở ñây thay vào tình tiết "ăn thịt" là tình tiết "bắt ñược", người bắt ñược cũng có số phận như người ăn thịt. Chúng tôi cho rằng có thể từ Ấn-ñộ truyền vào, truyện ñã ñược hoán cải mạnh tay hơn, nhưng vẫn không mất những nét cơ bản: cặp chim lạ, ai bắt ñược con trống có số phận làm vua, ai bắt ñược con mái có số phận bá chủ (một loại vua ñứng ñầu nhóm vương quốc) .

3 Stith Thompson. Motif-index of Folk-literature, 6 quyển (1932-37).

1411

https://thuviensach.vn

Còn nhiều truyện nữa như Thạch Sanh (số 68), Bạc hơn cầm thú (Khảo dị số

48), v.v... ñều có chứa ñựng những mô-típ phổ biến của quốc tế nhưng sắc thái biểu hiện thì có nhiều nét gần gũi với truyện Ấn-ñộ, có lẽ bắt nguồn từ Ấn-ñộ.

Lại cũng có một số hình tượng hoặc tình tiết thần kỳ nằm lẫn trong một số cốt truyện nào ñấy mới ñọc qua không có gì ñáng nói, nhưng nếu truy tìm kỹ sẽ thấy ñó là truyền thống sáng tác chịu ảnh hưởng từ bên ngoài. Ví dụ hình tượng rắn hóa thành vàng (hay ngược lại vàng hóa ra rắn khi lọt vào tay kẻ không có số

ñược hưởng). Hình tượng này chỉ giới hạn trong một vài mô-típ quen thuộc lưu hành ở một số dân tộc; chẳng hạn gần gũi với ta ở vùng Đông nam Á thì có các bản của người Kinh, Mường, Tày, Miến-ñiện (Myanmar)... (Xem Khảo dị, số

151). Hóa ra chúng ñều tiếp thu từ một "bản gốc": bản trong Tạp bảo tạng kinh, vốn ñược dịch ra chữ Hán từ năm 472. Có nghĩa là về mặt thời gian, "bản gốc"

ñược nhập tịch theo lối truyền miệng vào các dân tộc nói trên, có thể còn sớm hơn nữa, mà cội nguồn phát sinh phải là nơi ra ñời của ñạo Phật.

Hình tượng rắn (hay chằn tinh) phun lửa trong Sự tích công chúa Liễu Hạnh (số 137), Thạch Sanh (số 68), v.v... cũng vậy. Theo A-ni-kin (V. P. Anikine) thì nên liên hệ ñặc ñiểm này của con rắn cổ tích với việc thờ lửa1. Cả hình tượng rắn phun lửa lẫn việc thờ lửa ñều có thể dễ dàng tìm thấy trong kho tàng truyện cổ

cũng như phong tục cổ ở Ấn-ñộ nếu như ta không muốn tìm xa hơn, chẳng hạn ở

châu Phi.

Một loại hình tượng cũng không thể bỏ qua là tướng người của các nhân vật cổ tích. Chúng là những dấu hiệu ñáng kể, mách bảo cho ta nhiều ñiều về xuất xứ của các quan niệm tín ngưỡng mà dân gian vẫn lưu truyền. Ví dụ "tay dài quá gối, răng liền một hàng, trên trán có ba ñường chỉ ngang" là tướng của Ba Vành (số 101), dấu hiệu báo tin một nhân vật phi thường, trong ñó "cánh tay dài quá gối" thường ñi cùng với "ñôi vành tai dài và dày", vốn là hai trong những tiêu chí về hình ảnh ñức Phật (kể cả hình ảnh mẫu dùng ñể tạo tượng Phật) ñược ñưa ñến Trung-quốc (và có thể cả Việt-nam) vào những thế kỷ ñầu công nguyên2.

Nhà văn dân gian Việt-nam sở dĩ không muốn sử dụng tiêu chí thứ hai "hai vành tai dài và dày" gán cho tướng mạo nhân vật Ba Vành vì có lẽ tiêu chí này mang 1 V.P. A-ni-kin (V.P . Anikine) . Cổ tích dân gian Nga, Mát-xcơ-va, 1959, dẫn trong Sáng tác dân gian là một loại hình nghệ thuật, của K. C . Đa-vle-xtốp (K. C. Davlestov).

2 Quý Tiễn Lâm 季 羡 林, nhà nghiên cứu tiếng Phạn của Trung-quốc có cho biết các sử gia xưa của Trung-quốc, kể từ Trần Thọ 陳 壽 (233-297) viết Tam quốc chí 三 國 志 cho ñến các soạn giả Tấn sử 晉 史, Bắc triều sử 北 朝 史 ñều sử dụng những yếu tố miêu tả này của văn học Phật giáo: hai tay dài quá gối (Sthitanvanataja nupralambahun) và ñôi tai dài và dày (Pinayakarnah) làm công thức ñể miêu tả hình dáng một ông vua khác thường. Chỉ bắt ñầu từ

ñời Tùy (thế kỷ VI-VII), chúng mới biến khỏi những tác phẩm lịch sử nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong truyền thống truyền miệng và văn học tự sự, như là tiêu chí của một người ñã ñược số phận thích dấu (Theo B. Rip-tin (B. Ryftine), sách ñã dẫn).

1412

https://thuviensach.vn

dạng vẻ từ bi ñạo mạo, không phù hợp với tướng mạo của một nhân vật có hành ñộng bạo nghịch.

Còn như số lượng quá nhiều nốt ruồi trên cơ thể nhân vật chính của truyện Vua Heo (số l04), cũng là thứ dấu hiệu dùng ñể chỉ con người phi thường (quý tướng). Tướng quý này có lẽ lại chịu ảnh hưởng từ phía Trung-quốc vì trong sách sử xưa của họ có ghi nhận nhân vật Hán Cao Tổ với "dị tướng": ở vế bên phải có 72 cái nồi ruồi1.

Nhưng nếu như các tiêu chi về tướng mạo vừa nói vốn có nguồn gốc ngoại lai, thì cái tướng "răng liền một hàng, trên trán có ba ñường chỉ ngang" lại có thể

xuất phát từ bản ñịa, tuy chưa thành một thứ tiêu chí ổn ñịnh. Chỉ riêng "chòm lông xoăn" mọc ở hai bên chân nhân vật cho phép nhân vật có tài phi thân, thì theo chúng tôi, tuy không phải là vắng bóng trong các hình tượng cổ tích quốc tế

(như ñã có dịp nói ñến trong Khảo dị số 101) nhưng không có ý nghĩa biểu tượng cho tướng mạo. Hơn nữa ñặt vào cốt truyện của Việt-nam, "chòm lông xoăn" này lại là một hình ảnh giữ vị trí cái "nút" nghệ thuật có liên quan ñến sự

tiến triển và kết thúc câu chuyện (sự phản bội của hai nhân vật cản trở, bộ hạ Ba Vành). Là bộ phận quan trọng cấu thành của cốt truyện, nên tất yếu nó gửi gắm dụng ý tìm tòi sáng tạo của tác giả.

Tóm lại, kho truyện cổ tích phong phú của Trung-quốc và Ấn-ñộ từ lâu ñời vẫn là nguồn cảm hứng quan trọng cho người Việt trong nghệ thuật sáng tạo truyện kể, ñã ñóng góp nhiều chất liệu quý báu vào kho tàng truyện cổ tích Việt-nam. Nếu như một bên (Trung-quốc) mang ñến yếu tố của truyện thần kỳ và thế

sự thì một bên (Ấn-ñộ) lại truyền vào hầu hết những truyện thần kỳ, làm ña dạng thêm khả năng tưởng tượng của thế giới cổ tích chúng ta.

3. THU HÚT TINH HOA KHO TRUYỆN CỦA CÁC DÂN TỘC ANH EM

Ngoài hai nguồn quan trọng nói trên, kho tàng truyện cổ tích Việt-nam còn thu hút rất nhiều những "truyện hay tích ñẹp" của các dân tộc gần xa, mà trước hết là của các dân tộc anh em trong cộng ñồng quốc gia chung. Không ñược phép quên rằng bên cạnh kho tàng truyện cổ tích của dân tộc chủ thể, còn có rất nhiều kho tàng truyện cổ tích và văn học dân gian của trên 50 dân tộc sống rải rác trên nhiều vùng miền của ñất nước. Có thể nói, mỗi kho truyện của một dân tộc lại là một thế giới riêng, với ngôn ngữ riêng, cách tạo hình riêng.

Về mặt dân tộc học, như ta biết, ở Việt-nam có những dân tộc vốn có nguồn gốc bản ñịa, nhân khẩu ñông, mật ñộ dày, cư trú tại một ñịa bàn nhất ñịnh từ lâu ñời; nhưng cũng có những tộc người, thậm chí những nhóm người, nhân khẩu ít, 1 Chép trong Hán thư 漢 書 của Ban Cố 班 固 và Sử 史 記 của Tư Mã Thiên 司 馬 遷.

1413

https://thuviensach.vn

mật ñộ thưa, ñã từng theo làn sóng di cư, hoặc từ ngoài vào, hoặc từ một nơi nào ñó trong nước chuyển ñến một nơi mới, thế rồi do cuộc sống ñưa ñẩy mà phân tán thành nhiều vùng, mang nhiều tên gọi khác nhau. Trong quá trình lịch sử

hàng trăm, hàng nghìn năm, tất yếu diễn ra những sự xô ñẩy nhau, hòa hợp nhau, thậm chí pha trộn nhau, nhưng nói chung, ai nấy ñều lần lượt gắn mình vào cộng ñồng quốc gia chung, dưới một thể chế nhà nước thống nhất do dân tộc chủ thể

ñiều khiển. Dù sao mỗi dân tộc vẫn bảo vệ sắc thái riêng của mình, nên cũng trong quá trình chung sống lâu dài ấy, kho tàng truyện cổ của từng dân tộc vẫn ñược bảo lưu, tích lũy; và ñó là vốn liếng tinh thần quý giá luôn luôn ánh xạ lẫn nhau trong mối quan hệ hội nhhập và giao lưu văn hóa diễn ra ngấm ngầm nhưng liên tục, sâu sắc trên suốt chiều dài lịch sử của các cộng ñồng trong quốc gia. Các dân tộc sẽ không ngừng cung cấp cho nhau một cách tự phát những sơ

ñồ, mẫu ñề, mô-típ trong việc hoán cải cũng như sáng tác truyện cổ. Kết quả là hàng loạt những dị bản xung quanh từng loại cốt truyện ñã ñược hình thành, như

các chuỗi sợi ñan dệt kho truyện cổ tích của người Việt với kho truyện cổ tích của các dân tộc anh em thành một mạng lưới sống ñộng, gắn bó khăng khít. Tìm hiểu các hiện tượng liên kết ña dạng này chắc chắn còn giúp chúng ta nhìn sâu vào nhiều mối quan hệ lâu dài hơn, không phải chỉ trong tư duy nghệ thuật, truyền thống sáng tạo mà cả trong tập quán sinh hoạt, phong tục, tín ngưỡng, lời ăn tiếng nói và có thể cả nguồn gốc chủng tộc... giữa nhiều tộc người trên dải ñất Việt-nam.

1. Trước hết là truyện của các dân tộc thiểu số miền Bắc. Đáng kể là những dân tộc vốn sống xen kẽ với người Kinh từ lâu, ñã từng có một lịch sử giao lưu ñậm ñà thân mật, như Tày, Nùng, Mường, Thái, Khơ-mú, Dao, v.v... Kho truyện tự sự của họ có nhiều loại hình ñặc biệt ñộc ñáo, ví dụ người Tày, Nùng có các truyện thơ; người Mường, Thái có các bài mo kể truyện, ñều là văn học thành văn truyền miệng. Nói chung kho truyện cổ của họ còn ñể lại nhiều huyền thoại và nhiều truyện thần kỳ.

Truyện Ông Dài, ông Cộc hay là Sự tích thần sông Kỳ-cùng (số l67) có ñề tài về hai con rắn làm con nuôi của một cặp vợ chồng già, về sau một con vô ý bị

chặt cụt ñuôi, tính khí trở nên dữ tợn, gây nhiều chuyện rắc rối cho cả một vùng, mà rắc rối nhất là việc rắn hóa phép cướp vợ người. Truyện này lưu hành phổ

biến trong vùng người Tày, người Kinh ở khu vực Đông bắc; những dị bản của nó có nhiều, lan vào tận Nghệ - Tĩnh và lên ñến cả xứ Mường, thường gắn bó với tín ngưỡng của những ñịa phương truyện lưu hành. Có lẽ cốt truyện liên quan ñến tục sùng bái rắn (hay thuồng luồng), ñồng thời lại cũng phản ánh tập tục hôn nhân cướp ñoạt mà trước ñây không lâu, dấu vết vẫn còn ñậm ở một số

tộc người nơi biên giới. Và theo chúng tôi, truyện này và truyện Nguyễn Thị

Bích Châu (số 177) tuy là hai ñề tài khác nhau nhưng chủ ñề vẫn có mặt thống nhất, ñó là rắn (hay giao long) lấy người trần làm vợ bằng một cuộc hôn nhân 1414

https://thuviensach.vn

cưỡng bức. Trước ñây Phrê-dơ (J.G. Frazer) ñã từng lưu ý chúng ta về những truyện có nói ñến sự hy sinh của một nhân vật nữ bị ñem hiến cho thần Nước, hay là cưới vợ trần cho thần Nước, hay cả việc bắt người ñể cúng thần, v.v... 1. Ở

Việt-nam, hình thức hiến tế phụ nữ cho thần Nước mãi ñến nửa ñầu thế kỷ XV

vẫn còn, như câu chuyện Lê Quý Đôn ghi ñược trong Đại-việt thông sử về cái chết tình nguyện của người vợ thứ Lê Lợi - mẹ Lê Thái Tông sau này - tại làng Trào-khẩu trên bờ sông Lam, thuộc huyện Hưng-nguyên (Nghệ-an) vào năm 1425, nhằm ñáp ứng lời cầu xin của thần Phổ Hộ "muốn cưới một người vợ

thiếp trần gian", ñể thần "ngầm giúp ba quân ñánh thắng giặc" 2. Sự ñồng dạng khá rõ giữa lịch sử và truyền thuyết là một bằng chứng về tính phổ biến của tập tục khiến ta còn có thể xâu chuỗi các mô-típ trên với những mô-típ khác như

Tiêu diệt mãng xà (số 148), v.v... Tuy nhiên, như trên ñã ñề cập, mỗi khi truyền thuyết ñịa phương ñược nhà văn dân gian nâng lên thành một tác phẩm có kết cấu hoàn chỉnh, thì nó ñạt ñược khả năng khái quát nghệ thuật rộng lớn, vượt xa dạng ghi chép thô sơ buổi ñầu (như một số dị bản còn giữ lại).

Truyện Sự tích ñá Vọng-phu (số 32) nội dung nói về việc anh em ruột thịt lấy nhầm phải nhau (hay là hôn nhân tiền ñịnh) là kiểu cốt truyện có nguồn gốc bản ñịa, có thể xuất phát từ một truyền thuyết nào ñó của ñồng bào Tày vùng Lạng-sơn, nơi có ngọn núi mang tên Vọng-phu. Cần phân biệt truyện núi Vọng-phu của người Việt với truyện núi Vọng-phu của Trung-quốc, ở chỗ tuy cùng một nhan ñề, cùng một kết thúc, nhưng khác chủ ñề. Chủ ñề truyện của ta là hôn nhân tiền ñịnh giữa anh với em, so với những truyện hôn nhân tiền ñịnh mang tính quốc tế cũng có khác3. Theo Cao Huy Đỉnh thì, nó "bắt nguồn từ một hiện tượng hôn nhân rất cổ mà các xã hội văn minh về sau nhất ñịnh phải kết án. Vì vậy cốt truyện chuyển dần sang một sự không may, một sự ly tán rồi một sự lầm lẫn tình cờ rất xót xa của một ñôi trai gái ruột thịt nghèo khổ trở nên thành vợ

chồng" 4. Truyện về sau sẽ lan truyền gắn bó với những ñịa ñiểm khác có núi ñá hình dạng mẹ ôm con (ngoài Lạng-sơn còn có Thanh-hóa, Bình-ñịnh), mỗi nơi lại xuất hiện một vài dị bản, nhưng vẫn cố gắng bảo lưu chủ ñề vốn có.

Truyện Thánh Gióng (số 134): hình như ngay từ buổi phôi thai, việc hoàn chỉnh hình tượng nghệ thuật Gióng ñã có sự ñóng góp, tu sức bởi truyện Lệnh 1 Phơ-rê-dơ (J.G. Frazer). Nguồn gốc huyền diệu của ngôi vua, Pa-ri, 1920.

2 Lê Quý Đôn . Đại-việt thông sử. tr. 119. Chúng tôi ñoán rằng ñến giữa thế kỷ XV khi Lê Thánh Tông lên ngôi, áp dụng mô hình Nho giáo vào bộ máy nhà nước, thì các tập tục cổ

truyền nào quá xa với lý tính ñều bị bãi bỏ, trong ñó có tập tục hiến tế ñã nói. Và sử sách của nhà nho cũng xóa bỏ hết các sử liệu về những việc làm họ coi là man rợ.

3 Về chủ ñề này, Cô-xcanh (E. Cosquin) ñã dẫn ra khá nhiều truyện trong Cổ tích con mèo và cây ñèn cầy ở châu Âu thời trung cổ và ở phương Đông.

4 Cao Huy Đỉnh. Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt-nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà-nội, 1974; tr. 58.

1415

https://thuviensach.vn

Trừ của ñồng bào Tày; hay cũng có thể ngược lại, truyện người Tày chịu ảnh hưởng của truyện người Kinh, vì giữa hai bên cơ bản giống nhau. Nhân vật chính của truyện Lệnh Trừ không phải là em bé lên ba, mà là một con cóc thần.

Cũng có tình tiết sứ giả theo lệnh vua, rao tìm người tài ñể ñánh ñuổi giặc. Yêu cầu của cóc ñưa lên vua cũng là rèn gươm sắt, ngựa sắt, nhưng có nêu số lượng cụ thể: 3000 cân gang làm cốt, 200 cân sắt làm vỏ và 14 cân lông tóc của nam nữ làm bờm và ñuôi1, v.v... Vua cho làm ngay nhưng vật liệu không ñủ như số

ñã nêu, nên khi cóc cưỡi, ngựa không chịu ñựng nổi bị khuỵu lưng, tuy vậy rồi cũng cố gắng chạy ñược. Gặp giặc, ngựa cũng phun lửa ñàng mồm, phun khói ñàng mũi2 .

Nhưng không những giống với truyện của ñồng bào Tày, truyện Thánh Gióng của chúng ta còn là tập ñại thành của một loại hình tượng nghệ thuật gần gũi trong kho tàng truyện cổ của ñông bào các dân tộc Tây-nguyên, như Mơ-nông (Mnon), Ba-na (Bahnar), Ja-rai (Djarai), v.v. .. vì nhân vật anh hùng ở ñây cũng mang dạng phổ biến là một em bé, cũng ăn rất khỏe, có khi lên bốn ñã thạo sử

dụng khiên ñao, hoặc có khi vươn vai cao bằng cây "kơ-nia", cũng có tình tiết nhờ thần rèn gươm hộ, phải rèn ñi rèn lại ñến mấy lần mới thành, hoặc có tình tiết bắt ñược con ngựa thần từ một khối ñá hóa ra. Đó là chưa kể cốt truyện của chúng ta còn có họ hàng xa với nhiều dị bản của truyện Tro Bếp nam -

Cendrillon masculin, theo cách gọi của Cô-xcanh (E. Cosquin) - cũng mang ít nhiều mô-típ tương tự.

Nhưng dù sao thì giữa truyện Thánh Gióng và truyện của ñồng bào Tày cũng có mối quan hệ mật thiết hơn vì lẽ ngoài sự giống nhau về hình tượng và kết cấu, hai truyện còn có chung một ñịa bàn sinh thành và phát triển. Truyện của ta có nhắc ñến cái tên "bộ Vũ-ninh" 3 vốn là ñịa danh cổ bao gồm cả Bắc-ninh và Bắc-giang xưa trải dài cho ñến Lạng-sơn. Mà cho ñến nay một phần của vùng ñất ấy còn là mảnh ñất cư trú của dân tộc Tày. Tuy nhiên, truyện Lệnh Trừ của ñồng bào Tày hiện nay ñã bị pha trộn với một mô-típ khác - mô-típ vốn có trong bảng tra cứu sơ ñồ truyện cổ quốc tế: ñó là mô-tip Lấy chồng ếch (hay cóc nhái, rắn, rùa, lừa, cáo, lợn, chồn, v.v...) mà của ta là truyện Lấy chồng dê (số 128), một 1 Theo quan niệm cổ, lông tóc con người còn là nơi trú ngụ của sức mạnh (ví dụ nhân vật Xăm-xông (Samson) trong Kinh thánh (Bible), của năng lực ma thuật (ví dụ nhân vật Séc-mô-nô-xcơ của Pu-skin (Pouchkine), của sinh mệnh (ví dụ nhân vật Ni-xốt (Nixos) trong thần thoại Hy-lạp, xem Khảo dị, số 17) .

2 Ia. Prôp (Ia.Propp) cũng ñã từng lưu ý chúng ta rằng nói chung trong các truyện cổ tích, con rắn cũng như con ngựa ñều là giống vật phun ra lửa. Chúng ta sẽ thấy ngựa và rắn ñôi khi có những liên hệ kỳ lạ, ví dụ nhân vật trong truyện Con tuấn mã của Ô-lếc, hoàng tử xứ Ki-ép (Kiev) bị một con rắn vốn nằm trong ñầu con ngựa quý của mình chui ra cắn chết (truyện thơ

Pu-skin). Riêng truyện Vua Cóc của người Sán Dìu, một dị bản của truyện Lệnh Trừ, thì ngựa chở vua cóc không phun lửa mà là cóc phun lửa: cóc phun bên trái ra lửa, bên phải ra khói.

3 Ghi chép của Lĩnh-nam chích quái.

1416

https://thuviensach.vn

kiểu cốt truyện khá xưa của mô-típ này, ñã có mặt trong Pan-cha-tan-tơ-ra (Panchatantra)1.

Nếu truyện Thánh Gióng có ñề tài chống ngoại xâm, thì truyện Quan Triều hay là chiếc áo tàng hình (số 139) cũng ñề cập ñến ñề tài này, trong khi vấn ñề

chủ yếu của nó lại là ñấu tranh trong nội bộ xã hội. Truyện Quan Triều của ta hẳn là tiếp thu từ truyện của ñồng bào Tày. Đó là một câu chuyện tưởng tượng lý thú phản ánh ước mơ san bằng giàu nghèo và bẻ gãy mũi nhọn xâm lược. Nếu bằng vào thần tích2 cũng như sự thờ cúng ñịa phương thì cũng có thể phỏng ñoán truyện ñược "Kinh hóa" vào khoảng thế kỷ XII hoặc XIII.

Nhiều truyện của Việt-nam không thấy có dị bản nào khác ngoài một số dị bản của các dân tộc Tày, Nùng, Mường, Thái, Dao... Điều ñó cho phép giả ñịnh rằng nếu những cốt truyện này không phải từ ñâu xa lạ truyền ñến thì chính là kết quả

sáng tạo từ một dân tộc trong số những dân tộc ñã dẫn, rồi ñược lan truyền sang các cộng ñồng cư dân khác, trong ñó có người Việt, theo hướng tô ñiểm và hoán cải, bằng phong cách của từng dân tộc. Nhân vật người - hươu chẳng hạn, có mặt trong một số dị bản của người Tày, Choang (Trung-quốc), Dao, Mường, Thái... (xem Khảo dị truyện Ả Chức chàng Ngưu, số 182) là một kiểu nhân vật nửa người nửa vật ñặc sắc nhưng cũng chỉ lưu truyền giới hạn trong những dị

bản ñó mà thôi, chứ không ñi xa hơn3. Điều ñáng lưu ý ở ñây là hình ảnh cái sừng của nhân vật trao lại cho ñứa con - chỉ riêng với ñứa con - dặn nó cứ kéo ñến chỗ nào sừng cắm lại thì ở ñó, ñứa con có thể trồng trọt làm ăn thịnh vượng.

Người - hươu rất có thể là biểu tượng của nghề săn bắn vào thời nguyên thủa nhưng cái sừng hươu trong truyện phải chăng lại là một biểu tượng giao thoa mang hai lớp nghĩa, vào giai ñoạn nghề săn bắn ñã và ñang chuyển sang trồng trọt? Truyện Sự tích hồ Ba-bể (số 27) cho thấy khá rõ một dấu vết hoán cải theo tinh thần giáo huấn tôn giáo ñối với một cốt truyện có nguồn gốc thần thoại của ñồng bào ñịa phương. Đề tài truyện của ta chỉ là sự thử thách và trừng phạt của bà thần ñối với bọn người giả dối, chỉ biết thờ Phật ngoài cửa miệng mà không chút từ tâm trước những lời kêu cứu của một con người già nua bệnh tật. Các dị

bản của nó ở ñồng bào Tày, Dao, Thái phần nào giúp ta hình dung trở lại các dạng lưu hành của bản gốc. Tuy nhiên, ở truyện của ta, nét cổ kính vẫn chưa mất 1 Những mô-típ này của truyện Lệnh Trừ, dường như cũng không vay mượn trực tiếp từ phía Ấn-ñộ, vì kết thúc của nó lại gần giống với truyện của dân tộc Lê và một truyện khác của Trung-quốc sưu tầm ở phía Nam Quảng-ñông. Cả hai ñều có hình ảnh này của ñoạn kết: nhân vật vua thử mặc tấm lốt cóc (hay ếch), tấm lốt tự nhiên dính chặt vào người, và nhân vật ấy mãi mãi biến thành cóc trong khi ñó thì nhân vật cóc trèo lên ngai vàng làm vua sau khi ñã cởi tấm lốt hóa thành người.

2 Thần tích xã Thế-lộc. Xem thêm BEFEO, X, q.4 (1910) .

3 Có truyền lên ñến vùng người Mèo ở Việt-nam, và vào ñến Nghệ - Tĩnh - nhưng cũng chỉ

dừng lại ở vùng người Nhà-làng (Phủ-quỳ) .

1417

https://thuviensach.vn

hết; vẫn còn bóng dáng con giao long vốn là biểu tượng của thần Nước. Có lẽ từ

ñầu,người ñời cổ muốn cắt nghĩa hiện tượng ñất sụt (hay ñộng ñất) bằng sự vùng vẫy của một giống bà trùng khổng lồ nào.

Truyện Vụ kiện châu chấu (số 170) ñề cao tài biện luận của con gà trống con, về nội dung khác với các dị bản của Tày, Dao, Thái, Mèo... mà ñề tài thường hướng vào việc giải thích nguồn gốc sự vật (tại sao con ve không có ruột) mặc dầu giữa chúng ñều cùng có một kiểu cấu trúc (trừ truyện của dân tộc Mèo cấu trúc có khác). Rõ ràng truyện của ta phần nào ñã ñược nâng lên về mặt nghệ

thuật, có nghĩa là nó không hẳn là bản gốc.

Truyện Vua Heo (số 104) vốn ñược lưu hành chủ yếu ở miền Nam (cái tên Heo là một bằng chứng), thế nhưng một dị bản của nó lại là truyện Chu Hùng Ú

có liên quan ñến lịch sử di chuyển về phía Nam của dân tộc Dấy - ở vùng biên giới Tây bắc Bắc-bộ. Cả hai truyện ñều có chủ ñề số mệnh: nói ñến một ñứa trẻ

có số làm vua nên ñã vượt qua mọi cản trở, cuối cùng bước lên ngai vàng.

Nhưng truyện của ta, về bố cục ñã tương ñối hoàn chỉnh. Nhân vật chính là một ñứa trẻ bướng, lại có một số phận may mắn; từ ñầu ñến cuối các tình huống và hình ảnh xoay quanh nó ñều thể hiện mối xung ñột giữa bướng (dễ gây cản trở) và may mắn (cản trở nào cũng bị gạt bỏ) một cách nhất quán. Nhân vật cứ tiến triển giữa hai lực vô hình ñó, không cần một chút cố gắng bản thân nào cả.

Trong khi ñó ở truyện Chu Hùng Ú, nhân vật có lúc phải dùng ñến mưu trí (lấy bọt trâu thần) và tài năng (leo cao), tức là không còn do số mệnh ñưa ñẩy. Ở ñây nữa, truyện của ta biết quán xuyến chủ ñề và quả ñã ñược nâng lên về nghệ

thuật.

Cốt truyện Bốn cô gái muốn lấy chồng hoàng tử (số 166) vốn có dị bản ở

nhiều dân tộc. Truyện lấy ñề tài về một con yêu hóa thành gái ñẹp, trở thành vợ

vua, mê hoặc vua, móc mắt bốn chị em vốn là vợ cũ của vua, rồi ñuổi ñi. Nhưng nhờ có nhân vật anh hùng con của một trong bốn chị em, lớn lên học ñược phép thuật, tiêu diệt ñược mẹ con con yêu, ñưa lại hạnh phúc cho mẹ và các dì của mình. Nhưng so sánh kết cấu cốt truyện thì truyện của ta gần với truyện của dân tộc Thái hơn cả. Từ những nhận xét về mặt mạnh cũng như mặt hạn chế trong khả năng tư duy siêu hình của người Việt cổ, ñã ñược trình bày ở chương trên, chúng tôi thiên về giả thuyết coi truyện Bốn cô gái muốn lấy chồng hoàng tử là bắt nguồn từ cốt truyện của Thái chứ không phải ngược lại; sự sáng tạo ban ñầu về các nhân tố kỳ ảo không thuộc về chúng ta, chúng ta chỉ hoàn chỉnh ở bước tiếp theo.

2. Thứ ñến là truyện của các dân tộc thiểu số miền Nam: Cham-pa, Khơ-me Nam-bộ và mấy chục tộc người ờ Tây-nguyên mà phần trước cũng ñã nhắc ñến một cách sơ lược. Các dân tộc thiểu số trên vùng ñất phía Nam gia nhập vào ñại gia ñình Việt-nam có phần muộn hơn các dân tộc phía Bắc, nhưng mối giao lưu 1418

https://thuviensach.vn

văn hóa giữa người Kinh với họ thì lại diễn ra tương ñối sớm, rất sớm nữa là khác. Không phải ngẫu nhiên mà ta có thể dễ dàng bắt gặp những nét gần gũi trong kho truyện cổ tích và cả thần thoại của cả hai bên. Điều ñặc biệt là các cộng ñồng cư dân này vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc văn hóa Ấn-ñộ, Á, Úc, v.v...

từ lâu nên khi gia nhập vào cộng ñồng quốc gia Việt cũng mang theo cả những tinh hoa tiếp thu ñược từ các chân trời mới mẻ bồi ñắp vào kho tàng chung của văn hóa Việt-nam.

Truyện Nợ tình chưa trả cho ai... cũng như truyện Trương Chi (số 43 và Khảo dị) của ta có ñề tài tình yêu vượt ñẳng cấp, nổi bật là hình tượng trái tim ñông kết thành khối ñỏ như son và trong như thủy tinh ("Khối tình mang xuống tuyền ñài chưa tan") của một trong hai nhân vật chính, khi gặp những giọt nước mắt của "ñối tượng" rơi vào mới chịu tan rữa. Tính chất thần kỳ của hai truyện chỉ có thế. Có lẽ cốt truyện của cả hai ñều chịu ảnh hưởng ở cốt truyện Anh chàng mê công chúa của ñồng bào Cham-pa vốn ñậm chất thần kỳ hơn nhiều, mà như Cô-xcanh (E.Cosquin) ñã nói, ñó là trường hợp có thể lấy chất liệu từ truyện Ấn-ñộ.

Truyện Tấm Cám (số 154) như ta biết, là kiểu cốt truyện rất phổ biến trên thế

giới. Từ lâu các nhà cổ tích học gần như ñều thừa nhận truyện ñược phát sinh tại Ấn-ñộ. Một nhà nghiên cứu còn nói rõ thành phố Dva-ra-va-ti (Dvâravâthi) là nơi truyện ra ñời, nhưng ñiều ñó thì chưa có gì làm xác chứng. Riêng truyện của ta do người miền Nam kể, ñược sưu tập vào năm 1886, so với dị bản của Champa tưởng ñâu chỉ là một tấm gương hai mặt. Vì thế, có nhiều người cho là cốt truyện Ấn-ñộ ñi vào ta bằng con ñường Cham-pa. Trong truyện có tình tiết: khi Tấm chết, Cám mặc nhiên vào triều thay thế Tấm, và nhà vua cũng mặc nhiên coi Cám là vợ. Truyện không hề lý giải thêm bằng một hình ảnh cưới xin nào.

Trường hợp của ta, của người Cham-pa, Khơ-me (Khmer), Tày và các dân tộc ở

Đông-dương, v.v ... ñều có tình tiết này trong khi nhiều truyện của các dân tộc khác thì không thấy có. Có khả năng là cả loạt truyện ñều từ một cốt truyện ban ñầu và phân ra nhiều nhánh, và khi ñến cư ngụ ở phía Nam bán ñảo Đông-dương, chính cốt truyện ban ñầu ñã hội nhập ngay với một phong tục phổ biến: Vợ chết, chồng có thể lấy luôn chị hoặc em của vợ (levirat) mà ở nhiều dân tộc trong vùng, ví dụ người Ba-na (Bahnar) ở Tây-nguyên cho ñến thời cận ñại vẫn chưa biến mất.

Truyện Sự tích thành Lồi và Sự tích tháp Nhạn (số 34 và Khảo dị) kể câu chuyện xây thành thi giữa hai ñội quân Chàm và Việt nhằm tránh cho cả hai một cuộc chiến tranh ñổ máu, chắc hẳn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ truyện Sự tích vua Klong Ga-rai xây tháp thi của người Cham-pa. Người Cham-pa, người Khơ-me (Khmer) còn lưu truyền nhiều truyện cổ nói về những truyện xây cất công trình nhà cửa, trong ñó có hình ảnh dùng mẹo ñể chiến thắng ñối phương.

1419

https://thuviensach.vn

Giữa hai dân tộc Kinh và Cham-pa còn có khá nhiều truyện cùng ñược kể

giống nhau, ñược phổ biến rộng rãi như nhau, nhưng thật khó biết bên nào ảnh hưởng của bên nào. Ví dụ truyện Con cóc liếm nước mưa (số 141): nhân vật nữ

giết người chồng mới ñể báo thù cho chồng cũ, sau khi ñược biết vai trò nhân vật cản trở do chính hắn ñóng (âm mưu tàn bạo hãm hại chồng cũ) và cũng do miệng hắn tự tố cáo. Hay là truyện Chàng rể thong manh (số 194): nhân vật chính rất láu lỉnh, tuy mù nhưng vẫn làm cho mọi người trong gia ñình nhà vợ

tưởng là mình sáng mắt. Phải chăng các truyện này ñều xuất hiện trong quá trình chung sống giữa hai dân tộc rồi mỗi bên tự coi ñó là tác phẩm của mình?

3. Cũng do chiều hướng tiếp thu các mô hình Đông nam Á ở các dân tộc thiểu số miền Nam diễn ra mạnh mẽ và vốn có từ lâu, nên nhiều cốt truyện của họ khi ñi vào kho truyện của người Việt thì thực tế ñã là những sơ ñồ phổ biến của cả

khu vực này. Và ý nghĩa tích cực của sự tiếp thu là ñã góp phần chuyển dịch kho truyện chúng ta sát gần lại mô hình tư duy nghệ thuật của cả một vùng rộng lớn, ở ñó cộng ñồng người Việt là một thành viên về xã hội - ñịa lý.

Một loạt truyện loài vật có chủ ñề con thỏ ranh mãnh có lẽ dân tộc ta tiếp thu ñược từ phương Nam, vì các dân tộc ở ñây (Cham-pa, Khơ-me (Khmer) và từ

người Xê-ñăng, Ba-na (Bahnar) phía Bắc cho ñến người Mạ, Xtiêng phía Nam Tây-nguyên) ñều có dị bản của mình. Không những thế, nó còn là loại truyện của hầu hết các dân tộc ở Đông nam châu Á, có thể có cội nguồn từ Ấn-ñộ.

Truyện Cái chết của bốn ông sư (số 200) nội dung có nhiều yếu tố kịch tính gây cười: ñầu tiên là cuộc ñụng chạm giữa người nài và người kiếm mật, tiếp ñến là giữa hai người trên với bốn ông sư, và cuối cùng là giữa lão sãi mê tín và mụ quán ranh mãnh, thuê có một nhưng bắt chôn những bốn, v.v... Truyện này vốn lưu hành khá phổ biến giữa các dân tộc Đông-dương theo Phật giáo: Khơ-me (Khmer), Lào, Thái-lan... nhưng truyền vào ta hẳn là qua con ñường Khơ-me (Khmer). Duy ở ñây cũng cần chú ý một ñiểm. Trong truyện Khơ-me (Khmer) Bốn ông lão ngốc ñi tìm vợ có ñề cập tới một hiện tượng một vợ bốn chồng; bản của Lào tình tiết rõ hơn: bốn chàng trai chỉ tranh nhau lao ñầu vào lấy mỗi mình cô em, trong khi nhà nọ có ñến hai chị em; ñó là nguyên nhân gây nên cơn ghen giết người của cô chị. Từ hiện tượng ấy, có người ñã ngờ rằng cốt truyện ít nhiều là vết tích của một thời kỳ xa xôi, khi chế ñộ một vợ nhiều chồng (polyandri) ñang chuyến hóa nhưng chưa chịu biến mất hẳn.

Truyện Hà rầm hà rạc (số 152) cũng như truyện Hai anh em và con chó ñá (số

193) khai thác chủ ñề từ mối mâu thuẫn giữa anh và em: anh tham lam bị trừng phạt trong khi em nhờ làm thiện may mắn trở nên giàu có. Như các nhà cổ tích học ñã nói, ñó là sự xung ñột giữa thành viên "trưởng" với thành viên "thứ"

trong gia ñình và trong thị tộc, là sự xung ñột quyền lợi giữa những con người ñại diện cho bước khởi ñầu phân hóa ñẳng cấp. Hai truyện này chúng ta tiếp thu 1420

https://thuviensach.vn

ñược: một, từ ñồng bào Tây-nguyên; một, từ ñồng bào Cham-pa, chúng cũng ñã lan rộng ra nhiều dân tộc lân cận.

Đặc biệt, có truyện Sự tích hồ Gươm (số 26), một bức tranh có phần chắc ñược chấm phá nên vào những thời kỳ dân tộc Việt ñã trưởng thành mạnh mẽ, biết mượn văn chương tự sự - truyền miệng ñể phơi bày bản lĩnh, cũng biết ký thác vào văn chương triết lý sống an lạc thái bình. Thế nhưng, ñề tài gươm thần bảo vệ nước, bảo vệ giống nòi, với hình tượng lưỡi gươm và cán gươm vốn ñang rời rạc, khi ráp lại với nhau bỗng biến thành sức mạnh vô ñịch, cũng ñã lưu hành từ

rất lâu ở nhiều dân tộc trong phạm vi Việt-nam nói riêng và Đông nam Á nói chung, chưa biết ñâu là chính gốc. Người Cham-pa, người Khơ-me (Khmer), nhiều tộc người Tây-nguyên, người In-ñô-nê-xi-a (Indonésia)... ñều có chuyện gươm thần riêng của mình và ít nhiều ñều trùng hợp với truyện của Việt-nam về

mặt hình tượng, trong số ñó có truyện ñược nói ñến từ thế kỷ III1.

4. Đã nói ñến mối liên hệ giữa truyện cổ tích của ta với truyện cổ các nước Đông-dương và các nước Đông nam Á, không thề không nói qua ít nét gặp gỡ

giữa truyện của chúng ta với truyện cổ các nước Á - Úc. Nếu như bóng dáng con trâu nước với sợi lông thần diệu của nó làm cho người ta "ñi ñược dưới nước cũng dễ dàng như trên bộ" thường thấp thoáng trong kho truyện của ta cùng với kho truyện nhiều nước Á - Úc, thì truyện Mang lén giống ngô của ta2 không ngờ

lại cũng dễ dàng bắt gặp từ trong kho truyện của nhiều dân tộc ở Á và Úc, chỉ

với nội dung ñơn giản là một nhân vật ở cõi trần lên thiên ñình lấy trộm lừa và hạt giống cây, trong ñó có hạt giống ngô, v.v...

Truyện Ả Chức chàng Ngưu (số 182) của ta chứa ñựng một mô-típ thần kỳ lý thú, nhân vật người trần ăn trộm bộ cánh, nhờ ñó buộc ñược cô gái từ trời xuống làm vợ mình. Nhưng xét kỹ ñây cũng là một mô-típ quen thuộc có tính quốc tế, có mặt trong huyền thoại của nhiều cộng ñồng dân cư ở Tây-nguyên và dãy Trường-sơn. Các cư dân miền Bắc cũng lưu hành mô-típ này song ñã ñược kết hợp với mô-típ người - hươu, như ñã nói ở trên. Theo chỗ chúng tôi phỏng ñoán 1 Tức là truyện kể về gươm thần của Phạm Văn của người Cham-pa, còn chép trong sách Thủy kinh chú.

2 Truyện kể rằng sứ thần của ta sang Trung-quốc, lúc trở về có mang theo một số hạt giống cây mà bên ta chưa có. Nhưng lần ấy do người Tàu khám xét quá ngặt nên sứ thần ñành phải giấu vào chỗ hiểm, mới ñưa ñược một số ít hạt về nhân giống ra. Vì hạt giống cây lấy từ

Trung-quốc nên người ta gọi nó là "cây ngô" và ngày nay vẫn quen gọi như thế. Truyện này nếu xét về mặt lô-gích thì có phần vô lý. Không những giống ngô không phải ñợi sứ thần ñi Trung-quốc mới kiếm ñược, chỉ riêng việc giấu một ít hạt giống thì hà tất phải nhét vào chỗ

hiểm? Sau khi ñối chiếu so sánh, chúng tôi nhận thấy có lẽ ñó là vang bóng (cũng tức là dị

bản) của những huyền thoại hay truyền thuyết về nguồn gốc sự vật của một số tộc người ở Á, Úc, và châu Phi, Mỹ, v.v ... (theo A. E. Jen-sen. Những huyền thoại và sự thờ cúng ở các cư

dân nguyên thủy, Pay-ô, pa-ri, 1954).

1421

https://thuviensach.vn

thì mô-típ trộm cánh và lấy tiên (hay người - chim) làm vợ có lẽ vốn là cái

"chung" của nhiều dân tộc Á và Úc, sau ñó mới lan ra các nơi, truyền vào các dân tộc người Tây-nguyên, Cham-pa từng có mối liên hệ văn hóa xa xưa với Á, Úc rồi từ ñấy lại truyền vào ta. Tuy nhiên truyện của ta không chỉ lặp lại mô-típ cũ một cách ñơn thuần; trong khi lưu truyền, nó tìm ñược một mô-típ của truyện kể Trung-quốc và kết hợp chặt chẽ, trở thành một truyện khỏe mạnh hơn, cắt nghĩa nguồn gốc những giọt mưa ngâu rả rích vô cùng ñộc ñáo. Trong khi ñó thì truyện cũng vào các dân tộc Tày, Mường, Thái, Dao... và kết hợp với mô-típ người - hươu, v.v...

Truyện Cường Bạo ñại vương (số 164) có nhân vật anh hùng - Cường Bạo - là người trần ñã dám chống cự lại các thiên thần. Mô-típ này cũng không phải khó tìm dị bản, trong phạm vi các nước Đông nam Á. Theo chúng tôi, nó có gốc từ

một mảnh vụn của một thần thoại nào ñó, có liên quan ñến câu chuyện ñại hồng thủy phổ biến trong các dân tộc châu Á và châu Úc, về sau ñược một số ñịa phương - trong ñó có chúng ta - cổ tích hóa ñể ñề cao một mẫu người không bằng lòng với hiện thực - kiểu anh hùng "bạo thiên nghịch ñịa" dám chống lại trật tự do tầng lớp thống trị mới dựng lên sau khi chế ñộ nguyên thủy tan rã.

Những ý kiến sơ bộ trên còn phải thẩm tra thêm, khi có thêm tài liệu thật phong phú. Trong lĩnh vực cổ tích quả còn nhiều vấn ñề ñáng ñược ñặt ra, cũng như cần phải cất công rà xét, lật ñi lật lại. Chẳng hạn ở truyện Ông Hộ giết thuồng luồng (Khảo dị truyện số 69) nhân vật anh hùng phải chui vào bụng con quái vật ñể tiêu diệt nó từ bên trong; hay ở truyện Lấy chồng dê (số 128) nhân vật vợ dê chỉ giết ñược con cá sau khi ñể nó nuốt mình vào bụng; những hình tượng như thế ñiểm lại không nhiều, thế nhưng cũng nên biết chúng phát sinh từ

ñâu và vào lúc nào . Có hẳn rằng loại hình tượng chém rồng (hay thuồng luồng, hay cá) từ bên trong phải ñược xem là có trước loại hình tượng tấn công rồng từ

bên ngoài như Ia. Prôp (V.Ia-propp)1 nói? Chỉ một câu hỏi ñơn giản thế thôi cũng ñã gợi biết bao những ñiều hấp dẫn khi ñi vào cội nguồn của những truyện cổ tích cụ thể cá biệt trong kho truyện dân tộc.

Tóm lại một bộ phận không nhỏ truyện cổ tích của người Kinh chúng ta còn thu hút tinh hoa từ các kho truyện cổ của các dân tộc anh em trong cộng ñồng quốc gia Việt-nam và các dân tộc láng giềng xa gần.

Trên con ñường nhận thức lại quá khứ, những truyện ấy có thể mách cho chúng ta nhiều vấn ñề bổ ích: về tàn dư phong tục thời cổ ñại, về nguồn gốc dân tộc và về sự hòa hợp dân tộc, v.v... 2.

1 V.Ia. Prốp (V.Ia.Propp): Nguồn gốc lịch sử của cổ tích thần kỳ, Lê-nin-grat, 1946.

2 Nhân ñây xin nhắc lại một ñề tài của Prơ-di-luýt-xki (Przyluski) công bố cách ñây trên 50

năm, nhan ñề: Nàng công chúa tanh mùi cá và con rắn thần (Nãgi) trong các truyền thuyết ở

1422

https://thuviensach.vn

Đông Á có kể ra một loại huyền thoại, cổ tích thần kỳ và truyền thuyết lưu hành từ xa xưa tại nhiều nước như: Ấn-ñộ (gồm nhiều dị bản trong ñó có truyện của Bắc Ấn, Nam Ấn, Cô-la, truyện Phật giáo, truyện trong bộ Ka-tha-xa-rít-xa-ga-ra (Kathâsaritsâgara), v.v ... ), Trung-quốc (3 truyện), Phù-nam (truyện Côn-ñi-ni-a), Căm-pu-chia (truyện ñã ñược tạc thành phù ñiêu Bay-don ở Ăng-co Thom), Cham-pa (truyện có khắc ở bia), Miến-ñiện (Myanmar) (truyện U-pa-gút-ta), Pê-gu (truyện vua Tha-ton), Thái-lan (truyện Phy-a Ru-ang), lưu vực Sa-lu-en (truyện chàng Hói), Việt-nam (truyện Lạc Long Quân và truyện Mỹ Châu - Trọng Thủy), In-ñô-nê-xi-a (Indonésia) (truyện Tchan-jou-koua mang tên Long tinh), Nam-chiếu (truyện Cửu-long), Ta-li (truyện vua Ssen-p'ing),Mun-ña (truyện vua Sô-ta Na-pua), v.v ...

trong những truyện ñó nhân vật chính thường là nữ, chưa chồng, nhưng do tiếp nhận (hay cảm thụ) một cách huyền bí tinh khí của một rắn thần (hay rồng, hay người - rắn) có mang, sinh ra con trai; ñứa bé này thường làm nên sự nghiệp kỳ lạ và có dòng dõi thường là ñế vương, v.v ...

Sau ñây ñơn cử sơ ñồ một vài huyền thoại:

Của Ấn-ñộ:

• Một nhân vật nữ tên là A-ñơ-ri-ka bị Bra-ma biến làm cá, sống ở hồ Y-a-mu-ra. Một hôm, có con diều tha một lá cây trên có nước giải của vua U-pa-ri-ca-ra ñánh rơi ở hồ. Nuốt lá cây ấy, cá có mang, sau ñó bị sa lưới, người ta mổ bụng thấy có một trai một gái, bèn ñưa nộp vua U-pa-ri-ca-ra. Vua nuôi ñứa trai làm con ñặt tên là Mat-si-a (cá), sau nó trở thành vua. Còn ñứa con gái tanh mùi cá thì vua cho một nô lệ nuôi. Khi nó lớn, có một nhân vật là Pa-ra-xa-ra ñi lại cùng nàng sau khi ñã làm cho nàng mất mùi tanh mà lại có mùi thơm như mong muốn của nàng. Rồi ñó nàng sinh ra Vi-a-sa, tác giả bộ Ma-ha-bha-ra-ta (Mahârata).

Của Trung-quốc:

• Xưa kia, có hai con rồng thần ñến trước vua Hạ Kiệt nhả rãi trong miệng ra mà nói: -

"Chúng ta là hai vua ở Bao-thành" . Có người cho biết rãi ấy là tinh khí của rồng nên vua cho hứng vào hộp cất ñi. Trải rất lâu ñời, một hôm, một ông vua về sau nhân thấy hộp có ánh hào quang, bèn sai mở ra xem, chẳng may ñánh rơi hộp, rãi chảy lênh láng cả cung ñiện hóa thành những con giải nhỏ trong ñó có một con chạy vụt vào cung cấm làm cho một cung nữ 7 tuổi có mang. Đến năm 16 tuổi, người cung nữ ấy ñẻ ñược một gái . Người ta cho ñứa bé là quái vật ñem vứt xuống sông. Một người phạm tội ñang trốn tránh, vớt ñược liền ñưa sang Bao-thành bán cho một người khác làm con nuôi lấy tên là Bao Tự. Nhân vật nữ này có nhan sắc tuyệt trần, về sau ñược vua Chu U Vương nạp vào cung. Sức quyến rũ của nhân vật này làm cho vua vô cùng say ñắm cuối cùng ñưa ñến cái chết của nhà vua.

Của Phù-nam:

• Một nhân vật bà-la-môn tên là Côn-ñi-ni-a mộng thấy thần cho một cái cung và mời lên thuyền. Sáng dậy, nhân vật ñến ñền thần quả thấy một cái cung thần ở một gốc cây, bèn nhận lấy và sau ñó ñi thuyền ra biển ñến xứ Phù-nam. Ở ñây có một con rắn thần (nãgi) ngự trị là hoàng hậu Sô-ma. Côn-ñi-ni-a bắn một phát tên làm cho hoàng hậu thuần phục, bèn lấy làm chồng. Nhân vật trở thành vua Phù-nam từ ñó.

• Riêng truyền thuyết Mỵ Châu - Trọng Thủy của ta thì tác giả Nghiên cứu về nghi lễ nông nghiệp của người Căm-pu-chia Ê-vơ-lin Pa-rê Mat-xpê-rô (Ếveline Poret Maspéro) không cho là ñúng. Bà nói: "Trong dị bản mà ông ta [Prơ-di~luýt-xki] ñưa ra là một nàng công chúa bị

nhà vua dùng gươm chém chết ấy [Mỵ Châu] máu của nàng chảy xuống biển hóa thành ngọc trai; với ông ta, con rắn (nãgi) mà Côn-ñi-ni-a lấy "trở thành nàng công chúa" của truyền 1423

https://thuviensach.vn

4. NGUỒN GỐC BẢN ĐỊA CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM

Cuối cùng, ta hãy nói tới mảng truyện không biết xếp vào bất kỳ một mô hình nào trong các sơ ñồ cốt truyện quốc tế cũng như các sơ ñồ khu vực, sau khi ñã trải qua khâu ñối chiếu so sánh nhiều lần. Khâu ñối chiếu này chắc chắn còn phải thực hiện tiếp, với nhiều thao tác chi tiết và khoa học hơn nữa. Dù sao trong một chừng mực tương ñối, cũng có thể hướng tới một kết luận có nhiều khả

năng gần sự thật nhất: ñây là nhóm truyện có nguồn gốc không ở ñâu xa mà là từ

bản ñịa.

Tính về số lượng, trong số 200 truyện chính của cả "kho tàng" - một kho tàng ñã ñược chọn lọc - nhóm truyện bản ñịa chiếm 75, khoảng một phần ba tổng số.

Chắc chắn nếu ñối chiếu nhiều lần nữa, con số này sẽ còn ít hơn. Nhưng như thế

cũng ñã là ñiều ñáng khích lệ ñối với chúng ta. Bởi nó là bằng chứng không thể

bác bỏ xác nhận sự tồn tại của cái "riêng'' trong cổ tích của một dân tộc, trong khi cái "chung" ñã là vấn ñề quá hiển nhiên ñối với cổ tích học thế giới. Nhưng cái "riêng'' có tính chất ñịnh lượng mà ta vừa tìm thấy, nói lên ñược ñiều gì?

Mục nhỏ cuối cùng này của bộ sách sẽ không bàn trở lại những ñặc ñiểm về nội dung và nghệ thuật của truyện cổ tích Việt-nam mà chúng tôi ñã giải quyết trong toàn bộ Chương IV, phần Tổng luận. Sở dĩ chúng tôi muốn xem xét ñặc ñiểm truyện cổ tích Việt-nam khi chưa chia nhỏ chúng ra, căn cứ trên kết quả truy tìm nguồn gốc "ngoại nhập" cũng như "nội sinh" của từng nhóm, vì lẽ nói ñến ñặc ñiểm truyện cổ tích là nói ñến một loại hình văn xuôi tự sự dân gian như nó vẫn tồn tại, cái "chung" và cái "riêng" còn nằm lẫn cả ở trong ñó, gắn bó, hòa trộn vào nhau, là lực ñẩy ñồng thời cũng là lực hút của nhau. Và người ñọc từ xưa ñến nay, bao giờ cũng tiếp nhận chúng một cách trọn vẹn, như một dòng văn nghệ không phân thứ hạng, một cái gì ñã ñược thanh lọc, ñã vắt qua nguồn cảm xúc và ánh sáng trí tuệ của dân tộc, ñể trở thành tiêu chuẩn cái ñẹp của tâm thức Việt-nam. Còn khi ñã tách ra theo từng nhóm xuất xứ thì mỗi nhóm không còn ñủ tư cách ñại diện cho cả loại hình, dù rằng ñó là nhóm truyện có nguồn gốc

"bản ñịa". Mỗi nhóm chỉ có thể cấp cho ta những tia sáng ñể lần theo ñó ñi tìm các dạng sơ ñồ nguyên thủy, trước khi chúng ñược hội nhập vào dòng chảy của cả con sông. Chúng phải trải qua xáo trộn, biến ñổi về chất ñể trở thành những giá trị lớn hơn.

Xem xét lại con số thống kê, khối lượng nhóm truyện bản ñịa bao gồm nhiều nhất là tiểu loại thế sự và nửa thế sự và tiểu loại lịch sử. Có rất ít truyện thuộc tiểu loại thuần túy thần kỳ. Dựa trên chỉ số ñó, chúng tôi xin nêu lên dưới ñây một vài gợi ý sơ lược về một ít biểu mẫu, sơ ñồ có thể là chưa tiêu biểu - ñể

thuyết An-nam . Sự so sánh này không thuyết phục ñược tôi". Mặc dù vậy theo chúng tôi, phát hiện của Prơ-di-luýt-xki (Przyluski) cũng cho ta một ví dụ khá cụ thể về mối liên hệ giữa truyện cổ của các nước trong một khu vực rộng rãi ở Đông nam châu Á .

1424

https://thuviensach.vn

người ñi sau dễ dàng nhìn sâu hơn vào gốc rễ dân tộc trong tư duy cổ tích Việt-nam.

1. Trước tiên hãy nói ñến tiểu loại nửa thế sự. Gọi là nửa thế sự nhưng yếu tố

thế sự mới ñóng vai trò chủ yếu. Yếu tố thần kỳ chỉ ñóng vai trò phối thuộc. Đề

tài thế sự phần lớn là các mối quan hệ gia ñình ñược xã hội hóa: vợ chồng (hoặc rộng hơn nam vũ nữ yêu nhau rồi thành vợ thành chồng), anh em (hay cô cháu, bác cháu, dì cháu...), bạn bè... Chủ ñề thường giới hạn ở ba phương diện, nhưng không tách hẳn nhau: l. Tình yêu (mặt trái là ghen tuông, ngờ vực), tình chồng vợ (mặt trái là không tốt với ñứa con riêng, không tốt với bạn chồng); 2 . Đạo ñức (mặt trái là dối trá, bất nhân, bạc ác); 3. Xã hội: giàu nghèo, ñói kém... Triển khai các chủ ñề trên thường bao giờ cũng ñẩy mọi quan hệ ñến những xung ñột không thể hòa giải (trừ một vài truyện khai thác sự chung thủy của tình yêu). Và kết cục là cái chết thương tâm của nhân vật. Yếu tố thần kỳ xuất hiện ñúng ở

ñiểm kết thúc, theo những ước lệ có sẵn trong tư duy truyền thống: nhân vật chết nhưng hóa chim, hóa ñá, hóa cá, hóa cây... Nhưng cũng nhiều khi yếu tố thần kỳ

còn can thiệp sâu hơn, vận dụng phối hợp một vài hình thức tín ngưỡng có hoán chuyển ít nhiều, tạo ra những kết thúc không ñơn giản. Và như thế, ta có hai dạng sơ ñồ về tiểu loại nửa thế sự.

Dạng sơ ñồ 1:

Sự tích chim hít cô (số 5): cô và cháu sống gắn bó với nhau (cháu ở ñây có lẽ

ñược cải biên từ nhân vật ñứa trẻ mồ côi). Nhưng trời làm mất mùa ñói kém, lại vào ngày giáp hạt nên cả hai cùng bị cơn ñói ñe dọa. Ruộng lúa bắt ñầu chín, cô ốm nặng, cháu ñi mót ñược một nắm thóc ñem về xay giã, nấu cháo. Khi cháu ñi khỏi thì cô húp hết cháo. Cháu về, thất vọng, rủa cô ("Còn chút cháo ñấy, hít nốt ñi cô! Hít cô!"). Cháu chết, hóa thành chim hít cô.

Chú ý: sơ ñồ truyện này gắn rắt chặt với môi trường sinh hoạt lúa nước: sự

khốn khó truyền kiếp của người làm ruộng trong ngày giáp hạt; và cũng gắn với môi trường thiên nhiên dân tộc: giống chim hít cô.

• Sự tích chim quốc (số 7): Quắc và Nhân là hai người bạn chí cốt, thương nhau hết lòng. Sau khi xa nhau, Nhân lấy vợ phú thương trở nên giàu có, còn Quắc vẫn nghèo khổ. Nhân không quên tình bạn, ñón Quắc về cùng sống.

Nhưng vợ Nhân (con nhà buôn, lại không có những ngày hàn vi) không chấp nhận. Xung ñột nổ ra ngấm ngầm, ñè nặng lên tâm trạng Quắc. Quắc ñành trốn ñi, giả cách bỏ áo ở cửa rừng ñể che mắt bạn. Nhưng Nhân vẫn vào rừng tìm Quắc, luôn miệng gọi "Quắc", cuối cùng chết hóa ra chim quốc.

• Sự tích ñá Bà-rầu (số 33): vợ xinh ñẹp con thuyền chài, và chồng làm nghề

buôn chuyến, rất yêu nhau. Sau những ngày ái ân họ phải chia tay. Chồng theo thuyền buôn ra ñi. Thuyền gặp bão, nhiều tháng vắng bặt tin tức. Nhưng rồi 1425

https://thuviensach.vn

chồng trở về. Sự xa cách ñã len mối nghi kỵ vào lòng chàng trai. Vợ chồng mất yên ấm. Chàng lại bỏ ra ñi. Sau nhiều năm tháng, chàng mới trở về thì nhà vắng bóng vợ. Bỏ ñi tìm, ra ñến bến sông, vợ ñã hóa ñá.

Ta ñể ý hai sơ ñồ sau cũng gắn với môi trường thiên nhiên nước Việt, qua tiếng kêu quen thuộc của con chim quốc, và ñịa hình núi ñá có dáng người; và còn gắn với một tâm lý rất nặng nề của xã hội Việt cổ mà chúng tôi ñã từng lưu ý: nghi kỵ lối sống buôn bán. Về sơ ñồ Sự tích ñá Bà-rầu, nếu ta ñổi mô-típ "hóa ñá" thành một mô-típ muộn hơn: nhảy xuống sông chết hóa thành thần thiêng ở

cửa sông, thì về cơ bản, sơ ñồ vẫn giữ nguyên, nhưng ñã mang một màu sắc mới: truyện Vợ chàng Trương (số 185) .

Dạng sơ ñồ II:

• Sinh con rồi mới sinh cha, sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông (số 46): Ất và Giáp chơi thân. Giáp giàu thường cưu mang Ất. Ất vay tiền Giáp, bỏ ñi nơi khác cùng vợ làm nghề buôn, dần dần giàu có. Giáp tìm ñến ñịnh giúp ñỡ, nhưng vợ

chồng Ất nghi ngờ, tưởng ñến ñòi tiền, bèn bàn nhau giết chết, chôn dưới cây khế. Cây khế sinh hoa, kết ñộc một quả. Vợ Ất ăn, sinh ñứa con trai câm. Bảy năm sau, con ñột ngột bảo bố mẹ mời quan ñến nhà. Quan ñến, con kể hết sự

thật. Vợ chồng Ất bị xử trảm .

Chủ ñề "bất nghĩa, phản bạn" diễn biến lúc ñầu vẫn giống như sơ ñồ cho ñến chỗ Giáp bị giết. Nhưng ñến ñây tác giả lại không vận dụng yếu tố thần kỳ ñơn giản của sơ ñồ I ñể kết thúc mà lồng vào ñó quan niệm luân hồi, quả báo, với một tình tiết chuỗi: Cây khế chôn người chết nảy ra quả khế → vợ Ất ăn khế

sinh ra ñứa con câm. Đứa con câm bật nói là cái "nút" của câu chuyện, ñồng dạng với những mô-típ có trong truyền thống nghệ thuật Việt từ xưa (tình yêu vụng trộm dưới gốc cây khế (hay cây chanh) sau ñó ñứa con sinh ra bị dân làng nguyền rủa, nhưng một tay ñứa bé nắm lại; lúc người bố trở về, con xòe tay ra, một bông hoa khế thơm lừng rửa sạch nỗi oan1).

• Bà chúa ong (số 171): Chàng học trò như nghèo vừa làm ruộng nuôi bà vừa học rất giỏi. Đến kỳ thi chàng vừa phải gánh thuê vừa vào kinh ñi thi. Trời tối bị

lạc vào rừng, gặp một ngôi nhà giữa rừng, nhà có một cô gái mù xinh ñẹp ñã biết trước mọi chuyện. Chàng ñược tiếp ñãi ân cần nhưng vẫn e sợ. Vì gặp bão, chàng phải ở lại, nhân ñọc ñược những cuốn kinh Phật có sẵn. Cô gái mù vốn là con một vị quan bỏ về ở ẩn, làm nghề nuôi ong. Do mù, cô có một linh cảm ñặc biệt, biết trước mọi chuyện xẩy ra. Cô biết khoa thi ấy bị hoãn. Khi chàng trai vào thi quả như lời cô. Nhờ có ñọc qua sách Phật chàng trả lời ñược câu hỏi hóc hiểm của chủ khảo và thi ñậu trong khi người khác ñều hỏng. Vinh quy trở về, 1 Xem lại Khảo dị truyện Duyên nợ tái sinh (số 173) .

1426

https://thuviensach.vn

qua rừng thì cô gái xinh ñẹp ñã sáng mắt, ñứng giữa một ñàn ong vàng. Họ cưới nhau và hạnh phúc.

Sơ ñồ câu chuyện không có gì thần kỳ. Lẽ ra ñây là một cốt truyện hoàn toàn thế sự, khai thác ñúng quan hệ nam nữ truyền thống (nam: học trò nghèo; nữ: con gái ñẹp con quan thanh bạch; tác hợp sau khi công thành danh toại). Nhưng yếu tố thần kỳ ñã ñược sử dụng như một khả năng "thần giao cách cảm" của nhân vật nữ, có tác dụng soi sáng tâm thức nhân vật chính, giúp nhân vật ñi ñúng con ñường ñến ñích. Yếu tố thần kỳ không ñậm nét nhưng cũng không ñơn giản như ở sơ ñồ I, nó ñóng vai trò một sợi dây vô hình nối liền mối quan hệ trai tài gái sắc, và làm cho một câu chuyện không có gì bí ẩn, bỗng trở nên huyền ảo, thấm quyện hương sắc trữ tình. Và nếu chúng ta thay mô-típ "tiên tri" của nhân vật nữ bằng một mô-típ kỳ ảo rõ nét hơn (cô gái là ma hoặc có năng lực siêu nhiên) thì sơ ñồ sẽ lập tức biến sang dạng truyện Sự tích tháp Báo-ân (số 168).

2. Sau tiểu loại nửa thế sự là tiểu loại thần kỳ. Tiểu loại này chỉ có thể ñếm ñược rất ít. Và ngay giờ ñây, vạch một số sơ ñồ ñặc thù cho tiểu loại cũng là quá sớm, bởi lẽ những nhân tố huyền bí trong các truyện chưa ñược truy nguyên ñến nơi ñến chốn ñể hiểu rõ các chặng ñường biến thái của chúng từ nguyên thủy ñến trung ñại. Ta chỉ có thể nêu một vài nhận xét về những hình thức tồn tại muộn của chúng ở ba sơ ñồ mà chúng tôi chưa nhìn thấy rõ dấu vết truyện cổ

tích thần kỳ nước ngoài can thiệp: Hà Ô Lôi1 (số 116), Người thợ ñúc và anh học nghề (số 122), Cây tre trăm ñốt (số 125).

Cả ba sơ ñồ ñều nhấn mạnh xuất xứ của nhân vật thần kỳ: Đó không phải là những người trần bình thường mà là con thần sinh ra (Hà Ô Lôi), hoặc có khi chính là thần (thánh Khổng Lồ trong Nguời thợ ñúc và anh học nghề). Dạng thấp nhất là người trần nhưng ñược thần (hoặc bụt, tiên) bày cho phép lạ (Cây tre trăm ñốt). Truyện Cây tre trăm ñốt theo chúng tôi là sự hoán cải mô-típ "ñứa con mồ côi" trong sơ ñồ quốc tế thành một truyện thần kỳ của Việt-nam. Do ñó, xét ở một mặt, truyện có kết cấu của Chàng ñốn củi và con tinh (số 121) nhưng ñơn giản hơn, mặt khác sắc thái dân tộc cũng rõ nét hơn.

Cả ba sơ ñồ ñều sử dụng các ước lệ kỳ ảo ñã có trong truyền thống tín ngưỡng người Việt quá khứ. Tài phép của chàng nông dân trong Cây tre trăm ñốt là nhận ñược từ Bụt, một biểu tượng tôn giáo ngoại lai từ lâu ñã bản ñịa hóa. Câu thần chú "Khắc nhập" "Khắc xuất" không thể không liên quan ñến bùa chú ma thuật của ñạo phù thủy là một tôn giáo có phần pha trộn nhưng có sức sống mạnh mẽ trong môi trường cư dân nông nghiệp Việt cổ. Bộ khuôn ñúc người già trẻ lại chắc có liên quan mật thiết ñến những truyền thuyết huyền bí về nghề ñúc ñồng cổ xưa ở Việt-nam mà ngày nay rất tiếc ñã thất truyền. Còn việc giao hoan 1 Cũng có thể cái tên Hà Ô Lôi về mặt ngữ âm có liên quan ñến một cái tên nước ngoài nào ñấy mà chúng ta cần nghiên cứu thêm.

1427

https://thuviensach.vn

giữa thần và người là tàn dư của thần thoại, việc giết nhân vật người - thần bằng cách bỏ vào cối giã vốn còn tàn tích trong phong tục và tín ngưỡng, ngay cả việc nuốt nước bọt của thần ñể trở nên ñẹp trai, hát hay, tuy khó tìm ñược một mô-típ hoàn toàn ñồng dạng, nhưng cùng tính chất thì có rất nhiều (nuốt lông trâu thần hoặc nuốt bọt ñể trở thành khỏe mạnh...). Như thế, truyện thần kỳ bản ñịa Việt-nam quả ñã tìm thấy nguồn sữa nuôi dưỡng mình trong các hình thức tôn giáo, tín ngưỡng dân tộc chủ yếu là từ thời trung ñại về sau.

Điểm cuối cùng, tuy gọi là tiểu loại thần kỳ, cả 3 sơ ñồ ñều không thỏa mãn ñược một yêu cầu cơ bản: vận dụng yếu tố thần kỳ làm ñường dây tiến triển liên tục của mạch truyện. Yếu tố thần kỳ hoặc chỉ ñược sử dụng ở ñầu và ở cuối (Hà Ô Lôi), hoặc ñược dùng làm một mặt "ñối chứng" với hiện thực (Người thợ ñúc và anh học nghề hoặc ñược sử dụng như một nhân tố kết thúc (Cây tre trăm ñốt)... Và mạch truyện thế sự ở cả ba truyện cứ luôn luôn hiển lộ chứ không bị

thần kỳ che khuất. Hơn nữa, mục ñích khuyên răn ñạo ñức lại ñược gửi gắm rõ ràng (trừ truyện Hà Ô Lôi).

Không còn nghi ngờ gì nữa, ba nhận xét vừa trình bày ñã cho chúng ta những cơ sở khá chắc chắn ñể xác nhận lại một lần nữa chiều hướng vận ñộng không tách rời lý trí và nhân tính của tư duy nghệ thuật cổ tích Việt-nam, ngay cả lúc ñang phải tìm ñến sự giải thoát bằng một thế giới hư ảo.

3. Về tiểu loại truyện lịch sử: ñây là nhóm truyện giàu có nhất, phải nói là quá nhiều so với số lượng mà bộ sách này lựa chọn và tập hợp.

Nhưng kể cũng thú vị: tiểu loại cổ tích lịch sử của Việt-nam lại không tách rời yếu tố thần kỳ. Vì sao? Chỉ có thể giải thích bằng nhu cầu nội tại của tiểu loại.

Cần nhớ là lịch sử ở ñây không phải là lịch sử của ñất nước nói chung mà là lịch sử của chính quần chúng, ñược quần chúng nhận thức và tái sáng tạo thông qua các biểu tượng thẩm mỹ - người anh hùng của họ. Một sự tái sáng tạo như vậy tất yếu phải mang cảm quan kỳ vĩ hóa ñối với anh hùng. Để làm ñược việc này, nhà văn dân gian ñã sử dụng yếu tố kỳ ảo ở bất kỳ tình tiết nào có thể mở rộng cảm hứng và kích thích trí tưởng tượng ñối với nhân vật (tài năng siêu việt, hành trạng phi thường). Nhưng có hai cái mốc trong tiểu sử nhân vật ñược quan tâm ñặc biệt là mốc ra ñời và mốc kết thúc - yếu tố kỳ ảo gần như tập trung ñậm ñặc ở ñây (nhất là ở mốc ra ñời). Nếu mọi con người sinh ra trên trần thế ñều do số

mệnh ñịnh ñoạt thì nhân vật anh hùng của dân gian tất phải có một số mệnh khác người. Vì thế, dân gian sẵn sàng mượn tất cả những ước lệ vốn có ñể giải thích sự "sinh ra" của anh hùng. Từ thần thoại và huyền tích (mẹ giẫm phải dấu chân lạ mang thai; mẹ ñược thần nhân giao hợp; mẹ bị khỉ, rái cá cưỡng hiếp), ñến ñạo tiên (anh hùng do người của Ngọc Hoàng Thượng ñế thác sinh; mẹ chiêm bao nuốt sao vào bụng...), cho ñến cả tín ngưỡng phong thủy (tình cờ ñược huyệt 1428

https://thuviensach.vn

ñất quý táng mộ tổ, có khi là hàm rồng, ngựa ñá, có khi là "mối ñùn", "hổ

táng"...).

Đối với hành trạng của người anh hùng, dân gian có vận dụng yếu tố thần kỳ

một cách chừng mực (ngọc kỵ ñạn của Cai Vàng, chòm lông xoăn của Ba Vành. ..), nhưng không bỏ quên yếu tố hiện thực, bởi ñây dù sao vẫn là nhân vật lịch sử. Có trường hợp, ñể thay cho yếu tố thần kỳ, thủ pháp phóng ñại ñã ñược sử dụng thích ñáng, gây phấn hứng cho người nghe truyện không kém gì yếu tố

thần kỳ. Truyện Lê Như Hổ (số 63) xây dựng một nhân vật song nghĩa: hình thức nhà nho, bản chất nông dân, có tài ăn khỏe, lao ñộng chân tay rất khỏe, lúc ñi sứ ăn liền một lúc 18 tầng cỗ của vua Tàu, ăn bằng sạch món cá giả ñầu người ñể trả ñũa ngụ ý chơi khăm của ông vua trịch thượng. Truyện còn có thêm một nhân vật phụ: một người hàng thịt "tháp tùng'' trong chuyến ñi của Lê Như Hổ

ñã trổ tài "gọi mưa" theo kinh nghiệm ñoán thời tiết của người làm ruộng lâu ñời phương Nam, làm cho vua quan "thiên triều" sững sờ kinh ngạc.

Nhưng ña số trường hợp, nhân vật anh hùng của dân gian ñều bám sát lịch sử, không cách ñiệu theo hướng phóng ñại, cũng không kỳ vĩ hóa, chỉ sử dụng hư

cấu gần như một thủ pháp nghệ thuật thông thường (Quận He, số 97; Lê Văn Khôi, số 100). Mặc dầu vậy, sự hư cấu ñã chắp cánh cho lịch sử, cũng làm cho câu chuyện từ các mảnh truyền thuyết rời rạc ñi ñến một kết cấu hoàn chỉnh hơn. Ví dụ ở truyện Quận He, các biểu hiện tương phản về tính cách giữa nhân vật chính (Nguyễn Hữu Cầu) và nhân vật cản trở (Phạm Đình Trọng), diễn ra ngay từ lúc còn là ñôi bạn học, cho ñến những cuộc chạm trán nảy lửa giữa chiến trường, càng làm tôn phong ñộ nhất quán (phóng khoáng, cao cả) của nhân vật chính. Hay ở truyện Lê Văn Khôi, tình tiết vua Minh Mạng học tập trò chơi ñánh trận của trẻ chăn trâu nhờ ñó hạ ñược thành Phiên-an, là một kết cục hoàn mỹ cho câu câu chuyện, lại vừa có tính trào phúng cao .

Cần phân biệt qua số truyện cổ tích của chúng ta xét về kiểu cốt truyện (cái bất biến thì vẫn thuộc tiểu loại lịch sử, nhưng ở một số tình tiết ñã có vay mượn phần nào cổ tích quốc tế. Chẳng hạn trong truyện Giảp Hải (số 149) có mô-típ nhân vật chính mua ñược một con rùa nhỏ sắp bị giết, vô tình cứu ñược con gái Long vương. Mô-típ này sẽ dẫn tới những biến thái khác nhau (cái khả biến), ñược lặp lại nhiều lần trong khá nhiều cốt truyện: một cô gái xinh ñẹp tuyệt trần sẽ từ trong con rùa mua ñược hiện ra (Giáp Hải) - hay từ quả thị (Tấm Cám), hay từ bức tranh (Tú Uyên) - ñể sửa soạn cơm nước ngon lành cho ân nhân và dọn dẹp cửa nhà sạch sẽ, ngăn nắp. Ở truyện Bùi Cầm Hổ (số 79) có mô-típ nhân vật chính lý giải ñược vụ án oan ức về nồi cháo lươn giết chồng, hay là ở

truyện Rắn báo oán (số 158), có hình tượng con tinh rắn báo thù ñến mấy ñời, v.v... những mô-típ và hình tượng này ñều ñã có bóng dáng trong tịch cổ Trung-quốc, có thể truyện của Việt-nam chịu ảnh hưởng từ ñấy . Trong ñiều kiện yếu tố

1429

https://thuviensach.vn

vay mượn chỉ ñóng vai trò phối thuộc không làm rạn vỡ cốt truyện gốc, các loại truyện có vay mượn chút ít như thế vẫn thuộc loại truyện có nguồn gốc bản ñịa.

4. Dạng cuối cùng là tiểu loại thế sự có nguồn gốc bản ñịa. Về số lượng, dạng này cũng phong phú không kém gì tiểu loại lịch sử; về ñề tài có lẽ còn phong phú hơn. Môi trường sinh hoạt cổ truyền của dân tộc thực ra không lấy gì làm ña dạng, tâm lý xã hội của cổ tích dân tộc lại thường lảng tránh các ñề tài gay cấn, ly kỳ, dù vậy truyện cổ tích thế sự vẫn là sự tích lũy dần dà ñủ mọi loại ñề tài ñã từng có mặt trên nhiều chặng ñường lịch sử mà các hình thái xã hội Việt-nam ñã trải qua. Mỗi ñề tài chỉ có tính chất ñặc trưng cho một kiểu quan hệ nào ñấy mà thôi, nhưng dồn góp lại cũng ñã có ñược một bộ mặt nhiều vẻ.

Cũng vì lý do này, nói ñến tiểu loại cổ tích thế sự mang sắc thái bản ñịa, chúng tôi quan tâm ñến khả năng ñi tìm thời ñiểm xuất hiện của chúng trong lịch sử.

Căn cứ ñể tìm kiếm hẳn là không ngoài một số tiêu chí xã hội học. Ví dụ truyện Sự tích dưa hấu (số 1) có nói ñến việc mua bán gia nô, phải chăng gắn bó với thời kỳ tồn tại của chế ñộ nô tỳ; truyện Hoàng Tín hầu (số 162) liên quan ñến chế ñộ ñiền trang thái ấp, cả hai ñều có mốc niên ñại từ Lê sơ trở về trước. Còn truyện Chưa ñỗ ông nghè ñã ñe hàng tổng (số 52) không thể ra ñời trước thế kỷ

XV, bởi lẽ chỉ từ Lê Thánh Tông trở ñi, triều ñình phong kiến mới ñịnh ra một tiêu chuẩn hết sức ñặc biệt ñể ưu ñãi những người có học vị trong các ñại khoa.

Nếu truyện Chàng ngốc ñược kiện (số 108) có thể tạm cho là vào khoảng cùng thời với những truyện ñại loại như Cây tre trăm ñốt... trong ñó tác giả dân gian bênh vực những anh nông dân khờ khạo, ngốc nghếch, thì truyện Chàng Ngốc học khôn (số 189) lại phải lùi xuống thời kỳ Hán học thịnh hành, vì trong truyện này có những câu chữ Hán ñã ñược quần chúng quen dùng như là những khẩu ñầu ngữ, v.v... Hơn nữa, truyện này còn phản ánh thời kỳ luật pháp phong kiến ñã có những quy ñịnh hết sức chặt chẽ ñối với vấn ñề hôn nhân và gia ñình, vì thế, trước một anh ngốc ñặc, gia ñình vợ Ngốc ñành dẹp bỏ mưu toan gả bán con cho người khác.

Nhiều truyện cổ tích thế sự có thể cho phép phỏng ñoán một cách tương ñối chắc chắn thời ñiểm ra ñời muộn màng của chúng, do màu sắc cổ - một ñặc trưng của loại hình cổ tích - cũng như do kết cấu cổ truyền của một truyện kể, ñã bị vi phạm. Truyện Bà lớn ñười ươi (số 91) ñúng ra chỉ có thể xuất hiện vào thời kỳ kinh tế hàng hóa phát triển, khoảng cuối thế kỷ XVIII ñầu thế kỷ XIX. Phạm Đình Hổ - tác giả Vũ trung tùy bút - sống vào thời ñó có cung cấp cho ta một dị

bản. Thời kỳ này ở Thăng-long, công thương nghiệp có cơ thịnh ñạt, dân số

ñông ñúc, ñó là bối cảnh hoạt ñộng thuận lợi cho những tổ chức của bọn lưu manh. Nếu cốt truyện Lưu Bình - Dương Lễ ra ñời muộn nhất là gần với thời kỳ

nữ sĩ họ Đoàn viết Tùng bách thuyết thoại - một dị bản của Lưu Bình - Dương Lễ - thì một dị bản khác nữa của nó, cốt truyện Trọng nghĩa khinh tài phải ra ñời muộn hơn nhiều, vì rõ ràng nó mang dáng dấp sinh hoạt cận ñại. Truyện Cái vết 1430

https://thuviensach.vn

ñỏ trên má công nương (số 188), Hai bảy mười ba (số 201) cũng có thể xuất hiện khá muộn, vì một mặt kết cấu nghệ thuật quá mới, mặt khác chế ñộ phong kiến mà truyện phản ánh tuy vẫn còn sức mạnh nhưng sự phản ứng ñối với nó lại còn mạnh hơn và quyết liệt hơn, mặc dù mâu thuẫn chỉ diễn ra trong nội bộ gia ñình.

*

* *

Trong cuộc hành trình của các dân tộc vào vũ ñài lịch sử, Việt-nam ñã góp mặt khá sớm bằng nhiều kỳ công dựng nước và giữ nước. Điều kiện thiên nhiên vùng nhiệt ñới làm cho mỗi bước phát triển của dân tộc có những thuận lợi và khó khăn nhất ñịnh. Đó là một quá trình phấn ñấu gian nan, quyết liệt và trường kỳ nhằm chiến thắng mọi trở ngại thiên nhiên, ñẩy lùi mọi nguy cơ ñồng hóa và

"thực dân hóa", giành bằng ñược cơm áo và ñộc lập tự do, xây dựng cho mình một nền văn hóa riêng biệt ở một góc Đông nam châu Á. Điều ñó là hiển nhiên, vì những gì còn ñể lại dấu vết từ lòng ñất, hoặc còn ñược chép trong thư tịch, ñều ñã chứng thực.

Tuy nhiên, một số người trước ñây chỉ biết nhìn một cách cận thị vào những hoạt ñộng chính trị, văn hóa chính thống của nhà nước quân chủ, nghĩ rằng văn hóa Việt-nam chẳng qua là bản sao lại của văn hóa Hán mà thôi. Một số người khác tầm nhìn có rộng rãi hơn nhưng cũng không kém phần hình thức khi cho rằng Việt-nam - một trong ba nước Đông-dương - có vị trí nằm giữa ngã ba ñường của các dân tộc, vốn là nơi ñụng ñầu của hai nền văn minh lớn thế giới: Ấn-ñộ và Trung-quốc, nên ñã là nơi trộn lẫn bao nhiêu nhân chủng cũng như thu hút bao nhiêu nguồn văn hóa khác nhau mà thành của mình. Đã vậy thì ở ñó làm gì có một nền văn hóa ñộc lập, cũng làm gì có một chủng tộc riêng biệt?

Những ý kiến nông nổi nói trên dần dần ñã bị thực tiễn khoa học bác bỏ. Và tới nay, không phải ít những công trình nghiên cứu của những khoa học gia tên tuổi quốc tế, bao gồm nhiều chuyên nghành: sử học, văn học, chính trị, quân sự, xã hội học... ñã ñưa ra nhiều "thiết chứng" xác nhận bản sắc ñặc thù của văn hóa Việt-nam, một nền văn hóa không phải mới xuất hiện gần ñây và mang từ ñâu ñến mà là một nền văn hóa bản ñịa, tồn tại từ lâu, và ñược kế thừa, tiếp nối ngay trên mảnh ñất này.

Dĩ nhiên không ai phủ nhận mảnh ñất Việt-nam vốn nằm ở ngã ba ñường, ñiểm nút của nhiều mối giao tiếp phức hợp, do ñó không tránh khỏi giữa nhiều tộc người ñã có sự chiếu ứng, bồi ñắp lẫn nhau. Nhưng hẳn cũng không ai bác bỏ là trong số những tộc người cư trú trên lãnh thổ Việt-nam xưa kia, tộc người 1431

https://thuviensach.vn

Lạc-việt ñã sớm có trình ñộ phát triển cao và khả năng tích hợp và dung hòa mạnh mẽ. Nhờ ñó mà từ xa xưa, trên ñất nước Văn-lang lịch sử ñã dần dần hình thành nền văn hóa tổng hợp của các cộng ñồng cư dân phương Nam với chiều hướng ngày càng hội tụ, nền văn hóa này cũng có những ñóng góp nhất ñịnh vào văn minh chung của loài người.

Trong giai ñoạn phong kiến hóa, ñiều kiện lịch sử ñã ñặt văn hóa Việt-nam vào trong khu vực của nền văn hóa Hán. Ảnh hưởng nhiều mặt của văn hóa Hán ñối với văn hóa chúng ta cũng là bình thường.

Nhưng nếu thừa nhận một cách thực tế rằng bộ phận sống ñộng nhất, nằm chìm khuất trong bề sâu tâm hồn, cốt tính con người Việt-nam là văn hóa dân gian, thì ñiều cũng khá lạ lùng là chính bộ phận này của văn hóa dân tộc lại ít chịu những áp lực "ngoại nhập" cưỡng chế hơn cả; không những thế, ñấy còn là môi trường lý tưởng ñể "thanh lọc", "hóa giải" mọi sự pha trộn sống sượng của các yếu tố văn hóa bên ngoài.

Vào các thời kỳ nền văn tự khối vuông còn ñược sử dụng như một công cụ

ngôn ngữ chính thống, sự sáng tạo văn học viết trước sau chỉ giới hạn trong dòng văn học bác học của nho sĩ trí thức và quý tộc phong kiến. Quần chúng nhân dân từ Nam chí Bắc vẫn sáng tác một cách nôm na bằng các thể loại văn học truyền thống vốn phổ cập từ lâu trước khi khai sinh ra nền văn học viết, và lưu truyền cho nhau bằng phương tiện duy nhất có thể có ñối với mình: nghìn năm "bia miệng" vẫn còn... và trong kho "bia miệng" ñó, thì các loại hình tự sự, ñặc biệt là truvện cổ tích, bao giờ cũng là bộ phận quan trọng hàng ñầu, vì nó là một hình thức phát triển cao của ý thức nghệ thuật, ý thức thẩm mỹ của dân tộc.

Mặc dù chỉ lưu hành bằng con ñường truyền miệng, nó lan truvền rất nhanh chóng, ñược mọi thế hệ người Việt ñời này, ñời khác, thuộc mọi lứa tuổi và mọi tầng lớp xã hội khác nhau ñón nhận, thích thú. Có thể nói loại hình cổ tích, từ

sáng tác ñến ứng diễn, ñã xóa bỏ trong khoảnh khắc những sự cách bức nghiêm mật ñể tạo nên những mối giao cảm, làm cho không khí tinh thần của xã hội có mặt nào ñó trở nên cân bằng.

Từ ñời này qua ñời khác, kho tàng truyện cổ tích Việt-nam còn thu hút rất nhiều nguồn truyện, "biển truyện" của các dân tộc anh em và các dân tộc gần xa.

Giao lưu văn hóa vốn là hành ñộng tự nhiên của xã hội loài người, vì thế sự di chuyển của truyện cổ tích cũng là hiện tượng thông thường trên thế giới. Một số

truyện thần kỳ chịu ảnh hưởng từ phía Ấn-ñộ, một số khác tiếp thu từ phía Trung-quốc, nhưng nhiều trường hợp ñã ñược tái tạo thành những truyện mới khỏe mạnh hơn, phù hợp với tâm tính dân tộc hơn.

Rõ ràng, trong hàng nghìn năm bền bỉ phấn ñấu xây dựng cho mình một nền văn hóa riêng, chỉ ñứng về phương diện cổ tích, con người Việt-nam - người 1432

https://thuviensach.vn

bình dân Việt-nam - ñã không tự co lập mình với xung quanh, với cái mặc cảm cho rằng chỉ mình mới là tài nhất, như cách nghĩ của những lực lượng thống trị

cực quyền xưa nay trong lịch sử. Con người ấy luôn luôn biết thâu thái dung nạp những tư tưởng khác với nó, biết thừa hưởng mọi thành quả tốt ñạp của nhân loại, và cũng biết "tái chế" những thành quả ấy ñể trả lại cho nhân loại cái phần ñích thực của riêng mình.

Trước cả một gia tài bộn bề phong phú của cổ tích nhân loại, như hình ảnh lão cự phú Thạch Sùng, người bình dân Việt-nam chỉ ñem thêm vào một chiếc "mẻ

kho" cũng ñủ làm cho thế giới cổ tích nhân loại có thêm một nụ cười hài hước trong trẻo và thâm thúy.

Trước vô vàn hình tượng thần kỳ tài ba siêu việt, phép thuật vô biên của cổ

tích nhân loại, như hình ảnh những chàng dũng sĩ chém chằn tinh, diệt dại bàng mà thế giới ai ai cũng sợ phục, người bình dân Việt-nam chỉ tặng thêm cho chàng một chiếc ñàn ñộc huyền nhỏ bé, và thế là chàng có ñược một kho báu âm thanh dịu ngọt bên trong, như một nỗi nhớ nhung khắc khoải, làm cho trái tim cô công chúa ngọc ngà phải thổn thức, và quân ñội 18 nước chư hầu ñành lui binh.

Và hãy thử tưởng tượng xem, bao giờ trên thế gian này không còn nữa những vị hoàng ñế "thiên triều" nham hiểm, quyền uy, ñể cho những chàng Lê Như Hổ

chỉ có mỗi một tài "ăn" khỏi cần nhận lời thách ñố khó khăn ăn gọn "cỗ ñầu người" hóc hiểm? Bao giờ không còn nữa những chàng Phạm Đình Trọng chữ

nghĩa ñầy túi mà trước quyền lực tỏ ra khúm núm, ñể cho những chàng Nguyễn Hữu Cầu thôi không phải ước mơ vùng vẫy ñôi cánh tự do "Phá vòng vây bạn với kim ô"? Bao giờ không còn nữa những tập ñoàn "bảy thằng ác nghiệt" nham hiểm, ñộc tài, ñể người dân lành khỏi mỏi mắt trông chờ một Hoàng Tín Hầu ñại diện cho sự công minh của luật pháp? Truyện cổ tích Việt-nam là như vậy ñấy, rất chung mà rất riêng, rất xưa mà rất mới. Truyện cổ tích - một lời mời gọi ñầy ắp tính hiện ñại.

1433

https://thuviensach.vn

LỜI SAU SÁCH

Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam ñến ñây là trọn bộ gom tất cả năm tập.

Sở dĩ tập cuối công bố có phần muộn là vì sau ngày Bắc Nam thống nhất, chlúng tôi thấy cần tìm tòi thêm ít nhiều những truyện cổ lưu hành tại nửa nước phía Nam, hy vọng không bỏ sót những hòn ngọc quý trong di sản lâu ñời của dân tộc.

Cuối bộ sách này còn có Sách dẫn các tên nhân vật, ñề tài, mô-típ, song hiện nay vì giấy in khó khăn nên xin tạm gác lại, sau này có ñiều kiện sẽ ñưa vào trong một lần in ñầy ñủ.

Trong thời gian ngót 30 năm (nếu kể thêm lao ñộng quá khứ của người thân trong gia ñình thì dễ ñến ngót 40 năm), chúng tôi sẽ không bao giờ quên sự giúp ñỡ, ñóng góp của các bạn xa gần. Bằng tấm lòng thân ái, nhiều người ñã mách cho, hoặc gửi ñến cho những ý kiến, lời khích lệ và chủ yếu là những tài liệu quý báu. Sự giúp ñỡ, ñóng góp này cũng là một quá trình ngày một thêm dày nặng.

Có thể nói, bộ sách nếu ñáng ñược coi là một loại kho tàng thì không phải chỉ có công sức của một người, một nhà1 , mà còn chất nặng công sức của bao nhiêu con người rải rác ở nhiều ñịa phương trên ñất nước.

Một lần nữa, xin ñặt ở cuối bộ sách này một lời cám ơn chung trân trọng.

Hà-nội, ngày 6 tháng I năm 1982

NGUYỄN ĐỔNG CHI

(HẾT TẬP V)

1 Đặc biệt ở ñây có sự ñóng góp của vợ tôi, Đoàn Thị Tịnh, trong công việc sưu tầm, và con tôi, Nguyễn Huệ Chi, trong việc cùng tôi hoàn thiện phần Nghiên cứu và phần Tổng luận.

1434

https://thuviensach.vn

THƯ MỤC THAM KHẢO

Những sách báo, tài liệu kê dưới ñây không phải thuộc một tổng thư mục chuyên ñề về truyền thuyết cổ tích. Nó chỉ bao gồm những thư tịch nào mà bộ

sách này có sử dụng, hay nếu không cũng ít nhiều liên quan (hoặc phần truyện chính, hoặc phần khảo dị, hoặc phần nghiên cứu, v. v...)

Sách báo của các nước trên thế giới kể truyện cổ tích, truyền thuyết hoặc ñề

cập ñến cổ tích truyền thuyết thì nhiều ñến khó lòng tính xuể. Song ở ñây, chúng tôi chú ý thu thập trước hết những truyện cổ tích truyền thuyết của Việt-nam và của các dân tộc anh em trong Tổ quốc Việt-nam, rộng ra nữa là các dân tộc trên bán ñảo Đông-dương. Đó là công sức ñóng góp của những nhà sưu tầm nghiên cứu thời cổ và chủ yếu là thời cận hiện ñại. Vì vậy trong bảng thư mục tham khảo này, phần sách báo quốc văn và Pháp văn chiếm số lượng nhiều nhất.

Những tác phẩm trong nước hoặc ngoài nước, nghiên cứu hoặc sưu tầm ñều ñược sắp xếp theo trật tự a b c tên tác giả (sách nào không có tên tác giả thì dựa vào tên sách) mà không phân loại, nếu là tên tác giả hoặc tên sách nước ngoài cũng không phiên âm hoặc dịch nghĩa như ở các chú thích dưới các truyện, trừ

một số cá biệt, cốt ñể bạn ñọc tiện tra tìm. Những vần d tiếng Pháp sẽ xếp tiếp sau vần ñ tiếng Việt.

Sau phần tác phẩm, chúng tôi có lập một bảng riêng kê tên các báo chí (chỉ

những báo chí nào có tài liệu sử dụng vài ba lần trở lên, một số báo chí có chữ

tắt) và một bảng kê tên các tài liệu hán nôm hoặc quốc ngữ chưa in hoặc chưa phiên dịch (trong ñó có cả những tài liệu do một số bạn có lòng yêu cung cấp).

Một số chữ viết tắt trong Thư mục:

H: Hà-nội

P: Paris

S: Sài-gòn

q: quyển

t: tập, tome

tr. : trang

Ed. : Nhà xuất bản

Nxb. : Nhà xuất bản

Imp. : Nhà in

1435

https://thuviensach.vn

Lib. : Hiệu sách

x. : xem

xb. : xuất bản

1436

https://thuviensach.vn

I. SÁCH VÀ BÀI

AARNE (A.), THOMPSON (S.) - Types of the Folktale in World literature

- FFC, số 74, Helsinki, 1923.

ARCHAIMBAULT (CH.) - Le cycle de Nang Oua - Nang Malong et son substrat sociologique - FA, số 170 (1961).

ARNOUX - Contes annamites: La belle - mère qui accuse sa bru. L'habile tailleur - RI, 1974.

AULNOY (Comtesse d' ) - Contes des fées - 1698.

AYMONIER (E.) - Littérature cambodgienne (textes traduits pour la première fois) - P, 1877.

- Légendes historiques des Chams - ER, số 32, 1890.

B.(T.K.O.) - Conte annamite. Les quatre jeunes filles qui veulent épouser un fils du roi - RI, số 2, 1904.

Ba túi chuyện (Tập truyện cổ tích) - Nxb. Kim ñồng, H, 1960.

BẠCH LAN (L.T.) - Vietnamese legends - Kim lai ấn quán, S, 1958.

Bản quốc dị văn lục - Sách hán chép tay (A. 3178).

BÀNG THÚC LONG, GIÀNG MI SẢI - Tình yêu Nùng Phai và Chọi với vua (Truyện cổ tích dân tộc Mông) - Nxb. Phổ thông, H, 1957.

BÀNG THÚC LONG - Nux Mfleiz (Nùng Phai). Tập truyện cổ tích miền núi

- Nxb. Dân tộc, H, 1962.

Bao Công kỳ án 包 公 奇 案 (Trần Văn Bình dịch) - Tín ñức thư xã, S, 1954.

BARTHÉLEMY (A.) Histoire du roi Naaman (Conte arabe dans l' idiome vulgaire de Syrie) - JA, 8è série, t. X, 1887.

BARTHÉLEMY (Marquis de) - Mon vieil Annam (Ses hommes, contes et récits) - Challamel, P, 1927.

BASSET (R.) - Folklore d'Éthiopie - Revue d' Ethnographie et de sociologie, t. II, 1911.

- Les contes indiens et orientaux dans la littérature chinoise - RTP, VII -

1912.

- Contes et légendes de l'Extrême-Orient - RTP, 1920 và RETP, t. I, 1920.

- Contes et légendes de la Grèce Ancienne - RETP, t. I. 1920 - 21.

1437

https://thuviensach.vn

- Mille et un contes, récits et légendes arabes - Maisonneuve frères, P, 1927.

BAYARD (J.P.) - Histoire des légendes - Presses universitaires de France, P, 1961.

BERMAN (L.) - Contes du Talmud (choisis et transcrits de l' hébreu) -

Rieder, P, 1927.

BERNARD (S.) - Quelques aspects de la chance dans les contes populaires du Cambodge - BSEI, t. XXVII, số 3, 1952.

BERNARD (S.), THIERRY - Notes de littérature populaire comparée.

BSEI, t. XXVIII, số 1, 1953.

BÌNH THANH - Đôi mắt lại sáng (Cổ tích Mèo). Ở hiền gặp tiên - NCVH, H, số 11, 1960.

BITARD (P.) - Essai sur la satire sociale dans la littérature du Cambodge -

BSEI, t. XXVI, số 2, 1951.

BONIFACY (A.) - Contes populaires des Mans du Tonkin- BEFEO, t. II, q.3, 1902.

- Contes Thổ recueillis sur les bords de la rivière Claire - RI, III - 1905.

- La légende de Tsun, d'après les Mans Quần Cộc - RI, XII - 1905.

- Légendes indochinoises. Le pèlerin, conte annamite - Revue des Troupes coloniales, I, 1907.

- Légendes indochinoises. Le pieux orphelin, conte Thổ - Revue des Troupes coloniales, II, 1907.

- Fragilité de la vertu des femmes, conte Man - Revue des Troupes coloniales, II, 1907.

- Cinq cents contes et apologues extraits du Tripikata chinois (4 t.) - E.

Leroux, P, 1910.

- Traduction. Contes et légendes du Bouddhisme chinois - P. 1921.

CHÉON (A.) - Légende tonkinoise. Pourquoi le chant du Grillon est-il si plaintif à la venue de l'Automne? - BSEI, q.2, 1890.

- Chuyện anh xứ Đông với anh xứ Nam (Conte annamite) - H, 1898.

- Recueil des compositions données aux Examens de la langue annamite et de caractères chinois au Tonkin - F. H. Schneider, H, 1899.

- Recueil de onze textes annamites originaux - F. H. Schneider, H, 1901.

- Recueil de six textes annamites - F. H. Schneider, H, 1902.

1438

https://thuviensach.vn

- Recueil de textes nouveaux (Faisant suite au cours de langue annamite) - F.

H. Schneider, H, 1903.

- Recueil de cent textes annamites (Annotés et traduits et faisant suite au cours d' Annamite) (2è éd.) - F. H. Schneider, H, 1905.

CHỈ QUA THỊ - Mưu ñàn bà (Truyện ngắn Ba-tư) - Nhà sách Thăng-long, H, 1953.

Chiếc nhẫn thần (Tập truyện cổ tích) - Nxb. Kim Đồng, H, 1960.

CHIVAS - BARON (CH.) - Contes et légendes de l'Annam - Challamel, P, 1917.

CHU NGỌC CHỈ - Chuyện Trương Chi - Nhà sách Thụy Ký, H, 1928.

Chuyện trẻ con của Ch. Perrault tiên sinh (Les contes de Perrault traduit par Nguyễn Văn Vĩnh) - H, 1928.

Con bò biết bay (Truyện cổ tích Ấn-ñộ) - Nxb. Kim Đồng, H, 1959.

Con ngựa vàng - Nxb. Khu tự trị Việt-bắc, Thái-nguyên, 1960.

Conte d'Aboukir et d'Abousir (Texte arabe et traduction par J. Richet) -

Alger, 1876.

Contes chinois (Traduits par Panking et Kou Hong-ming) - La Politique de Pékin, Pékin, 1924.

Contes chinois de Ye Cheng-tao - Ed. en langues étrangères, Pékin, 1960.

(Les) contes du Perroquet. Texte persan publié et traduit pour la première fois en français par L. Bogdanoi, I - P. Geuthner, P, 1927.

(Les) contes du vieux Japon (Traduits par J. Dautremer) - publiés par T.

Hasegawa, Tokyo.

COSQUIN (E.) - L'origine des contes populaires européens et les théories de M. Lang - Bibliothèque des Annales économiques, P, 1891.

- Les contes populaires et leur origine (Dernier état de la question) - Lib.

Bouillon, P, 1895.

- Fantaisies biblico-mythologiques d'un chef d'école (M. Edouard Stucken et le folklore) - V. Lecoffre, P, 1905.

- Le lait de la mère et le coffre flottant (Légendes, contes et mythes comparés à propos d' une légende historique musulmane de Java) - P, 1908.

- Le conte du chat et de la chandelle (Dans l' Europe du Moyen-âge et en Orient) - H. Champion, P, 1912.

1439

https://thuviensach.vn

- Les Mongols et leur prétendu rôle dans la transmission des contes indiens vers l'Occident européen - Clouzot, Niort, 1913.

- Contes populaires de Lorraine (Comparés avec les contes des autres provinces de France et des pays étrangers) I. II - F. Vieweg, P, 1915.

- Un épisode d'un évangile syriaque et les contes de l'lnde - Revue biblique de l' École pratique d' Études bibliques, P, I-IV - 1919.

- Les contes indiens et l'Occident - H. Champion, P, 1922.

- Études folkloriques (Recherches sur les migrations des contes populaires et leur point de départ) - H. Champion, P, 1922.

COX (Miss MARIAN) - Cinderella - Londres, 1893.

Cổ tích miền núi - x. TRƯÒNG SƯ PHẠM MIỀN NÚI.

CÔNG THÀNH (sao lục) - Chuyện tiếu lâm và cổ tích, I, II - Phạm Văn Mạnh xb, Gia-ñịnh, 1950.

CỦA (PAULUS) - Chuyện giải buồn. Rút trong các sách hay (in lần thứ tư) -

Imp. Commerciale, S, 1904.

- Tiếp theo chuyện giải buồn - Bản in nhà hàng, S, 1886.

Dã sử 野 史 - Sách hán chép tay (A. 1303).

Dã sử 野 史 (bản dịch Hồ Đắc Ý) - Trung tâm học liệu, S, 1968.

Dân gian văn nghệ tuyển tập 民 間 聞 藝 選 集 - Nhân dân văn học xb. xã, Bắc-kinh.

[Nam-hải] dị văn [南 海] 異 聞 - Sách hán chép tay (phụ trong Lĩnh-nam chích quái) (VHv. 1266).

DOÃN THANH, LÊ TRUNG VŨ - Truyện cổ Dao - Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1978.

DOÃN THANH, PHAN ĐĂNG NHẬT - Truyện khèn chàng Phờ-lay -

NCVH, H, số 8, 1962.

DOÃN THANH, THƯƠNG NGUYỄN, HOÀNG THAO - Truyện cổ dân tộc

Mèo - Nxb. Văn học, H, 1963.

Dũng sĩ Ha-ba-na (Tập truyện cổ tích dân gian của nhiều nước) - Nxb. Kim Đồng, H, 1964.

DUY CƯƠNG - Chàng kỵ mã nhái (Truyện cổ tích chọn lọc) - Nxb. Phổ

thông, H, 1957.

1440

https://thuviensach.vn

- Tham thì thâm, Cây bút thần, Thầy Tôn Quả, Mưu thần (Truyện cổ tích)

- Nxb. Phổ thông, H, 1957.

DUY CƯƠNG, THỤC ĐOAN - Gà ñắt hơn trâu - Nxb. Kim Đồng, H, 1958.

Dưa vàng ñậu bạc - Tập truyện dân gian Trung-quốc (Trần Hải và Lê Bầu phỏng dịch) - Nxb. Kim Đồng, H, 1962.

DƯƠNG ĐÌNH KHUÊ - Vài nhận xét về loại truyện dị thường của Tây phương và Việt-nam - BK, S, số 322, 323, 1970.

ĐA-VLE-XTỐP (K.X. DAVLESTOV) - Sáng tác dân gian là một loại hình nghệ thuật - Nxb. Khoa học, Mát-xcơ-va, 1966.

Đại Nam kỳ truyện 大 南 奇 傳 - Sách hán chép tay (A. 229).

ĐÀO QUẢN, TRƯÒNG SƠN, ĐINH VĂN THÀNH - Vỏ quýt chưa dày -

Nxb. Phổ thông, H, 1958.

ĐÀO TỬ CHÍ, ĐINH VĂN THÀNH - Cô gái thứ mười (truyện cổ tích của ñồng bào Re và Tây-nguyên) - Nxb. Kim Đồng, H, 1957.

ĐÀO [VĂN] TIẾN - Sự tích "sáo ôi" hay là truyện chàng Khun Lồ và nàng U Tiêm - NCVH, H, số 9, 1962.

- Chú Cuội (truyện dân gian Mường) - NCVH, H, số 5, 1961.

ĐÀO VŨ - Nhị Lang bắt mặt trời (Truyện cổ tích Trung-quốc) - Nxb. Kim Đồng, H, 1957.

ĐẶNG LÊ NGHI - Chàng nhái Kiển Tiên thơ (Bổn cũ soạn lại) - Nhà sách Phát Toán, S, 1910.

- Con Tấm con Cám thơ (Bổn cũ soạn lại) - Nhà sách Phát Toán, S, 1911.

ĐẶNG MINH LƯƠNG, TRẦN DŨNG - Sự tích con gà rừng (Tập truyện cổ

tích miền núi) - Nxb. Kim Đồng, H, 1959.

ĐINH GIA KHÁNH - Qua việc nghiên cứu danh từ riêng trong một số

truyện cổ tích - NCVH, H, số 3, 1962.

- Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám -

Nxb. Văn Học, H, 1968.

ĐINH GIA KHÁNH, CHU XUÂN DIÊN - Văn học dân gian I, II (Giáo trình lịch sử văn học Việt-nam) - Nxb. Đại học và trung học chuyên nghiệp, H, 1972 - 73.

[ĐINH TÚ] - Thiên lôi bị ñòn (Truyện cổ tích Việt-nam) - Nxb. Nguyễn Du, H, 1957.

1441

https://thuviensach.vn

ĐINH TÚ - Cô gái ñẹp lấy chồng rắn (Truyện cổ tích các nước) - Nxb.

Nguyễn Du, H, 1957.

- Chuột biến thành người (Truyện cổ tích) - Nxb. Nguyễn Du, H. 1958

- Truyện cổ tích Diến-ñiện - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

- Truyện cổ tích Nam-dương - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

- Truyện cổ tích Mã-lai - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

- Truyện cổ tích nước Lào - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

ĐINH VĂN THÀNH - Truyện cổ tích Tây-nguyên - Nxb. Nguyễn Du, H, 1957.

- Ú và Cao (Cổ tích Tây-nguyên) - NCVH, H, số 10. 1960.

- Tu-cờ-rơm (Dân tộc Cor - Văn nghệ, H, số 45, 1961.

- Chuyện chàng gãy cưa (Cổ tích Chiêm-thành) - NCVH, H, số 6, 1961.

ĐOÀN CÔNG HOẠT - Truyền thuyết Sơn tinh Thủy tinh ở vùng núi Ba-vì - Tập san Văn hóa Hà-tây, VII - 1969.

(HỒNG HÀ phu nhân) ĐOÀN [THỊ ĐIỂM] 紅 霞 夫 人 鍛 [氏 點] - Truyền

kỳ tân phả傳 奇 新 譜 - Lạc Thiện ñường tàng bản, Gia Long 10 [1811].

(HỒNG HÀ nữ sĩ) ĐOÀN THỊ ĐIỂM 紅 霞 夫 人 鍛 氏 點 - Truyền kỳ tân

phả 傳 奇 新 譜 (Ngô Lập Chi, Trần Văn Giáp dịch và chú) - Nxb. Giáo dục, H, 1962.

ĐỖ HÀO ĐÌNH - Bàn về truyện cổ An-nam ta - NP, số 46, 1921.

ĐỖ THẬN - Une version annamite du conte de Cendrillon - BEFEO, t.VII số 1-2, 1907.

ĐỖ THIỆN - Chú thỏ tinh khôn (Dân tộc Khơ-me) - Văn nghệ, H, số 45, 1961.

ĐỖ THIỆN, NGỌC ANH, ĐINH VĂN THÀNH - Truyện cổ Tây nguyên -

Nxb. Văn Hóa (Viện Văn học), H, 1961.

ĐỨC HÙNG, PHÙ NINH - Truyện cổ tích (Nàng Ái Kao) - Ty thông tin văn hóa Tuyên-quang, 1974.

Đường nhân tiểu thuyết 唐 人 小 説 (Bành Trạch, Uông Quốc, Viên Tịch Cường hiệu lục) - Cổ ñiển văn học xb. xã, Thượng-hải, 1955.

DANDOUAU (A.) - Contes populaires des Salalava et des Tsimihety de la région d'Anslalava - J. Carbonel, Alger, 1922.

DAUDIN (P.) - Récits populaires Yunnanais - BSEI, t. X, số 4, 1935.

1442

https://thuviensach.vn

DE GROOT (J.J.M.) - Les fêtes annuellement célébrées à Emoui (Amoy) -

Annales du Musée Guimet, t. IIe, E. Leroux, P, 1886.

DECOURDEMANCHE (J.A) - Les ruses des femmes (Mikrizenan) et extrait du Plaisir après la peine Feredj bad chiddch (Traduits du Turc) - E.

Leroux, P, 1896.

- Les plaisanteries de Nasr-Eddin Hodja (Traduits du Turc), seconde éd.

augmentation des Naïvetés du Karacouch - E. Leroux, P, 1908.

DEGEORGE (P. J. B.) - Légendes des Tay, Annam - Anthropos XVI -XVII, 1921 - 22; XVIII - XIX, 1923 - 24; XX, 1925.

DELARUE (P.) - Những ñặc tính của truyện dân gian Pháp - Bản dịch ñánh máy Viện Văn học.

DELARUE (P.), TENEZE (M.L.) - Le conte populaire français (Catalogue raisonné des versions de France et des pays de langue française d' outremer, Canada, Louisane, Ilots francais des États Unis, Antilles françaises, Haỉti, Ile Maurice, La Réunion) I, II - GP. Maisonneuve et Larose, P, [1964].

DE ROCHEMONTEIX (M.) - Contes du Sous et de l'oasis de Tafilelt (Maroc) - JA, 8è série, t.XIII, 1889.

DEROMPS (M.) - Les vingt cinq récits du mauvais génie (Traduits de l' hindi) - Geuthner, P, 1912.

DES MICHELS (ABEL) - Huit contes en langue cochin-chinoise -

Maisonneuve et Cie, P, 1869.

- Truyện chơi văn chương. Chrestomathie Cochinchinoise (recueil de textes annamites) - Maisonneuve et Cie, P, 1872.

- Quelques contes annamites traduits, nouveaux mélanges orientaux (Publiés par les professeurs de l' École des langues orientales vivantes) số 7, 1886.

- Chuyện ñời xưa. Contes plaisants annamites (Traduits en français pour la première fois) - E. Leroux, P, 1888.

DESPARMET (J.) - Conte Maure (Recueillis à Blida) - RTP, 1918; RETP, t.

II, 1921.

DESPIERRE (R.) - La légende de la tortue d'or et de la cité de Cổ-loa -

Sud-Est, số 13, VI - 1950.

DEVEZE (G.) - Le Bãitãl Paccĩsĩ - Le Muséum, t. XI, XII, 1892 - 93.

DEVI (SHOVONA) - The Orient Pearls, Indian Folklore - London, 1915.

DEYDIER (H.) - À propos d' un conte Mường - BSEI, t. XXIV, số 1, 1949.

1443

https://thuviensach.vn

DOURNES (J.) - Le maître des Eaux (Conte montagnard Srê) - FA, số 9, XII

- 1953.

DULAC (H.) - Contes Arabes en dialecte de la Haute Égypte - JA, 8è série, t. V, 1885.

DUMÉZIL (G.) - Contes Lazes - Institut d' Ethnologie, P, 1937.

DUMOUTIER (G.) - Le lac de l'épée et la montagne de jade - L' Avenir du Tonkin, H, số 65-67, IX - 1887.

- Légendes et traditions du Tonkin et de l'Annam - Revue de l' histoire des Religions, t. XVIII, số 2, 1888.

- Choix de légendes historiques de l'Annam et du Tonkin - Revue d' Ethnographie, t. VIII, 1889.

- Folklore tonkinois - RTP. t. VIII, 1892.

- Une cendrillon annamite (Extrait de l' Archivio per lo Studio delle tradizione populari) - Palerme, 1893.

- Folklore sino-annamite - RI, 1907 - 08.

- Essai sur les Tonkinois - IDEO, H, Hải-phòng, 1908.

- La géomancie chez les Annamites - RI, t. XXI, số 3, III - 1914.

EBERKHARD (W.) - Các kiểu truyện cổ tích Trung-quốc - Helsinki, 1937, FFC, số 120.

FEER (M.) - Le Chaddanta - Jâtaka - JA, 9è série, t. V, 1895.

- Études cambodgiennes. La collection Hennecart de la bibliothèque nationale - JA 7è série, t. IX, 1877.

FERRAND (G.) - Contes populaires malgaches - P, 1893.

FINOT (L.) - Recherches sur la littérature Laotienne - BEFEO, t.XVII, số

5. 1917.

FOUJITA - Légendes japonaises (Recueillies et illustrées) - Ed. de l' Abeille d' or, P, 1922.

FRAZER (J.G.) - L'origine magique de la royauté - Paul Hyacintha Layson, P, 1920.

- Le trésor légendaire de l'humanité. Feuilles détachées du Rameau d' or par Laddy Frazer - Rieder, P, 1925.

FREY (CI) - Les Égyptiens préhistoriques identifiés avec les Annamites -

P, 1905.

1444

https://thuviensach.vn

FUKUJIRO WAKATSUKI - Légendes Japonaises (3è éd.) - Ancienne lib. G.

Duplet et J. Desvigne et Cie. successeurs (1923).

Gà ñắt hơn trâu - x. DUY CƯƠNG.

GARINE - Contes Coréens (Adaptation française de Serge Persky) Lib.

Delagrave, P, 1925.

GÉNIBREL (F) - Truyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết (Fable et légende annamite encore inédite) - Imp. de la Misson, S, 1899.

GIẢ CHI, TẠ KIẾM BĂNG - Trung-quốc dân gian cố sự tuyển 中 國 民 間

故 事 選 - Nhân dân văn học xb. xã, Bắc-kinh, 1959.

GOUINEAU (ANDRÉE - YVETTE) - Les élèves du Lycée Pavie de Vientiane vous racontent quelques fables et légendes de leur pavs, telle que la tradition orale les leur à transmises - FA, số 118-120, 1956.

GUESDON (Abbé J.) - Réach Kol (Analyse et critique du poème khmer) Anthoropos, t. I, 1906.

GUILLOT - Contes d'Afrique (sous la direction d' A. Charton) - P, 1933.

GUXEP (V.E. GOUSSEB) - Mỹ học folklore (Hoàng Ngọc Hiến dịch)

- Bản in rô-nê-ô Hội Văn nghệ dân gian Việt-nam.

Hai con trâu ñực to bằng hạt ñậu nành (Cổ tích Hung-ga-ri) - Nxb. Kim Đồng, H, 1959.

HALEVY (J.) Miscellanées sémitologiques - JA, 8è série, t. II, 1883.

HALPHEN (J.) - Contes chinois traduits du chinois - Champion, P, 1923.

HERVIER (P.L) - Trần Văn Phẩm, l'homme aux dix jonques, légende d'Annam - Ed. de Géorge Servant, P [?]

HOA BẰNG - Một vấn ñề rất ñáng chú ý trong văn học và sử học (1 - Diệu Trang Vương phải chăng là một ông chúa Trịnh? 2 - Chúa Ba Diệu Thiện phải chăng là một cô gái Việt? 3- Hương-sơn trong Quan Thế âm chân kinh phải chăng là núi Hương-tích ở hạt Hà-ñông?) - Tri tân, H, số 121 - 122, 1943).

- Gốc tích truyện Tấm Cám - Tri tân, H, số 156, 1944.

- Khảo luận về truyện Thạch Sanh - Nxb. Văn sử ñịa, H, 1967.

Hoa quốc kỳ duyên 華 國 奇 緣 (Nguyễn Sĩ Sự dịch) - Nguyễn Ngọc Xuân xb, H, 1914.

HOÀNG ANH NHÂN, VƯƠNG ANH, BÙI THIỆN - Truyện cổ Mường -

Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1978.

1445

https://thuviensach.vn

HOÀNG LÂM, XU-VĂN-THON - Truyện dân gian Lào - Nxb. Văn hóa (Viện Văn học), H, 1962.

HOÀNG LƯƠNG - Bàn góp về vấn ñề tô-tem của người Việt nguyên thủy

- NCLS, H, số 5, l959.

HOÀNG QUYẾT - A Sún Phăng Khim (Cổ tích Nùng) - NCVH, H, số 10, 1961.

- Truyện cổ Tày Nùng - Nxb. Văn hóa, H, 1974.

HOÀNG QUYẾT, HOÀNG THAO, MAI SƠN - Truyện cổ Việt-bắc Nxb.

Văn hóa (Viện Văn học), H, 1963.

HOÀNG THỊ ĐẬU - Một số tư liệu ñể tiến tới so sánh truyện Tấm Cám của Việt-nam và Ru-ma-ni - TCVH, H, số 3, 1963.

HOÀNG TRỌNG MIÊN - Việt-nam văn học toàn thư, II, - Quốc-hoa, S, 1959

HOÀNG TRÚC LY - Truyện cổ Việt-nam - Khai trí, S, 1970.

HOÀNG SƠN (Cử) - Thằng Lía (Tục gọi Dương ñoàn Văn Lía), II. Cha Hồ

chú Nhẫn (Tiếp theo thơ Văn Lía - Nhà in Xưa nay, S. [1934].

HUBER (ED.) - Etudes de littérature bouddhique - BEFEO, t. IV, số 3, 1904.

HUET (G.) - Le conte des soeurs jalouses - RES, t. I, số 8-10, 1910; t. II, 1911.

- Les contes populaires - E. Flammarion, P, 1923.

Huit aventures du gourou Paramârtha - Le Muséum, t. VIII-IX, 1889 - 90.

HUỲNH HỮU BAN - Étude de la légende de la mère et l'enfant - FA. số

91, 1955.

HƯ CHU - Nam-hải truyền kỳ, I - Nhà sách Hư Chu, S, 1952.

HƯƠNG GIANG - Un conte du Vielnam du passé: Cette tache rouge - Sud-Est, số 16, VIII - 1950.

Hữu Ké tân truyện - Nhà in Văn Minh, H, Hải-phòng, 1913.

IMBAULT - HUART (C.) - Miscellanées chinois - JA. 7è série. t. XVIII.

1881.

JAMMES (H.L.) - Au pays annamites - Challamel. P, 1898.

JAYA PANRANG - Chuyện cổ tích Chàm: Trạng tí hon hay Rajakar Aneh - PT, S, số 217, II - 1969.

1446

https://thuviensach.vn

JIROMUNXKI (V. N. JIRMUNSKI) - Những công trình nghiên cứu lịch sử

ngữ văn - Mát-xcơ-va, 1976.

JOUIN (Dr. B.Y.) - Légende du Sadet du Feu, Deux contes Rhadé - BSEI, t.

XXVI, số 1, 1951.

JULIEN (S.) Les Avadânas (Contes et apologues indiens inconnus jusqu' à ce jour suivis de fables, de poésies et de nouvelles chinoises), I, II, III, B. Duprat, P, 1858.

Kara Keuz Zoulou - [la jolie aux yeux noirs] Conte Kirghize (traduit du Turc Tartare d' après Radlott). - Mémoires de la Sté des études Japonaises Chinoises, Tartares, Indochinoises et Océaniennes, t. III, 1880 - 84.

KARPELES (S.) - Six contes Palis tirés de la Dhamma - padatthakathã -

RI, số 1-2, 1924.

Kể chuyện ñời xưa - Nxb. Giáo dục, H, 1975.

Khún Lù Nàng Ủa (Chuyện cổ tích miền núi) - Nxb. Phổ thông, H, 1961.

KIÊN GIANG - Người ñẹp bán tơ: Chuyện cổ tích thuần túy Việt-nam -

Nhà sách Hồng Hoa, Chợ-lớn, 1961.

Kim cổ kỳ quan 今 古 奇 觀 Cố Học Hiệt 顧 學 頡 chú.

KRAVTXÔVI (N.J. KRAVTSOVI) - Sáng tác dân gian như là một nghệ

thuật lời nói - Nxb. Đại học, Mát-xcơ-va, 1966.

LÃ VĂN LÔ - Quanh vấn ñề An Dương Vương Thục Phán hay là truyền thuyết "Cẩu chủa cheng vùa" của ñồng bào Tày - NCLS, số 50, 1963.

LACÔTE (F.) - L'histoire romanesque d'Udayana, roi de Vatsa (Extraits du Katha - Sarit - Sâgara de Soma Déva) - Ed. Bossand, P, 1924.

LAFONT (P. - B.) - Contes P'u tai - BSEI, t. XLVI, số 1, 1971.

LAN TRÌ 蘭 池 - Kiến văn lục 見 聞 錄 - x. VŨ NGUYÊN HANH.

LANDES (A.) - Contes et légendes annamites - ER, S, t. VIII-XI, số 20-26, 1885 - 86.

- Contes tjames - ER, S, t. XIII, số 29, 1887.

LANGLET (E.) - Dragons et génies (Contes rares et récits légendaires inédits recueillis oralement au pays d' Annam et traduits par E. Langlet) - Lib.

Orientaliste, P. Geuthner, P, 1928.

LĂNG TUYẾT - Chuyện lạ nước nhà: Sùng sơn ñại chiến sử - Imp. Nam mỹ, H, 1933.

1447

https://thuviensach.vn

LAUNAY (A.) - Légendes historiques du Tonkin. Origine du lac Dạ-trạch et fondation de Bắc-ninh - Bulletin comité Études agricoles, industrielles et commerciales Annam, Tonkin, 1887.

LAVAL (R.A) - Contes populaires du Chili - RETP, t. I, 1920 - 23.

LECLÈRE (A.) - Cambodge, contes et légendes - Bouillon, P, 1895.

- Deux contes indochinois: La sandale d'or (la Cendrillon chame); Prâng et Iang (conte pnong), P, 1898.

- Contes Laotiens et contes Cambodgiens - E. Leroux, P, 1903.

LE ROUZIC (Z.) - Carnac (Légendes, Traditions, Coutumes et Contes du pays) - Imp. A. Cugas et Cie, Nantes, 1909.

Légendes et traditions historiques de l'archipel indien (Sedjarat malayou, traduits et notes par L. Marcel Devic) - E. Leroux, P, 1878.

LEMIRE (CH.) Contes Siamois - BSEI, q.3, 1890.

LÉVI (SYLVAIN) - La Brihatkathãmanjarĩ de Kschendra - JA, 8è série, t.

VI-VII, 1885 - 86.

LÉVY (ANDRÉ) - Études sur le conte et le roman chinois - Publication de l' EFEO, q. LXXXII, P, 1971.

LÊ BÁ CƠ - Đánh chết Diêm vương (Chuyện cổ tích) - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

LÊ DOÃN VỸ - Le livre du petit (Pour la jeunesse scolaire, dirigé par Lê Doãn Vỹ) - Ed. Mai Lĩnh, H, Hải-phòng, S, Phúc-yên, 1940-41.

LÊ DUY HẠP - Vietnamese legends (Rev. ed. with annotations) - Nhà sách Khai trí, S, 1964.

LÊ DUY THIỆN - Thơ nàng Út - Tín ñức thư xã, S, 1930.

LÊ HƯƠNG - Truyện cổ Cao-miên. I, II - Nxb. Khai trí, S, 1969.

- Truyện cổ quốc tế - Nxb. Sống mới, S, 1969.

- Truyện thằng Chey - PT, S, số 251-254, VIII-X - 1970.

- Truyện tích Việt-nam - Một nhóm văn hữu xb, S, 1970.

- Truyện cổ Ấn-ñộ: quỉ Vêtâla - Nxb. Bông lau, S, 1972.

LÊ TRỌNG HÀM - Minh ñô sử 明 都 史 Sách hán chép tay - Thư viện Viện Sử học (HV.285).

LÊ TRỌNG KHÁNH, AN LY, ĐỖ THIỆN - Truyện dân gian Căm-pu-chia

- Nxb. Văn hóa (Viện Văn học), H, 1962.

1448

https://thuviensach.vn

LÊ TRUNG CANG (ANNA) - Folklore indochinois: Le pont des corbeaux

- FA số 324, 1946.

- LÊ TRUNG HOA - Một giai thoại văn chương bình dân: Hai bảy mười ba - BK, S, số 357, XI - 1971.

LÊ TRUNG VŨ - Truyện cổ dân tộc Mèo - Nxb. Văn hóa, H, 1975.

LÊ VĂN CHINH - Les aventures de Tư-Thuk - RI, số 49, I - 1907.

LÊ VĂN HẢO - Đi tìm An Dương Vương, Mỵ Châu - Trọng Thủy từ lịch sử ñến truyền thuyết - Nxb. Trình bày, S, 1966.

LÊ VĂN PHÁT - La vie intime d'un Annamite de Cochinchine et ses croyances vulgaires - BSEI, số 51-53, 1906.

- Contes et légendes du pays d'Annam, I - F. H. Schneider, S, 1913.

LIÊN TỔ VĂN HỌC VIỆT-NAM - Lịch sử văn học Việt-nam (tập I, in lần thứ 3) - Nxb. Giáo dục, H, 1970.

Liêu trai chí dị 聊 齋 志 異 (Đào Trinh Nhất tuyển dịch) - Nhà sách Mặc lâm, S, 1968.

Lĩnh-nam chích quái liệt truyện 嶺 南 滴 怪 列 傳 - Sách hán chép tay -

Thư viện Viện Sử học (HV.486).

Les littératures populaires de toutes les nations. Traditions, légendes, contes, chansons, proverbes, devinettes, superstitions (34t) - GP. Maisonneuve et Larose - P, 1967- 68.

Lọ nước trường sinh (tập truyện cổ tích) - Nxb. Kim Đồng, H, 1958.

Loại cổ tích hay, I - Nxb. Cây thông, H.

LƯƠNG VĂN CHONG - Lin Thong và Can (Sưu tầm cổ tích Thái) - NCVH, H, số 2, 1960.

LƯU KÍNH THÚC 劉 敬 叔 - Dị uyển 異 苑.

LƯU VĂN THUẬN - Truyện cổ tích, 1 - Nhà in Tân dân, H, 1928.

LƯU VĂN THUẬN, PHẠM VĂN PHƯƠNG - Truyện cổ tích - Tân dân thư

quán, H, 1926.

LÝ TẾ XUYÊN 李 濟 川 - Việt ñiện u linh 越 甸 幽 零 (Trịnh Đình Ru dịch)

- Nxb. Văn hóa (Viện Văn học), H, 1960.

MẠC PHI - Cô gái ñẹp có mẹ hổ (Ý Nọi nàng xưa, tập truyện cổ tích Thái) -

Nxb. Phổ thông, H, 1957.

MẠC PHI, MAI TRÂN - Xí pá hả lăng (Cổ tích Thái) - NCVH, H, số 5, 1960.

1449

https://thuviensach.vn

MACEY (F.) - Folklore Laotien (Pho-lâ et Maha Sêthi) - RI, số 89-90, 91-92, IX-X - 1908.

Mahabharata, sử thi Ấn-ñộ (Cao Huy Đỉnh, Phạm Thủy Ba dịch) Nxb. Khoa học xã hội, H, 1979.

MAI VĂN TẤN - Truyện cổ Vân-kiều - Nxb. Văn hóa, H, 1974.

MAITRE (HENRI) - Les régions Moïs du Sud indochinois - Plon, P, 1909.

MALLARMÉ (STÉPHANE) - Contes indiennes - L. Castelet, P, 1927.

MARTINI (F.), BERNARD (S.) - Contes populaires inédits du Cambodge -

GP, Maisonneuve, P, 1946.

MASPÉRO (G.) Sur une version arabe du conte de Rhampisinite - JA, 8è série, t. VI, 1885.

MAUNG HTIN AUNG - Miến-ñiện dân gian cố sự 緬 甸 民 間 故 事 (Thi Hàm Vinh dịch) - Tác gia xb. xã, Bắc-kinh, 1957.

Mấy nhạc sĩ thành Brem (Cổ tích Grim) - Nxb. Kim Đồng, H, 1960.

MÊLÊTINXKI (E.M.MELETINSKI) - Nhân vật trong truyện cổ tích hoang ñường, xuất xứ của hình tượng (Nguyễn Văn Dao, Phan Hồng Giang dịch từ

Nga văn) - Bản ñánh máy của Viện Văn học.

MÉRAVILLE (MARIE - AIMÉE) - Contes pupulaires de l'Auvergne (Suivi d' une mémoire sur la langue et le patois) - GP, Maisonneuve et Larose, P, 1970.

MERCIER (G.) - Cinq textes berbères en dialecte Chaouia - JA, nouvelle série, t. XVI, 1900.

MIDAN (P.) - Histoire du juge lièvre (Recueil des contes cambodgiens, traduits et annotés) - BSEI, t. VIII, số 4, 1933.

(Les) mille et une nuits (Contes arabes traduits par Galland) 3t. - Ed. Garnier frères, P, 1949.

MINH CHIẾU - Truyện cổ Phật giáo (6q) - Phật học viện Trung phần xb, Đà-nẵng, 1962.

MINH HUYỀN - Lão vua ngốc và hai chàng ăn trộm (Tập truyện giải trí về

giáo dục) - Nxb. Phổ thông, H, 1957.

MOHAMED EL FASI, DERMENGHEM (E.) - Contes Fasis (3è éd) - F.

Rieder et Cie, P, 1926.

MONTEIL (C.) Contes soudanais - P, 1905.

Một nghìn lẻ một ñêm (Nguyễn Quân dịch) I, II, III - Nxb. Sống mới, S, 1968.

1450

https://thuviensach.vn

MUS (P.) - Deux légendes Chames (Études indiennes et indochinoises) -

BEFEO, t. XXXI, 1931.

N. X. T. - Contes et légendes (En quốc ngữ et en français) - [1910].

Nam-hoa mộc tượng ký 南 華 木 匠 記 (Trong [Nam-hải] dị văn [南 海] 異

闻).

Nàng tiên ốc (cổ tích nước bạn) - Nxb. Thanh niên, H, 1956.

NẮNG MAI HỒNG - Truyện cổ tích Mông-cổ - Nxb. Nguyễn Du, H, 1957.

- Chàng láu giết rồng (Truyện cổ tích) - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

- Truyện cổ tích Cao-miên (Khơ-me) - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

NGHIÊM TOẢN - Việt-nam văn học sử trích yếu - Nhà sách Vĩnh Bảo, S, 1949.

NGỌC ANH - Chàng Rôk (Cổ tích Tây-nguyên) - NCVH, H, số 8, 1960.

- Cái rìu vàng (Tập truyện cổ tích miền núi) - Nxb. Kim Đồng, H, 1961.

- Chàng ná - NCVH, số 6, 1963.

NGỌC BỘI - Một làng ở Bà-rịa bầu một con cọp làm hương chức - PT, S, số 249, VI - 1970.

(TRÚC KHÊ) NGÔ VĂN TRIỆN - Tình sử Việt-nam - Nhà in Tân dân, H, 1935.

NGUYỄN BÍNH - Truyện cổ tích Việt-nam (in lần thứ 3) - Nxb. Nguyễn Du, H, 1952.

NGUYỄN CHÍ THÀNH - Gốc tích thành Lồi ở Huế - Khai trí tiến ñức tập san, H, số 4, 1941.

(THIÊN LÝ) NGUYỄN DI LUÂN - Việt-nam dã sử - Nhà sách Bạch-ñằng, S, 1950.

NGUYỄN DUY - Truyện cổ Việt-nam - Nhà sách Bốn phương, S, 1949.

NGUYỄN DỮ 阮 與 - Truyền kỳ mạn lục 傳 奇 漫 錄

- Cảnh Hưng 24 (1763) (VHv. 1840).

NGUYỄN ĐỈNH NAM (THƯỢNG HIỀN) 阮 鼎 南 (尚 賢)

- Hát-ñông thư dị. 喝 東 書 異 Sách hán chép tay (VHv. 2382).

NGUYỄN ĐỔNG CHI - Ý nghĩa truyện Chử ñồng tử - Tập san Nghiên cứu Văn Sử Địa, H, số 17, 1956.

- Lược khảo về thần thoại Việt-nam - Nxb. Văn sử ñịa, H, 1956.

1451

https://thuviensach.vn

NGUYỄN KINH CHI, NGUYỄN ĐỔNG CHI - Mọi Kon-tum - Mộng Thương thư trai xb, Huế, 1937.

NGUYỄN HUY TƯỞNG - Thằng Quẩy (Truyện cổ Tây-nguyên) - Nxb.

Thanh niên, H, 1955.

NGUYỄN HUY TƯỞNG, THANH THANH - Con cóc là cậu ông giời -

Nxb. Thanh niên, H, 1956.

NGUYỄN HỮU RẰNG - Thơ ông Thủ Huồn - S, 1915.

NGUYÊN KHẮC NGŨ - Cổ tích Chàm - VHNS, S, số 38, 1959.

- Một giả thiết về truyện Tấm Cám - VHNS, S, số 41,42,44, 1959.

- Bà Xá-y-nư tức bà Ba Tranh (Dã sử Chiêm-thành) - VHNS, S, số 51, 1960.

NGUYỄN KHẮC XƯƠNG - Truyền thuyết Hùng Vương - Ty văn hóa thông tin Phú-thọ, 1963.

NGUYỄN QUỲNH - Cổ tích nực cười (Sự tích của năm vị tướng tài là người Việt-nam) - S (?).

NGUYỄN THỊ DƯƠNG HIỀN - ông thiện ông ác - Nxb. Nguyễn Du, H, 1958.

NGUYỄN THỊ NGỌC THẮM - Công việc ghi chép và sắp xếp truyện cổ

dân gian - BK, S, số 344, V - 1971.

NGUYỄN THÚC KHIÊM - Sự tích Dương Đình Chung, hay là Trạng Lợn

- Nhà in Thái Sơn ñường, H, 1934.

- Truyện ông Nghè Tân - NP, số 153, 1930.

- Dã sử quan Trạng Gầu (Tống Trân - Cúc Hoa) NP, số 150-160, 1931.

(ÔN NHƯ) NGUYỄN VĂN NGỌC - Truyện cổ nước Nam: A-Người ta; B-Muông chim (2 tập) - Vĩnh Hưng Long thư quán, H, 1933-34.

NGUYỄN VĂN XUÂN - Giai thoại một thời: ñôi hia - BK, S, số 382, XI -

1972.

NGUYỄN VỸ - Vết son trên má tiểu thư - PT, S, số 14, VI - 1959.

Người lấy cóc - Nhà in Quảng tế, H, 1942.

Người thông minh (Truyện dân gian Trung-quốc) - Nxb. Kim Đồng, H, 1961.

Nhà sư và người thợ mộc (Truyện cổ tích Mông-cổ, Trần Cao Thụy dịch) -

Nxb. Kim Đồng, H, 1957.

Nhớ nguồn (Năm truyện cổ tích) - Nxb. Minh Đức, H, 1957.

NIPPGEN (J) - Les contes de Siddhi-Kũr - RETP, t. IV, 1923.

1452

https://thuviensach.vn

Nói chuyện cũ - Thực nghiệp dân báo, H, 1923 - 24.

NORDEMANN (E.) - Chrestomathie annamite (2è éd.) - IDEO, H, Hải Phòng, 1917.

- Chrestomathie sino-annamite (4 tập) - Nhà in Mạc Đình Tư, H, 1914.

NÔNG TRUNG - Chu Hùng Ú (dân tộc Nhắng) - Văn nghệ, H, số 45, 1961.

NÔNG TRUNG, HẢI CHI - Cô gái ñẹp với hạt cơm nguội (Truyện cổ tích miền núi) - Nxb. Kim Đồng, H, 1960.

NÔNG VIẾT TOẠI - Hai em bé mồ côi (Truyện cổ tích Tày, Việt-bắc) Nxb.

Phổ thông, H, 1957.

Ông lão dưới giếng (Tập truyện cổ tích) - Nxb. Kim Đồng, H, 1960.

Ông Vũ trị thủy (Tập truyện cổ tích dân gian của nhiều nước xã hội chủ

nghĩa) - Nxb. Kim Đồng, H, 1964.

PALUMBO (V.O.) - Mythologie populaire comparée - Le Muséum, t.I, q.III, 1882.

(Le) Pantcha-Tantra ou les cinq ruses (Traduit par l' abbé G.A Dubois) - A.

Barraud, P, 1872.

PAVET DE COURTEILLE (A.) - Nouvelles et mélanges - JA, 7è série. t. IV, 1886.

PAVIE (A.) - Contes populaires du Cambodge, du Laos et du Siam - E.

Leroux, P, 1903.

PAVIE (TH.) - Choix de contes et nouvelles traduites du Chinois - Duprat, P, 1839.

PERCHERON (M.) - Contes et légendes d'Indochine - F. Nathan, P, 1955.

PERET (B.) - Anthologie des mythes, légendes et contes populaires d'Amérique. - Abel Michel, P, 1960).

PERI (NOEL) - Un conte hindu au Japon - BEFEO, t. XV, số 3, 1915.

PHẠM DUY KHIÊM - Légendes des terres sereines - Taupin, H, 1942.

- La jeune femme de Nam-xương - Taupin, H, 1941.

PHẠM ĐÌNH DỤC 范 廷 煜 - Vân nang tiểu sử 雲 囊 小 史 - NP, (phần chữ

Hán), số 5 - 15 (1917 - 18).

PHẠM ĐÌNH HỔ 范 廷 琥, NGUYỄN ÁN 阮 案 - Tang thương ngẫu lục 桑

滄 偶 錄 - Hiệu thư lâu tàng bản, Minh Mệnh 17 [1836], (VHv. 1413).

1453

https://thuviensach.vn

PHẠM ĐÌNH HỔ 范 廷 琥 - Vũ trung tùy bút. 雨 中 随 筆 - Sách hán chép tay (VHv. 1466).

PHẠM QUANG - Chiếc gương thần (Truyện cổ Việt-nam) - Linh Quang xb, S, 1962.

PHẠM THÀNH KỈNH - Vè con cua - Nhà in H.K. Danh, S, 1913.

PHẠM VĂN DIÊU - Truyện cổ Việt-nam - VHNS, S, số 37, 1958 - 59.

PHẠM VĂN THÌNH - Chuyện ñời xưa - Nhà sách Bảo tồn, S, 1930.

PHẠM XUÂN THÔNG - Người ñàn bà tóc trắng (Truyện cổ tích Chiêm-thành) - Nxb. Phổ thông, H, 1961.

- Hoa Bơ Nga Chơ re (Truyện dân gian Chàm) - Nxb. Kim Đồng, H, 1973.

PHAN [ĐĂNG] NHẬT - Tìm hiểu Thạch Sanh Ở Cao-bình, Hòa-an, Cao-bằng - TCVH, H, số 6, 1972.

PHAN KẾ BÍNH - Nam-hải dị nhân liệt truyện - H, 1912.

PHONG CHÂU - Tấm Cám có thật ở Việt-nam không? - Tập san Nghiên cứu Văn Sử Địa, H, số 39, 1958.

Phù dung giai thoại 芙 蓉 佳 話 - Sách hán chép tay (AB. 235).

PHỤNG HOÀNG SANG, DƯƠNG DIẾP - Truyện tiếu ñàm (in lần thứ 2) -

Imp. de l' Union, S, 1914.

PHƯƠNG HÀ, PHAN THIỆN - Chuyện chàng Khum Cọ (Tập truyện cổ

tích miền núi) - Nxb. Phổ thông, H, 1960.

PHƯỢNG NAM - Việt-nam thần tích - Tứ dân văn uyển, H, 1938.

PORÉE MASPÉRO (ÉVELINE) - Étude sur les rites agraires des Cambodgiens - P, 1969.

POUCHAT (J.), PHẠM VĂN THÙY (dịch) - Các truyện dị ñoan thuộc về

loài cây và loài vật mà An-nam ta xưa nay hay tin xằng - IDEO, H, 1911.

POURRA (H.) - Le trésor des contes - Gallimard, P, 1948 - 51.

PÔRÊMANXÉP (E.V. PORÉMANSEV) - Truyện dân gian Nga (Nguyễn Hải Sa dịch) - Nxb. Văn hóa (Viện Văn học), H, 1960.

PRỐP (V. VA PROPP) - Hình thái học của truyện cổ tích (xb. lần thứ hai) -

Nxb. Khoa học Mát-xcơ-va, 1969.

PRZYLUSKI (J.) - La princesse à l'odeur de poisson et la nâgi dans les traditions de l'Asie orientale - Etudes Asiatiques, EFEO, t.II.

1454

https://thuviensach.vn

- Les prologue-cadre des Mille et une nuits et le thème du Svagamvara (Contribution à l' histoire des contes indiens) - JA, t.CCV, 1924.

PUTILÔP (B.N. POUTILOV) - Phương pháp luận nghiên cứu lịch sử so sánh về folklore - (Bản dịch ñánh máy của Phan Ngọc, Ban Văn hóa dân gian).

Quả nho rừng (Tập truyện cổ tích của các nước bạn, Trần Cao Nguyễn và Nguyễn Kiên dịch) - Nxb. Phổ thông, H, 1957.

QUAN VIÊN - Chúa Trổm I,II - Nhà in Non nước, H, 1935.

- Thánh ñịa lý Tả Ao - [?].

QUELLIEN (N.) - Contes et nouvelles du pays du Tréguier - GP, Maisonneuve et Larose, P, [?].

QUỐC CHÍNH - Truyện cổ nước Lào - Nhà sách Khai trí, S, 1969.

QUỐC THẾ - Truyện cổ Trung-hoa - Nhà sách Khai trí, S, 1969.

- Truyện cổ Đông phương - Nhà sách Khai trí, S, 1970.

RENEL (CH.) - Contes de Madagascar (2 tập) - P, 1910.

RICHARD (HENRY) - Contes du pays d'Annam - RI, số 5, 1904.

RICHARD (M.) - Le chant de Hiawatha (légende indienne) - Piazza, P, 1927.

RICQUEBOURG (J.) - La légende de la montagne de marbre - RI, 1905.

- La terre du dragon - Sansot et Cie, P, 1907.

RÍPTIN (B. RYFTINE), KHAXANỐP (M. KHASSANOV) - Truyện cổ và truyền thuyết dân gian Đun-gan - Nxb. Khoa học, Mát-xcơ-va, 1977. (Bản dịch ñánh máy của Nguyễn Hưng, Ban Văn hóa dân gian).

ROLLET - L'Afrique nous a conté - P, 1936.

SAINTYVES - Les vierges-mères et les Naissances miraculeuses - Nourry, P, 1908.

- Les contes du Perrault - [?], 1923.

SALLET (Dr. A.) - Le sorcier et la sorcière (Thầy Thím). Contribution au folklore du Sud Annam - Extrême-Asie, số 5, III - 1925.

- Étiologie populaire d'Annam - Mémoire de l' académie des sciences de Toulouse, 13 série, t.IV, 1944.

- Les souvenirs chams dans le folklore et les croyances annamites du Quảng-nam - BAVH, Huế, IV-VI - 1923.

1455

https://thuviensach.vn

SÉBILLOT (P.) - Contes populaires de la Haute Bretagne - Ed.

Charpentier, P, 1881.

- La Bretagne enchantée. Poésies sur les thèmes populaires - GP, Maisonneuve et Larose, P, [?].

- Le folklore de France (4 tập) - Guil moto, P, [(?].

SEILER (G.) - La dette d'amour, légende annamite - RI, 1912.

- Le crapaud (Conte annamite) - RI, t.XXXVIII, số 9-10, 1922.

SIMARD - Contes et légendes annammites - RI, số 28, 56, 1906-07.

SOMADEVA - The ocean of story being C.H. Tawney's translation of Somadeva's Katha Sarit Sagara (Or ocean of streams of Story). Now éditée with introduction fresh explanatory notes and terminal essay by N. M. Penser, London.

SOMBSTHAY (E.) Trente contes et légendes tonkinois - F. H. Schneider, H, 1893.

SÔNG GIANH - Mưu cóc tía - Nxb. Kim Đồng, H, 1969.

Sơn cư tạp thuật 山 居 雜 述 - Sách hán chép tay (A.822).

SƠN NAM - Chuyện xưa tích cũ (in lần thứ 2) - Nxb. Rạng ñông, S, 1963.

- Chuyện xưa tích cũ I, II - Nhà sách Khai trí, S, 1968-69.

Sự tích con gà rừng (Tập truyện cổ tích miền núi) - Nxb. Kim Đồng, H, 1959.

Sự tích ông Trạng Lợn - Gia Liễu ñường, Khải Định 9 [1924] (AB.452).

Sự tích ông Trạng Quỳnh - Liễu Văn ñường (AB.405).

Sử Nam chí dị 史 南 志 異 - Sách nôm chép tay, Tự Đức 30 [1877]

(AB.385).

Sưu thần ký 搜 神 記 - Trung-hoa thư cục, Bắc-kinh.

TẠ MINH HỘI, ĐÀO TỬ CHÍ - Lấy vợ tiên (Truyện cổ tích Tây-nguyên) Nxb. Phổ thông, H, 1957.

- Thằng Cuội (Cổ tích Tây-nguyên) - Nxb. Phổ thông, H, 1957

TATTEVIN - Mythe et légendes du Sud de l'ile Pentecôte, Nouvelle Hébride - Anthropos, t.XXVII, 1931.

Tấm gương nhỏ (Tập truyện cổ tích) - Nxb. Kim Đồng, H, 1960.

1456

https://thuviensach.vn

TAUPIN (J.) - Une douzaine d'équitables jugements de Bodisattwa - BSEI, 1886.

Tân tề hài 新 齊 諧 - Bản chép tay gia ñình.

Tập truyện kể cho thiếu niên (Cổ tích trong và ngoài nước) - Nxb. Bộ Giáo dục, H, 1957.

TERRAL (I.) - Samuddaghosa jatâka. Conte pâli tiré du Pannã jãtãka -

BEFEO, t. XLVIII, q.I, 1948.

Thái-bình quảng ký 太 平 廣 記 - Trung-hoa thư cục, Bắc-kinh.

THÁI HOÀNG, ĐINH TÚ - Truyện cổ tích Diến-ñiện - Nxb. Nguyễn Du, H, 1985.

THÁI KIM ĐỈNH - Cá gáy hóa rồng (Truyện dân gian Hà-tĩnh), tập 1 - Ty văn hóa Hà-tĩnh xb, 1972.

- Núi Thiên-cầm (Truyện dân gian), tập II - Ty văn hóa và Hội Văn nghệ Hà-tĩnh xb, 1975.

THÁI VĂN KIỂM - Hai sự trạng trái ngược của một danh y - VHNS, số II, 1956.

THANH LÃNG - Văn học khởi thảo: Văn chương bình dân.

Thánh Tông di thảo 聖 宗 遺 草 - Sách hán chép tay (A.202).

Thánh Tông di thảo 聖 宗 遺 草 - (Nguyễn Bích Ngô dịch) - Nxb. Văn hóa (Viện Văn học), H, 1963.

THAO NHOUY - Folklore Laotien Xine-Xay - BSEI, t.IX, số 4, 1934.

Thằng Cuội (Cổ tích Tây-nguyên) - Nxb. Kim Đồng, H, 1958.

THI ĐẠT CHÍ - Truyện cổ Việt-nam, Truyện thành ngữ Trung-hoa - Nhà sách Khai trí, S, 1961.

Thiên lôi bị ñòn - x. ĐINH TÚ.

Thính văn dị lục 聽 聞 異 錄 - Sách hán chép tay (A.393).

THÙY DƯƠNG TỬ - Vua Nam-chiếu - PT, S, số 244-246, V-VI - 1970.

TIÊN ĐÀM - Cai Vàng là người thế nào? - Tri tân, H, số 25, 1941.

- Sự thực về ông Nghè Tân - Tri tân, H, số 30, 1942.

Tiếng gọi cô ơi! (Truyện cổ tích miền núi) - Nxb. Dân tộc, Việt-bắc, 1961.

TISSOT - Cours Supérieur d'Annamite, 1910.

1457

https://thuviensach.vn

TOAN ÁNH - Nếp cũ, Hội hè ñình ñám, quyển Thượng và Hạ - Nam Chi tùng thư, S, 1969, 1974.

- Thần thoại và tôn giáo thoại - BK, số 336, I - 1971.

TÔ LINH THẢO - x. VŨ NGUYÊN HANH.

Tống Trân - Cúc Hoa - Imp. Ngô Tử Hạ, H, 1932.

TRẦN HƯƠNG TỬ - Điểm sách "Luận lý và tư tưởng trong huyền thoại"

- BK, S, số 272, V - 1968.

TRẦN KIM, ĐÀO THẢN - Ông thần núi (Truyện cổ tích) - Nxb. Kim Đồng, H, 1957.

TRẦN LÊ VĂN - Nàng trắng nàng ñen (Chuyện Tấm Cám của ñồng bào Tây-bắc) - Nxb. Ánh sáng, H, 1955.

TRẦN NGHĨA - Truyền thuyết Mỵ Châu - Trọng Thủy phát triển qua các thời ñại - NCVH, H, số 4, 1962.

TRẦN NGỌC NINH - Huyền thoại Việt-nam (tìm hiểu huyền thoại dân tộc qua huyền thoại học so sánh) - Tân văn nguyệt san, S, số 13-14, 1969.

- Huyền thoại học và huyền thoại lý học Việt-nam - Văn hóa tập san, S, số

2, 1974.

TRẦN PHÚC LÊ - Chuyện giải buồn (2è éd., revue et corrige) - F. H.

Schneider, S, 1910.

TRẦN THÁI ĐỈNH - Con người huyền thoại - Tân văn nguyệt san, S, số 7-8, 1968.

- Sống và chín, hay là áp dụng thuyết cơ cấu vào dân tộc học - Tân văn nguyệt san, S, số 11-12, 1969.

TRẦN THANH MẠI - Quan ñiểm duy vật máy móc và duy vật biện chứng trong cách nhận ñịnh một truyện cổ tích - Nxb. Sông Lô, H, 1955.

- Tìm hiểu và phân tích truyện cổ tích Việt-nam I, II - Nxb. Sông Lô, H, 1955.

TRẦN TỪ, BẠCH ĐÌNH - Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người Mường - NCLS, H, số 140-141, 1971.

TRẦN VĂN GIÁP - Sách Lĩnh-nam chích quái - NCLS, H, số 115, 1968.

- Lược khảo sách Việt ñiện u linh tập - TCVH, H, số 8, 1968.

TRẦN VƯỢNG - Lọ nước thần hay là truyện vợ chồng anh hàng hành (Cổ tích Việt-nam) - Nxb. Phổ thông, H, 1958.

1458

https://thuviensach.vn

(NHẬT NHAM) TRỊNH NHƯ TẤU - Bắc-giang ñịa chí - Nhà in Chân Phương, H, 1937.

TRỊNH THỤC OANH, TRIAIRE (M.) - La Tortue d'or (Contes du pays d' Annam) - IDEO, H, 1940.

Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân gian Việt-nam -

Nxb. Khoa học xã hội, H, 1971.

Truyền văn tân lục 傳 聞 新 錄 - (bản chữ hán chép tay).

Truyện chàng Chuối - Nhà in Kim Khuê, H, 1929.

Truyện cổ Ba-na (Tây-nguyên) I, II - Nxb. Văn học, H, 1965.

Truyện cổ Ca-tu - Nxb. Văn học, H, 1968.

Truyện cổ Chàm - Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1978.

Truyện cổ dân gian [của các dân tộc] Việt-nam (4 tập) - tổ Văn học dân gian, Viện Văn học hiệu chỉnh - Nxb. Văn hóa (Viện Văn học), H, 1963 - 67.

Truyện cổ dân gian Thanh hóa I - Ty Văn hóa Thanh-hóa.

Truyện cổ Tây-nguyên - Nxb. Phổ thông, H, 1962.

Truyện cổ Thái - Nxb. Văn hóa, H, 1980.

Truyện cổ tích Ấn-ñộ - Nxb. Nguyễn Du, H, 1957.

Truyện cổ tích In-ñô-nê-xi-a - Nxb. Kim Đồng, H, 1959.

Truyện cổ tích Nhật-bản - Nxb. Nguyễn Du, H, 1957.

Truyện cổ tích trẻ em - Nhà in Ngọc Hưng, H, 1952.

Truyện cổ tích Việt-nam. 1- Những truyện kỳ lạ. 2- Truyện cười - Nxb.

Nguyễn Du, H, 1957.

Truyện cổ Việt-bắc I. II, III, - Nxb. Việt-bắc, 1973 - 76.

Truyện cổ Việt-bắc - x. HOÀNG QUYẾT. HOÀNG THAO...

Truyện dân gian Căm-pu-chia - x. LÊ TRỌNG KHÁNH...

Truyện dân gian Miến-ñiện (Minh Trí, Văn Minh, Hoàng Hải dịch) - Nxb.

Văn học, H, l963.

Truyện dân gian Trung-quốc I - Nxb. Ngoại văn, Bắc - kinh, 1958.

Truyện dân gian Trung-quốc (Thái Hoàng, Bùi Văn Nguyên dịch) - Nxb.

Văn hóa (Viện Văn học), H, 1963.

Truyện ñời xưa (Sách dùng cho học sinh cấp I phổ thông) - Nxb. Giáo dục.

H. 1969

1459

https://thuviensach.vn

Truyện thần tiên Á ñông I, II - Imp. Đức lưu phương, S, 1928.

Truyện Trương Chi - Nhà in Phúc Chi, H, [?].

TRƯƠNG QUANG LỘC - Vú ñá (Cổ tích và truyền thuyết dân gian miền Nam) - Nxb. Phổ thông, H, 1957.

TRƯƠNG QUỐC DỤNG 張 國 用 - Thoái thực ký văn 退 食 記 聞- Sách hán chép tay (A. 1499).

TRƯƠNG VĨNH KÝ (P.) Ước lược truyện tích nước Nam - S, 1887.

- Chuyện ñời xưa (Lựa nhón lấy những chuyện hay và có ích) - Lib. Imp.

Qui-nhơn, 1909.

- Chuyện khôi hài. Passe temps - C. Guillot et Martinon, S, 1882.

TRƯƠNG VĨNH TỐNG - Mỹ ấm tùy bút (Nhàn trung ñàm thoại) -

Nông công thương, S, từ số 89 (1938-39) [chưa hết].

- Truyện lạ nước Nam (Cổ tích bị khảo) - Nông công thương, S, từ số 88

(1938 - 39).

TRƯỜNG SƯ PHẠM MIỀN NÚI - Truyện cổ tích miền núi - Nxb. Văn hóa, H, 1958.

TÙNG LÂM - Truyện cổ chọn lọc - Nxb. Thế giới, S, 1957.

Truyện cổ Trung-hoa - Nxb. Thế giới, S, 1957.

TUYẾT NGA - Histoire de Chử ñồng tử - FA, số 40, 1949.

Tư liệu tham khảo văn học Việt-nam, t.I: Văn học dân gian. I, II - Nxb. Giáo dục, H, 1974.

Un écho du folklore cambodgien - FA, số 37-38, IV-V - 1949.

VALLON (R.) Seigneur tigre et Cie. Conte d'Annam - S, 1942.

VAN BERCHEM (MAX) - Conte arabe en dialecte égyptien - JA, 8è série, t.

XIV, 1889.

VAN GENNEP (A.) - Religion, moeurs et légendes. Essais d' ethnographie et de linguistique (5 tập) - Mercure de France, P, 1908.

- La formation des légendes - Flammarion, P, 1912.

Văn học dân gian cổ truyền Hà-giang - Ty văn hóa Hà-giang, 1971.

Văn học dân gian tỉnh Lao-cai (4 tập) - Ty văn hóa thông tin Lào-cai, [1963

- 70]

1460

https://thuviensach.vn

VĂN TÂN - Mấy ý kiến về truyện cổ tích (nhân ñọc Truyện cổ tích Việt-nam của Vũ Ngọc Phan và quyển Quan ñiểm duy vật máy móc và duy vật biện chứng trong cách nhận ñịnh một truyện cổ tích của Trần Thanh Mại) - Tập san Nghiên cứu Văn Sử Địa, H, số 14, 1956.

VĂN TRỌNG - Chuyện lạ nhà Nam (Les contes fantastiques du pays d' Annam) 2 tập - Imp. Indochinoise, H, 1934.

VÂN HẠC - Chuyện "Giết chó khuyên chồng" có phải là chuyện nước ta không? - Trung Bắc chủ nhật, H, số 222, 1944.

VÂN HẢI - Con cá có mỏ (Tập truyện cổ tích Căm-pu-chia) - Nxb. Kim Đồng, H, 1963.

VÂN UYÊN (cô) - Huyền thoại Cao Biền yểm ñất ở dãy núi ñèo Cả - PT, S, số 247, VI - 1970.

Vè chú Lía - Sách nôm chép tay ở Bình-ñịnh.

Vết chân lạc ñà (Truyện cổ tích) - Nxb. Kim Đồng, H, 1957.

Vỏ quýt chưa dày - x. ĐÀO QUẢN...

VÕ QUANG NHƠN - Chàng Đam Thí - Nxb. Kim Đồng, H, 1972.

VÕ XUÂN PHỐ - Góp ý kiến về nguồn gốc truyện Thạch Sanh - Tập san Nghiên cứu Văn Sử Địa, số 19, 1956.

VOSSION (L.) - Contes Birmans, d'après le Thoudamma Sâri Dammazat

- E. Leroux, P, 1901.

VŨ KHẮC MINH, PHAN HÀN KHANH - Truyện chúa Chổm - Nhà in Mạc Đình Tư, H, 1914.

VŨ LANG - Cổ tích Chàm và cổ tích Việt-nam - Văn hóa Á châu, S, số 15-16, 1959.

VŨ NGỌC PHAN - Tiễu Nhiên Mị Cơ - Nxb. Hương-sơn, H, [1941].

- Truyện cổ Việt-nam - Nxb. Văn sử ñịa, H, 1955.

- Tìm hiểu quá trình hoàn chỉnh của một số truyện cổ dân gian Việt-nam -

TCVH, H, số 5, 1964.

- Quả bầu kỳ lạ (Truyện cổ tích Việt-nam) - Nxb. Kim Đồng, H, 1965.

[VŨ NGỌC PHAN] - Tấm gương nhỏ - Nxb. Kim Đồng, H, 1960.

VŨ NGUYÊN HANH [TRINH] 武 元 亨 [貞] - Kiến văn lục 見 聞 錄

- Sách hán chép tay (A. 1 562).

1461

https://thuviensach.vn

(LAN TRÌ) VŨ NGUYÊN HANH (蘭 池) 武 元 亨 - Đại Nam kỳ nhân liệt truyện (Tô Linh Thảo dịch) - Nhà in Quảng Thịnh, H, 1930.

VŨ PHƯƠNG ĐỀ 武 芳 提 - Công dư tiệp ký 公 餘 捷 記 (Đoàn Thăng dịch) - Bản ñánh máy của Viện Văn học.

VŨ QUỲNH 武 瓊, KIỀU PHÚ 橋 富 - Lĩnh-nam chích quái 嶺 南 滴 怪, truyện cổ dân gian Việt-nam (Đinh Gia Khánh, Nguyễn Ngọc San dịch) - Nxb.

Văn hóa (Viện Văn học), H, 1960.

VŨ TUẤN SAN - Truyền thuyết về Thánh Gióng - NCLS, H, số 106, 1968.

VŨ TƯỜNG KHANH - Truyện cổ Việt-nam - Nxb. Thế giới, S, 1969.

VŨ VĂN LỄ - Truyện công chúa Nân Manôra - VHNS, S, Số 29, 1958.

VƯƠNG HỒNG SỂN - Ngọc diện miếu - PT, S, số 96, 1963.

WIÉGER S.J.(L.) - Rudiments, 5 et 6, Narrations populaires - lmp. de la Mission Catholique, Hà-gian phủ, 1903.

- Folklore chinois moderne - lmp. de la Mission Catholique, Hà-gian phủ, 1909.

Y KHƯU (kể), NHẬT LAI (ghi) - Truyện anh Dông Tư - Nxb. Phổ thông, H, 1957.

ZACHARKO (Mnt E. DE) - Contes Sartes - le Muséum. t.XXXIX, 1926

ZELTNER (F. DE) - Contes du Sénégal et du Niger - P. 1913.

ZUCCHELLI (P.FLORENT) - Contes populaires du Việt-nam d'autre fois -

Coconnier ed., [P], 1968.

II. BÁO VÀ TẠP CHÍ

Anthropos

Bách khoa (BK)

Bulletin de la société des Études indochinoises (BSEI)

Bulletin des amis du vieux Huế (BAVH)

Bulletin de 1École française d' Extrême-orient (BEFEO) Dân gian văn học 民 間 聞 學 , Bắc-kinh

Đông thanh tạp chí

Đuốc tuệ

Excursions et Reconnaissances (ER)

1462

https://thuviensach.vn

Extrême - Asie

Folklore Fellows Communications (FFC)

France - Asie (FA)

Hà-nội báo

Hữu thanh tạp chí

Institut indochinois de l' Étude de l' homme (IIEH) Journal Asiatique (JA)

Le Muséum

Nam phong tạp chí (NP)

Nghiên cứu lịch sử (NCLS)

Nghiên cứu văn học (NCVH)

Nghiên cứu Văn Sử Địa

Nông công thương

Notre revue

Nước non tuần báo

Orient and Occident

(Les) pages de l' Indochine

Phổ thông (PT)

Phụ nữ tân văn

Phương Đông

Revue d' Ethnographie et des Traditions populaires (RETP) Revue d' Ethnographie et de Sociologie (RES)

Revue des Traditions populaires (RTP)

Revue des troupes coloniales

Revue franco - annamite

Sud - Est

Tạp chí văn học (TCVH)

Tân thanh tạp chí

Tân văn

Thanh Nghệ Tĩnh tân văn

1463

https://thuviensach.vn

Thực nghiệp dân báo

Tiểu thuyết chủ nhật

Tiểu thuyết thứ bảy

Tràng an

Trí tân tạp chí

Trung Bắc chủ nhật

Trung Bắc tân văn

Tứ dân văn uyển

Văn hóa Á châu

Văn hóa nguyệt san (VHNS)

Văn hóa tập san

Văn nghệ

Văn nghệ dân gian

III- TÀI LIỆU CHÉP TAY

Cổ tích và tiểu dẫn (Mạnh Sào Quan) .

Nghệ-an tỉnh khai sách, tài liệu chữ nôm chép tay của Thư viện Khoa học xã hội, Hà-nội, ký hiệu từ VNv. 19 ñến VNv. 55 và từ VNv. 1826 ñến VNv. 1830.

Chủ yếu là các bản:

Bản khai của thôn An-trạch xã Giang-triều

Bản khai của thôn Bùi-ngọa

Bản khai của thôn Cát-ngạn

Bản khai của thôn Chính-ñích xã Mỹ-lợi

Bản khai của thôn Điển-lễ

Bản khai của xã Đức-mỹ

Bản khai của xã Hoàng-nghĩa

Bản khai của xã Hoàng-tràng

Bản khai của thôn Hướng-dương

Bản khai của sách Hữu-lập, sách Vĩnh-lại, sách Nhiêu-hợp

Bản khai của thôn Ngọc-sơn, xã Xuân-lâm

1464

https://thuviensach.vn

Bản khai của thôn Quang-lãng

Bản khai của tổng Quỳ-dương

Bản khai của tổng Quỳnh-lâm

Bản khai của thôn Thanh-ñoài

Bản khai của xã Thanh-tân

Bản khai của tổng Thanh-xuyên

Bản khai của thôn Vĩnh-an

Bản khai của xã Võ-liệt

Bản khai của xã Xuân-thịnh

Bản những truyện dân gian: cây cỏ, chim muông, yêu ma

Sự tích Nùng Trí Cao (Hoàng Quyết)

Tài liệu tham khảo văn học Việt-nam (nhiều người kể)

[Tài liệu truyện kể] (nhiều người kể)

Thần tích 神 跡 (ñiều tra phong tục của Hội Folklore Đông - dương), tài liệu chữ hán chép tay của Thư viện Khoa học xã hội, Hà-nội. Ký hiệu Q.418 từ 1 ñến 37 và AE

Thần tích xã Bạch-ngọc

Thần tích xã Đa-mỗi

Thần tích xã Đại-quan

Thần tích xã Đại-trạch

Thần tích xã Lại-thâm

Thần tích xã Lý-trai

Thần tích xã Mễ-trì

Thần tích xã Phương-viên

Thần tích xã Thế-lộc

Thần tích xã Xuân-cảo

Tiên-hương thần tích

[Truyện cổ Hà-tĩnh] (Thanh Minh)

Truyện bể dâu (Mạnh Sào Quan)

Truyện cổ tích Tày (Thân Văn Lư)

1465

https://thuviensach.vn

Truyện cổ tích Thái-lan (lược dịch của Dương Xuân Cương)

[Truyện cổ, truyền thuyết Tày Nùng] (Hoàng Quyết)

Truyện dân gian ngày xưa (Nguyễn Phi Tạo)

[Văn học dân gian Nghệ - Tĩnh] (Ninh Viết Giao)

Văn học dân gian sưu tầm ở Ích-hậu (Nguyễn Đổng Chi và Đoàn Thị Tịnh)

1466

https://thuviensach.vn

KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM TỪ BÌNH DIỆN MỘT CÔNG

TRÌNH NGHIÊN CỨU

Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam gồm 5 tập, ñược công bố lần lượt trong vòng 25 năm, từ năm 1958 ñến 19821. Ngay khi hai tập ñầu tiên vừa ra mắt, bộ

sách ñã ñược bạn ñọc ngoài Bắc trong Nam chú ý, và lập tức có tiếng vang ở

nước ngoài2. Tập 3 tiếp tục ra mắt vào năm 1960, ñã khẳng ñịnh vị trí hiển nhiên của tác giả trong ngành cổ tích học. Từ ñấy cho ñến khi tập IV xuất hiện (1975), theo yêu cầu của bạn ñọc, các tập I, II, III ñều kế tiếp ba bốn lần ñược in lại. Có thể nói, chỉ với ba phương diện sưu tầm, khảo dị và kể chuyện cổ tích, Nguyễn Đổng Chi ñã sớm nổi bật lên như một chuyên gia ñầu ñàn. Lê Văn Hảo và Tạ Phong Châu từ hai phương trời cách biệt (Paris - Hà Nội), từng có những lời ñánh giá nhất quán về ông3. Tuy vậy, phải ñến ngày bộ sách xuất bản trọn vẹn (1982), tư cách nhà cổ tích học Nguyễn Đổng Chi mới hiện diện ñầy ñủ

nhất, ở chức năng người tổng kết loại hình truyện cổ dân gian Việt-nam.

Với Phần thứ nhất của tập I, Nguyễn Đổng Chi ñã trình cho bạn ñọc ý kiến của mình về " Bản chất truyện cổ tích" , " Lai lịch truyện cổ tích" và " Truyện cổ

Việt-nam qua các thời ñại" . Với phần III và V, ông lại có dịp bàn trở lại các vấn ñề " Đặc ñiểm truyện cổ tích Việt-nam" . Việc tái bản cùng lúc cả 5 tập vào năm 19934 càng giúp ta có ñiều kiện xem xét cả hai phần trong một cái nhìn chỉnh thể. Nếu gộp hơn 80 trang phần ñầu và gần 250 trang phần cuối, quả thực người ñọc ñã ñược tiếp xúc với một chuyên ñề lí luận về truyện cổ tích Việt-nam khá nghiêm túc và hoàn chỉnh. Dưới ñây, sẽ chỉ xin ñiểm qua một số vấn ñề mà chúng tôi thấy có thể làm rõ hơn quan ñiểm và phương pháp nghiên cứu của tác giả, những vấn ñề rút ra có phần ngẫu nhiên và chưa hẳn ñã là trọng ñiểm trong hệ thống các vấn ñề cổ tích học ñược Nguyễn Đổng Chi lựa chọn và trình bày.

1. Tập I và II, Nxb. Văn Sử Địa, Hà-nội, 1958. Tập III, Nxb Sử học, Hà-nội, 1960. Tập IV, Nxb. Khoa học xã hội, Hà-nội, 1975. Tập V, Nxb. Khoa học xã hội, Hà-nội, 1982.

2. Trên Tập san Trường Viễn ñông bác cổ (B.E.F.E.O), Paris, số 1-1964, có hai bài: của Maurice Durand phê bình tập 1 Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam, và của Lê Văn Hảo, phê bình tập I và II.

3. Lê Văn Hảo. Đọc " Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam"; B.E.F.E.O, Paris, 1964, ñã dẫn. Tạ

Phong Châu. Đọc " Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam"; Tạp chí Văn học, số 2-1975 (ký tên Anh Phong).

4.Viện Văn học xuất bản trọn bộ 5 tập in theo bản bổ sung chỉnh lý của tác giả do gia ñình lưu giữ. Các số trang trong bài của chúng tôi ñều ghi theo lần in này..

1467

https://thuviensach.vn

*

* *

1. Có vấn ñề ñã từng là nội dung trao ñổi của một số người. Chẳng hạn, ñể

nhận dạng thế nào là một truyện cổ tích, Nguyễn Đổng Chi nêu lên 3 tiêu chí sau ñây: 1. Phải có phong cách cổ; 2. Phải gần gũi với bản sắc dân tộc; 3. Phải có tính tư tưởng và tính nghệ thuật cao (Tập I, tr. 65-72). Trên tập san B.E.F.E.O năm 1964, M. Durand ñã không thỏa mãn với cách lý giải quá vắn tắt của tác giả về tiêu chí thứ nhất, và tỏ ý nghi ngờ: " Đâu là ranh giới giữa cái

" kim" và cái " cổ" ? Những truyện có liên quan ñến thời Tự Đức (1848 - 1883) phải ñược xem là " cổ" hay " kim" ? (Bản dịch, Tập I, tr. 495)1. Thật ra, Durand ñã không hiểu ñúng thực chất luận ñiểm của Nguyễn Đổng Chi. Phải nói ñây là một vấn ñề lý thú, ñược ông nghiền ngẫm rất sâu, nhằm tiếp cận thật xác ñáng ñặc trưng của một thể loại. Chúng ta ai mà chẳng từng gặp tình trạng bối rối khi muốn phân biệt truyện cổ tích với một vài thể loại tự sự dân gian khác rất gần với nó, như truyền thuyết, ngụ ngôn, truyện thời sự chẳng hạn? Căn cứ

thuyết phục nhất làm chỗ dựa trong những trường hợp này là ở ñâu? Kinh nghiệm thực tế cho thấy không thể phân biệt chúng ở nội dung hay hình thức câu chuyện, vì chúng khá giống nhau; cũng không thể phân biệt ở chức năng, vì không nhất thiết cứ truyền thuyết, ngụ ngôn, truyện thời sự thì chức năng phải khác với cổ tích. Cuối cùng, Nguyễn Đổng Chi ñã tìm ra sự khác nhau giữa chúng là ở cấp ñộ nghệ thuật. Cả 3 tiêu chí mà tác giả ñề xuất ñều thống nhất với nhau ở chỗ: muốn biện minh rõ cổ tích là thể loại " ñã ñạt ñến cấp ñộ cao trong nghệ thuật tự sự truyền miệng" (tr. 72), " là một loại hình tự sự hoàn chỉnh nhất trong các loại hình tự sự dân gian" (tr. 70-71) Đó là mấu chốt ñể ông triển khai lập luận liên hoàn của mình. Vận dụng vào tiêu chí thứ nhất: ñặc trưng

" cổ" của cổ tích, ông không hiểu ñơn giản như Durand là phải ñịnh cho ñược một vạch mốc lịch sử ñể qua ñó phân chia ñâu là " kim" ñâu là " cổ" . Định một vạch mốc hẳn không phải là chuyện khó, nhưng dựa vào nội dung thông báo của từng truyện cổ tích mà xếp vào trước hay sau vạch mốc thì khó vô cùng. Bao nhiêu người ñã từng thất bại khi muốn " suy nguyên" niên ñại ñối với thơ và truyện dân gian? Vì thế, chỉ có một cách duy nhất ñịnh vị cái " cổ" của cổ tích là ở phong cách nghệ thuật . Nguyễn Đổng Chi giải thích rất cặn kẽ ñiều này: " Vấn ñề xác ñịnh tính " cổ" của truyện cổ tích là căn cứ chủ yếu vào phương thức cấu tạo, hình tượng, sự sắp xếp, xâu chuỗi cốt truyện và mô-típ , mà không nhất thiết phải căn cứ vào thời ñiểm lịch sử của câu chuyện" (tr. 67). Hoặc: " Dù cho phạm vi hai khái niệm " cổ" và " kim" trong cổ tích không khỏi có lúc lẫn lộn nhưng mỗi nhân vật, mỗi tình tiết, mỗi hình ảnh của cổ tích ñều nhất thiết phải là một nhân 1. Nguyễn Từ Chi dịch, in ở cuối tập I, bản in 1993.

1468

https://thuviensach.vn

vật, một tình tiết, một hình ảnh vốn có truyền thống nghệ thuật xa xưa của văn học dân gian, ñược nhân dân coi là quen thuộc, ñã thấm sâu vào tiềm thức mỗi người" (tr. 66). Chính vì thế mới có hiện tượng " cổ tích tân biên" - tức là truyện cổ tích mới sáng tác hôm nay - và không thể không thừa nhận nếu " tân biên"

ñúng theo những quy tắc nào ñấy thì nó cũng sẽ hội nhập trọn vẹn vào kho tàng cổ tích; " Sở dĩ có những câu chuyện mới sáng tác gần ñây có thể liệt vào truyện cổ tích là vì bối cảnh, khí hậu xã hội và tâm lý nhân vật mà chúng ñược xây dựng, so với bối cảnh, khí hậu, phong cách sinh hoạt và tâm lý của người ñời xưa tuyệt không có gì là trái ngược" (tr. 68). Trái lại, cũng có những truyện như

Vợ ba Đề Thám tuy cách ta trên nửa thế kỷ và mang thể tài cổ tích khá rõ nhưng trong ñó có những tên giặc râu xồm mũi lõ, có súng trường, súng lục [thuộc loại

" những chất liệu dĩ vãng... chưa kịp lắng xuống và chưa ñược ñại ña số nhân dân công nhận là ở bên kia biên giới của cái " mới" ]... nên vẫn chưa thể thừa nhận là truyện cổ tích ñược" (tr. 67). Rõ ràng hướng giải quyết vấn ñề của Nguyễn Đổng Chi là ñúng ñắn, phù hợp với cá quy tắc mỹ học folklore, và không gò bó vào lịch sử như yêu cầu của Durand.

2. Sau vấn ñề xác ñịnh ñặc trừng ñến vấn ñề phân loại truyện cổ tích. Điểm lại rất tỷ mỷ ý kiến phân loại trước mình, Nguyễn Đổng Chi ñã không thỏa mãn với những cách chia quá vụn vặt và phần nào tâm ñắc với Trương Tửu khi ông chia truyện truyền miệng thành hai loại: loại thần kỳ và loại thế sự. Áp dụng cho cổ

tích, ông ñưa ra một bảng phân loại mới gồm 3 loại như sau: 1. Cổ tích thần kỳ

(trong lần in thứ nhất, 1957, ông gọi là cổ tích hoang ñường; lần in thứ 5, 1972, mới ñổi là cổ tích thần kỳ); 2. Cổ tích thế sự ; 3. Cổ tích lịch sử . Từ bấy ñến nay, ý kiến của ông cũng ñược bàn bạc khá nhiều. Trong khi M. Durand cho rằng cách phân loại này " cũng hình thức không kém gì những người trước ông" (bản dịch ñã dẫn, tr. 496), thì Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên lại coi " Nguyễn Đổng Chi... ñã ñưa ra cách phân loại tương ñối hợp lý" 1, mặc dầu hai ông vẫn ñề nghị không nên tách riêng cổ tích thần kỳ thành một loại, vì " truyện cổ tích lịch sử và truyện cổ tích thế sự nào cũng có yếu tố hoang ñường (chính Nguyễn Đổng Chi cũng nhận như vậy). Và lại không có truyện cổ tích hoang ñường nào mà lại không phản ánh lịch sử hoặc phản ánh ñời sống thế tục" 2.

Về ý kiến của Durand muốn quay trở lại cách phân loại dựa vào tư tưởng chủ

ñề (thème) của cổ tích mà không tính ñến các phương thức biểu hiện của nó, ñến nay có lẽ không cần bàn giải cũng ñã ngã ngũ. Phương pháp xã hội học thuần túy kiểu này không còn ñược mấy ai trong giới nghiên cứu folklore chấp nhận.

Còn ý kiến của Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên muốn gạt bỏ truyện cổ tích 1. 7. Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên, Văn học dân gian, tập II; tr. 93, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà-nội, 1973.

1469

https://thuviensach.vn

thần kỳ ra khỏi bảng phân loại thì với thời gian cũng ñã tỏ ra không hợp lý, nếu ta biết rằng cổ tích thần kỳ ñã thành tên gọi một loại hình có ý nghĩa thế giới, là loại hình cổ tích chiếm tỷ lệ áp ñảo về số lượng ở Ấn-ñộ, Ai-cập, Hy-lạp và nhiều Âu Tây. Có thể nói, do lăn lộn từ lâu giữa một " kho tàng" cổ tích dân tộc giàu có, lại có ñiều kiện tham khảo, ñối sánh với các " kho" cổ tích của nước ngoài, Nguyễn Đổng Chi ñã nắm rất vững ñặc ñiểm loại hình của từng kiểu truyện cổ tích, và chỉ ra rất trúng ba loại truyện vốn thực sự tồn tại trong kho tàng truyện cổ tích Việt-nam. Đặc biệt, ông ñưa vào bảng phân loại một loại hình chưa ñược mấy ai nói là cổ tích lịch sử, hình như cũng là một loại hiếm thấy trong truyện cổ tích nhiều nước Á Âu. Giải thích ñiều ñó như thế nào?

Nguyễn Đổng Chi nói: " Truyện cổ tích lịch sử có thể là một thể loại mang ñậm nét ñặc thù của truyện dân gian Việt-nam, bởi lẽ con người Việt-nam xưa nay do ñiều kiện lịch sử luôn luôn phải chống ách ñô hộ xâm lược ñể bảo vệ nền ñộc lập, nên trong tâm thức vẫn gắn bó với " xã tắc" , và do ñó thường xuyên có cái nhìn " lịch sử hóa" ñối với mọi hiện tượng, sự vật" (tr. 76-77). Xuất phát từ

những ñiều kiện lịch sử ñặc thù tạo nên cảm quan riêng của người Việt ñể ñi tới cân nhắc sự tồn tại của một kiểu tư duy nghệ thuật nào ñấy mà những cộng ñồng khác không có hay không thường xuyên sử dụng, thiết tưởng ñó là cách suy xét hợp lý, ñáng ñược ghi nhận. Thật ra gọi " cổ tích lịch sử" là cách gọi cụ thể hóa hơn nữa ñối với một loại hình mà ở Tây Âu vẫn xếp vào một " kho" chung với cái tên truyền thuyết (légende). Chứng tỏ trong nghiên cứu, Nguyễn Đổng Chi luôn luôn có cách suy nghĩ ñộc lập.

3. Trong các phần sau, Nguyễn Đổng Chi còn tiếp tục ñào sâu vào ñặc ñiểm tư duy của người Việt, lấy ñó làm chỗ dựa chính ñể khái quát các ñặc ñiểm của truyện cổ tích Việt-nam. Cách khái quát của ông thoạt nhìn không có gì ñao to búa lớn, nhưng lại ñược ñặt trên một nền tảng tri thức rộng và sâu, nên chứa ñựng trong ñó nhiều ñiều mới mẻ. Ông cho rằng truyện cổ tích thần kỳ của người Việt chiếm một số lượng có phần ít ỏi, quy mô phóng ñại của hình tượng thần kỳ không lớn và tần số phóng ñại cũng không nhiều. Để có ñược kết luận này, ông ñã phải làm nhiều bảng thống kê tỷ mỷ, về số lượng truyện thần kỳ và về các kiểu loại mô-típ thần kỳ. Không những thế, ông còn ñặt truyện cổ tích thần kỳ dân tộc - với sắc thái riêng của nó như ñã tìm thấy - trong tương quan so sánh với các biểu hiện tư duy của con người Việt-nam: " ít khi xa rời lý trí thế

tục" (tập V, tr. 2426), " chịu sự ràng buộc của tâm lý thực tiễn " (tr. 2428), " ít chứa ñựng cảm quan tôn giáo" (tr. 2428)... và vạch ra biểu ñồ về sự chi phối của các dấu ấn tư duy nói trên ñối với quá trình hình thành " tâm lý sáng tạo nghệ thuật dân tộc" (tr. 2428), nhất là " con ñường vận hành của truyện cổ

tích..., trong ñó sự thanh lọc các yếu tố siêu nhiên ñã diễn ra thường xuyên và gần như vô thức ñể ñồ thị phát triển của cổ tích ngày càng gần tới trục biểu hiện nhân tính" (tr. 2428). Đó là một kiến giải thật sâu sắc và thỏa ñáng.

1470

https://thuviensach.vn

Tất nhiên nghệ thuật không bao giờ lại là sự phản ánh thụ ñộng, một chiều của tư tưởng. Nguyễn Đổng Chi ñã không quên nói thêm rằng, ñể bù lại những gì vốn là nhược ñiểm của tư duy người Việt - nó hạn chế sự tưởng tượng bay bổng - " tác giả truyện cổ tích Việt-nam lại thường biết vận dụng yếu tối huyền ảo một cách uyển chuyển, tạo nên những ñột biến trong chất lượng truyện kể"

(tr. 2432), mà hai thủ pháp ñược sử dụng phổ biến là sự ñối sánh - sự hóa thân kỳ ảo của nhân vật hay cốt truyện - (ñều là chữ dùng của Nguyễn Đổng Chi) nhờ

ñó truyện cổ tích Việt-nam vẫn có một sức hấp dẫn riêng. Thử hỏi mấy ai ñã thật sự ñi sâu vào các lớp lang của cổ tích ñể thấm ñược cái hồn của nó ñến như

Nguyễn Đổng Chi: " Tóm lại, sức hấp dẫn của hầu hết các truyện cổ tích Việt-nam không phải là ở cấp ñộ phi lý của bản thân câu chuyện, mà ở khả năng phối hợp và hoán chuyển tài tình cái huyền ảo và cái hiện thực. Cái hiện thực bị

nhầm ra cái phi lý, cái phi lý nằm ngay trong cái hợp lý" (tr. 2439 - 2440).

Chính ñó là ñiều kiện quan trọng ñể rồi ñây khi thống kê, so sánh và phân loại kiểu cốt truyện của cổ tích, mặc dù nhận thấy 2/3 số truyện mà mình tìm ñược ñều có nguồn gốc nước ngoài, và mặc dù rất hiểu sự tác ñộng qua lại lẫn nhau là một thực tế hiển nhiên của truyện cổ tích thế giới xưa nay, nhà cổ tích học Nguyễn Đổng Chi vẫn tách bạch ra ñược " các kiểu cốt truyện mang tính bản ñịa nguyên sinh" (tr. 2452), tức là " cái phần bất biến" bảo lưu trong truyện cổ tích Việt-nam, nó mở lối cho ông ñi sâu vào folklore dân tộc.

4. Một nhận ñịnh khác cũng bắt nguồn bắt nguồn từ ñặc ñiểm tư duy của người Việt mà rút ra ý kiến của Nguyễn Đổng Chi về các dạng vận ñộng chính -

tà trong truyện cổ tích. Thông thường, nói ñến truyện cổ tích là nói ñến truyện phát triển theo một tuyến: chính thắng tà, thiện thắng ác. Đó là cái mạch chung của truyện cổ tích nhân loại, do tưởng tượng chất phác của con người Trung ñại quy ñịnh. Nhưng nhìn cho kỹ, mỗi dân tộc, bằng nét riêng trong cách tư duy của mình vẫn chủ ñộng cải hoán lại mạch truyện phổ biến ấy ñể cấp cho truyện cổ

tích một dạng kết cấu có ñổi mới ít hay nhiều. Nguyễn Đổng Chi ñã khảo sát kỹ

cả một dạng kết cấu có ñổi mới ít hay nhiều. Nguyễn Đổng Chi ñã khảo sát kỹ cả

một "kho tàng" ñể tìm ra 4 dạng kết cấu khác thường của truyện cổ tích nước nhà: 1. Chính thắng tà không phải bằng tiêu diệt mà bằng sức mạnh cảm hóa, làm cho tà giác ngộ; 2. Chính thắng tà bằng cuộc ñấu tranh giữa thiện và ác ở

ngay trong nội bộ cái chính; 3. Chính thắng tà bằng cách thúc ñẩy ñấu tranh thiện ác ở ngay trong nội bộ cái tà; 4. Chính thắng tà nhưng kết cục lại bị trả

giá vì sự vượt " ñộ" của mình. Có thể có người còn bổ sung, thêm bớt ñược ñiểm này ñiểm kia vào 4 dạng kết cấu ñặc thù của truyện cổ tích Việt-nam mà tác giả

nói ở ñây, nhưng chắc chắn không ai bác bỏ sự tồn tại ñích thực của chúng. Sự

ña dạng của những kết cấu này vốn là kết quả của nhiều quá trình ñiều chỉnh nhuần nhị và không tự ý thức, nhằm làm cho tư duy nghệ thuật dân gian xích lại gần với cách ứng xử nhân bản của tâm lý người Việt cổ truyền. Đây là một quy 1471

https://thuviensach.vn

luật của văn học dân gian, phản ánh mối quan hệ qua lại hữu cơ giữa nội dung và hình thức. Khái niệm " ñộ" ñược Nguyễn Đổng Chi dùng như một khái niệm công cụ chỉ bản chất quy luật. Tóm ñược cái " chìa khóa" ñó, Nguyễn Đổng Chi không những ñã nhận thức quy luật một cách rành rẽ, mà còn nắm bắt ñầy ñủ

các hình thức biểu hiện phong phú của quy luật.

5. Còn có thể nói ñến nhiều nhận ñịnh tinh tế của Nguyễn Đổng Chi ở chỗ này chỗ khác. Ví như, một hiện tượng không mấy người ñể ý là việc tặng phong danh hiệu của dân gian cho những nhân vật anh hùng truyền thuyết trong kho truyện của mình. Nguyễn Đổng Chi là người ñầu tiên lưu tâm ñến hiện tượng này ở góc ñộ nghệ thuật dân gian. Ông xâu chuỗi chúng lại và giúp người ñọc hiểu rõ các tầng bậc ý nghĩa khác nhau của chúng: vua, thánh, cha, trạng... (tr. 2486-2488).

Hoặc giả, ñối với những truyện cổ tích cá biệt như Mỵ Châu - Trọng Thủy , Trương Chi... nhà cổ tích học ñã chú ý tìm tòi những hướng tiếp cận mềm dẻo, thấu ñáo ñể tìm ra trong mỗi truyện nhiều lớp nghĩa khác nhau. " Có lớp nghĩa quá hướng về bài học cảnh giác, ñúng hơn là một kinh nghiệm xử thế ñòi hỏi không bao giờ ñược sống hời hợt: ñắp thành kiên cố ñể ngăn chặn giặc, có ngờ

ñâu giặc lại lọt vào tận lòng ruột của mình; tìm ñường chạy trốn giặc có ngờ

ñâu giặc ở ngay sát sau lưng; ñời cha dốc bao nhiêu xương máu xây dựng cơ ñồ

thế mà chỉ một sớm một chiều vì nhẹ dạ, ñời con lại làm cho tan nát... Nhưng cũng không thể bỏ qua một lớp nghĩa thứ hai, không kém quan trọng hướng về

mối tình Mỵ Châu - Trọng Thủy : tình yêu chân thành, ngây thơ và trong trắng nhiều khi lại là nạn nhân của mọi tranh ñoạt tàn khốc, nhưng chỉ kẻ nào mưu ñồ

tranh ñoạt mới là tội lỗi, còn tình yêu không vụ lợi thì bao giờ cũng ñược ñền bù. Đó là cách nhìn ñộ lượng của dân gian ñối với tấn bi kịch Mỵ Châu. Nước giếng Trọng Thủy làm sáng ngọc trai cũng là một biểu tượng nghệ thuật hoàn hảo mà chỉ riêng quan ñiểm " xã tắc" của nhà Nho không thôi không thể sáng tạo nên ñược" (tr. 2461-2462). Với truyện Trương Chi cũng vậy, " Tác giả kết thúc bản tình ca tự sự bằng một mô-típ ñã trở thành tượng trưng mỗi khi muốn tô ñậm sư u uất tuyệt vọng (trái tim kết thành một khối ñỏ như son, trong như thủy tinh). Nhưng ở ñây, tính chất khép của mô-típ ñã bất ngờ bị phá vỡ, bởi có thêm một mối tình tiết cuối: những giọt nước mắt của Mỵ Nương nhỏ xuống làm tan vỡ cái khối ñỏ ñược tiện thành chén trà. Đấy phải chăng vẫn là bước tiếp nối của nghệ thuật tượng trưng phương Đông, như một hình ảnh có hậu, ám chỉ sự

u uất của mối tình vô vọng ñã ñược " hóa giải" ? Hay là một dự cảm còn ñi xa hơn: mọi khát vọng yêu ñương muốn vượt qua bức thành ñẳng cấp chung quy ñều khó thành? " (tr. 2515). Người ñọc cảm thấy ñược bên trong cái nhìn tinh tường, thấu suốt, còn có cả tình cảm nhân ái, công bằng. Về mặt phương pháp, ông dường như muốn lưu ý bạn ñọc rằng chớ nên vì yêu cầu thời thượng mà gán cho truyện dân gian những cách nghĩ máy móc, vì truyện dân gian là sự kết tinh của những cảm xúc nghệ thuật hồn nhiên, " sự giãi bày tâm trạng và sự ngụ ý" , 1472

https://thuviensach.vn

là " cái chân thực có tính dân gian" (tr. 2463), chứ không " ñóng khuôn" vào chủ

ñề tư tưởng này hay chủ ñề tư tưởng kia như trong văn học viết.

Điều ñáng kể là bất kỳ nhận xét nào dù chi tiết của Nguyễn Đổng Chi cũng ñược ñặt trong hệ thống, nên ít khi có tính cách tùy tiện. Nói ñến vai trò tích cực của nhân vật nữ trong cổ tích Việt-nam, ông khảo sát hàng loạt mô-típ phụ nữ ở

nhiều vị thế và cách ứng xử khác nhau, qua ñấy dựng lên một mô hình chung cho hai kiểu người phụ nữ tiêu biểu: người phụ nữ công phá trật tự xã hội và người phụ nữ bảo toàn trật tự ấy. Nhưng trong mỗi kiểu lại có thể phân biệt ñược ba cấp ñộ:

. Người nữ công phá: nữ thức tỉnh / nữ quái nữ kiệt

. Người nữ bảo toàn: nữ nhẫn nại / nữ trí / nữ liệt

Ông ñặt họ trong các tương quan ñối sánh cụ thể và kết quả là một hệ thống nhân vật nữ với ñủ sắc thái và cung bậc của tính cách nữ giới ñược thâu tóm khá trọn vẹn. Hầu như không một dạng nhân vật nữ nào của cổ tích ñi ra ngoài mô hình này.

Cũng gần như thế, trong khi ñi tìm mối liên quan giữa nhiều nhóm truyện cổ

tích với ñặc ñiểm riêng của thiên nhiên ñất nước tại những vùng miền sản sinh ra chúng, Nguyễn Đổng Chi ñã dần dần phát hiện ra một quy luật chung cho

" mối quan hệ kép" giữa cổ tích và cuộc ñời: ñời sống cung cấp cho truyện cổ

tích những cốt truyện sinh ñộng, những câu nói vần vè, những thành ngữ, tục ngữ ngầm chứa " mã" cốt truyện... rồi ñến lượt truyện cổ tích lại cung cấp trở lại cho ñời sống những ñịa danh và nhân vật truyền thuyết (núi Vọng-phu , sông Kim-ngưu , hồ Hoàn-kiếm , ñầm Mực ...), những hình dung từ rất giàu sức biểu cảm (nói cuội, mưa ngâu, bù chì, ñứa con trời ñánh...), những câu nói vần vè, thành ngữ, tục ngữ ( Nợ như chúa Chổm , Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho ...) ñã ñược bổ sung và " giải mã" ... Nguyễn Đổng Chi kết luận: " Cuộc sống trở lại bắt chước cổ tích hay là sức mạnh của nghệ thuật dân gian ñã kích thích sự sáng tạo trong tâm lý quần chúng một lần thứ hai, ñể tiếp nhận và cải biên nghệ thuật cổ tích, làm giàu thêm cho các hình thức của ñời sống" (tr. 2449-2450).

Đặc biệt Nguyễn Đổng Chi còn dành cả một chương cuối ñể ñối chiếu tỷ mỷ

về típ và mô-típ giữa truyện cổ tích Việt-nam và các " kho truyện" mà nó từng chịu ảnh hưởng sâu nặng: truyện cổ tích Trung-quốc, truyện cổ tích Ấn-ñộ, truyện cổ tích các dân tộc anh em. Từ những sơ ñồ mà truyện cổ tích Việt-nam tiếp thu, ông ñi ñến xác ñịnh những sơ ñồ ñồng dạng ñã thông qua hoán cải và tiến ñến chỗ khu biệt ñược những dạng sơ ñồ hoàn toàn bản ñịa. Đây là một thao tác vất vả, công phu nhưng hết sức lý thú, mặc dầu ở Nguyễn Đổng Chi ñấy vẫn chỉ là những bước ñi ñầu. Nó hứa hẹn một triển vọng tốt ñẹp là vạch ra ñược một cách tương ñối hợp lý con ñường vận ñộng tự thân của cổ tích dân 1473

https://thuviensach.vn

tọc, trên thực tế lâu nay vẫn còn bị chìm khuất giữa bức tranh lịch sử phức hợp với những quan hệ giao thoa, chồng chéo khó lòng bóc tách của loại hình cổ

tích ở khu vực Đông-dương và Đông nam Á mà lực ñẩy cũng như lực hút quan trọng vẫn là hai dòng truyện Trung-hoa và nhất là Ấn-ñộ.

*

* *

Vấn ñề cổ tích Việt-nam là vấn ñề lớn. Tiếp thu những gì mà Nguyễn Đổng Chi gợi ra hay gửi gắm trong bộ sách còn là câu chuyện lâu dài cho các thế hệ

cổ tích học sau này. Điều có thể nhấn mạnh ở ñây, như một bài học kinh nghiệm của Nguyễn Đổng Chi, là ông rất trường vốn, cái vốn thật sự về phương Đông và phương Tây, vốn Hán học và sử học, và cả vốn trí thức thực tiễn, trong khi lý giải, trình bày văn hóa dân tộc. Từ cái vốn ấy mới có thể nói ñến một sự thấm nhuần tính cách dân tộc, ñặc trưng dân gian trong cảm hứng của ngòi bút nghiên cứu. Điều ñó khiến ta ñọc truyện cổ tích của Nguyễn Đổng Chi mà càng thấy tâm hồn mình gần gũi với nhân dân, ñất nước, với cuộc sống cập nhật hơn, tuy ông không dùng bất kỳ một từ nào nói về " ñấu tranh" , " lật ñổ" , " chống áp bức giai cấp" , " ñịa chủ với nông dân" ... như nhiều tập truyện cổ dân gian khác.

Và ñọc phần nghiên cứu của ông, thấy ông thật sự tắm mình trong cổ tích; " ông ñã nắm bắt ñúng và sâu nghệ thuật của một loại hình, tuy ông không dựa hẳn vào một lý thuyết ngoại lai nào. Tất nhiên, khi nghe những người khác kể, phân tích truyện cổ, ñược hiểu thêm các phương pháp ñó ñây thì cũng là ñiều hay, không ai chối cãi" 1.

HY TUỆ

Nguyễn Đổng Chi, người miệt mài tìm kiếm các

giá trị văn hóa dân tộc. Nxb. Khoa học xã hội,

Hà-nội, 1996; tr. 192-205

1. Vũ Ngọc Khánh: Đọc lại " Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam" (nhân bộ sách toàn tập ñược công bố sau 10 năm tác giả Nguyễn Đổng Chi ñi vào cổ tích); Văn nghệ, Hà-nội, số 22 (28-V-1994); tr.3.

1474

https://thuviensach.vn

A TRESURE CHEST OF VIETNAMESE FOLKLORE FROM A RESEARCHER'S PERSPECTIVE

A Treasure Chest of Vietnamese Folklore is one of the many reowned major works by Professor Nguyen Dong Chi, among which mention should be made of A history of Vietnamese Classical Literature (1942); Dao Duy Tu (1943); Hat Giam Folk Opera in Nghe - Tinh (1944-1962); Vietnamese Legendary Stories -

A Sketch (1956); An Insight into Peasants Uprisings in the Middle Ages (1973).

This work comprises 5 volumes totaling 3000 pages and has been published over 25-year period from 1958 till 19821.

The debut of the first two volumes captures the immediate interest of the general public from North to South Vietnam and abroad2. Volume Three (released in 1960) has established the undeniable position of the author in the ranks of those involved in the study of folklore in Vietnam, Volumes I, II and III were reprinted several times before the publication of the Volume IV in 1975.

Nguyen Dong Chi has established his authority in the collection, identification and narration of folk stories. Both Le Van Hao and Ta Phong Chau, though living far apart in Hanoi and Paris respectively, have more or less unanimous view on the high standards of scholarship of Nguyen Dong Chi' s works. This is a high representative collection of folk tales from North to South after long, elaborated and extensive field work, an excellent comparative study of folk tales from the world in terms of time, space, typology and motifs in order to arrive at a keen observation of the unique features of Vietnamese folk tales, Nguyen Dong Chi' s works are also highly acclaimed for their simple and yet charming narrative style "in which poetical inspiration is well blended with reality"3. Vu Ngoc Khanh4 also comments on Nguyen Dong Chi' s unmistakable style such 1. Nguyen Dong Chi. A Treasure Chest of Vietnamese Folklore. Volume I & II (1957), Hanoi Literature, History and Geography Publishing House, Vol. III (1960), Hanoi History Publishing House; Vol. IV (1975), Hanoi Social Sciences Publishing House; Vol. V(1982) Hanoi Social Sciences Publishing House.

2. Durand, Maurice (1964). A Critique of Volume I " A Treasure Chest Vietnamese Folklore" .

Journal of School of Oriental Antiquity Study (B.E.F.E.O.) No 1. Paris.

3. Le Van Hao (1964). Book Review on "A Treasure Chest of Vietnamese Folklore". Journal of Shcool of Oriental Antiquity Study (B.E.F.E.O.) No1. Paris. Ta Phong Chau (pen-name Anh Phong), (1975). On "A Treasure Chest of Vietnamese Folklore", Literature Journal No 2.

Hanoi.

4. Vu Ngoc Khanh (1993). Some comments on "A Treasure Chest of Vietnamese Folklore".

Education Today No 17,26. IV. 1993. Hanoi.

1475

https://thuviensach.vn

that readers can easily recognize some of the works of other authors who

"borrow" from his publications for use under different titles or, in some cases, under the very same tittles. It was not until the full publication of his works in 1982 that Nguyen Dong Chi' s authority on folklore study and their classification was solidly confirmed.

Part one of Volume I deals with "the characteristics", "origins" and "historical development" of Vietnamese folklore. In Part two of Volume V, the author is again concerned about the "characteristics" and "origins" of Vietnamese folk stories. The 5th edition of the five volumes in 1993 once again helped to give the readers the right perspective1. The first 80 pages of Part one and 250 pages of Part two together make up a full theoretical account of Vietnamese. This paper is an attempt to elaborate on the author' s perspectives and theoretical approach and to present my random observations which do not necessarily reflect the author' s main lines of argument in the collection and treatment of the subject matter.

1. One of the highly controversial issues in the study of folk stories is their identification. Nguyen Dong Chi proposes the following three criteria for identifying folk stories: (i) antiquity in styles, (ii) ethnicity, (iii) high artistic and moral values (Nguyen Dong Chi, Vol. 1: 65-72). Durand, in B.E.F.E.O. journal (1964), commenting on the superficial treatment of the first criterion, is highly skeptical about "the possibility of drawing a line between antiquity and contemporary" and wonders whether "stories about the Tu Duc times, Circa 1848 - 1883) can be classified as belonging to "antiquity" or "contemporary""

(translated version, Vol. I: 495)2. It seems that Durand somehow fails to fully appreciate Nguyen Dong Chi' s perspectives. No doubt, the author had done elaborate research before arriving at a rationale for the classification. Problems are inherent in differentiating folk stories from closely related forms of folk narratives such as legends, fables, and modern anecdotes. So what may be the convincing criteria? Experiences show that neither the content nor the form of the story alone could serve as reliable criteria considering the striking similarities between the above-mentioned types, nor their function, since legends, fables and modern anecdotes can be similar in function to folk tales.

Nguyen Dong Chi succeeds in getting round this problem by coming up with the concept of levels of artistic value. The three criteria can be said to be consistent and interdependent in that they provide for folk stories" to have acquired a high standard of oral narrative art" (Nguyen Dong Chi: 72), and "to be the most 1. Nguyen Dong Chi. A Treasure Chest of Vietnamese Folklore. A complete edition of five volumes 1993. Hanoi Institute of Literature Publishing House. All the page numbers quoted are from this edition.

2. Nguyen Tu Chi. Translated version in Volume I, 1993 edition.

1476

https://thuviensach.vn

perfect type of all folk narratives" (Nguyen Dong Chi: 70-71). This is the underlying assumption in his systematic argument. In his view, there is no need for a clear-cut distinction as suggested by Durand in order to arrive at the

"antiquity". It might be easier to ascertain a landmark. So many instances of failed attempts to trace the origins of folk poems and stories? Therefore, it seems the only possible way to determine the antiquity of a folk story is by identifying its artistic style. Nguyen Dong Chi also elaborates on this view, saying the identification of the antiquity of a folk story is mainly through its ways of depicting the characters, the sequencing and its structure and typical motif, but is not necessarily dependent on the historical time in which it occurred" (Nguyen Dong Chi: 67) and that "while the antiquity and contemporary concepts might be mixed in some stories, the characters, events and images in folklore must bear resemblance to those dating back to traditional folk literature which has truck roots in the depths of people' s minds. " (Nguyen Dong Chi: 66). Hence the recognized concept of "modern folk stories" if old time stories. On this phenomenon, Nguyen Dong Chi (Ibid.: 68) comments "recently published folk tales are accepted because they bear resemblance to the historical and social background, and the characters" ways of thinking and behaviour typical of old times. " On the contrary, "stories such as The third wife of De Tham, though it relates to events happening half a century ago and has a characteristically modern folk tale clement, is by no means considered folklore because it contains long bearded, long nosed [French] soldiers with rifles and pistols, things which do not belong to "antiquity" and are not recognized by the general public as belonging to the other side of modernity." (Nguyen Dong Chi: 67). It is evident that Nguyen Dong Chi' s approach is adequate and in conformity with aesthetical principles of folklore study and not heavily dependent on history as suggested by Durand.

2. On the problems of classification, Nguyen Dong Chi is not satisfied with the ways folklore were classified by his predecessors, claiming that they were not systematic enough. Nguyen Dong Chi somewhat shares the view of Truong Tuu on his classification of folk stories into two main types: mythical and worldly.

Nguyen Dong Chi comes up with a three-way distinction: mystical ( hoang duong as used in the first edition, 1957; or than ky in the fifth edition, 1972); worldly and historical. Nguyen Dong Chi' s distinction has been highly controversial ever since. Durand contends that Nguyen Dong Chi' s classification is also "as formal as his predecessors""(Ibid.: 496), while Dinh Gia Khanh and Chu Xuan Dien comment that "Nguyen Dong Chi' s classification is adequate"1

1. Dinh Gia Khanh and Chu Xuan Dien (1973). Folklore. Vol II: 93. Hanoi Higher Education Publishing House.

1477

https://thuviensach.vn

although they both are critical of the idea of including the mythical stories as a separate category contending that "all historical and worldly folklore contain mythical elements (as recognized by the author himself), and vice versa all mythical stories do reflect historical or worldly facts."1

Over the years, Durand' s theme-based approach has generally not been accepted by researchers in the study of folklore for its sociological bias without adequate attention to modes of artistic presentation. Dinh Gia Khanh and Chu Xuan Dien' s views on excluding the mythical category are no longer from India, Egypt, Greek and Europe. Nguyen Dong Chi rightly deserves credit for his meticulous comparative research work and his firm grasp of the typological study that underlie his systematic classification of Vietnamese folklore. Nguyen Dong Chi is also acclaimed for his inclusion of third category, i. e., historical stories, those which are rarely found elsewhere in Asia and Europe. Nguyen Dong Chi, commenting on this unique feature of Vietnamese folklore, said:

"Folk tales on historical events are typical of Vietnamese folklore because the Vietnamese, throughout their history, have had to constantly fight off foreign aggression and domination in order to attain national independence, therefore, there is a strong allegiance to "nationhood". And naturally events and phenomena are often explained from "historical" views. " (Nguyen Dong Chi: 76-77). The unique historical perception of the Vietnamese is said to underlie their artistic thought patterns which are different from other communities. This is a noteworthy line of argument.

3. In the later parts of his works, Nguyen Dong Chi makes a profound study of the prevailing thought patterns of Vietnamese which are used as the underlying assumption for the analysis of the main characteristics of Vietnamese folklore.

Nguyen Dong Chi' s analysis is based on his keen insight and broad knowledge of the subject matter, hence the originality in his theoretical treatment. He comments that mythical folklore account for a modest proportion, and the degrees as well as the frequency of mythical magnification are not so great. This conclusion is drawn from careful statistics on the number and types of mythical stories. In addition, he goes into analyze them against the backdrop of the typical thought patterns of the Vietnamese to arrive at their features such as

"[Vietnamese mythical stories] do not deviate too far from the mundane world"

(Vol. V: 2426), are "closely bound by realties" (Ibid.: 2428), have "little religious inclination" (Ibid.: 2428). He also mapped out a chart showing the impact of thought patterns on the information of "native artistic creation"

(Ibid.:2428), especially on the "development of a folk story... in which there is a 1478

https://thuviensach.vn

constant and subconscious shift from supernatural elements towards more humanistic values" (Ibid.:2428). This shows the author' s sound explanation.

However, literature by no means, is passive and one-way reflection of ideas.

The Vietnamese are also "adept in using mythological elements to create a break

- through in the artistic quality of a folk tale" (Ibid.: 2432), the two most often used techniques being contrasts: the opaque contrasted against the obvious, the imaginative

against

the

real,

and

novelty:

magical

morphological

transformations of the characters and in the development of the events. This gives Vietnamese folk stories their unique attraction Nguyen Dong Chi, indeed, has explored the depths of the folk stories and captured the very essence of their beauty. As he once claimed, "the charm of almost all Vietnamese folk stories lies not in their fiction but in the skillful blend and transposition of the mythical and the realistic. The reality is mistaken for the unreal, the unbelievable is wrapped up in the believable." (Nguyen Dong Chi: 2439-2440). This is an important element that helps the author is his statistics, comparative study and classification of folk stories and that enables him to identify the "indigenous traces" (Nguyen Dong Chi: 2452) or generation in spite of the fact that two thirds of Vietnamese folk stories are found to have their non-native origins and the complication caused by the intermixture of world stocks of folklore.

4. Nguyen Dong Chi also points out the relationship between the Vietnamese thought patterns and the interaction between the good and the evil in Vietnamese folklore. Folk stories are characteristically structured along the single-track development ending in the good prevailing over the bad or the just over the evil.

This is in line with the naive imagination of the people in the old times.

However, each people will have their ways of restructuring folk stories in the molds of their native thinking. Nguyen Dong Chi has painstakingly identified four general structural patterns: The good eventually prevail over the evil not because of annihilation but through persuasion and redemption; by the struggle within the bad; and the good has to pay a price on its victory for its "excesses".

People may disagree with or even want to make some modification to the four types above, however they are by all means adequate. These structural patterns have been formed through a long and subconscious process of gradual modification that shows folk artistic thinking war approaching the humanistic behavioral patterns of the native Vietnamese in times of antiquity. This also reflects the author' s profound awareness of the organic links between form and substance and between structures and the system of values in the folk tradition.

5. Nguyen Dong Chi also made keen comments on the ways characters in Vietnamese folk stories were labeled and titled. He classified and explained the social meanings of the role models: the King, deities, father, genius... (Nguyen 1479

https://thuviensach.vn

Dong Chi: 2486-2488). He also tried to unveil the different layers of meanings in some folk stories such as My Chau and Trong Thuy, Truong Chi... "on one layer, the My Chau and Trong Thuy story points toward a moral lesson on vigilance; the enemy is found right inside one' s heavily fortified citadel, the enemy is found close by one' s side on retreat, the gains painstakingly accumulated by the father end up in disaster by the very act of his own child...

However, the second layer of meaning which focus on the love between My Chau, a Vietnamese princess, and Trong Thuy, a Chinese prince is of no less importance. The love was depicted as being innocent and the lovers fell victim to an ambitious conspiracy and ruthless conqueror. In the end, the aggressor was to be condemned and unselfish love was to be praised. That reflects a generous folk view on the tragedy. The story has it that the water from the well where Trong Thuy committed himself has the magical effect of making pearls (formed by the drops of blood of My Chau) shine. This is magnificent artistic symbolism which could not have been created if it had just been inspired by the Confucian concept of nationhood alone". (Nguyen Dong Chi: 2461-2462).

The same can be said about Truong Chi. "The romantic story ends in a motif typical of depicting utter despair (his heart turned into a transparent deep-red crystal). And here, again, the closing outcome is broken by the last detail: the tear drops of My Nuong broke the cup made out of that red block. Is it the positive symbolism typical of Eastern optimism - a dissolved despair or the implication that any love passion, however great, cannot break down social class barriers?" (Nguyen Dong Chi: 2515). The reader can also see humanistic feelings and the love for natural justice behind the rational strains of thought.

Nguyen Dong Chi also warns against taking rigid contemporary views in analyzing folk tales, for example, attaching ideological "labels" as it has been done with written literature, because folk stories came into being as result of naive artistic inspiration, "the expression and implication" are "the realities of the folk culture" (Nguyen Dong Chi: 2463).

Nguyen Dong Chi was also successful in presenting even the minute details in a systematic way. Commenting on the active roles of female characters in Vietnamese folk stories, various stereotypes (motifs) are identified in terms of their behaviour and role relationship. Two main types are: rebellious and defending females. From these two, three sub-types are derived:

. Rebellious female: awakening / riotous / heroic.

. Defending female: persevering / witty / martyr.

His classification has summarized all the characteristics and personalities of the female characters in Vietnamese folklore.

1480

https://thuviensach.vn

The link between folk stories and the geographical features of the region where whey came from were also identified in Nguyen Dong Chi' s work. This is a two-way relationship, Le, life provides the background and the inspirations, the popular sayings, limericks which have been "coded" as the soul of the story.

And it turns, folk stories bring back to life its legendary places and people: Vong phu (a waiting - husband) peak, Kim nguu (Golden Buffalo) River, witty and expressive sayings and proverbs which are "decoded"... Nguyen Dong Chi said

"Life, in turn, imitates folk stories, in other words, folk arts again become a source of inspiration for people' s artistic recreation to further refine the art of folk stories and enrich life." (Nguyen Dong Chi: 2449-2450).

Especially Nguyen Dong Chi spent a chapter to compare carefully about the tif and the motif between Vietnamese folk stories and "Treasure of folklore" that is has ever under influenced deeply such as folk stories of China, India and neighbouring countries. Through schemes that Vietnamese folk stories have under influenced, Nguyen Dong Chi tried to discover similar schemes through changing and step by step distinguished forms of indigenous schemes. This is a hard painstaking work but very interesting, although for Nguyen Dong Chi it is the only first step. It promises a good prospect. That is: it points out rationally the development process of nation' s folk stories. In fact, so far these stories have still been covered by the historical development between types of folklore in the Indochina region and the South - East Asia, of which the important propulsive and gravitational force is two types of Chinese folklore and Indian folklore.

The research on Vietnamese folklore is a long and worthy enterprise. Nguyen Dong Chi has made a significant contribution to the study of Vietnamese folklore. His insights and suggestion shall be of great value to present as well as future folklore researchers. His achievement in the study of Vietnamese culture has been the result of extensive and profound knowledge the fields of oriental and western studies, classical Chinese study, history and rich personal experience. His profound understanding of the national characteristics and its typical folk culture are derived from that broad knowledge. That is also what brings the readers closer to the nation, the people and their daily life, although, he never uses such term as "struggle", "overthrow", "class exploitation",

"landlords versus peasants" which are often found in other works on Vietnamese folklore. "He has demonstrated his firm grasp of this unique form of art without relying solely any foreign theory. Nevertheless, it is always beneficial to be exposed to other views and research method. "1

HY TUE

1. Vu Ngoc Khanh. On "A Treasure Chest of Vietnamese Folklore". Literature No 22, 28.

V.1994. Hanoi.

1481

https://thuviensach.vn

Vietnamese Studies Review, No2-1997 RMIT, Melbourne, Australia, P. 105-111

1482

https://thuviensach.vn

NHÀ CỔ TÍCH HỌC NGUYỄN ĐỔNG CHI VỚI BỘ KHO TÀNG

TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM

Tiếp theo bộ Lược khảo về thần thoại Việt-nam1, Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam là bộ sách thứ hai của Nguyễn Đổng Chi nghiên cứu về truyện cổ dân gian.

Mục ñích của bộ sách này là giới thiệu và tìm hiểu truyện cổ tích Việt-nam trong tư cách một sự tiếp cận hệ thống.

Công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam gồm 5 tập do Nhà xuất bản Văn sử ñịa, Nhà xuất bản Sử học, Nhà xuất bản Khoa học xã hội in trong những năm 1958 - 1982, nhiều tập, ñược tái bản nhiều lần với số lượng rất lớn.2 Và gần ñây, năm 1993, lần ñầu tiên bộ sách lại ñược in trọn bộ 5 tập, do Viện Văn học xuất bản. Sách in ra dù nhiều, nhưng bao nhiêu cũng chưa ñủ, vì từ lâu, niềm khao khát ñể có ñược bộ sách trọn vẹn, như một tài sản tinh thần giữ lại cho con cháu, ñã là ñiều mong ước phổ biến ở nhiều người.

Chỉ có thể giải thích sự cuốn hút ñáng mừng này chính là do bộ sách ñã ñáp ứng ñược nhu cầu mê say ñọc truyện cổ tích của ngượi ñọc thông thường - một thứ mê say ñược bồi ñắp từ thuở lọt lòng - cũng như ñã ñáp ứng nhu cầu tự thân về sự phát triển của công tác sưu tầm, nghiên cứu, và ñổi mới phương pháp nghiên cứu truyện cổ tích Việt-nam trong những năm gần ñây. Chính những ñiều ñó càng góp phần khẳng ñịnh vị trí quan trọng của tác giả Nguyễn Đổng Chi trên hành trình hiện ñại hóa ngành folklore học dân tộc.

Bằng cuộc ñời văn nghiệp của mình, Nguyễn Đổng Chi ñã ñược giới nghiên cứu ñánh giá cao ở những ñóng góp tích cực cho nhiều bộ môn khoa học xã hội.

Riêng ñối với khoa học văn học dân gian, thì có thể nói, cùng với Lược khảo về

thần thoại Việt-nam, sự thành công của Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam ñã ñưa ông lên hàng ngũ những người ñứng ñầu vinh dự nhất.

I. KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT-NAM - BỘ SÁCH LỚN QUY TỤ

MỌI NGUỒN CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH

Mặc dù Nguyễn Đổng Chi ñã nói môt cách khiêm tốn về bộ sách của mình là chỉ giới hạn trong phạm vi truyện cổ tích của dân tộc Việt, mà chưa có ñiều kiện ñề cập ñến kho tàng truyện cổ tích vô cùng phong phú của ñồng bào các dân tộc 1. Nxb. Văn sử ñịa, Hà-nội, 1956; In lần thứ hai, 1957

2. Thí dụ: Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam, tập III, in lần thứ hai (1973) 10 vạn cuốn; tập IV

(in 1975) 10 vạn cuốn.

1483

https://thuviensach.vn

thiểu số, song với cách sưu tầm biên soạn tỷ mỷ thâu lượm hết các nguồn tư liệu cụ thể, ñặc biệt có thêm phần khảo di, trên cơ sở 201 cốt truyện của người Kinh, ông quả ñã xây dựng ñược một tác phẩm có bề dày ñáng kể, có kết cấu hệ thống, cuốn hút tâm trí người ñọc rộng rãi cũng như giới nghiên cứu khoa học xã hội hàng mấy thập kỷ nay.

Bộ sách là biểu hiện của một công phu lao ñộng nghiêm túc, một sự trân trọng ñáng quý ñối với di sản văn học dân gian mà cụ thể là thể loại truyện cổ tích của dân tộc ta. Ở ñây, bao nhiêu vốn liếng cổ tích do người Việt chắt chiu, sáng tạo, gom góp từ nhiều ñời, ñã ñược dồn lại, ñược chọn lọc, sắp xếp và trình bày dưới dạng tinh kết. Hơn thế nữa, giá trị nhiều mặt của loại hình cổ tích cũng ñược nhìn nhận một cách khái quát, toàn cảnh và tổng hợp.

Hơn ai hết, Nguyễn Đổng Chi nhận thức ñược rằng trong nguồn gốc sâu xa của lịch sử văn hóa dân tọc, truyện cổ dân gian nói chung hay truyện cổ tích nói riêng từ rất sớm ñã là món ăn tinh thần quan trọng, gắn bó chặt chẽ với người Việt trong cuộc sống hàng ngày. Trải qua 1000 năm Bắc thuộc, cùng với nhiều truyền thống văn hóa dân tộc không hề bị dập tắt, các truyện dân gian về Lạc Long Quân - Âu Cơ, về nguồn gốc dân tộc con Lạc cháu Hồng sinh ra từ bọc trăm trứng, ñến các truyện ñịa linh nhân kiệt Thánh Gióng, Tản Viên, Tô Lịch, Bà Triệu, Bà Trưng... cũng vẫn trường tồn và có ảnh hưởng sâu ñậm ở giữa ñời sống. Những câu chuyện này ñã sớm ñược các trí thức phong kiến Việt-nam ghi chép trong những tác phẩm khởi ñầu như Báo cực truyện, Giao-chỉ ký, Ngoại sử

ký (thế kỷ XII), Việt ñiện u linh (Lý Tế Xuyên), Lĩnh-nam chích quái (Trần Thế

Pháp, Vũ Quỳnh, Kiều Phú, thế kỷ XIV-XV). Rồi những tập Đại-việt sử ký toàn thư |(Ngỗ Sĩ Liên), những tộc phả hoặc thần phả do Nguyễn Bính biên soạn, Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ), Thiên Nam văn lục (Nguyễn Hàng), Công dư

tiệp ký (Vũ Phương Đề), Truyền kỳ tân phả (Đoàn Thị Điểm), Tang thương ngẫu lục (Phạm Đình Hổ - Nguyễn Án), Vũ trung tùy bút (Phạm Đình Hổ), Kiến văn tiểu lục (Lê Quý Đôn), Lịch triều hiến chương loại chi (Phan Huy Chú), Lan Trì kiến văn lục (Vũ Trinh), Đại-nam nhất thống chi, Đại-nam liệt truyện tiền biên

(Quốc sử quán triều Nguyễn), Vân nang tiểu sử (Phạm Đình Dục)... Nguyễn Đổng Chi ñã có con mắt tinh ñời khi tiếp cận lại giá trị nhiều mặt của những tác phẩm trên và mạnh dạn tách ra từ ñó nguồn truyện kể phong phú của dân gian, làm sống trở lại giọng ñiệu, phong cách dân gian cho hầu hết những câu chuyện vốn ñã ñược ñịnh hình bởi các nhà văn bác học. Đó là một ý hướng khoa học chính ñáng, bởi lẽ trước khi trở thành văn bản cố ñịnh, các tác phẩm này ñã sống trong lòng quần chúng một cách hồn hậu, ñúng như nhận xét của Vũ

1484

https://thuviensach.vn

Quỳnh: " Từ ñứa trẻ ñầu xanh ñến cụ già tóc bạc ñều truyền tụng và yêu dấu"

( Tựa Lĩnh-nam chích quái liệt truyện, 1492)1.

Không phải chỉ " tìm sử trong truyện, tìm truyện trong sử" ở những tác phẩm trên, Nguyễn Đổng Chi còn thu thập tư liệu từ hàng loạt tác phẩm khác xuất hiện vào thời cận ñại, như Truyện khôi hài (1882), Ước lược truyện tích nước Nam (1887), Chuyện ñời xưa lựa ngón lấy những chuyện hay và có ích (1888)

của Trương Vĩnh Ký, Chuyện giải buồn của Huỳnh Tịnh Của (1880), Tập san Du Lâm và quan sát (Landes, 1886), Truyện ñời xưa mới in ra lần ñầu hết

(Génibrel, 1899), Nam-hải dị nhân liệt truyện (Phan Kế Bính), Truyện Trương Chi (Chu Ngọc Chi, 1928), Truyện Đức Thánh Gióng Phù Đổng Thiên Vương

(Lê Triệu Hoàn - Trần Trung Viên, 1929), Truyện cổ nước Nam (Nguyễn Văn Ngọc, 1932), Tô thị vọng phu (Nguyễn Thúc Khiêm, 1936)... cùng nhiều sách báo tiếng Việt, tiếng Pháp khác, v. v... Ngoài ta, Nguyễn Đổng Chi còn dựa vào nguồn tài liệu không kém phần lý thú: các bản thần tích, thần phả ở miếu ñền, các ñạo sắc phong thần, các bản xã chí ở nhiều ñịa phương khác nhau trong cả

nước.

Trong tình hình tư liệu có thể, Nguyễn Đổng Chi lại mở rộng thêm phạm vi nghiên cứu, hướng về một mảng khá nhiều những tác phẩm của Trung-quốc và Ấn-ñộ - " hai nền văn minh vĩ ñại và cổ kính trên thế giới, lại gần gũi về không gian với Việt-nam" - trong ñó có chứa ñựng những dị bản truyện cổ tích hoặc có liên quan tới truyện cổ tích. Đối với thư tịch Trung-quốc, ông quan tâm tới những chuyên tập như: Liệt tiên truyện (Lưu Hướng), Cao sĩ truyện (Hoàng Phủ

Mật), Bác vật chi (Trương Hoa, thế kỷ III), Thần tiên truyện (Cát Hồng), Sưu thần ký (Can Bảo, thế kỷ IV), Thần dị kinh, Sưu thần hậu ký, linh ứng lục, U

minh lục, Minh tường ký, Dị uyển (thế kỷ VII), Lục dị ký, Văn kỳ lục, Dậu dương tạp trở (thế kỷ IX), Thái-bình quảng ký (thế kỷ X), Văn kiến tiền lục, Văn kiến hậu lục, Tục bác vật chi (thế kỷ XIII), Bao Công kỳ án, Tây dương ký (thế

kỷ XVI), Liêu trai chí dị, Tân tề hài (thế kỷ XVIII). Bên cạnh ñó là những thư tịch khác, tuy không phải chuyên tập nhưng cũng chứa ñựng rất nhiều yếu tố truyện cổ như sử ký thì có Sử ký, Tà truyện... ; ñịa lý có Thủy kinh chú, Sơn hài kinh ; tiểu thuyết có Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Kim cổ kì quan, Cổ kim tiểu thuyết ; giáo huấn có Nhị thập tứ hiếu, Ám thất ñăng ...v.v...

Nguyễn Đổng Chi cũng tìm tới các truyện cổ tích ñược ghi chép trong các bộ

kinh sách lớn của Ấn-ñộ mà học giả phương Tây từ thế kỷ trước ñã ñánh giá rất cao và coi chúng là nguồn gốc duy nhất của truyện cổ tích thần kỳ thế giới, bởi chúng giữ lại ñược khá nhiều sắc thái quái dị hoang ñường nguyên thủy. Đó là các kinh như: Kinh Vêña (khoảng 2. 500 - 500 năm trước CN), Avañana Jataka

1. Lĩnh nam chích quái (Đinh Gia Khánh - Nguyễn Ngọc San dịch). Nxb. Văn hóa, Hà-nội, 1960.

1485

https://thuviensach.vn

(Lịch sử các tiền kiếp của ñức Phật, thế kỷ III trước CN), Bộ kinh Mahabharata (thế kỷ II trước CN - IV sau CN), Kathaxaritxagara (Biển truyện, thế kỷ II, III-IV), Panchatantra (thế kỷ II - V), Brithatcatha (thế kỷ II hoặc từ thế kỷ III- thế kỷ

V), Vêtala (thế kỷ IX), v.v... và nhiều những tập sưu tầm khác, chẳng hạn: Truyện giáo lý Puraha, hay Thánh ca Thượng ñế Bhagavat Gita...

Sau tất cả những tìm tòi phát hiện và thu thập nói trên, còn phải kể ñến công phu sưu tầm, ñiền dã của Nguyễn Đổng Chi trong vòng 50 năm, nó giúp ông vừa tìm thêm những nguồn tư liệu sống ñộng, tươi rói không có trong sách vở hoặc có giá trị bổ sung cho sách vở, vừa có ñiều kiện hình dung rõ ràng hơn một diện mạo ñích thực của cổ tích mà mình phải góp phần dựng lại - một thứ cổ tích không xơ cứng mà còn tồn tại uyển chuyển, tự nó, như nó vẫn tồn tại từ miệng này qua miệng khác ở giữa cuộc ñời.

Và ñến ñây, cái gia tài cổ tích của Nguyễn Đổng Chi ñã có thể nói là hoàn thành, với một sức chứa không kém phần bề bộn. Mục tiêu tiếp cận thể loại ñòi hỏi ông bước sang một giai ñoạn mới trong thao tác nghiên cứu. Hơn ai hết, ông là người hiểu rõ ý nghĩa lớn lao của tuyển tập mà ông nung nấu trong nhiều thập kỷ. Tòa kiến trúc Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam do ông tạo dựng lên từ

những chất liệu quý giá và ñáng tin tưởng ñó thực sự là một tập ñại thành của mọi ngọn nguồn cổ tích bản ñịa.

II- KHẢO DỊ - THAO TÁC ĐẦU TIÊN ĐEM LẠI CHO TRUYỆN CỔ TÍCH

VIỆT-NAM MỘT CÁI NHÌN ĐỐI SÁNH

Vượt xa tất cả những tuyển tập sưu tầm khác, Nguyễn Đổng Chi ñã làm cho truyện cổ tích Việt-nam bội thu lên rất nhiều, nhờ cách kể chuyện có thêm phần

" khảo dị" . Đây là một công việc ñối chiếu rất vất vả, ñòi hỏi một sự kiên trì tìm kiếm tử công phu, nhưng kết quả của nó là mỗi một cốt truyện thường phát hiện ra không ít những cốt truyện tương ñồng mà ta gọi là dị bản, có khi tới hàng chục, hàng vài chục dị bản khác nhau. Cách làm thật khác với trước ông và cũng là hết sức mới mẻ ñối với ñương thời, một thao tác quan trọng ñưa ñến cho truyện cổ tích Việt-nam một diện mạo phong phú mới. Với công việc này Nguyễn Đổng Chi tất nhiên không ñơn thuần chỉ là người sưu tầm, tập hợp truyện cổ

tích. Ông còn là người có một nhãn quan mới trong phương pháp nhìn nhận truyện cổ tích. Đúng như Nguyễn Đổng Chi ñã nhận thấy: trên hành trình lịch sử, mỗi dân tộc ñều có một kho tàng truyện cổ tích của riêng mình, song mặt khác, cùng với những yếu tố bản ñịa, sự tự sinh văn hóa trong lòng dân tộc,

" vốn liếng tinh thần quý giá ấy lại luôn luôn ánh xạ lẫn nhau trong mối quan hệ

hội nhập và giao lưu văn hóa" giữa dân tộc này và dân tộc kia. Ông nói trong 1486

https://thuviensach.vn

lời Tổng luận: " Theo chúng tôi, truyện cổ tích cũng như mọi sản phẩm văn hóa khác, nhất là những sản phẩm không tên tác giả, nghĩa là những sản phẩm có xu thế hoàn chỉnh giá trị nên quá trình lưu chuyển, sau khi xuất hiện tại một vùng nào ñấy sẽ dễ dàng ñược nhiều người hoàn chỉnh và trở thành tài sản chung của cả xã hội (cái bất biến), và từ ñó nó sẵn sàng vượt biên giới xứ sở ñể gia nhập vào tài sản tinh thần của một dân tộc khác dù xa hay gần. Cho nên có hiện tượng lặp ñi lặp lại, hiện tượng dị bản trong truyện cổ tích..." (tập V, tr. 2528)1.

Điều ñó có nghĩa là trong gia tài truyện cổ tích của mỗi dân tộc có những cốt truyện riêng ñộc ñáo, nhưng cũng sẽ có những cốt truyện mạng tính chất phổ

biến, những cốt truyện mà một số dân tộc khác, thậm chí hầu hết các dân tộc trên thế giới ñều có. Xuất phát từ những ghi nhận ñó, Nguyễn Đổng Chi ñã thấy tính chất quốc tế là một hiện tượng nổi bật và ñộc ñáo của truyện cổ tích.

Truyện cổ tích có khả năng di chuyển từ dân tộc này sang dân tộc khác, từ ñịa phương này ñến ñịa phương khác, vượt qua mọi ranh giới về ngôn ngữ, về lãnh thổ của các quốc gia...

Các nhà nghiên cứu truyện cổ tích thế giới từ lâu từng chú ý ñến hiện tượng này và ñã từng công bố những con số thống kê ñáng kinh ngạc. Nhưng ở các nước phương Đông và nhất là ở Việt-nam thì vấn ñề này hầu như chưa ñược khảo sát. Và người ñi tiên phong, người ñầu tiên ở Việt-nam chính là ông -

Nguyễn Đổng Chi, người ñã có công giới thiệu, tập hợp những cốt truyện cổ tích của người Việt cùng với biết bao những cốt truyện cùng kiểu có quy mô phổ biến trên toàn quốc gia và trên thế giới trong tuyển tập Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam.

Một mặt Nguyễn Đổng Chi sưu tập tài liệu truyện cổ tích từ ngọn nguồn, với sự am hiểu kỹ càng và sâu rộng về lịch sử, văn hóa dân tộc Việt. Mặt khác, ông ñã vượt qua mọi sự trở ngại về ngôn ngữ, khoảng cách và thời gian ñể thu nhập thêm rất nhiều cốt truyện của các dân tộc Việt-nam khác và của phương Tây.

Trong toàn bộ 5 tập Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam , Nguyễn Đổng Chi ñã lần lượt giới thiệu với người ñọc qua mỗi một cốt truyện của người Việt là một tập hợp về các cốt truyện cổ tích, các hiện tượng, nhân vật, các mô-típ tương ñương rút ra từ truyện cổ tích của nhiều dân tộc khác nhau. Đó là truyện cổ tích của hàng chục các dân tộc ít người ở Việt-nam như: Ba-na (Bahnar), Cơ-ho, Hơ-rê, Khơ-me (Khmer), Chàm, Ê-ñê, Ja-rai (Djarai), Mường, Thái, Tày, Nùng, H' mông, Khơ-mú, v.v... Và ñó cũng là truyện cổ tích của rất nhiều dân tộc thuộc cả 5 châu lục: Á, Âu, Phi, Úc, Mỹ, v.v... với sự hiện diện của tên gọi nhiều nước như: Nga, Anh, Pháp, Tiệp, Bun-ga-ri, Ba-lan, Đức, Hà-lan, Thụy-sĩ, Thụy-ñiển, Đan-mạch, Islan, Ý, Tây-ban-nha, An-ba-ni, Ru-ma-ni, Lat-vi, Et-tô-ni, Phần-1. Trích theo bản in trọn bộ năm 1993 của Viện Văn học. Các trích dẫn tiếp sau ñều như vậy.

1487

https://thuviensach.vn

lan, Ấn-ñộ, Trung-quốc, Mông-cổ, Triều-tiên, Nhật-bản, Lào, Căm-pu-chia, Miến-ñiện, Thái-lan, v.v...

Bản kể có khảo dị - việc làm ñó khẳng ñịnh quan niệm ñúng ñắn của Nguyễn Đổng Chi về ñặc trưng cũng như quy luật vận hành của loại hình cổ tích, và cũng là thành quả cao nhất mà giới nghiên cứu vẫn luôn mong ñạt tới. Việc làm ñó cũng ñã phủ nhận lối sưu tầm, ghi chép kể truyện cổ tích ñơn giản, xuất hiện trong ñiều kiện khoa văn bản học cổ tích chưa mấy phát triển trước ñây. Do vây, Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam cũng mở ra một triển vọng cho khoa so sánh văn học dân gian, ñem ñến cho người ñọc cái nhu cầu hiểu biết sâu rộng về các cốt truyện cổ tích gần nhau, ñồng thời cũng giúp người nghiên cứu một sự tận thu các nguồn tư liệu hữu ích.

III- NHỮNG NHẬN ĐỊNH TỔNG QUÁT - DỰ CẢM ĐÚNG HƯỚNG VỀ

MỘT CÁCH NHÌN ĐỔI MỚI, TOÀN DIỆN ĐỐI VỚI TRUYỆN CỔ TÍCH

Cấu thành nên toàn bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam của Nguyễn Đổng Chi là 2.740 trang sách. Một phần rất lớn số trang - phần II của bộ sách - ñược dành cho hơn 200 cốt truyện chọn lọc, sắp xếp theo hệ thống. Phần ñầu và phần cuối bộ sách là những luận ñiểm khoa học, những nhận ñịnh tổng quát về kho tàng truyện cổ tích Việt-nam.

Kết cấu ñó thể hiện mục tiêu mà nhà khoa học Nguyễn Đổng Chi muốn ñặt ra cho cuốn sách của mình là: ñó không chỉ ñơn thuần là một tác phẩm sưu tầm.

Thật vậy, cuốn sách về hình thức ñúng là một tuyển tập sưu tầm dày dặn hiếm có, còn về ý nghĩa nội dung thì thực sự ñã là một ñáp ứng ñối với việc nghiên cứu truyện cổ tích hiện nay.

Ngay trong phần sưu tầm, Nguyễn Đổng Chi cũng ñã thể hiện rõ ý ñồ nghiên cứu, bởi cách ông dẫn dắt chúng ta ñi thăm kho tàng truyện cổ tích Việt-nam theo một hệ thống sắp xếp thật rạch ròi của 201 cốt truyện. Thêm nữa, cuối phần sưu tầm, còn có một bảng Thư mục nghiên cứu và gần ñây lại ñược bổ

sung một Bảng tra cứu tên truyện 1, chỉ ra toàn bộ các tên truyện trong sách (kể

cả các truyện có tên ở Khảo dị ) ñể giúp người ñọc cùng người nghiên cứu tiện lợi trong việc tra cứu, truy tìm.

Hàng chục năm nay, công lao sưu tầm của Nguyễn Đổng Chi và giá trị sử

dụng, giá trị lưu giữ các cốt truyện cổ tích của Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam ñã ñược khẳng ñịnh, ñược ñánh giá cao. Thực ra, trên thế giới, tên tuổi của những người thành công ñã ñược ñánh giá cao trong lĩnh vực sưu tầm và kể

1. Bảng tra cứu tên truyện này do Ban Văn học cổ cận ñại Viện Văn học bổ sung.

1488

https://thuviensach.vn

truyện dân gian như cũng không phải thật nhiều. Có thể kể tới anh em Grimm người Đức với tuyển tập truyện cổ Grimm, Pourra người Pháp, và nhà văn học dân gian dân chủ người Nga A. N. Afanassiev với bộ sưu tầm Truyện cổ dân gian Nga vĩ ñại của ông... Ngoài ra là một Perrault người Pháp, một Andersen người Đan-mạch nặng về phần tài hoa trong kể truyện hơn là sưu tầm và hệ

thống.

Mục ñích nghiên cứu, phương pháp luận nghiên cứu của Nguyễn Đổng Chi chủ yếu thế hiện ở phần ông dành cho việc trình bày những luận ñiểm khoa học, những nhận ñịnh về truyện cổ tích. Ở ñây, nhiều vấn ñề ñã ñược ông ñặt ra và giải quyết.

Trong kho tàng truyện cổ dân gian phức tạp và rộng lớn mà Nguyễn Đổng Chi ví như " một khu rừng trong ñấy có nhiều loại cây: cây to, cây nhỏ, gỗ tốt, gỗ

xấu, mọc chằng chịt, lẫn lộn" , không phải hiếm những cốt truyện thuộc thể loại cổ tích. Nhưng việc xác ñịnh chúng ra sao, theo những tiêu chuẩn nào, từ trước tới nay nhiều soạn giả ñã tiến hành phân loại, song vẫn không tránh khỏi sự sơ

sài, lộn xộn. Đó là cách phần chia của Nguyễn Văn Ngọc trong Truyện cổ nước Nam 1 với 5 loại: những truyện cổ tích dã sử; những truyện thành câu phương ngôn, lý ngữ; những truyện thuần về văn chương; những truyện ngụ ý cao xa; những truyện vui chơi, tiêu khiển. Hoặc Nghiêm Toản trong Việt-nam văn học sử trích yếu 2 với 4 loại: truyện mê tín hoang ñường; truyện luân lý ngụ ngôn; truyện phúng thế hài ñàm; truyện sự tích các thánh. Hoặc nữa, Thanh Lăng trong Văn học khởi thảo - văn chương bình dân 3 với 7 mục: truyện ma quỷ; truyện anh hùng dân tộc; truyện ái tình; truyện luân lý; truyện thần tiên; truyện phong tục; truyện khôi hài.

Đến Nguyễn Đổng Chi, ông ñã chia truyện cổ tích các dân tộc Việt-nam thành ba loại: Truyện cổ tích thần kỳ; Truyện cổ tích thế sự; Truyện cổ tích lịch sử .

Nhìn chung, ñó là một sự phân chia tương ñối hợp lý hơn cả vì cách phân chia này của ông chủ yếu dựa vào ñặc trưng loại hình của truyện, ñược biểu hiện ở

một số tiêu chí có giá trị khu biệt thành một số kiểu truyện. Tất nhiên ñây là một vấn ñề rất khó. Chính Nguyễn Đổng Chi cũng còn rất dè dặt trong vấn ñề này.

Ông viết: " Thực ra ñối với cổ tích và ngay cả ñối với truyện cổ dân gian nói chung, bất kỳ một sự phân chia nào cũng chỉ có ý nghĩa chính xác tương ñối"

(tập I, tr.72). Nói như vậy song chính ông cũng khẳng ñịnh: " Thế thì phải chăng 1. Nguyễn Văn Ngọc. Truyện cổ nước Nam, 2 tập. Vĩnh Hưng Long thư quán xuất bản, Hà-nội, 1933 - 1934

2. Nghiêm Toản, Việt-nam văn học sử trích yếu. Nhà sách Vĩnh Bảo xuất bản. Sài-gòn, 1949.

3. Thanh Lăng. Văn học khởi thảo - văn chương bình dân. Phong trào văn hóa xuất bản, Hà-nội, 1954.

1489

https://thuviensach.vn

không thể phân loại truyện cổ tích một cách rành mạch ñược? Chắc chắn không phải. Nhưng nếu chỉ căn cứ vào hình thức, vào những yếu tố tạo nên cái vẻ bề

ngoài của truyện cổ tích ñể phân loại, thì chỉ mới nhìn vào hiện tượng mà chưa nắm ñược bản chất" (tập I, tr.55).

Trên thực tế, Nguyễn Đổng Chi ñã nắm vững và giải quyết khá triệt ñể những vấn ñề cơ bản của thể loại truyện cổ: vấn ñề ranh giới, biên ñộ, cùng vấn ñề

nguồn gốc, con ñường phát triển của truyện cổ tích, v.v... Điều ñó ñã giúp ông ñưa ra ñược một quan ñiểm phân loại truyện cổ tích hợp lý và nhất quán.

Từ việc trình bày bộ kho tàng truyện cổ tích Việt-nam tiến tới việc nắm vững ñối tượng này về mặt tổng thể như trên, Nguyễn Đổng Chi ñã cố gắng thử xác ñịnh một cách hệ thống, ở mức ñộ bao quát, những ñặc ñiểm của truyện cổ tích Việt-nam. Ông chú tâm vào những yếu tố tưởng tượng thần kỳ của loại hình truyện cổ tích Việt-nam, chất liệu ñời sống của truyện cổ tích Việt-nam và truyện cổ tích Việt-nam với vai trò người phụ nữ, ước mơ tình yêu và hôn nhân tự do...

Từ ñó, truyện cổ tích Việt-nam ñã ñược Nguyễn Đổng Chi quy tụ ở bốn ñặc ñiểm:

1- Yếu tố tưởng tượng trong loại hình truyện cổ tích Việt-nam nói chung ít xa lạ với nhân tính; loại truyện sinh hoạt chiếm một tỷ lệ tương ñối cao, loại truyện thần kỳ, truyện loài vật, truyện phiêu lưu mạo hiểm chiếm một tỷ lệ tương ñối thấp.

2- Truyện cổ tích Việt-nam thấm ñậm chất liệu ñời sống xã hội Việt cổ, là biểu tượng nghệ thuật của cái hiền hòa, nhân ái, hay tính chừng mực trong tâm lý dân tộc.

3- Tính cách phê phán hiện thực khá ñậm trong truyện cổ tích Việt-nam, nhân vật tích cực thường tỏ ra không bằng lòng với trật tự tập tục có sẵn, phản ứng lại cái ty tiện tầm thường.

4- Truyện cổ tích Việt-nam có một mảng ñáng kể nêu bật vai trò tích cực của người nữ; ñề cập ñến ước mơ tình yêu và hôn nhân tự do.

Khi nêu lên các ñặc ñiểm trên của truyện cổ tích Việt-nam, Nguyễn Đổng Chi ñã hướng sự quan tâm của mình tới cả nội dung lẫn nghệ thuật: nội dung phản ánh hiện thực, phương thức ngụ ý của cổ tích cũng như mối quan hệ giữa truyện cổ tích với cách nhìn của sự kết hợp giao hòa giữa nhiều quan ñiểm, cũng tức là ông ñã nhìn nhận truyện cổ tích ở các góc nhìn phong phú khác nhau. Các phương pháp như loại hình học, thống kê, so sánh lịch sử, nghiên cứu theo típ và mô-típ, phương pháp vẽ sơ ñồ, cấu trúc, mô hình hóa truyện cổ tích, các cách tiếp cận truyện cổ tích theo chiều phát triển lịch sử, theo không gian và thời gian, giữa ñồng ñại và lịch ñại... ñều ñược Nguyễn Đổng Chi ứng dụng khá nhiều trong thao tác nghiên cứu nhằm rút ra những ñặc ñiểm của truyện cổ tích 1490

https://thuviensach.vn

Việt-nam: Khi ñúc kết mỗi một ñặc ñiểm, Nguyễn Đổng Chi bao giờ cũng minh họa bằng những dẫn dụ kết hợp với sự phân tích lô-gích, nên mang tính thuyết phục. Được như vậy vì ông ñủ khả năng và ñiều kiện chiếm lĩnh ñối tượng về

mặt thông tin, tư liệu, mà theo ông thì " sự giới hạn về tư liệu dẫn ñến những sai lầm về phương pháp luận" . Có thể nói, ở Nguyễn Đổng Chi vừa thể hiện một sự

tìm tòi ñến say mê trong những trải nghiệm khoa học của mình, mặt khác cũng vừa có cả một sự chừng mực, nghiêm túc, giúp cho ông không rơi vào cực ñoan trong các luận ñiểm.

Nhằm hướng tới phương pháp tiếp cận truyện cổ tích một cách toàn diện, Nguyễn Đổng Chi còn tìm hiểu, giới thiệu tất cả những trường phái nghiên cứu truyện cổ dân gian hiện ñại thế giới. Có rất nhiều trường phái, mỗi một trường phái có sự ñóng góp nhất ñịnh và thường có khi lại mâu thuẫn với nhau, song ñiều rất quan trọng là chúng ñã tập hợp lại thành một bức tranh tổng quát về

việc nghiên cứu truyện cổ dân gian trên thế giới. Với xu hướng tiếp thu các trường phái này bằng tinh thần tỉnh táo và ñầu óc chủ ñộng, sáng tạo. Nguyễn Đổng Chi ñã tóm bắt ñúng diện mạo của các trường phái ấy: từ trường phái Thần thoại ngữ văn Ấn - Âu của anh em Grimm người Đức, cho ñến trường phái Lịch sử - Địa lý Phần-lan của hai cha con Kroln (Julius Kroln và Karle Kroln), với người ñại diện xuất sắc và cũng là người tiếp tục là Anti Aame và Stith Thompson... Với cái nhìn trân trọng, ông khẳng ñịnh: " Mặc dầu không thể

không cảnh giác trước bao nhiêu ý kiến lệch lạc của các trường phái này, trong ñó có những thiên kiến hẹp hòi, thậm chí có người ñã sa ñà vào chủ nghĩa chủng tộc, người ta vẫn không khỏi ngạc nhiên trước những thành tựu to lớn mà các trường phái nói trên ñã tổng hợp ñược. Nó cho phép gạn lọc ñể ñi dần tới một phương pháp thực sự ñúng ñắn, qua ñó có thể nhìn nhận truyện tự sự dân gian của mọi dân tộc như là một di sản tinh thần thống nhất, với những ñặc trưng thống nhất về tư tưởng cũng như loại hình" (tập V, tr.2520-2521).

Thông qua việc tiếp cận với các trường phái, Nguyễn Đổng Chi ñã xác ñịnh: trong bối cảnh chung hiện nay " không phải là sự so sánh ñơn thuần mà phải bằng cách nghiên cứu rộng rãi theo phương pháp lịch sử - loại hình" mới có thể

hiểu và giải quyết thấu triệt các mối quan hệ nhằm nghiên cứu truyện cổ tích một cách khách quan và có hiệu quả nhất (tập V, tr.2526-2528).

Xuất phát từ cách nhìn nhận ñó, Nguyễn Đổng Chi ñã ñi tới việc tìm cái

" chung" và cái " riêng" của loại hình truyện cổ tích Việt-nam. Ông ñặt truyện cổ

tích Việt-nam trong mối quan hệ giao lưu quốc gia và quốc tế, ñể từ ñó ông khẳng ñịnh sự thu hút tinh hoa của truyện cổ tích Việt-nam là từ nguồn trong nước với kho truyện cổ của các dân tộc anh em, và nguồn trong nước với kho truyện cổ của các dân tộc anh em, và nguồn nước ngoài với chủ yếu là kho truyện Ấn-ñộ và Trung-hoa bộn bề, phong phú. Cũng từ ñấy ông có cơ sở ñể nêu lên nguồn gốc bản ñịa của truyện cổ tích Việt-nam với các tiểu loại thần kỳ, tiểu 1491

https://thuviensach.vn

loại lịch sử, tiểu loại nửa thế sự, tiểu loại thế sự... Mỗi nhóm ñều ăn sâu bén rễ

lâu ñời trong cội nguồn tư duy văn hóa Việt-nam.

*

* *

Lịch sử ngành nghiên cứu truyện kể dân gian thế giới ñã có bề dày ngót 200

năm kể từ việc anh em Grimm xuất bản tập sưu tầm ñầu tiên vào năm 1822. Với tư cách là một ngành khoa học ñộc lập, tính ñến nay ñội ngũ các nhà sưu tầm và nghiên cứu truyện cổ dân gian thế giới ñã ñạt ñược nhiều thành tựu ñáng kể.

Còn ở Việt-nam thì có lẽ phải ñến những năm 60 ñầu những năm 70 của thế kỷ

này với sự xuất hiện của các công trình chuyên khảo như Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám 1 của Đinh Gia Khánh; Người anh hùng Làng Dóng 2, Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt-nam 3 của Cao Huy Đỉnh và Lược khảo về thần thoại Việt-nam, Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam của Nguyễn Đổng Chi mới có thể nói là truyện kể dân gian Việt-nam ñược nhìn nhận như một thể loại riêng biệt. Nguyễn Đổng Chi là một trong những người ñi tiên phong nên không tránh khỏi những khó khăn, hạn chế, nhưng là một nhà khoa học ñầy nhiệt tâm, ông ñã lần lượt soi rọi ñược một cách trọn vẹn, thấu tình ñạt lý các vấn ñề ñặc trưng và bản chất của thể loại qua việc nghiên cứu truyện cổ tích Việt-nam.

Trải qua thời gian, những nhận ñịnh tổng quát, những ý kiến của Nguyễn Đổng Chi về truyện cổ tích trong bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam ñã ñược nhiều người ñánh giá là những kết luận có ý nghĩa học thuật cao. Đó thực sự là những ñóng góp quan trọng, những gợi mở giúp cho giới nghiên cứu folklore Việt-nam ñi dần tới việc nắm bắt ñúng ñắn truyện cổ tích - ñối tượng nghiên cứu rộng lớn, phong phú và cũng là phức tạp nhất trong các thể loại văn học dân gian Việt-nam.

Trên nửa thế kỷ ñến với truyện cổ tích, Nguyễn Đổng Chi ñã nêu tấm gương của một người lao ñộng cần cù và tài năng, có bản sắc và tự tin vào công việc bình dị mà cao ñẹp của mình. Ông ñã vừa là người nghệ sĩ sáng tạo trong việc nhuận sắc kho tàng truyện cổ tích Việt-nam ñồ sộ, ñồng thời vừa là nhà học giả

1. Đinh Gia Khánh. Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám.

Nxb. Văn học, Hà-nội, 1968.

2. Cao Huy Đỉnh. Người anh hùng làng Dóng. Nxb. Khoa học và xã hội, Hà-nội, 1969.

3. Cao Huy Đỉnh, Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt-nam. Nxb. Khoa học và xã hội, Hà-nội, 1974.

1492

https://thuviensach.vn

có tâm huyết bởi công lao khơi sâu, mở rộng cho những hướng nghiên cứu mới mẻ, toàn diện về truyện cổ tích Việt-nam nói riêng và truyện dân gian Việt-nam nói chung. Tên tuổi Nguyễn Đổng Chi, tuyển tập Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam cùng những ñóng góp khoa học lớn lao của ông ñã và sẽ mãi mãi giữ vị trí xứng ñáng trong lịch sử ngành nghiên cứu văn học dân gian nước nhà.

NGUYỄN THỊ HUÊ

Nguyễn Đổng Chi, người miệt mài tìm kiếm các giá

trị văn hóa dân tộc. Nxb. Khoa học xã hội,

Hà-nội, 1996; tr. 171-190.

1493

https://thuviensach.vn

MỘT VÀI KÍ ỨC VỀ ANH TÔI

Thời gian và tuổi tác ñã xóa ñi nhiều kỷ niệm, nên giờ ñây ngồi nhớ lại cho hết những gì ñã xảy ra trong mấy chục năm gắn bó thân thiết giữa hai anh em chúng tôi thật không phải dễ. Nhưng thật tình, nghĩ về người anh trai thứ Nguyễn Đổng Chi (mà tên quen thuộc vẫn gọi trong nhà là Gióng), hình ảnh vẫn thường hiện ra trong trí là một dịp Tết nào ñấy cách ñây dễ ñã 55 năm, chúng tôi cùng ở

trong phòng học - một căn buồng rộng, trước cửa có dòng chữ "Mộng Thương thư trai", hai bên tường là những giá sách chất cao ñến trần - anh tôi sau hai ngày mồng một và mồng hai phải tiếp khách lu bù ñang tranh thủ ngồi trước chiếc bàn gỗ lim to và dày lại lúi húi lật ñi lật lại mấy tập sách chữ Hán và dùng cuốn từ ñiển Hán-Việt của cha tôi soạn, vừa tra vừa ñọc rất chăm chú, còn tôi thì duỗi dài trên chiếc ghế ngựa - chiếc ghế dài ñóng bằng nhiều thanh gỗ, nếu rút chốt có thể choãi ra, giúp ta trong tư thế nửa nằm nửa ngồi thoải mái - ñọc mấy tờ báo Thiếu nữ (La Fillette) và Thanh Nghệ Tĩnh tân văn anh tôi vừa mang ở

Vinh về mấy hôm trước, trong khi ngoài vườn là vô số loài hoa ñang nở: hoa hồng, hoa thược dược, hoa hải ñường, xen lẫn hoa dong riềng ñỏ tươi, hoa cải vàng lấm tấm... cùng với những cây ổi, cây nhãn, cây bưởi, cây dưa ñang ñâm những cành nhánh sum suê. Và gió ngoài cánh ñồng thổi qua hai cửa sổ mở rộng ñưa vào mùi hương tháng Giêng ẩm ướt, nồng nàn... Đấy là ngôi nhà "Chi gia trang" của gia ñình chúng tôi mới dựng lên trước ñấy một năm ở làng quê, ngôi nhà từng nổi tiếng một thời, là nơi mở rộng cửa cho mọi người dân trong vùng ñến ñọc sách, là nơi ñã tổ chức những cuộc họp bí mật của Nhóm thanh niên cứu quốc Can-lộc trong những năm 1943-45, dẫn ñến cuộc khởi nghĩa cướp chính quyền huyện ngày 15-VIII-19451 một ngày sớm nhất trong toàn tỉnh, cũng là nơi rồi ñấy sẽ chứng kiến những bước chân thăng trầm, những bão tố dữ dội, làm xiêu liêu cả mấy anh em chúng tôi.

Tôi ñể ý thấy anh tôi ñang ngồi chăm chú vào trang sách bỗng hình như

thoáng nhìn thấy một cái gì, thế là anh vụt ñứng ngay dậy, ñóng chặt một cửa phòng thông ra sân bên trái, và ñứng án trước một cửa phòng khác thông vào buồng giữa, miệng huýt một ñiệu sáo khác thường. Lập tức hai chú chó vện và chó ñen của nhà nghe tiếng sáo từ ñâu xông vào với dáng dữ tợn, cánh cửa liền ñóng lại. Thế rồi anh tôi vừa ñiều khiển hai con chó chạy sục sạo từ góc này ñến góc kia, vừa dùng một chiếc que dài xoi ñi xoi lại phía sau các tủ sách. Bỗng chốc một chú chuột nhắt từ dưới tủ chạy vọt ra, con chó vện chồm tới. Một tiếng

"chít" vang lên, chuột ñã lọt vào giữa hai mõm chó. Cửa lại ñược mở ra, và anh tôi vừa cầm cái ñuôi con chuột bé tí mang ñi vứt vừa cười với tôi. Bấy giờ tôi 1. Theo ý kiến chính thức của Huyện ủy Can-lộc thì cuộc khởi nghĩa này nổ ra vào ngày 16-VIII-1945.

1494

https://thuviensach.vn

ñang học trung học ở Quy-nhơn mới trở về quê nghỉ Tết nên chưa ñược biết những trò này.

Anh tôi lại trở lại ngồi vào bàn và lại lặng lẽ như cũ. Nhưng không ñược lâu.

Bác Chất Nghĩa, một người lão bộc lâu năm của gia ñình, vừa ñi chợ Huyện về, cho biết ở chợ người ta ñồn mới có một vụ án mạng xảy ra ở Vạn-phần (Diễn-châu). Chúng tôi cùng bật dây, chạy xuống nhà dưới ñể hỏi tin. Bác cho biết, nghe ñâu có một anh tá ñiền bị cường hào o ép ngặt quá không còn biết xoay xở

cách nào nữa ñành liều cầm dao xông vào nhà chánh tổng giữa ngày Tết, ñâm chết y rồi ñâm luôn cổ mình tự tử, bỏ lại vợ con và một ñàn con nhỏ. Nghe chuyện cả nhà chúng tôi ai cũng thở dài, thương cho hai mạng người xấu số, lại thương cho chị vợ và ñàn con anh nông phu từ ñây không biết cậy nhờ vào ai.

Nhưng tôi bỗng thấy anh Gióng có dáng vội vã. Không nói không rằng anh bỏ ñi lên nhà trên, chỉ chốc sau anh trở xuống với chiếc cặp tàng, chiếc mũ trắng, tay dắt xe ñạp. - "Anh ñi ñâu mà vội thế?", tôi hỏi. - "Mình ra phủ Diễn ñây. Phải lên Nghèn ñáp ô-tô Hồng Ký từ Hà-tĩnh ra Vinh mới kịp chuyến chiều. Thôi chú ở nhà chơi, mấy bữa mình về". - "Anh ñi xem án mạng sao?". - "Đúng! Mình ñang viết tập phóng sự về cái nạn cường hào1. Mấy lâu nay lặn lội khắp Nghệ -

Tĩnh mà mãi vẫn không tìm ra một thiên truyện làm kết. Nay thì có rồi. Mà tuyệt nữa! Phải ñấy, ñúng là một kết cục như nó phải có. Merveilleux2!". Thế rồi anh nhảy lên xe, bộ quần áo trắng biến mất ở cổng. Tôi vừa trở lại phòng học thì tiếng chuông xe ñạp ñã reo lên "kính coong" ở xa.

Tôi lại nằm xuống chiếc ghế ngựa và ngẫm nghĩ: người anh của mình trước sau vẫn vậy. Vẫn cái tính hiếu ñộng ấy, cái thói quen làm việc nhanh như sóc ấy, cái tính thẳng thắn ñến ương ngạnh ấy, và cái ñức hiếu học ấy. Anh thực là một con người hoạt ñộng mà suốt một thời tuổi trẻ ñã ảnh hưởng sâu sắc ñến tâm tính của tôi.

TUỔI TRẺ HIẾU ĐỘNG

Thời niên thiếu, anh Gióng là một tay rất ưa nghịch ngợm. Anh chơi bời, phá phách, quấy rối hết thảy mọi người. Nghỉ hè, từ Vinh3 về nhà, trong vườn có mấy cây ổi, cây nhãn, anh trèo suốt ngày, hầu như ở trên cây từ khi quả còn xanh cho ñến khi hết quả. Tôi và người chị kế sau anh - chị An - chỉ ñứng chực 1. Tức cuốn Túp lều nát, in năm 1937

2. Merveilleux: tuyệt vời.

3. Anh tôi sinh ở Phan-thiết, khoảng 4 tuổi theo cha trở ra Vinh, rồi học ở Vinh ñến khoảng 12

tuổi thì vào Đồng-hới ở cùng người anh cả, học tiếp và thi tiểu học ở ñấy.

1495

https://thuviensach.vn

dưới gốc ñể thỉnh thoảng ñược anh vứt xuống cho một chùm nhãn hoặc vài quả

ổi. Có mấy cây nhãn ngon, mẹ tôi thường thuê người ñan lồng ñể bu nhãn lại cho dơi khỏi ăn, Nhưng việc bu những cành nhãn nhỏ ở xa thì ai cũng chịu, chỉ

anh tôi mới dám trèo ra ñể làm. Cũng vì leo trèo suốt ngày nên mẹ tôi lo nhỡ ngã thì què chân gãy tay hay có thể chết người nữa là khác. Năm ñó anh tôi học ở

Đồng-hới về nghỉ hè. Lẽ ra còn có thể ở thêm dăm hôm nữa rồi vào nhập trường cũng còn kịp, nhưng vì thấy anh leo trèo nhiều quá, mẹ tôi ra lệnh cho anh phải lên ñường sớm hơn, chuẩn bị hành trang ñể vào thị xã Hà-tĩnh ñón xe ñi Đồng-hới. Anh tôi tính tuy ương nhưng cũng vâng lời mẹ ra ñi. Đi ñược mấy tiếng ñồng hồ, trong nhà thiếu anh trở nên vắng vẻ hẳn. Ai cũng như thấy thiếu một cái gì. Mẹ tôi ñâm ra thương con, bèn bảo bác Chất Nghĩa trèo lên cây nhãn bẻ

vội mấy lồng rồi ñuổi vào tận bến xe Hà-tĩnh ñể ñưa cho anh.

Lại có một lần nghỉ hè, anh tôi khoảng 9-10 tuổi, còn tôi thì còn bé tí. Nhân ngày rằm tháng Bảy, cha tôi dẫn cả ba anh em ñi lễ chùa (chùa Ba-làng, một di tích liên quan ñến vị tổ của chúng tôi là Trần Đức Mậu, ở thế kỷ XV). Sau cuộc lễ, thầy chùa mời các vị bô lão ở lại ñể thết cỗ chè. Thầy chùa ñịnh cho ba anh em ba chén chè nhưng cha tôi ngăn lại và ñề nghị thầy chỉ cho thằng út một chén thôi (bởi vì thấy mâm chè cũng không nhiều nhặn gì lắm mà bô lão lại ñông).

Tôi ñược hưởng một chén chè còn anh chị tôi ñành nhịn. Tôi ăn xong, cha tôi bảo ba anh em ñưa nhau về trước còn cha ở lại ñể trò chuyện. Về nhà mẹ tôi ñã trữ sẵn một vại nước mưa, bảo ba anh em cởi quần áo ra ñể mẹ tắm cho mát. Lúc quần áo cởi ra, thấy trên người anh có những nốt ghẻ, tôi thuận tay khảy mấy cái, không ngờ làm anh chảy máu. Thế là anh tôi chửi toáng lên: - "Mẹ cha ñứa mô [nào] ñẻ ra thằng Hưng ñể nó làm tao chảy máu ñây này!". Mẹ tôi thấy thằng con chửi hỗn bèn cầm roi ra ñánh. Đánh ñược vài roi thì anh tôi bỏ chạy, thuận chân ñá luôn chiếc liễn ñựng mật ñương phơi giữa sân hàu (sân làm bằng vôi cát và tro trộn mật, không có xi-măng). Mật mía ñặc trong liễn theo ñường lăn của chiếc liễn chảy thành một dòng nhỏ như sợi bấc ñèn. Nhân khi mẹ còn bận ñuổi anh, tôi bèn rón rén theo dòng mật chảy, lấy tay vét ñưa lên miệng... Chốc sau, khi ñã tắm xong, chị An tôi cười bảo với mẹ: - "Chắc ông anh bực vì không ñược ăn chén chè của nhà chùa thôi, chứ nốt ghẻ chảy máu thì nào có ñau ñớn gì!".

Cũng cái tính ương bướng như thế ñã sớm tạo cho anh tôi một lối sống cứng cỏi, không ñể cho ai bắt nạt, cũng không giấu giếm bất bình trước mọi chuyện trái tai gai mắt mà mình bắt gặp. Cần nói rằng, có lẽ do sớm ñược ñọc sách, ngay từ còn nhỏ anh em chúng tôi ñã ít ham thích những tập tục cổ hủ của nông thôn như chuyện cỗ bàn xôi thịt, nhất là chuyện tranh giành nhau trong họ ngoài làng. Chúng tôi cũng có tham gia vào tất cả những chuyện ấy như các thành viên khác, nhưng chỉ tham gia lấy lệ mà không hề say mê (kể cả chuyện ñánh tổ tôm mà tôi sẽ kể sau). Và khi những cuộc họp làng, nhất là họp họ ñã ñến chỗ gay 1496

https://thuviensach.vn

cấn, trước chén rượu rót ñã lửng chai và giọng nói của ai ñó ñã có vẻ lè nhè hay trở nên sừng sộ thì dù là con nhà tộc trưởng, anh em tôi cũng bấm nhau lặng lẽ

rút lui, ñể cho cả họ ngồi lại khu xử (có khi nổ ra những cuộc cãi vã ñỏ mặt tía tai, và rồi bất kể thứ gì có trước mặt: chai, lọ, chén, bát, khay trầu, ghế tựa... ñều dùng ñể trút lên ñầu nhau... Mãi cho ñến khi hết say rồi mới lại tìm cách dàn hòa).

Một lần câu chuyện xảy ra vào khoảng hè 1929, hoặc 1930, làng góp tiền ñể

xây dựng một cái giếng cho nhân dân ñi lấy nước thuận lợi hơn, kẻo cả một xã rộng lớn chỉ dùng có mỗi một cái giếng cạn (giếng Tran) trên cồn (cồn Chùi), hơi xa và ñông người quá, bất tiện. Hơn nữa, giếng Tran ñào như một cái ao, người lấy nước phải lội xuống, nghiêng vò cho nước chảy vào ñầy rồi quảy lên, thành thử múc nước thì ñôi chân bẩn cũng nhúng luôn vào nước. Người em họ

của chúng tôi ñã ñứng tuổi là B., người xóm trong, ñược làng giao cho ñứng ra lo liệu. Ông chủ trương ñào giếng ở một ñịa ñiểm nằm giữa hai xóm trong và ngoài cho thuận lợi cả hai bên khi ñi múc nước. Tại ñó, có miếng ñất bắc mạ của ông Ng. cũng là người trong họ, tuy ñã ñem cầm cho bà Q. Ch., vợ ông chú họ, ñể ñi hút á phiện, nhưng ông vẫn cho làng ñào giếng vào một góc. Tiếc thay vì không kiểm tra thử chất lượng trước nên giếng ñào ñúng vào mảnh ñất chua phèn, nước không dùng ñược, làm xong bị dân loại bỏ, từ ñấy chúng tôi vẫn gọi là giếng Chia, cũng chẳng hiểu vì sao. Nhưng ñiều ñang nói là việc ñào giếng ñã làm cho bà mợ Q. Ch. tức giận ñiên người, vì mảnh ñất vốn ñã ñược cầm cho bà, Nhân bữa giỗ họ vào rằm tháng Bảy, bà ñùng ñùng xông ñến, bất thình lình vật ông Ng. xuống, ñè lên và ra sức chửi mắng. Cuộc họp biến thành một cuộc giằng xé dữ dội giữa con cái ông Ng. và vợ chồng bà Q. Ch. Đã thế sau khi rượu vào, trong họ lại sinh hiềm khích. Một người em họ là H. nóng nảy lật cả một nong thịt vừa thái xong làm cho xôi thịt ñổ ra tung tóe, việc ñó lại gây nên một cuộc xô xát thứ hai. Chúng tôi ñược một bữa hồn vía lên mây. Nhưng mới sáng hôm sau ñã thấy anh Gióng tụ tập bọn trẻ lại hát cho nghe một bài vè. Đứa nào nghe xong cũng lẩm nhẩm ñến thuộc lòng như cháo vì bài vè lột tả thật sinh ñộng bữa cổ hôm qua mà chúng tôi vừa chứng kiến:

" Ngày rằm tháng Bảy kia,

Mụ Q. Ch. ra hề.

Chuyện cũng hay, hay thật,

Xin kể ra ñây nghe.

Làng ñào giếng uống nước,

C. Ng cúng ñất bắc.

Mụ Q. Ch. nghe tin,

1497

https://thuviensach.vn

Vội ñi ngay một bước.

Tới nhà thời bữa rằm,

Họ chia phân vừa xong.

Mụ ôm vật C. Ng.

Đè xuống mà bảo rằng:

- " Mày thiếu tiền hút xách,

Tao ñã liệu chu tất.

Mày gán ruộng ấy rồi,

Sao giờ lại cúng ñất? "

C. Ng.: - " Đất của choa [chúng tao],

Cho, không, mặc kệ mà!

Ai mượn mi dự ñó?

Muốn tốt thả tao ra" .

Đoạn giữa kể ñàn con ông C. Ng. xâu vào ñánh giải thoát cho bố, tôi ñã quên mất, chỉ còn nhớ ñoạn cuối nói về sự kiện tày ñình thứ hai, cũng tại nhà thờ hôm ñó:

Cu H. nhảy ñại vô,

Xô cái nong một xô.

Thịt rơi tung tóe cả,

Chó mèo ñược bữa no!

Cố Th. ñứng dậy ngay,

Nói cho cố L. hay:

- " Phải ñền nong thịt ấy"

Cố L: - " C. ñây này! "

Cũng nên nhớ là bài vè ñược viết lúc anh tôi chỉ mới mười bốn tuổi. Lũ trẻ

chúng tôi vừa ñọc cho nhau vừa rất phục tài anh. Nhưng vài ba năm sau, lại một chuyện khác xẩy ra khiến cho tiếng tăm anh càng "nổi" hơn. Lúc này anh ñã tốt nghiệp Pri-me (Primaire) ở Đồng-hới, chuyển ra Vinh ở với cha tôi ñể tìm việc làm. Tôi cũng cùng với bà nội ra Vinh ở với cha tôi. Ra ñến nơi, tôi thấy trên bàn anh ñể rất nhiều báo chí, ñủ loại, do cha tôi mua về. Riêng anh còn lo ky cóp mua khá nhiều loại sách hồng (livre rose), và ñọc suốt ngày ñêm. Vì còn sống tự

do, chưa có việc gì làm nên ban ngày ñọc sách, tối lại anh lần mò ñi học võ. Anh 1498

https://thuviensach.vn

không học với ai xa lạ mà tìm xuống dưới nhà học với hai anh em một người lái xe, cùng thuê một phòng trong ngôi nhà khá rộng rãi chúng tôi ñang ở. Tôi không rõ việc học hành võ nghệ của anh ra sao, vì mình còn quá nhỏ, nhưng một hôm, giữa ñám bạn bè cùng ở trọ học tại ñấy anh bỗng cười bảo: - "Cậu nào có muốn ñấm mình không? Cứ xông vào ñấm thật lực, mình không làm gì ñâu.

Đấm vào tay, chân, vào người, ñâu cũng ñược". Mấy cậu choai choai lúc ñầu tưởng anh nói chơi nên chỉ cười, sau biết anh muốn thử xem sức học võ của mình ñã tấn tới ñến ñâu, bèn vui vẻ ñứng dậy xắn tay áo dang thẳng cánh quật vào anh tới tấp. Những cú ñấm bịch bịch của họ xem ra cũng nặng cân lắm vì tôi thấy anh nín thở ñối phó, thỉnh thoảng lại "ự, ự". Tôi ñứng xem hơi hoảng, ñang lo thay cho anh thì chợt thấy anh khoát tay một cái, một câu kêu "ối" và ôm chặt lấy tay. Thì ra anh ñã dùng ngón ñòn chặt mạnh bàn tay vào tay cậu, làm cậu trẹo mất mấy ngón tay. Gần ñây, sau khi anh tôi ñã qua ñời, cháu trai tôi có dịp gặp lại người bạn năm xưa của bố là Trần Xuân Phác, nay ở 57 Giảng-võ - ông Phác vẫn chưa quên chuyện cũ; vừa chỉ vào ngón tay út vừa cười, nói với cháu tôi: - "Nó vẫn trẹo ñây này".

Thế rồi một hôm, ít lâu sau ngay thử võ, anh tôi về nhà. Hồi ấy nhà tôi có một con bò cho người làng trên (Ích-mý) nuôi rê. Nuôi rê tức là nuôi bò cho người khác, theo chế ñộ: ñược cày bừa thoải mái nhưng nếu bò ñẻ thì phải chia hai, một nửa của chủ có bò và một nửa của mình. Rất tiếc chúng tôi lại gặp phải một tay nuôi rê láu cá, và tính cách cũng vào loại "sừng sỏ". Nên tuy bò ñã ñẻ mấy lứa mà anh ta vẫn "lỉnh", không thèm báo qua một tiếng với chủ có bò. Phiền nỗi là ở nhà quê chỉ có mình mẹ tôi, một người phụ nữ hiền lành, với người bố

chồng già yếu lại bị què chân, nên chẳng làm ñược gì tay này cả. Vừa về ñến nhà, nghe chuyện, anh tôi ñã hối hả lên làng trên hỏi cho ra lẽ. Mẹ tôi và ông tôi can mãi anh cũng không nghe. Ai cũng lo thay cho anh. Mẹ tôi liền cho bác Chất Nghĩa ñuổi theo thám thính ñể nhỡ có chuyện gì còn kịp can gián. Nhưng ông vừa lên ñến nơi thì cũng vừa kịp chứng kiến một chuyện lạ lùng: anh tôi ñầu trần, bộ quần áo trắng, mới bước vào cổng gọi người nuôi bò rê thì từ trong nhà hắn ñã sừng sộ bước ra với một chiếc ñòn gánh cầm tay. Sau vài câu lời qua tiếng lại, anh chàng nuôi bò ỷ vào cái tính ngổ ngáo của mình, hạ ngay ñộc thủ, cầm ñòn gánh giơ lên phang thẳng xuống ñầu anh tôi. Mọi người nhìn thấy không ai là không thất sắc, nhưng chưa một ai kịp kêu lên thì anh tôi ñã giơ cánh tay mảnh dẻ lên ñỡ cú ñánh ác hiểm. Thế rồi không hiểu sao chiếc ñòn gánh to lừng lững kia lại không làm gãy tay anh mà trượt theo cánh tay xuống nách, và bị anh kẹp chặt lại ở nách, cứng như sắt. Chàng nông dân nọ ñang ñớ người ra trước một sức khỏe và sự nhanh dẻo dị kỳ như vậy thì liền bị cánh tay kẹp ñòn gánh của anh tôi giật lùi một cái, cả người anh chàng ngã sấp xuống. Mọi việc xảy ra trong chớp mắt. Anh tôi không nói một tiếng, chỉ thả ñòn gánh ra ñể cho anh chàng ngổ ngáo ñứng dậy, mặt ngượng ngập, phủi bụi ñất ở áo quần, rồi mới 1499

https://thuviensach.vn

thủng thỉnh bảo: "Cũng nên một vừa hai phải chứ, không phải muốn làm gì ai cũng ñược ñâu!". Nói rồi anh chào người vợ và thong thả ra về. Từ ñấy cả vùng quê tôi người ta ñồn nhau: "Gióng là tay có võ!".

TẬP SỰ VÀO ĐỜI

Nhưng anh Gióng tôi ương ngạnh mà không "sinh sự" với một ai. Một ñức tính ngày càng rõ nét ở anh: sự tự chủ. Có lẽ ñất là một tập luyện lâu dài, tập luyện ñến thành thói quen lúc nào không biết. Tự chủ, biết nén mình lại, nên dường như càng ñến tuổi thanh niên anh càng ít khi nổi nóng. Anh nhũn nhặn hẳn. Sự thực thì ñể trở thành một con người như vậy là cả một nghị lực phi thường. Nghị lực ñã ñược bộc lộ ngay từ nhỏ, thành một ý chí tự lập thường trực ở nơi anh. Một vài việc anh làm thuở bấy giờ, cứ tưởng là "trẻ con", suy nghĩ lại mới thấy hết ý nghĩa của nó.

Việc làm ñầu tiên là mở... "Bình Ân dược phòng". Bà tôi ra Vinh vào khoảng năm 1931, lúc ấy bà ñã 80 nên mắt kém và chân tay lóng ngóng. Một hôm bà từ

nhà ngoài ñi vào buồng ngủ, chân va vào bậu cửa và bị ngã. Đỡ bà dậy thì biết là xương tay bị gãy, cả nhà rất lo sợ vì ñối với người già việc gắn lại xương ñâu phải chuyện dễ dàng. Có một bà cụ bán thuốc tễ quen thuộc tới thăm và bày cha tôi một phương thuốc Đông y tự chế lấy ñể dùng ñắp vào chỗ gãy trước khi bó lại. Tôi còn nhớ là: lô hội trộn với quế chi giã nhỏ pha rượu vào. Đun lên thành một thứ hồ lệt sệt màu ñen, ñắp vào chỗ gãy rồi lấy vải xô bó cứng. Ít giờ sau thứ hồ này cứng lại cũng giống như bột thạch cao bó xương của Tây y. Một thời gian sau mở băng ra thì xương ñã liền và tay ñã lành. Cha tôi rất mừng, mời bà cụ lại ñể cảm ơn. Bà cụ cho biết thứ lô hội này nếu pha chế thật loãng thì còn có thể chữa ñược những căn bệnh ngoài da như mụn nhọt, lở ghẻ, v.v... Anh tôi nghe rất chăm chú. Sau ñấy, anh dùng chữa thử cho một vài người thấy có hiệu nghiệm. Bỗng nhiên anh tôi nẩy ra ý ñịnh kinh doanh thứ thuốc này. Các vị

thuốc thì chả khó khăn gì, ở cửa hiệu thuốc Bắc nào cũng sẵn. Cối giã quế chi ñã có một cái cối giã vừng trong nhà bếp. Duy chỉ cần một chiếc niêu con ñể nấu thuốc, anh tôi bèn tìm bà Lộc ở nhà dưới hỏi mua chiếc niêu ñất bé tí mà trước kia bà thường dùng ñể nấu cơm cho một mình bà ăn. Được nồi rồi anh tôi hý hoáy pha chế, sắc nấu thành một thứ nước ñen lệt sệt. Rồi ñi thuê ñặt thổi mấy cỡ chai con, lại thuê in cả nhãn hiệu:

BÌNH ÂN DƯỢC PHÒNG THUỐC GỊT

Chuyên chữa: ghẻ lở, mụn nhọt, gãy xương, bong gân.

1500

https://thuviensach.vn

Mấy chữ "Bình Ân dược phòng" nghe thật "oách" mà chung quy, "quy trình công nghệ" chỉ quanh quẩn trong một cái niêu và một cái cối giã vừng! Bình Ân là biệt hiệu của anh tôi, bởi tên anh là Gióng tức là Phù Đổng - Nguyễn Đổng Chi - anh hùng dẹp giặc Ân, nên anh mới ñặt cho mình biệt hiệu trên. Chai lọ rót thuốc xong nút lại, rồi cũng ñược gắn xi và bọc một lớp giấy bóng kín ñáo, ñẹp ñẽ, sau ñó ñưa ñi cổ ñộng bán. Hồi ấy trên tuyến ñường Bến-thủy - Hải-phòng có một ông nhân viên người làng Kim-trùy, cách quê tôi chừng 3km, làm kiểm soát viên trên một chiếc tàu biển chở hàng, vào những ngày rảnh rỗi thường tới nhà tôi chơi. Nhân tiện, anh tôi bèn ñề nghị ông cho ñi tàu nhờ ra Hải-phòng ñể

bán thuốc Gịt. Ông ta nhận lời ñưa anh tôi cùng ñi mấy chuyến ra Hải-phòng.

Cha tôi không nói gì trước việc làm của anh (chắc ông vẫn coi là trò trẻ) nhưng ñôi lúc mắt ông ñã có cái nhìn khang khác với ñứa con 16 tuổi. Ngày nay, mỗi lần ñi trên tàu hỏa, bắt gặp những ông ñứng tuổi ñeo kính ñen, vai quàng xắc, tay cầm ñủ loại thuốc cao ñơn hoàn tán chìa vào tận mặt khách, miệng nói liến thoắng: - "Nếu quý khách chẳng may có ai ghẻ lở, hắc lào, mẩn ngứa, phồng rộp chân tay... xin cử bôi thử một tý vào da là khắc thấy hiệu nghiệm..." tôi lại bất chợt mỉm cười, lòng không khỏi thức dậy một cảm giác vui vui khi thốt nhớ lại hành vi có thể nói là "táo tợn" của một ñứa trẻ nhà quê 16 tuổi thuở xa xưa ấy, là người anh hiếu ñộng của mình.

Cũng vào thời gian làm thuốc Gịt Bình Ân, anh tôi còn phát hiện ra ở các phiên chợ Vinh có bán một thứ ñồ tre khá ñẹp. Đấy là ñồ dùng chế tạo từ những ống tre non ñược luộc chín rồi ép phẳng như những tấm gỗ mỏng, có ñộ dày khoảng 4-5mm. Người ta dùng loại dao, cưa, ñục rất nhỏ ñể cắt, ñục, lắp ghép thành những cái khay ñể chén trà, khay ñựng trầu, hộp ñựng trầu, hộp ñựng thuốc hình tròn hay lục giác, bát giác cho các bà lớn hồi ñó dùng ñể ñựng trầu, thuốc, hoặc ñể thuốc lào, thuốc lá sợi, v.v... Đặc biệt vỏ ngoài của thanh tre ñược luộc chín ngả màu ngà trên ñó các nghệ nhân dùng lưỡi dao sắc nhỏ chạm lên những hình bông hoa, hình thú vật, hay hình người trông rất ñẹp, hoặc tạo lên những câu chữ nho có ý vị...

Qua một vài phiên ñi xem xét, anh tôi bèn mời một vài người bán ñồ tre ấy về

nhà mình ñể nói chuyện và trao ñổi cách liên doanh liên kết với họ. Cuối cùng hai bên thỏa thuận với nhau là: phía anh tôi sẽ quảng cáo khắp ba kỳ món ñồ tre ñặc biệt của xứ Nghệ này ñể người ta biết mà tìm mua; anh tôi gợi ý với họ làm thêm một vài thứ ñồ nhỏ như hộp thuốc lào bỏ túi, píp hút thuốc lá sợ ñể gửi ñi biếu quảng cáo ở các tiệm buôn lớn và ngoài ra, về mặt chạm trổ trên mặt tre phải là hình các danh nhân ñất nước: ví dụ Trần Hưng Đạo ñánh trận Bạch-ñằng, Lý Thường Kiệt cưỡi ngựa ñánh Tống, Hai bà Trưng cưỡi voi ñánh giặc, v.v...

Bên mỗi bức chạm cũng có biết dòng chữ hán ghi tên tuổi và hành ñộng vị anh hùng ñược khắc họa. Làm vậy ñể ñổi mới ñề tài cũ kỹ của họ. Còn việc ñặt hàng 1501

https://thuviensach.vn

sẽ ñược thông báo mỗi khi có giấy ñặt hàng ở các nơi gửi về... Thế là cuộc kinh doanh ñồ tre cũng ñược tiến hành ñồng thời với thuốc Gịt Bình Ân và trụ sở ñều ở số nhà 11 ñường Pôn Be (Paul Bert), Vinh.

Hồi anh Gióng còn học ở Đồng-hới có ông Viễn Đệ (em vợ anh Kinh Chi, người anh trai ñầu) cũng từ Huế ra Đồng-hới sản xuất dầu tràm mà sau này ông ñặt tên là dầu "khuynh diệp". Quảng-bình là nơi có nhiều cây tràm mọc và dân ở

các vùng có tràm từ lâu ñã biết cất tinh dầu tràm ñể chữa bệnh. Ông Đệ vừa tự

cất lấy dầu vừa mua dầu của dân ñưa về pha chế thêm một ít nước màu riêng của mình thành một loại tinh dầu màu lá chuối trong xanh, chế vào từng cỡ chai to, bé ñể bán khắp ba kỳ. Người ta ưa chuộng dầu "khuynh diệp" vì nó chữa ñược một số bệnh nhức ñầu, sổ mũi, nóng sốt khá hiệu nghiệm, và cũng vì tinh dầu của nó có màu sắc xanh ñẹp khác hẳn với tinh dầu của người khác sản xuất màu vàng cỏ úa... Có thể chuyện làm ăn của ông Đệ ñã có phần nào tác ñộng tới anh tôi hồi ñó. Vừa học tiểu học, anh tôi vừa tích cực làm quảng cáo cho hãng Viễn Đệ. Anh biến câu chuyện cổ tích mà ai cũng biết về hai bà mẹ, tranh nhau một ñứa con, thành một truyện thơ dài, trong ñó chỉ có một tình tiết ñược anh "cải biên" là tình tiết sau cùng: khi vị quan phân xử ñang lúng túng không biết nên trả ñứa bé về cho người nào vì người nào cũng tỏ ý hết lòng thường yêu, thì bỗng trong túi một người rơi ra lọ dầu "Khuynh diệp"; thế là vụ kiện ngã ngũ -

ñứa con về tay bà mẹ có dầu. Phải chăng cái duyên của truyện cổ tích ñã "bén"

vào cậu học trò xứ Nghệ từ ñấy? Tôi không rõ nhưng cũng nhân việc này mà trước khi rời Đồng-hới, anh tôi ñược ông Viễn Đệ tặng cho một chiếc máy chữ

xách tay, cấu tạo ñơn giản ñánh theo kiểu mổ cò một ngón. Chiếc mày này khi ra Vinh mở Bình Ân dược phòng và hiệu ñồ tre chạm ñã giúp anh tôi ñánh những giấy tờ giao dịch rất trang trọng, bề thế, như là một hãng sản xuất lớn. Không những thế, về sau, khi Nhóm thanh niên cứu quốc Can-lộc thành lập và hoạt ñộng, nó còn ñược dùng ñể ñánh những giấy tờ quan trọng, những chỉ thị của Việt minh và những truyền ñơn ñánh Nhật ñuổi Pháp... Và cũng chính nó ñã làm chúng tôi một phen phải long tóc gáy mang ñi chôn giấu ở trại Hồng, cách nhà 15km, khi có tin mật thám Pháp ñến khám nhà.

Từ chỗ kinh doanh thuốc và ñồ tre, anh tôi lại chuyển sang viết sách. Như ở

trên ñã nói, lúc còn ñi học anh mê ñọc loại sách hồng (livre rose) của Pháp viết cho thiếu niên nên mua rất nhiều, trong nhà còn lưu lại hàng chồng sách loại ấy.

Ngoài ra, trong một cuộc bán phát mãi, anh còn mua ñược hàng trăm số báo La Phi-et (La Fillette) cũng xuất bản ở Pháp. Dựa vào vốn liếng chuyện trẻ em ñã ñược ñọc, anh bắt ñầu nghề viết văn bằng cách viết sách truyện cho thiếu niên.

Trong thời gian 1932 - 33, anh tôi ñã viết và cho xuất bản liên tiếp ñược 5

cuốn sách: 1. Chí quả quyết; 2. Tài trẻ nước Nam; 3. Một nhà tan họp; 4. Vườn xuân bạn trẻ; 5. Tìm ra châu Mỹ.

1502

https://thuviensach.vn

Trong ñó Chí quả quyết phóng tác theo truyện kể trong một cuốn sách hồng nhưng lại lên tên ñịa danh ở Nghèn (Can-lộc) và chú bé chính của câu chuyện là con ông trạm trưởng bưu ñiện. Hai ñiểm trên gây nên trong lớp học của tôi (bấy giờ tôi ñã từ Vinh về học tiểu học ở Nghèn) những chuyện vui ñùa vì trong lớp có một bạn là con ông trạm trưởng bưu ñiện Can-lộc thật. Tiếp ñến cuốn Tài trẻ

nước Nam, anh tôi giới thiệu với các bạn trẻ những mẩu chuyện danh nhân ñất nước, ở tuổi thiếu thời có lòng can ñảm, trí thông minh, hoặc có tài thơ văn, ví dụ ông Lê Quý Đôn với bài thơ Rắn ñầu biếng học; ông Lương Thế Vinh ñã tìm cách lấy ñược quả bưởi rơi vào trong cái hố nhỏ mà sâu nhờ kế ñổ nước cho quả

bưởi nổi lên; rồi Phù Đổng thiên vương cưỡi ngựa sắt ñánh giặc Ân v.v... Đặc biệt, phần lớn số trang dành ñể kể chuyện ông Nguyễn Văn Giai, người học trò nghèo quê ở Ba-xã, thuộc dòng họ Nguyễn Văn của mẹ tôi. Nghèo nhưng có chí phấn ñấu và có sức khỏe nên sau nhiều năm tháng vừa học vừa làm thuê, ông ñã thi ñỗ tiến sĩ thời Lê-Trịnh và làm quan to ở kinh ñô. Đây là câu chuyện có thật nhưng cũng pha trộn thêm những chi tiết ñược anh lượm lặt theo truyện kể dân gian ở Ba-xã. Tiếp ñến cuốn thứ ba Một nhà tan họp, phóng tác theo truyện kể

trong tập báo La Phi-et của Pháp, kể chuyện một ông kỹ sư người Mỹ kết hôn với một phụ nữ người Pháp và sinh ñược một cô gái. Năm 1914-18 có chiến tranh Pháp - Đức, ông kỹ sư cổ ñộng nhân dân Mỹ ñứng lên giúp Pháp ñánh Đức. Hết chiến tranh, ông bị bọn người Đức sống ở Mỹ thù ghét, tìm mọi cách phá hoại cuộc sống ổn ñịnh của gia ñình ông, làm cho ông mất việc, và làm cho vợ chồng ông thất lạc nhau. Sau khi thấy thế sống bất lợi, ông bèn dắt con gái sang Pháp tìm công ăn việc làm; cha con bắt ñầu một cuộc sống khó khăn nhưng cô gái can ñảm ñã giúp ñỡ cha trong việc nội trợ. Bọn Đức ở Pháp ñược sự

thông báo từ bên Mỹ, lại tìm cách phá hoại cuộc sống của ông và tìm cách bắt cóc cô gái. Song nhờ lòng can ñảm, trí thông minh, cô gái ñã tìm ñược cách thoát khỏi nơi bị giam hãm và trở về với bố, ñồng thời cùng bố ñi báo cảnh sát về bọn côn ñồ này. Cuộc vây ráp ñã tóm hết bọn Đức lưu manh và cha con sống yên ổn trở lại. Tiếp ñó người vợ thất lạc lại tìm ñược chồng con và gia ñình ñoàn tụ hạnh phúc. Cuốn thứ tư là một cuốn sách Tết, trong ñó có những mẩu chuyện ngắn, những bức tranh vui, những bài thơ nhỏ và những mẩu chuyện ngày Tết.

Còn cuốn Tìm ra châu Mỹ là câu chuyện về tấm gương mạo hiểm, vượt mọi trở

lực ñể lập nên kỳ công tìm ra "tân thế giới" của chàng thanh niên tài ba Cri-xtop Cô-lông (Christophe Colomb) ở thế kỷ XV.

Nói chung các cuốn sách trên gây ñược sự hấp dẫn trong lớp học trò nhỏ tuổi ở

Nghệ - Tĩnh thuở bấy giờ. Hồi ấy tôi học lớp nhì tại trường Nghèn; mỗi khi có in sách mới, anh tôi lại về qua chỗ tôi trọ giao cho tôi một cuốn. Được cuốn sách, ñầu tiên phải ñưa cho thầy giáo ñọc trước, rồi ñến tôi, rồi ñến các bạn bè khác trong lớp học. Anh tôi vừa sáng tác vừa xuất tiền thuê in ở nhà in Vinh, vừa sửa lỗi bản in, vừa quảng cáo, giao sách cho các hiệu sách, gửi sách ñi các tỉnh... Nói 1503

https://thuviensach.vn

chung chỉ một mình anh quán xuyến hết mọi chuyện ñể cho cuốn sách tới tay bạn ñọc, Thế nhưng thời ñó ñói kém, kinh tế khó khăn, một hào chỉ ñối với một người dân bình thường là quá to nên ít ai mua ñược, sách bị ế, ñến cuốn thứ năm thì có lẽ anh cụt vốn ñành phải ngừng viết, ngừng xuất bản. Cái chí làm sách cho trẻ con của anh thế là phải dừng lại chỉ ñể tích lũy dùi mài, rồi sau ñấy chuyển sang một bước nhảy vọt: viết hẳn loại sách cho người lớn. Và ñiều cũng không ai ngờ là sự tích lũy lại ñưa anh nhảy vọt rất xa: không những viết sách cho người lớn mà viết hẳn loại sách khảo cứu, ñòi hỏi bút lực của một học giả.

HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI VÀ TỪNG BƯỚC ĐỊNH HƯỚNG

Vừa ngừng viết và xuất bản "Kho sách bạn trẻ", ñang chưa biết làm gì thì anh tôi nhận ñược thư của người anh cả (Nguyễn Kinh Chi, tên thân mật trong nhà là Kinh) ñề nghị cùng vào Kon-tum sống với anh cho vui vì anh cả tôi là y sĩ

Đông-dương ñang ñược ñiều lên phụ trách bệnh viện ở ñây. Đối với một thanh niên 18 tuổi thì ñây là một chuyến ñi không gì thích thú bằng. Thế là vào khoảng cuối 1933 ñầu 1934 anh tôi thu xếp lên ñường. Vào ñến Kon-tum, anh Kinh tôi mới nói lên ý ñịnh muốn hai anh em cùng cộng tác ñể nghiên cứu, viết một cuốn sách giới thiệu phong tục, tập quán và cách sinh hoạt của người Thượng ở Kon-tum, cụ thể là người Ê-ñê, Ja-rai (Djarai), Xê-ñăng. Anh Kinh vì bận việc chuyên môn nên chỉ có thể tìm hiểu, tham khảo trên tài liệu, sách vở của Pháp là chủ yếu, còn anh Gióng thì ñược phân công ñi vào các bản làng ñể khảo sát thực tế.

Thời ñó viên công sứ Pháp mà tôi còn nhớ là Ghi-ơ-mi-nê (Guilleminet), là một học giả dân tộc học có tiếng; ông ñã viết một số sách nghiên cứu các dân tộc ở Tây-nguyên. Anh Kinh ñã ñến gặp và trình bày ý ñịnh của mình và ñược viên công sứ nhiệt tình giúp ñỡ, cho mượn nhiều tài liệu ñể ñọc. Còn anh Gióng, ở cái tuổi trai tráng, anh nhận lời ñi ngay vào các buôn xung quanh thị xã, làm quen, kết bạn với các thanh niên dân tộc ở trong vùng. Anh sắm một bộ y phục dân tộc gốm khố, áo, khăn choàng ñể ñến ñêm mặc vào ñi chơi với bạn. Anh sưu tầm những mẩu chuyện dân gian, những bài ca hoặc câu hát ñối ñáp nam nữ, ñi xem những lễ hội ñâm trâu... Anh ñã ñóng rất nhiều sổ tay ñể ghi chép và khi về, mang về hàng tập dày. Điều làm tôi chú ý là những cuốn sổ tay ấy toàn bằng những phong bì ñã gửi, khéo léo gỡ các mép dán ra và ñóng lại; chả rõ anh cóp nhặt từ bao giờ và ở ñâu mà nhiều ñến thế. Nhân dân các buôn anh thường ñến ñã dành cho anh nhiều cảm tình, nhất là các cô thiếu nữ thì yêu anh lắm - anh thường nhận ñược những vết cấu thâm tím của các cô gái trẻ, vì ñối với phong tục dân tộc họ, ñó là biểu hiện của tình yêu, yêu càng ñậm, véo càng ñau... Kết quả là, khi trở về, cả hai anh em ñã mua ñược các dụng cụ gia ñình, các nhạc cụ, 1504

https://thuviensach.vn

quần áo... của người Thượng về ñể làm kỉ niệm. Anh còn mang về một bức tượng Chàm bán thân, cụt tay, khắc bằng loại ñá thô ráp rất cứng, ñặt cạnh cửa sổ phòng học cho ñến ngày cải cách ruộng ñất. Và vào năm 1937, cuốn sách Mọi Kon-tum của hai anh ñược in có lời ñề bạt của bị công sứ tỉnh Kon-tum.

Từ tỉnh Kon-tum trở ra Vinh, do chỗ cha tôi có quen với ông Phó Đức Thành là người bỏ vốn ra tờ báo Thanh Nghệ Tĩnh tân văn, nên anh Gióng ñược ông ta nhận vào làm việc ở tòa báo này. Công việc ở tòa báo là: sửa chữa bản in, gấp báo và dán băng, viết ñịa chỉ ñể gửi cho các ñộc giả. Thỉnh thoảng anh cũng có viết một ñôi bài cho tờ báo. Tôi còn nhớ anh ñã sưu tầm và cho ñăng một số

mẩu chuyện dân gian xứ Nghệ về hôn nhân và gia ñình rất dí dỏm, ñược mọi người ưa thích, chẳng hạn truyện Xin ñi chín chục, kể chuyện trong một ñám cưới nọ, nhà gái ñòi nhà trai tiền dẫn cưới là 100 quan. Nhà trai bèn trả lời "xin ñi chín chục". Bên nhà gái thấy nhà trai chỉ bớt có một chục bèn nhận lời. Hôm dẫn cưới, giở mâm ra thấy vẻn vẹn có 10 quan, nhà gái nói: - "Ông hứa là xin ñi chín chục sao bây giờ chỉ có một chuc?", nhà trai trả lời: - "Thì tôi xin ñi chín chục, chẳng phải còn lại một chục là gì?" Té ra từ "xin ñi" của nhà trai có nghĩa là xin bớt, còn bên nhà gái lại hiểu là "xin nộp". Hay là chuyên Tráo cháu ñổi cô, kể chuyện một anh học trò ñi hỏi vợ ở một nhà phú ông. Phú ông có một cô con gái vừa trẻ vừa ñẹp nhưng lại có một có em út ñã quá thì và xấu xí. Để cho cô em có vợ có chồng, phú ông ñầu tiên cho con gái ra ñể anh học trò xem mặt; anh học trò rất ưng ý, về nhà giục bố mẹ dạm hỏi ngay. Đến ngày cưới, cô dâu nằm trong cáng, hai bên có rủ diềm che kín. Đám cưới ñến sân nhà trai, cô dâu trùm mặt xuống cáng và ñi vào buồng. Đến lễ hợp cần, chàng rể bước vào buồn nhìn thấy một người khác hẳn người mà mình ñã ñược xem mặt lần trước, anh ta liền phản ứng, không chịu, Để cho sự việc ñược êm thấm, phú ông bèn cho chàng học trò một số ruộng ñất ñể vợ chồng làm ăn sinh sống. Vì nhà nghèo nên anh học trò ñành phải nhận lấy cô thay cháu. Những truyện này càng cho thấy việc chuẩn bị vốn liếng của người anh mà sau này là nhà cổ tích học nổi tiếng thì ra ñã bắt ñầu từ rất lâu.

Anh tôi làm báo ñến cuối năm 1935 thì xin nghỉ về quê giúp ñỡ mẹ già. Nhưng nghỉ rồi, anh vẫn còn tiếc cái nghề làm báo. Anh chăm chỉ ñọc, và ñi ñó ñi ñây tìm kiếm ñề tài viết thành bài ñăng tải trên các báo ở Nghệ - Tĩnh. Cho ñến năm 1936 thì có một số kiện xảy ra làm biến ñổi ít nhiều bộ mặt chính trị của ñất nước, ñó là ở bên Pháp, Chính phủ bình dân của Đảng xã hội do Lê-ông Blum (Léon Blum) lên nắm quyền. Mặt trận bình dân Pháp ñược thành lập, và phong trào dân chủ nhanh chóng lan sang Việt-nam. Không khí tinh thần có phần cởi mở hơn trước. Kiểm duyệt bị bãi bỏ. Báo chí ñược nới rộng quyền tự do ngôn luận, và dân chúng thì sôi sục tố cáo bọn tham quan ô lại, nhất là ñám cường hào ở nông thôn. Đã có một thời, báo chí thoải mái ñăng báo chỉ trích phê phán các tệ nạn tiêu cực mà không phải lo sợ bị bịt mồm. Ở Trung-kỳ, tờ báo Tiếng dân 1505

https://thuviensach.vn

của cụ Huỳnh Thúc Kháng là hăng hái nhất, liên tiếp ñưa lên báo tiếng kêu cứu của nông dân trong các làng xã.

Chí làm báo, viết sách của anh tôi lại có dịp trỗi dậy. Không ngồi yên ở nhà, anh ra Vinh, gặp các tòa báo cũ nhận viết bài cho họ. Rồi anh ñi khắp trong vùng Nghệ - Tĩnh tìm hiểu về tệ nạn cường hào, lấy tư liệu, ghi chép, thống kê rất tỷ

mỷ. Anh viết không ngơi tay, và chỉ một thời gian sau, một loạt phóng sự về

chuyện "phù thu lạm bổ", "sưu cao thuế nặng" của anh tung ra, như một ñòn giáng vào bộ máy hào cường có tiếng là ghê gớm của xứ Nghệ. Lúc ñầu anh còn ñăng báo, sau tập hợp lại thành sách, cho xuất bản, lấy tên Túp lều nát - ý nói túp lều của người nông dân ñang bị sâu mọt ñục khoét làm cho mọt ñục khoét làm cho nát ruỗng.

Giọng văn hài hước của anh làm ai ñọc cũng khoái chí, nhưng lối viết thẳng thừng ñưa tên tắt của những nhân vật ñang sống sờ sờ vào sách, với những sự

việc ñúng như nguyên mẫu, thì người ñọc nào ở xứ Nghệ mà chẳng biết chúng nhằm vào ai rồi, nên tác giả không tránh ñược bị cả một giới hào lý hằn thù.

Những người quyền thế trong họ mà anh dám hỗn xược "trêu" vào, càng bực bội với anh. Ít lâu sau, anh nhận ñược trát của mật thám Hà-tĩnh gọi vào chất vấn.

Vẫn bộ áo quần phóng viên và chiếc xe ñạp "kính coong", anh bĩnh tĩnh ra ñi, mặc dù mẹ tôi và chị Đổng có ý lo. Suốt một ñêm không thấy anh về, cả nhà không ai ngủ ñược. Nhưng hôm sau mặt trời lên chừng ba cây sào ñã thấy tiếng chuông "kính coong" reo lên ngoài cổng. Ai nấy thở phào. Anh cho biết mật thám gọi vào một căn phòng và hỏi han lịch sự lắm. Nhưng họ vặn anh rất khéo mà vặn ñủ thứ: mục ñích viết sách là gì? Muốn "sách ñộng" cùng ñinh làm loạn ư? Có bị ai "xúi giục" không? Có thù oán gì ai không? v.v... Họ còn kín ñáo cho anh biết tấm gương tày liếp của người chuú ruột - Nguyễn Hàng Chi - từng

"sách ñộng" nông phu chống thuế ba mươi năm về trước ñã bị tử hình ngay tại thị xã. Anh chỉ một mực cười ruồi: - "Nếu muốn lãnh án tử hình thì tôi làm cách khác chứ viết sách làm gì. Tôi chỉ theo gương cụ Huỳnh trên báo Tiếng dân mà Chính phủ bảo hộ và Nam triều ñang cho phát hành công khai trên khắp xứ

Trung-kỳ. Cụ Huỳnh cũng nào có muốn ñi nếm cơm tù Côn-ñảo một lần nữa ñâu!". Thế rồi họ cũng thả anh về.

Thế mà anh vẫn không chùn bước. Dựa vào phong trào ñương mở rộng, anh tôi lại bàn bạc với một số thanh niên trong làng, ñề xuất ý kiến mở một phường ñưa ma ñặt tên là Phường tập phúc. Trước ñây, thời cha tôi còn sống, cha tôi ñã thuê thợ làm một cái nhà táng bằng gỗ có chạm trổ và sơn màu trông cũng trang nhã, với mục ñích là ñể phục vụ người trong họ trong làng... Dựa vào căn nhà táng ñã sẵn có, anh lại sắm thêm một bộ chiêng, trống, cờ, phướn và quần áo cho ñô tùy. Tiếp ñó mời mọi người gia nhập phường, ñóng góp cho một số tiền ñể

làm quỹ mua sắm. Phường quy ñịnh giá: người trong phường thì giá rất nhẹ, người ngoài phường giá có cao hơn. Đặc biệt là ñám ma do phường tổ chức thì 1506

https://thuviensach.vn

tang chủ không phải làm cơm nước cho ñoàn ñô tùy, do ñó ñỡ ñược nhiều phiền phức và tốn kém. Phường tập phúc ra ñời ñược nhân dân hoan nghênh nhưng cũng ñược ñám cầm quyền ñể ý. Sau khi ñược xã và huyện báo lên tỉnh là ở xã Ích-hậu có một tổ chức một phường ñưa ma do Nguyễn Đổng Chi cầm ñầu, anh tôi lại ñược gọi vào sở mật thám Hà-tĩnh một lần nữa ñể tra vấn. Lần này ñã có kinh nghiệm, anh ñàng hoàng khai với nhà chức trách là tổ chức phường với mục ñích làm giảm nhẹ khó khăn cho các gia ñình có người chết cũng như giúp ñỡ lẫn nhau cho ñỡ tốn kém chi phí ñưa ma, ngoài ra không có một ý ñồ gì khác.

Viện chủ sở mật thám sau khi nói với anh tôi mấy lời tỏ ý hăm dọa rồi cũng cho về và cũng không bắt giải tán Phường tập phúc, vì dù sao lúc ñó phong trào bình dân cũng ñương còn mạnh....

TÌNH YÊU VÀ SỰ NGHIỆP

Sẽ là một thiếu sót nếu không nhắc ñến chuyện tình yêu của anh tôi. Đây chỉ là một câu chuyện bình thường như rất nhiều chuyện lứa ñôi của mọi gia ñình nề

nếp thuở ấy, không có gì lãng mạn hoặc giật gân. Nhưng có lẽ anh Gióng là người có cái hạnh phúc chọn một người bạn trăm năm biết san sẻ cùng mình gánh nặng ñường ñời ñể mình yên tâm trên con ñương sự nghiệp. Vì thế, nói ñến những kỷ niệm về anh không thể quên hình ảnh của mối tình ñó.

Suốt thời gian làm báo, anh tôi tới trọ ở nhà cụ Hàn Trì, ngoài rìa thành phố

Vinh kề ñường sắt. Cụ Hàn là bạn dạy học cùng cha tôi, có thời gian ñã từng chung sống trong nhà tôi ở Vinh. Cụ vừa dạy học vừa kê ñơn chữa bệnh bằng thuốc Đông y, ñược ông Phó Đức Thành là chủ hãng thuốc lớn nhất ở Vinh rất quý mến, nên cho cụ ở khu nhà gỗ lợp lá nằm trong một khoảnh vườn khá rộng có nhiều cây cối. Cụ Hàn ñưa gia ñình ra sinh sống ở ñó gồm một vợ và bốn con, trong ñó người con gái lớn là bà cả ñã mất. Vì nhà cửa rộng rãi nên cụ cho một số người tới ăn ở trọ ngay trong nhà gồm hai ông viên chức sở ñạc ñiền cùng với hai ñứa con trai khoảng 10, 12 tuổi, và một ông viên chức sở vệ sinh còn sống ñộc thân. Anh tôi cũng ăn ở trọ ở nhà cụ và ñi làm việc ở tòa soạn gần ga Vinh.

Sau một thời gian ñi làm; anh trở về thăm gia ñình. Sau khi kể cho cha mẹ

nghe mọi công việc mình làm cũng như tình hình ở tòa báo, anh xuống nhà dưới là nơi mẹ và em gái ñương làm bếp. Anh sà vào bếp và nói chuyện ở Vinh, rồi chuyện ăn ở trọ ở nhà cụ Hàn, và cuối cùng nói ñến cô con gái của cụ: - "O ấy tên là Tịnh, cũng trạc tuổi như Jăng-ña (Jeanne D' Arc: tên gọi thân mật của chị

An tôi lấy theo tên nữ anh hùng nước Pháp) và cũng thân hình nhỏ nhắn thế...".

Chị An tôi hồi ñó cũng là một cô gái ñã ñến thì nên chị quan tâm tỷ mỷ ñến 1507

https://thuviensach.vn

người con gái vừa ñược anh kể. Cuối cùng chị cười bảo anh: - "Thôi anh ơi, anh cố gắng làm ăn giỏi ñi rồi sau này xin cụ Hàn cho anh làm rể... Chắc là cụ ưng thôi vì cha với cụ từng là bạn thân mà". Rồi chị vừa cười vừa nhìn anh, rồi liếc sang mẹ: - "Được chứ mẹ nhỉ?". Mẹ tôi trả lời: - "Được làm rể cụ Hàn thì tốt rồi, nhưng cần phải tìm hiểu xem o ta ñã có ai dạm hỏi chưa ñã".

Rồi anh tôi lại trở ra Vinh làm việc. Tiếp sau ñó, hết nghỉ hè, tôi cũng ñược ra Vinh học và cùng trọ tại nhà cụ Hàn. Có lẽ sau khi nghe những lời khuyến khích của cô em gái và sự ñồng tình của mẹ, anh tôi ñã mạnh dạn tìm gặp chuyện trò với o Tịnh, nhưng thuở ấy phong tục rất khắt khe, nhất là trong những gia ñình Nho giáo "nam nữ thụ thụ bất tương thân", nên chắc là hai anh chị phải lén lút tìm cách gặp nhau. Tôi ñoán vậy, bởi một hôm vào buổi tối anh tôi bảo tôi: -

"Tối nay học bài xong, mày xuống bếp nghe o Tịnh ñọc câu hát ví rồi chép cho tao nghe". Tôi vâng lời, khoảng 9 giờ tối, cầm giấy và bút chì ñi xuống nhà bếp thì thấy chị Tịnh và một bà già giúp việc ñương ngồi bên bếp chuyện trò, bên cạnh có ngọn ñèn con. Chưa kịp trình bày lý do có mặt của mình thì chị ñã bảo: -

"Ngồi ñây, tôi ñọc cho mà ghi"... thế là tôi ghi hết câu này sang câu khác cho ñến lúc chị bảo: - "Thôi về ñi ngủ, hôm sau xuống lại ghi nữa". Tôi vội cuộn mấy tờ giấy lại ñể trao cho anh tôi trước khi ñi ngủ. Từ ñó tôi là người ghi chép những câu hát ví hát dặm của vùng Đô-trai ñể sau này anh tôi tập hợp lại trong cuốn sưu tầm Hát dặm Nghệ Tĩnh. Thế mới vỡ lẽ là anh chị ñã làm quen chuyện trò với nhau từ lâu rồi nhưng kín ñáo nên không ai biết cả. Tuy vậy, vẫn có người biết. Ấy là ông Ch. nhân viên sở vệ sinh cùng trọ ở ñấy. Ông là người Thanh-hóa cũng là trai chưa vợ, lúc ấy khoảng 25 tuổi, người cao lớn, da ñỏ au, tóc quăn tự nhiên, có bề ngoài cũng hấp dẫn. Ông ta tới trọ trước, không rõ ông ñã tỏ tình với o Tịnh chưa và có ñược chấp nhận không, nhưng với sự mẫn cảm của người ñương yêu ông nhận thấy là ông ñương gặp phải tình ñịch... Chả là trong những người con của bà kế có cậu Xuân là cùng tuổi với tôi nên hai ñứa học cùng một lớp, về nhà lại cùng nhau chơi bi, ñánh ñáo, nên rất thân nhau. Thế

rồi bỗng ông Ch. bắt ñầu nhìn tôi bằng con mắt ác cảm - trước ñây ông rất vui tính. Tiếp ñến khi tôi rủ cậu Xuân ra chơi bi, cậu ta chẳng nói chẳng rằng, mắt nhìn lánh xa xa... Tôi ngỡ là cậu ta bị cha mắng nên buồn. Qua hôm sau lại rủ

chơi nữa, cậu ta vẫn tỏ thái ñộ như hôm trước; tôi ngán quá bèn mách với anh tôi, anh bảo: - "Nó theo phe ông Ch. ñấy, ñể ghét anh em mình... Kệ nó, nhưng ñừng có gây chuyện". Thế là từ hôm ñấy các trò chơi tay ñôi bị chấm dứt, tôi ñành tìm bạn khác ñể thay thế. Giữa anh tôi và ông Ch. cũng có sự kình ñịch ngấm ngầm và không còn trò chuyện với nhau nữa. Nhưng ưu thế vẫn ngả về

anh tôi bởi vì giữa cụ Hàn và cha tôi vốn có tình nghĩa bạn bè từ lâu, ñi lại dễ

dàng (ñò thuyền cũng như ñường xe chạy ñều qua Đô-trai), còn bên ông Ch. ở

mãi tận Thanh-hóa cách Vinh hàng trăm rưỡi cây số, mà phong tục tập quán thì chưa rõ như thế nào...

1508

https://thuviensach.vn

Thế rồi xảy ra biến ñộng lớn của gia ñình: cha tôi qua ñời. Anh tôi phải xin thôi việc ñể về quê giúp mẹ tôi quản lý gia ñình. Đầu năm 1936, anh tôi ñảm nhiệm việc làm nhà. Nguyên hồi còn sống cha tôi ñã chuẩn bị hầu như ñầy ñủ

các vật liệu thiết yếu cho một ngôi nhà lớn mà ông nhờ người vẽ lên, nhưng vì sức khỏe nên ông chưa vội xây dựng. Căn nhà ñược căn bản hoàn thành vào hè 1936 và cũng hè ñó anh tôi cưới vợ. Về phần tôi, ngay sau khi cha mất, tôi phải theo anh cả vào Quy-nhơn ñể thi vào trường quốc học, mãi cho ñến nghỉ hè mới trở về nhà, thì thấy ñã có ngôi nhà mới, so với kiến trúc trong vùng là một ngôi nhà cao rộng, có nhiều phòng, có nhà chính và nhà ngang nối nhau bằng một nhà cầu, có cửa sổ mở ra cả bốn phía nên rất sáng sủa, người ta gọi ñấy là "nhà Tây".

Mặt cửa chính trông ra vườn và hồ, anh tôi cho làm một vòm mái che hiên, trên có ñắp hình một cuốn sách ñể mở, hai bên là một thanh kiếm và một quản bút giao nhau, trong sách có câu cách ngôn của cha tôi dùng ñể dặn con cháu: "HỌC

TẬP LÀM LỤNG TA NGÓ LÊN, ĂN MẶC TA NHÌN XUỐNG".

Nhà xây xong mẹ tôi lo lắng về hoàn cảnh neo ñơn của gia ñình, bèn cho làm một tờ giấy và cử người ñi lấy chữ ký của hết thảy các thành viên vai vế trong họ hàng nội ngoại, xin cho anh tôi ñược cưới vợ khi chưa ñoạn tang cha tôi. Cứ

tưởng việc sẽ khó trót lọt vì "gia lễ" bấy giờ rất nghiêm, nào ngờ hóa ra lại dễ

dàng. Mọi người nghe xong ai cũng ký vào. Thế là sau lễ giỗ ñầu cha tôi, chúng tôi lo tổ chức ñám cưới rước dâu chị tôi. Họ hàng nhà gái ñưa dâu bằng thuyền ñi từ bến Đô-trai ñến bến ñò Kênh-cạn ở quê tôi (chừng 20km) rồi từ ñó vượt qua mấy cánh ñồng ñể về làng Đông-thượng. Đường ñò, ñường bộ ñều ñã chuẩn bị người ñi theo ñể hướng dẫn. Ba anh em chúng tôi (tôi, Duyên và Táo) thì ñược phân công ñi ñón ñám rước dâu ở cổng chùa Ba-làng, ở ñây chúng tôi ñặt sẵn một chiếc bàn có trầu, nước, thuốc lào, ñiếu cày... ñể khi họ nhà gái vượt hết cánh ñồng thì tạm dừng lại nghỉ ngơi rồi mới ñi tiếp, và cũng là ñể chúng tôi cho người chạy về nhà thông báo là họ nhà gái ñã tới, ñể còn chuẩn bị. Ba chúng tôi quần áo chỉnh tề vào ngồi ñợi ở cổng chùa. Chờ mãi, chờ mãi, ñến quá trưa, sang xế chiều mà vẫn chưa thấy bóng dáng ñám rước dâu ở ñâu cả. Chúng tôi ñã quá mệt mỏi, nóng bức nên cởi phăng áo dài ra nằm nghỉ trên bãi cỏ. Đương nằm tán gẫu, bỗng nghe một cậu bé trong xóm ngồi chơi bên cạnh kêu to lên:

"Đám dâu ñến rồi kia!". Bọn tôi nhổm lên, trông ra cánh ñồng thấy quả thật ñám dâu ñã ñến gần rồi, lòng mừng quá cả ba cùng reo to lên một tràng dài, rồi hối hả

mặc áo vào, chuẩn bị mọi thứ ñể tiếp ñón. Sau ñó hỏi ra mới biết vì có một vài trục trặc trên ñường ñi, nên thuyền ñến chậm mất vài ba tiếng ñồng hồ.

Về ñến nhà, tiệc tùng giữa hai họ thật vui say mãi ñến tận chiều mới chia tay.

Riêng cô dâu ñược dẫn vào phòng cuối cùng của ngôi nhà mới, giường chiếu mới tinh do tự tay bà Hàn Thạnh, cô ruột tôi trải. Lễ trải chiếu ñược chọn bởi bàn tay người có con cái ñầy ñặn, cửa nhà hưng thịnh ñã dẫn ñến kết quả anh chị

ñã chúng sống với nhau 48 năm, sinh ñược năm trai một gái (trong ñó có một 1509

https://thuviensach.vn

trai ra ñời ñược mấy hôm thì mất), mãi ñến giữa năm 1984 anh tôi mới ñột ngột ra ñi.

*

* *

Nhưng anh tôi lấy vợ không phải ñể chỉ còn biết chí thú với vợ con. Trái lại, lấy ñược người vợ ý hợp tâm ñầu, anh như có thêm sức ñộng viên, toàn tâm toàn ý bắt tay vào làm những việc mình thích. Có hai việc mà anh thích nhất: ñược tích lũy thêm về học vấn ñể cầm bút một cách thật vững chãi, và ñược cùng bạn bè hoạt ñộng, ñể nếu có cơ hội thì... "giành lại giang sơn gấm vóc" như cách nói các cụ ta thuở bấy giờ. Anh ñã không lựa chọn riêng một việc nào và bỏ ñi một việc nào.

Trước hết là việc "cạo ñầu ñi... học". Thường người ta nói "cạo ñầu ñi tu", nhưng anh tôi thì ñúng là lại "cạo ñầu ñi học". Lúc ñó ñã vào cuối thập kỷ 30, lúc Nhật ñã tràn vào Đông-dương. Anh tôi có khuynh hướng chuyển sang nghiên cứu văn chương của các nhà văn dân tộc ở các thời Đinh; Lê; Lý; Trần; Hồ, v.v... mà trong tủ sách gia ñình có một số sách chữ hán của cha tôi ñể lại có nhiều tài liệu. Nhưng muốn ñọc ñược các sách ñó thì phải giỏi chữ hán ñể tự

mình ñọc và nghiên cứu. Thế mà trình ñộ hán ngữ của anh tôi bấy giờ chỉ mới lõm bõm. Nguyên trong làng, chúng tôi có một ông chú họ - chú Nguyễn Lợi -

làm nghề dạy học ở trường xã ñã thôi việc và ñương mở tại nhà một lớp học chữ

hán. Anh tôi bèn xin theo học, mỗi tháng nộp cho chú 1 quan tiền ñóng học phí (tương ñương với 1 ñồng Đông-dương). Chú Lợi tuy không ñỗ ñạt gì, chỉ là một thầy ñồ còm trong xã, nhưng hồi nhỏ ñọc nhiều, học lực hán văn vững vàng, hiểu biết sâu rộng. Tuy nhiên, muốn học chữ hán là một văn tự khó phải có một quyết tâm cao mới ñạt ñược. Để có ñược một trình ñộ hán học có thể ñọc ñược sách ít nhất cũng phải mất vài ba năm dùi mài chăm chỉ, anh tôi lúc ñó còn ñang ở ñộ tuổi thanh niên là tuổi thích du ngoạn, vui chơi. Biết làm sao ñây? Anh tôi quyết ñịnh: - "Chú cắt trọc tóc cho anh!". Chả là nhà chúng tôi có sắm một bộ ñồ

cắt tóc ñể sự dụng trong gia ñình: một tông-ñơ (tondeuse), một kéo, một dao cạo, bỏ trong chiếc hộp gỗ nho nhỏ. Hồi ñó Nhật ñã vào Đông-dương nên thanh niên cũng ñã có một số cắt trọc ñầu kiểu kính Nhật. Anh tôi ñâm băn khoăn: -

"Nếu cắt trọc ñể dân chúng hiểu lầm mình thân Nhật thì cũng phiền!". Ngẫm nghĩ một chốc, anh bảo tôi: - "Cắt trọc nhưng chừa cho mình hai mái tóc ñào và một mái tóc ñáp". Đấy là kiểi tóc trẻ con vùng quê tôi ở ñộ tuổi 9,10 trở lại. -

"Sao anh lại muốn cắt vậy? Xấu chết!", tôi thốt lên. - "Có vậy mình mới không dám mò ñi ñâu xa và yên tâm ñi học với chú Cửu Lợi ñược". Tôi làm theo ý anh, ñể cho anh hai mái tóc ñào dài dài bé bé và một mảng tóc ñáp phủ xuống trán.

Cắt xong anh em cười nghặt nghẽo. Tôi gọi mẹ và chị ra xem, các bà tỏ ý không 1510

https://thuviensach.vn

bằng lòng lắm; mẹ tôi kêu lên: - "Cái thằng! Mày làm trò gì rứa?" Còn chị tôi chỉ cười tủm, nhìn cái ñầu trái ñào của anh tôi một chặp rồi bế con vào. Thế rồi với mái tóc mới, anh tôi tiếp tục học chuyên cần, buổi ñầu cũng có gây ra tiếng cười trêu của những người trong xóm và trong gia ñình chú tôi, sau ñó thì rồi quen dần, chẳng ai chú ý ñến nữa. Đợt cắt sau anh dặn: - "Chú bỏ mảnh tóc ñáp ñi vì nó quặp xuống trán hơi khó chịu, chỉ ñể hai mái ñào thôi". Rồi dần dần anh tôi ñã nắm ñược khá nhiều từ hán văn ñể có thể tự mình ñọc ñược. Gặp các từ

khó, sẵn cuốn từ ñiển Hán-Việt mà cha tôi cùng cụ Hàn Trì biên soạn, anh ñưa ra tra cứu. Đến những bước này thì buổi học ñã nhằm vào tập cổ văn mà anh tôi mang theo; chú cháu ñọc, nghiên cứu chữ nghĩa từng bài thơ, tìm hiểu các ñiển tích mỗi khi gặp phải, rồi hai chú cháu cùng nhau nghiền ngẫm tìm mọi cách dịch bài thơ, bài văn ñó cho thật ñúng nghĩa, ñúng ý của nó... Anh tôi ñã dẫn chú Lợi từ chỗ là thầy dạy trở thành người cùng cộng tác trong việc phiên dịch các áng văn thơ xưa. Trải qua 3, 4 năm vừa học vừa làm việc gia ñình, vừa nuôi dạy con, anh tôi ñã viết nên cuốn Việt-nam cổ văn học sử, ñưa ra Hà-nội ñược nhà xuất bản Hàn Thuyên mua bản quyền ñể ñưa in vào năm 1942. Từ ñó vốn liếng hán văn của anh tôi vững hẳn lên, anh ñã tự ñọc lấy các sách hán văn không cần dựa vào thầy, cũng chẳng phải tra cứu từ ñiển luôn tay, và về sau này lại còn là người phụ trách Viện Hán - Nôm ñầu tiên với một dự án, nghe nói ñược nhiều bạn bè trong ngoài nước tán thành. Từ một thanh niên chỉ biết chút ít chữ hán trở

thành một học giả hán học có trình ñộ cao, có mấy ai biết rằng những nhát tông-ñơ buổi ñầu và cái nhìn ý nhị của người vợ lại quyết ñịnh tất cả! Là người trong cuộc, chính tôi cũng không thể lường ñược.

Những năm anh Nguyễn Đổng Chi cạo ñầu ñi học chữ hán cũng là những năm cam go của cuộc chiến tranh Nga - Đức. Hàng ngày, ngoài công việc và học hành, anh em chúng tôi còn một việc lớn là háo hức theo dõi diễn biến của chiến tranh. Chúng tôi ñặt mua một tờ nhật báo ñể nắm ñược tin tức hàng ngày. Bản thân tôi còn tìm mua ñược một tấm bản ñồ Liên bang Xô-viết do một nhà in ở

Hà-nội xuất bản (các ñịa danh ñều ñược phiên âm qua từ Việt), ñem về treo ở

phòng học, ngày ngày cùng nhau dùng bút chì kẻ các ñường tiến thoái của quân Đức trên ñất Nga. Chúng tôi nhận thấy từ sau khi phá vỡ phòng tuyến biên giới phía Tây của Nga, quân Đức chỉ tiến mà không có một chỗ nào lùi, duy chỉ

trong cuộc vây hãm Mạc-tư-khoa (tiếng gọi hồi ñó) thì chúng có lùi lại ít lâu rồi lại chuyển tiến sang hướng khác. Anh em tôi theo dõi và lo lắng cho số phận nước Nga, vì cứ dõi theo bản ñồ thấy mỗi ngày lại mất ñi bao nhiêu tỉnh và thành phố sầm uất, giàu có ở phía Nam, cả về lượng người, công nghiệp và lương thực. Đến khi chúng ñánh vào Sta-lin-grát (Stalingrade, tức Volgarade bây giờ) thì hai anh em nhìn nhau sững sờ. Anh tôi nói nhỏ: - "Nga thua to mất rồi, thế là Liên bang Xô-viết, mầm hi vọng của thế giới sắp ñi ñứt!". Tôi chỉ vào bản ñồ, qua vùng Xi-bê-ri (Sibérie) mênh mông, bảo anh: - "Nhưng ñất Nga còn 1511

https://thuviensach.vn

nhiều, mới mất phần nhỏ thôi, họ còn ñánh ñược!". Anh tôi bảo: - "Vùng ñó chỉ

là vùng ñất nghèo, dân ít, kỹ nghệ chưa có gì, còn vùng ñất Đức chiếm mới là vùng quan trọng. Không khác gì ñây là thân thể, còn Xi-bê-ri chỉ là tay chân thôi. Chú tính giập óc, lòi ruột rồi thì chân tay còn nguyên vẹn cũng dùng làm gì ñược nữa?". Tôi thấy anh nói có lý và anh em lại càng chăm chú theo dõi diễn biến chiến sự ở Sta-lin-grat, vì chúng tôi xem ñó là mấu chốt sự thành bại của Liên-xô, giữ ñược nó thì còn hi vọng gỡ lại, mất nó thì sẽ mất hết... Cuộc ñụng ñộ vô cùng ác liệt ñã diễn ra trong lòng Sta-lin-grat, lính Nga chiến ñấu hết sức anh dũng, nhưng quân Đức vẫn tiến vào và vẫn chiếm dần từng khu nhà, từng dãy phố. Báo chí thời ñó lấy nguồn tin từ phương Tây nhưng vẫn mô tả diễn biến của cuộc chiến ñúng như sau này ta ñọc qua sách viết của Liên-xô. Thế rồi phần ñất cuối cùng của thành phố lọt vào tay quân Đức và chúng ñã tiến sát ñến bờ sông Vôn-ga (Volgare) và ñương tập hợp phương tiện ñể vượt qua sông, tuy trong lòng thành phố còn lẻ tẻ một số cụm chiến ñấu của quân Nga không chịu hàng. Anh em chúng tôi thở dài, xem như trận ñánh ñã ñến hồi kết liễu, sự tồn tại của Liên-xô cũng sắp chấm dứt. Chúng tôi nản ñến mức một thời gian bẵng ñi, không buồn xem tin chiến sự nữa.

Một hôm, anh Phan Thao, người láng giềng của chúng tôi, làm thợ may ở thị

xã về thăm nhà, ghé sang chúng tôi chơi vào lúc hai anh em ñương ngồi nghỉ sau bữa cơm trưa. Chuyện trò một chốc, anh báo tin chiến thắng Sta-lin-grat của quân Nga, rồi anh kể một số chi tiết mà anh ñược xem qua báo và nghe qua ñài.

Thì ra quân Đức sau khi chiếm ñược thành phố, tuy tiêu diệt ñược gần hết quân Nga cố thủ trong ñó nhưng cũng bị thiệt hại rất nặng. Chưa kịp lành vết thương thì quân Nga ở bên kia sống Vôn-ga ñùng ñùng kéo sang với những lực lượng rất lớn, phương tiện tối tân và ñầy ñủ. Quân Đức trụ không nổi, rút lui bị cắt ñường, bị bao vây, một thời gian ñành phải ra hàng từ tướng cầm ñầu là Pao-luyx (Paulus) ñến anh binh nhì, không ai thoát hết. Kết quả Nga ñã tiêu diệt và bắt tù bình trong trận này ñến hơn 30 vạn. Chúng tôi tròn xoe mắt trước nguồn tin ñột ngột này, chỉ há hốc mồm mà nghe, mà nuốt từng lời từng câu. Mấy ñứa con của anh tôi xúm xít quanh bố, ñứa ñứng sau lưng, ñứa ñứng trước mặt, ñứa quẫy trong lòng. Bỗng nhiên anh tôi nở một nụ cười rạng rỡ, ôm chầm lấy các con rồi reo lên: - "Cha con ta sống rồi các con ơi! Cha tưởng ñời cha và các con rồi chìm nghỉm dưới gót giày phát-xít. Nếu Nga còn sống thì ta sống, nhất ñịnh sống rồi!". Anh Phan Thao, một tay cộng sản thời 30-31, phấn khởi cất lời: -

"Nhất ñịnh là thế, Nga sẽ thắng, Đức sẽ thua!" Năm ấy là năm 1943, năm anh em tôi ñã tham gia phong trào Việt minh.

NHỮNG CANH BẠC ĐỎ...

1512

https://thuviensach.vn

Tôi sẽ không kể lại ñây câu chuyển về những ngày hoạt ñộng bí mật trong Nhóm thanh niên cứu quốc Can-lộc và những ngày khởi nghĩa cướp chính quyền Can-lộc sôi nổi hào hứng - và cũng không phải không có ñôi ba việc ñảng buồn lòng - mà hai anh em chúng tôi ñều là những nòng cốt. Chuyện ấy báo chí và sách vở ít nhiều ñã nói. Nhưng tôi muốn kể lại ñây một kỷ niệm cuối cùng ñể

làm ñoạn kết cho thiên hồi ký này. Đó là "những canh bạc ñỏ" của anh tôi. Như

ñã nói ở trên, hồi trước cách mạng tháng Tám, anh em tôi thỉnh thoảng cũng tham gia một vài canh bạc tổ chức trong những nhà quen tròng làng. Cũng có lúc chơi tổ tôm hoặc khi lên chơi nhà anh rể ở Phù-lưu thượng, những lần ấy thế nào cũng ở lại ñêm, anh rể tôi tổ chức một hội tổ tôm vì bà cụ của anh cũng ham lắm; hoặc khi ở làng thì thường do chú Lợi tổ chức. Tham gia thường là hai anh em, người em họ là Táo và người chú họ là chú Huyền. Còn trong họ thì bắt ñầu từ rằm tháng Chạp có giỗ họ, lại là ngày chia tiền "học ñiền" cho con cháu ñương ñi học nên sau bữa giỗ, anh nào cũng có rủng rỉnh ít quan tiền, thường tụ

tập nhau lại ñể chơi bài hoặc xóc ñĩa thâu ñêm. Riêng mấy ngày tết thì chơi lu bù, bài mười, bài bát, ngay trên chiếc phản ñặt ở giữa nhà cầu, xóm giềng, bà con tới bâu kín ñể tham gia vào cuộc ñỏ ñen. Chúng tôi chơi cũng say mê, nhưng cơn say mê không kéo dài nên không sa ñà, và lúc thua thường biết ngừng cuộc chứ không ñi ñến chỗ gán ruộng, bán bò như một số kẻ khác. Đến nay tôi còn nhớ mấy canh bạc liên tục trong mấy ngày ñêm liền mà anh tôi tham gia với vận ñỏ "ngoài sức tưởng tượng".

Một năm nào ñó vào thập kỷ 40, người em họ là ông Tr. sau khi thi ñỗ ñược bổ về làm tri huyện Nghĩa-ñàn, tỉnh Nghệ-an. Ngày giỗ ông cụ thân sinh, hai ông bà về quê dự lễ. Thường ở ñại gia ñình ông (mà T. cũng trác tuổi tôi, là tộc trưởng), ngày giỗ ñó rất ñông người trong họ trong làng nữa, nên bữa giỗ rất long trọng. Và sau bữa giỗ, thông thường vẫn trải chiếu ra ñể bày cuộc ñỏ ñen.

Năm ñó cũng vậy, anh em tôi cũng ñược mời tới ăn giỗ và chơi bạc. Do T. rỉ tai trước nên lúc ra ñi cả hai anh em ñều có mang sẵn một số tiền. Đây là canh bạc trong gia ñình và có "chú huyện" cùng tham gia nên bà mẹ T. bằng lòng cho chơi trong nhà (trước ñây bà vẫn phải cảnh giác với T. vốn có máu mê về món này và khi thua nhẵn túi có gan cầm bán ruộng ñể lấy tiền chơi tiếp). Cuộc sát phạt bắt ñầu và là canh xóc ñĩa. Ông Tr. lấy giấy bút ra ñể bên cạnh và mỗi khi mở bát, ra chẵn hay ra lẻ, ông ñều ñánh dấu vào tờ giấy. Đầu tiên chúng tôi lấy làm lạ nhưng sau vỡ lẽ ra là ông kiểm xem canh bạc xóc ra lẻ nhiều hay chẵn nhiều ñể dựa vào ñó mà ñặt tiền vào phía có nhiều triển vọng. Ông chơi thế kể

cũng có phần "khoa học" nhưng tiếc thay, vận ñen ám ông không rời, rốt cuộc ông thua nhẵn túi. Ông ñịnh vào rút tiền ở ví bà ra chơi tiếp nhưng không ñược nên ñành nghỉ cuộc... Còn canh bạc vẫn cứ tiếp diễn ñầy hào hứng cho ñến sáng mới tan. Về nhà, anh em kiểm lại thấy ñược khá nhiều: tôi thì xưa nay vẫn chơi 1513

https://thuviensach.vn

cò con, ñánh từng hào một nên chẳng ñược bao nhiêu, còn anh tôi thì một túi cộm, ñếm ra ñược gần 200. Vội vàng ăn vài bát cơm rồi lăn ra ngủ.

Chiều ñến, Chắt S. trong xóm cho người sang gọi, mời hai anh em sang uống rượu nhắm thịt bò tái... Chúng tôi sang, bàn tiệc ñã sẵn sàng. Giữa bàn là nồi nước dấm ñặt trên chiếc lò than, sôi liu riu, bốn bên bày những ñĩa thịt bò còn sống thái lát mỏng ñầy tú ụ, với bát nước chấm và bún, rượu v.v... Cả một bàn la liệt. Khách ñược mời hầu hết là khách ñêm qua bên nhà T. Chắt S. trịnh trọng tuyên bố: - "Nhân dịp cậu huyện về quê ăn giỗ nên có làm một bữa thịt bò nhúng mời cậu mợ tới ăn, tiện thể mời một số bà con tham gia cho vui". Anh nói thêm:

- "Thịt bò thái sống, ai ăn thì gắp nhúng vào nồi dấm ñương sôi, làm vậy ñể ai muốn ăn tái nhiều, tái ít tùy sở thích từng người". Chúng tôi vào bàn và bữa ăn diễn ra rất thú vị. Xong bữa, trải chiếu ra và thế là canh xóc ñĩa lại mở màn.

Canh bạc không chỉ dành cho người dự tiệc mà cả những người trong xóm cũng ñến tham gia. Chả là Chắt S. có ý ñịnh này từ trước nên ñã loan báo với các tay máu mê trong xóm ñể khi tiệc tàn là nhập cuộc ngay. Canh bạc lại nhóm lên sôi nổi không kém gì hôm qua, và ñiều cũng khá bất ngờ là cũng hệt như hôm qua, anh tôi lại luôn luôn gặp vận ñỏ. Đến khoảng nửa ñêm thì hầu như toàn chiếu ñánh ñối mặt với mình anh tôi: họ ñặt tiền xuống một mặt rồi thách anh tôi mở

bát. Anh tôi chấp nhận và vẫn tiếp tục thắng nhiều hơn thua. Có một canh bạc anh tôi thắng, tiền vun về hàng ñống, bạc giấy ñủ loại, hai anh em thu nhặt phân ra loại hào, loại một ñồng, loại năm ñồng v.v... ñể nhét vào túi. Cũng vì say mê ñếm bạc nên hai anh em không biết lúc ấy nhà cái (Chắt S.) ñã úp bát lạo và tuyên bố là ñã xóc rồi, ai ñánh vào mặt nào xin cứ ñặt tiền ra. Nhưng kỳ thực mấy ñồng tiền mo trong bát vẫn nguyên như ván trước và chưa xóc chút gì. Và ñiều ñó thì ai cũng biết cả, trừ hai em chúng tôi. Thế là cả làng ồ ạt ñặt tiền vào mặt mà họ ñã biết và ai có ñồng nào, chinh nào ñều trút ra hết. Anh tôi vẫn nhận mở bát. Chắt S. bảo: - "Xin làng chưa ñược mở, ñể tôi ñi lấy thêm tiền ñặt nữa".

Rồi anh ñi một chốc mang một quan tiền ñồng về ñánh cộp xuống phản và mời anh Gióng mở bát. Anh tôi không chút nghi ngờ, cầm bát mở ra. Cả làng tròn xoe mắt khi nhìn thấy mấy ñồng tiền trong bát lại nhảy từ "sấp hai" sang "sấp ba", tức là từ chẵn sang lẻ. Họ không hiểu như thế nào cả, nhưng không ai dám thốt một lời. Anh em tôi lại thắng to và chúng tôi vơ tiền ñồng, bạc giấy vào túi áo túi quần chật ních ñầy căng, còn cả làng thì nhẵn túi. Canh bạc tan, anh em ra về. Đến nhà, giờ bạc ra ñếm lại, sơ bộ cả hai ñêm có ñược ñến 500 ñồng Đông-dương, một số tiền lớn. Tiền ñồng anh ñưa cho chị ñể ñi chợ còn bạc giấy gói cất. Vài hôm sau T. tới chơi, trầu thuốc xong mới ngà ngà kể chuyện: - "Gớm, sao mà ông ñỏ thế! Ván bạc cuối cùng mình tưởng anh em ông sẽ trắng tay nào ngờ ông vơ sạch". Rồi ông kể tỷ mỷ câu chuyện: - "Chắt S. lợi dụng lúc anh em ñương ñếm bạc, úp bát lại và tuyên bố là ñã xóc xong, mời làng ñặt tiền ñánh.

Cả làng ñều biết và thấy là "sấp hai" nên ai cũng tuôn hết tiền ñặt vào cửa chẵn.

1514

https://thuviensach.vn

Chắt S. thấy ngon ăn quá, sang nhà hàng xóm nài nỉ vay tiền ñể về ñặt thêm, hẹn xong canh bạc là ñưa sang trả và thêm một quan tiền lãi. Nào dè lão vay ñược tiền sướng quá, dằn quan tiền ñồng xuống phản quá mạnh nên ñồng tiền mo trong bát nẩy lên và lật sấp. Thế là mở bát ra, "sấp hai" chuyển sang "sấp ba"!

Cả làng sờ sững nhưng khi còn anh em ông ở ñó không ai dám thốt lên một lời.

Đến khi anh em ông ra về họ mới nhao nhao xỉa xói Chắt S., cu cậu vừa bị chửi vừa mất tiền, chỉ ngồi ñực mặt ra mà chịu trận".

T. về rồi tôi bèn bàn với anh tôi: "Số tiền ñược bạc ta ñưa mua cái gì ñi. Tôi thấy trên cửa hiệu Đồng Minh (ở Nghèn) có mang một chiếc máy khâu Xanh-jê (Singer) mới tinh về bán, ta mua quách ñi, ñưa về khâu vá cho vui". Anh tôi ñồng ý. Tôi bèn ñạp xe lên Nghèn mua chỉ hết 450 ñồng, nhờ anh bạn Chung Anh giúp một tay ñưa về gửi ở nhà anh, ít bữa sau mới ñưa ñược về nhà. Chiếc máy khâu về chưa ñược bao lâu, một hôm tôi gặp ông giáo Ng. Đ. M. dân Trảo-nha. Ông M. bảo tôi: - "Có một người có một bộ Bách khoa toàn thư La-rux thế

kỷ XX (Larousse du XXè siècle), anh em ông muốn mua không? Nếu muốn thì mình mua hộ cho. ". Tôi hỏi luôn: - "Của ai vậy? Có xa ñây không? Giá bao nhiêu?". Ông M. cho biết: - "Của quan huyện ñấy, ñương ñể ở quê ngoài Nghệ

kia, nhưng ông muốn mua thì mình lấy về cho. Bảo ñảm trăm phần trăm là sách còn rất mới, mình ñã xem qua rồi. Quan báo 300 ñồng, không hơn không kém.

Quan không nói thách ñâu. Các ông mà ưng mua thì ñưa tiền lên, mình ñi lấy về

cho". Tôi về nhà kể chuyện cho anh tôi nghe, hai anh em thấy ñây là bộ sách rất quý, không phải cứ có tiền là mua ngay ñược, nhất là vào thời buổi chiến tranh, ta với Pháp ñương mất liên lạc, phải mua ngay kẻo kẻ khác biết thì họ vơ mất.

Nhưng kẹt cái, 300 ñồng không phải nhỏ, bói ñâu ra? Anh tôi ñương vò ñầu suy nghĩ, tôi bèn bảo: - "Tiền ở chỗ chiếc máy khâu chứ ở ñâu nữa. Bán béng nó ñi, ñể nó ở nhà chỉ làm cảnh thôi. Anh và tôi thì muôn thuở chắc không làm thợ

may ñược, còn chị thì với ñàn con mọn, thì giờ ñâu mà học may". Anh tôi gật ñầu và tôi vội ñi tìm khách mua. Thuở ñó máy khâu không nhập ñược vì chiến tranh nên cũng có phần khan hiếm, khách mua tới ngay và anh tôi bán ñược giá kha khá. Tôi lại cầm tiền lên Nghèn tìm ông M. và nhờ ông ñi lấy sách về hộ.

Ông M hứa: - "Tớ sẽ mang về ngay!".

Thế rồi một tháng, hai tháng trôi qua chẳng thấy tăm tích ông M. ñâu cả, ñã nhiều lần tôi tìm tới tận nhà gặp bà vợ ñể hỏi, bà ta ñều bảo ông ñi vắng. Tôi hốt hoảng, tìm tới Chung Anh kể sự tình. Chung Anh thốt lên: - "Gay ñấy bạn ơi.

Lão này là ñánh bạc ñò dọc khét tiếng. Coi khéo lão nướng hết tiền rồi lẩn mất cũng nên". Tôi hốt quá, chỉ biết nhờ Chung Anh quan tâm hộ, hễ thấy lão về là báo tôi ngay ñể tôi lên gặp bằng ñược. Thế rồi một hôm ñược Chung Anh về phi báo, tôi lập tức phóng xe lên tận Nghèn cách làng tôi 7km, cùng Chung Anh tìm vào nhà ông, thì ñúng ông M. có nhà. Lần này tôi không còn giữ ñược phép lịch sự nữa mà nói thẳng vào mặt ông những ñiều ñã giày vò tôi. Ông xin lỗi mà và 1515

https://thuviensach.vn

nói: -Tôi ñã ñưa bộ từ ñiển về ñây rồi, ñể tôi lấy ra cho anh", và ông mang nó ra ñặt lên bàn. Chúng tôi mở ra xem, kiểm tra từng cuốn một thấy sách còn rất tốt, không xệch xạc, dơ bẩn, cũng không bị mất tờ tranh nào. Tôi mừng rơn nhận lấy bộ sách, cùng Chung Anh mang về nhà anh. Tối ñó chúng tôi chia nhau xem chán chê cho mãi tới khuya mới ñi ngủ. Sáng mai ñèo sách về.

Thế là phòng sách "Chi gia trang" ñược trang bị thêm một bộ sách vô giá, tuy chưa cần phải dùng ngay nhưng ñể cho tương lai sẽ nhiều lúc cần ñến. Bộ sách cùng với các giá sách tồn tại cho ñến ngày cải cách ruộng ñất thì bị tịch thu, nhưng không phải ñể ñưa vào thư viện quốc dân mà ñể cho trẻ con xé làm cờ

quạt rải khắp ñồng... Sau này mỗi khi nhắc lại chuyện ñược bạc thần kỳ rồi chuyện nhờ ñược bạc mà có bộ sách, cuối cùng thì sách vào nhà rồi lại ñi... tôi ñã bảo ñùa anh tôi: - "Chính là hồn cha nhập vào anh ñể anh thắng canh bạc thua một trăm phần trăm ấy ñấy! Nếu Chắt S. không hán ăn chạy ñi vay tiền, và nếu như anh ta không dằn mạnh quan tiền xuống phản, hoặc vay ñược bạc giấy thì anh phải mất nhẵn tiền thắng trong cả hai ñêm rồi chứ còn gì nữa! Canh bạc ñã lật ngửa cho cả làng xem chỉ trừ hai anh em mình, thế mà lại lật ngược lại. Phải có hồn ma mới làm ñược thế, mà phải là hồn ma rất thiêng! Hồn cụ hẳn muốn cho "Mộng Thương thư trai" có thêm một bộ sách quý ñể con cháu và dân xã ñọc sau này, không vất tiền vào chỗ bài bạc. Nhưng rồi khi cụ thấy tình thế cũng chẳng còn ai ñọc nữa, khi mà những chuyện ñốt sách ñang rầm rộ khắp nơi, thì hồn cụ lại nhập vào bọn trẻ con, bảo chúng xé nát ra mà chơi cờ cho bằng thích.

Rút lại, ñúng là "những canh bạc ñỏ... ñen!". Anh tôi nhìn tôi, không nói, chỉ

cười, một nụ cười buồn ñến se lòng mà lần ñầu tiên sau một ñời gần gũi, tôi mới ñọc thấy nơi ánh mắt anh.

*

* *

Những ngày gần ñây về chơi nhà cháu, con trai ñầu anh tôi, tôi lại thấy một bộ

La-rux thế kỷ XX (Larouse du XXè siècle) ñúng như bộ sách hồi nào anh em tôi ñã mua. Tôi ngỡ ngàng mất một giây lâu, cứ tưởng ñấy là bộ sách ngày trước lại tìm ñược trở về, nằm ñúng vị trí cũ của nó. Tôi lan man nghĩ ngợi. Buổi tối, một mùi dạ hương nồng nàn ñưa vào phòng học cháu tôi, làm tôi lại một phen bàng hoàng sửng sốt, phảng phất nghe như mùi dạ hương thuở nào, tối tối tỏa lan trong khu vườn cũ ở quê nhà. Tôi hỏi cháu tôi thì cháu bảo: - "Trồng một mùi hương ñể tìm lại những khuôn mặt dĩ vãng". Người Huế thường nói dạ lan hương là mùi thơm có ma. Tôi bâng khuâng tự hỏi không biết có linh hồn không, và nếu có thì linh hồn anh tôi ở thế giới bên kia giờ ñang ở nơi nào.

Nhưng trong gian phòng vắng vẻ này của cháu tôi, với những bộ sách mà cả hai cha con ñã cố tìm tòi thu nhặt lại từ mấy chục năm nay, ñang tỏa lên một mùi 1516

https://thuviensach.vn

sách vở quen thuộc, cùng với cái mùi dạ lan hương nồng ngát ñến làm ta mất cả

cảm giác về thực tại, tôi bỗng như ñang ñược lờ mờ ñối diện với khuôn mặt thân thuộc của người anh thuở trước. Đúng! Vẫn con người ấy, cái nhìn nhân hậu mà sắc sảo nghiêm nghị ấy. Vẫn cái tính thẳng thắn không sợ nhìn vào sự thật ấy, dù rằng tính tình thì không còn ương bướng như thời còn trẻ... Tôi còn nhớ trước lúc anh mất ít lâu, một lần tôi có hỏi anh: - "Tại sao anh vừa xây dựng ñược một dự án to tát cho Viện Hán-Nôm lại ñã tự ý rời bỏ nó?". Anh trầm ngâm mãi rồi mới chậm rãi trả lời: - "Chú Hưng à! Hình như ñịnh mệnh dành cho tôi là kêu cứu về "một túp lều ñang nát"1 chứ không phải là "xây mới một tòa nhà". Chú cứ

nghiệm mà xem! Sách Hán Nôm của ta bảo quản lỏng lẻo, ñội ngũ chuyên môn chưa vững vàng, chưa thuần, hiện ñang là cả một vấn ñề gay cấn, nhưng lúc này mà lên tiếng "kêu cứu" thì hẳn bị coi là lạc lõng. Và ñây là một cơ quan khoa học chứ ñâu phải cái làng quen thuộc của mình! Ngẫm lại, chính mình ñã nhậm lầm sở ñoản làm sở trường!" Anh chỉ nói ñến ñây. Nhưng tôi biết, ñằng sau mấy lời vắn tắt kia là tâm huyết của một người ñang suy xét về mình thật nghiêm túc, với cái nhìn ñầy trách nhiệm của một tri thức giữ vẹn lương tri.

NGUYỄN HƯNG CHI

Trích Nhớ lại và suy ngẫm

1992, chưa xuất bản

1. Anh nhắc ñến cuốn Túp lều nát ñể chống chế ñộ cường hào, mở ñầu cuộc ñời cầm bút.

1517

https://thuviensach.vn

BẢNG TRA CỨU TÊN TRUYỆN KHO TÀNG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT

NAM

Để ñộc giả tiện tra cứu, ở Bảng tra cứu này chúng tôi sắp xếp theo thứ tự chữ

cái a, b, c toàn bộ các tên truyện của Phần thứ hai Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam (kể cả truyện có tên ở Khảo dị và ở chú thích). Những truyện không có tên không ñưa vào Bảng tra cứu . Những truyện có hai tên vẫn ñể thành hai ñơn vị tra cứu có kèm theo ký chú. Trường hợp những truyện cùng tên nhưng khác nội dung, ñể dễ phân biệt, có ghi rõ xuất xứ.

A-ñao dũng cảm

Khảo dị

số

182

tập

V

A-lát và sư tử

Khảo dị

số

58

tập

II

A-sét A-tiêng

Khảo dị

số

182

tập

V

A Sún Phàng Khỉm

Khảo dị

số

41

tập

II

Ả Chức chàng Ngưu

số

182

tập

V

Ai mua hành tôi hay là lọ

nước thần

số

135

tập

III

Anh Ba và quan thổ ty

Khảo dị

số

149

tập

IV

Anh chàng canh rẫy

Khảo dị

số

182

tập

V

Anh chàng diệt quỷ

Khảo dị

số

138

tập

IV

Anh chàng họ Đào

số

172

tập

IV

Anh chàng lười

Khảo dị

số

164

tập

IV

Anh chàng mê công chúa

Khảo dị

số

43

tập

II

Anh chàng thong manh

Khảo dị

số

194

tập

V

Anh chồng ngốc

Khảo dị

số

47

tập

II

Anh em mồ côi

Khảo dị

số

193

tập

V

Anh em sinh năm

số

65

tập

II

Anh hùng Ghi-ông

Khảo dị

số

44

tập

II

Anh tình nhân trong cái hòm

Khảo dị

số

197

tập

V

Ao Phật

số

155

tập

IV

Ăn mề gà mù mắt

Khảo dị

số

191

tập

V

1518

https://thuviensach.vn

Âm dương giao chiến

số

71

tập

II

Ba anh em,

truyện Triều Tiên

Khảo dị

số

61

tập

II

Ba anh em,

truyện Pháp

Khảo dị

số

107

tập

III

Ba anh em và thây người bố

Khảo dị

số

113

tập

III

Ba chàng thiện nghệ

Khảo dị

số

107

tập

III

Ba cô con gái của ông già

Khảo dị

số

186

tập

V

Ba ñiều dạy của Xa-lô-mông

Khảo dị

số

57

tập

II

Ba mươi hai truyện về ngai

vàng

Khảo dị

số

39

tập

I

Ba người vợ tranh nhau một

chồng

Khảo dị

số

107

tập

III

Ba quả trứng rồng

Khảo dị

số

16

tập

I

Ba sợi tóc vàng của chúa

quỷ

Khảo dị

số

136

tập

III

Ba Vành

số

101

tập

III

Ba Vành,

truyện miền Bắc

Khảo dị

số

101

tập

III

Bà chúa Ba

Khảo dị

số

176

tập

V

Bà chúa Ong

số

171

tập

IV

Bà chúa Ya Nôm

Khảo dị

số

27

tập

I

Bà Hôn

Khảo dị

số

12

tập

I

Bà lớn ñười ươi

số

91

tập

II

Bà mẹ họ Đậu cắt tóc lấy

tiền thết khách

Khảo dị

số

180

tập

V

Bà tiên chồn

Khảo dị

số

136

tập

III

Bán cái tủ ñứng

Khảo dị

số

197

tập

V

1519

https://thuviensach.vn

Bán tóc ñãi bạn

số

180

tập

V

Bạn của những người nghèo

Khảo dị

số

136

tập

III

Bảy Giao, Chín Quỳ

số

74

tập

II

Bảy người Kinh

Khảo dị

số

34

tập

I

Bi-a Nát

Khảo dị

số

41

tập

II

Bính và Đinh

số

151

tập

IV

Bò béo bò gầy

số

37

tập

I

Bót Hét

Khảo dị

số

92

tập

II

Bót Rơ kén rể

Khảo dị

số

63

tập

II

Bồ câu của nàng I-lê-a-na

Cô-sin-de-a-na

Khảo dị

số

154

tập

IV

Bốc Cơ-lốc

Khảo dị

số

41

tập

II

Bốn anh tài

số

66

tập

II

Bốn anh thầy chùa ñi làm

ñám

Khảo dị

số

200

tập

V

Bốn cây phượng

Khảo dị

số

166

tập

IV

Bốn chàng hói

Khảo dị

số

12

tập

I

Bốn chàng ngốc

Khảo dị

số

196

tập

V

Bốn cô gái muốn lấy chồng

hoàng tử

số

166

tập

IV

Bốn người bạn

số

183

tập

V

Bốn nhà sư

Khảo dị

số

200

tập

V

Bốn ông lão ngốc ñi tìm vợ

Khảo dị

số

196

tập

V

Bợm già mắc bẫy hay là

mưu trí ñàn bà

số

89

tập

II

Bợm lại gặp bợm hay bợm

già mắc bẫy cò ke

số

76

tập

II

Bù chì

Khảo dị

số

51

tập

II

Bùi Cầm Hổ

số

79

tập

II

Bụng làm dạ chịu hay là

truyện thầy hít

số

40

tập

I

1520

https://thuviensach.vn

Bút Bời

Khảo dị

số

57

tập

II

Ca-dong và Ha-lớc

Khảo dị

số

154

tập

IV

Ca-ñốp và Ca-ñoéc

Khảo dị

số

193

tập

V

Cá bống nuốt cá trê

Khảo dị

số

89

tập

II

Cái chết của bốn ông sư

số

200

tập

V

Cái chết màu nhiệm

Khảo dị

số

121

tập

III

Cái hoa chanh

Khảo dị

số

173

tập

IV

Cái kiến mày kiện củ khoai

số

54

tập

II

Cái vết ñỏ trên má công

nương

số

188

tập

V

Cao phi viễn tẩu

Xem Giáp Kén-xã Nhộng

Cắt trộm lưỡi trâu

Khảo dị

số

111

tập

III

Cậu bé nói dối

Khảo dị

số

60

tập

II

Cây cam và con ong

Khảo dị

số

138

tập

IV

Cây ñàn

Khảo dị

số

182

tập

V

Cây khế

Khảo dị

số

59

tập

II

Cây nêu và ngày Tết

Khảo dị

số

23

tập

I

Cây sáo và cái trống biết nói

Khảo dị

số

48

tập

II

Cây thuốc cải tử hoàn sinh

hay là sự tích thằng Cuội cung

trăng

số

127

tập

III

Cây tre trăm ñốt

số

125

tập

III

Cha ñể bán

Khảo dị

số

186

tập

V

Cha gấu

Khảo dị

số

134

tập

III

Cha mẹ nuôi con bể hồ lai

láng, con nuôi cha mẹ kể

tháng kể ngày

số

51

tập

II

Chà Lúc Chà Lắc Chú thích

Khảo dị

số

193

tập

V

Chàng Bầu

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng ca-ñác

Khảo dị

số

128

tập

III

1521

https://thuviensach.vn

Chàng Chuối

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng Chuối, truyện ở

Vĩnh-yên, Phú-thọ

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng cóc

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng con côi (Ý Pơ-ja)

Khảo dị

số

182

tập

V

Chàng Cơm Cháy

Khảo dị

số

92

tập

II

Chàng dê

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng Dưa

Khảo dị

số

138

tập

IV

Chàng ñánh cá trở thành

vua

Khảo dị

số

92

tập

II

Chàng ñốn củi và con tinh

số

121

tập

III

Chàng gấu, truyện Pháp

Khảo dị

số

68

tập

II

Chàng gấu, truyện A-va-rơ

Khảo dị

số

68

tập

II

Chàng kỵ mã

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng Lía

số

64

tập

II

Chàng Lợn

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng lừa phỉnh và chàng

nói khoác

Khảo dị

số

40

tập

I

Chàng mồ côi

Khảo dị

số

164

tập

IV

Chàng nghiện rượu và

chàng nghiện thuốc phiện

Khảo dị

số

165

tập

IV

Chàng Ngốc

Khảo dị

số

90

tập

II

Chàng Ngốc ñi buôn

Khảo dị

số

108

tập

III

Chàng Ngốc ñi học

Khảo dị

số

47

tập

II

Chàng Ngốc ñược kiện

số

108

tập

III

Chàng Ngốc học khôn

số

189

tập

V

Chàng Nhái Kiển Tiên thơ

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng Rá

Khảo dị

số

63

tập

II

Chàng Rắn

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng rể thong manh

số

194

tập

V

1522

https://thuviensach.vn

Chàng rùa

Khảo dị

số

128

tập

III

Chàng Sơn

Khảo dị

số

92

tập

II

Chàng Ta Luông

Khảo dị

số

175

tập

IV

Chàng tẹt mũi

Khảo dị

số

165

tập

IV

Chàng thổi khèn

Khảo dị

số

135

tập

III

Chàng trai săn

Khảo dị

số

182

tập

V

Chàng trồng bí

Khảo dị

số

152

tập

IV

Chàng Ư - châu

Khảo dị

số

127

tập

III

Chàng Y Ban

Khảo dị

số

134

tập

III

Chiếc áo lông chim

Khảo dị

số

80

tập

II

Chiếc áo tàng hình

Khảo dị

số

139

tập

IV

Chiếc chiếu ñạo sĩ

Khảo dị

số

117

tập

III

Chiếc giày ñể lại làm chứng

Khảo dị

số

179

tập

V

Chiếc giày thơm

số

179

tập

V

Chiếc hài cườm pha lê

Chú thích

Khảo dị

số

154

tập

IV

Chiếc nhẫn thần

Chú thích

Khảo dị

số

92

tập

II

Chiếc roi trả hận

Khảo dị

số

121

tập

III

V

Chiếc sừng nai và mụ Hùm

Khảo dị

số

182

tập

Chiền chiện và ông sư

Khảo dị

số

170

tập

IV

Chim khảm khắc

Khảo dị

số

8

tập

I

Chim phượng hoàng

Khảo dị

số

59

tập

II

Chín chàng trai kỳ tài

Khảo dị

số

65

tập

II

Chôn tiền bị mất

Khảo dị

số

57

tập

II

Chồng cóc

Khảo dị

số

128

tập

III

Chu Hùng Ú

Khảo dị

số

104

tập

III

Chuông vàng

Khảo dị

số

154

tập

IV

1523

https://thuviensach.vn

Chuyện về giống chuột

Chú thích

Khảo dị

số

170

tập

IV

Chử Sinh

Khảo dị

số

173

tập

IV

Chưa ñỗ ông nghè ñã ñe

hàng tổng

số

52

tập

II

Cóc và Bia Phu

Khảo dị

số

128

tập

III

Cóc và chuột

Khảo dị

số

143

tập

IV

Con bà Dằn

Khảo dị

số

148

tập

IV

Con cá vàng

Khảo dị

số

154

tập

IV

Con chim khách màu nhiệm

số

124

tập

III

Con chim nói sự thật

Khảo dị

số

166

tập

IV

Con chim sẻ bị cắt lưỡi

Khảo dị

số

12

tập

I

Con chim xanh, truyện Pháp

Khảo dị

số

124

tập

III

Con chim xanh

Khảo dị

số

138

tập

IV

Con chim toóc toóc

Khảo dị

số

182

tập

V

Con chó, con mèo và anh

chàng nghèo khổ

số

92

tập

II

Con chó, con mèo và con

chuột

Khảo dị

số

92

tập

II

Con chồn bị giết oan

Khảo dị

số

57

tập

II

Con cóc liếm nước mưa

số

141

tập

IV

Con cua

Khảo dị

số

15

tập

I

Con dế

Khảo dị

số

133

tập

III

Con Dơn

Khảo dị

số

84

tập

II

Con gà trắng và chiếc nhẫn

ñồng

Khảo dị

số

173

tập

IV

I

Con gà trống dũng cảm

Khảo dị

số

15

tập

Con gái ông lão và con gái

bà lão

Khảo dị

số

154

tập

IV

1524

https://thuviensach.vn

Con hổ, con cóc tía và con

khỉ

Khảo dị

số

58

tập

II

Con hổ, con cóc tía và con

rùa

Khảo dị

số

58

tập

II

Con khướu

Khảo dị

số

85

tập

II

Con là nợ, truyện khác

Khảo dị

số

149

tập

IV

Con ma

Khảo dị

số

197

tập

V

Con ma báo thù

số

157

tập

IV

Con mèo cái trắng

Khảo dị

số

182

tập

V

Con mối làm chứng

số

78

tập

II

Con mụ Lường

số

84

tập

II

Con nai cái trắng

Khảo dị

số

166

tập

IV

Con nghê ngói

Khảo dị

số

53

tập

II

Con ngỗng kỳ lạ Chú thích

Khảo dị

số

125

tập

III

Con ngỗng vàng

Khảo dị

số

125

tập

III

Con ngỗng ñất

Khảo dị

số

134

tập

III

Con nhái

Khảo dị

số

126

tập

III

Con ốc vàng

Khảo dị

số

166

tập

IV

Con rắn tám ñầu

Khảo dị

số

148

tập

IV

Con rùa

Khảo dị

số

154

tập

IV

Con rùa vàng, truyện Lào

Khảo dị

số

48

tập

II

Con rùa vàng, truyện Tày

Khảo dị

số

128

tập

III

Con sáo và phú trưởng giả

số

85

tập

II

Con sếu và con rùa

Khảo dị

số

143

tập

IV

Con sói trắng

Khảo dị

số

128

tập

III

Con thỏ, con gà và con hổ

số

86

tập

II

Con thỏ và con hổ

số

87

tập

II

Con tìm mẹ

Khảo dị

số

138

tập

IV

Con tôm vàng

Khảo dị

số

92

tập

II

1525

https://thuviensach.vn

Con trai Bốc Rơ

Khảo dị

số

182

tập

V

Con vẹt của Ích-va-ra

Khảo dị

số

85

tập

II

Con vợ khôn lấy thằng

chồng dại, như bông hoa lài

cắm bãi cứt trâu

số

47

tập

II

Cor-na-chiu

Khảo dị

số

60

tập

II

Cô bé An-net

Khảo dị

số

154

tập

IV

Cô con gái người thợ mộc

Khảo dị

số

80

tập

II

Cô gái ăn mày

Khảo dị

số

90

tập

II

Cô gái bán phấn

Khảo dị

số

179

tập

V

Cô gái bán tóc ñể thết Phật

Khảo dị

số

180

tập

V

Cô gái con thần nước mê

chàng ñánh cá

số

175

tập

IV

Cô gái con vua và ba công

trạng

Khảo dị

số

164

tập

IV

Cô gái ñẹp và ba chàng trai

Khảo dị

số

107

tập

III

Cô gái lấy chồng hoàng tử

số

144

tập

IV

Cô gái lừa thầy sãi, xã

trưởng và ông quan huyện

số

197

tập

V

Cô gái mồ côi thương người

Khảo dị

số

12

tập

I

Cô gái thương người ñược

cứu thoát nạn lụt

Khảo dị

số

27

tập

I

Cô gái tóc vàng

Khảo dị

số

138

tập

IV

Cô hồn ñền ơn

Khảo dị

số

151

tập

IV

Cô Krao Chao Phò

Chú thích

Khảo dị

số

32

tập

I

Cô Mari ở túp lều trong

rừng

Khảo dị

số

154

tập

IV

Cô Tro Bếp

Xem Chiếc hài cườm pha lê

Cố Bu

Khảo dị

số

96

tập

III

Cố Ghép

số

94

tập

III

1526

https://thuviensach.vn

Côi, cô gái mồ côi

Khảo dị

số

12

tập

I

Công chúa ếch

Khảo dị

số

126

tập

III

Công chúa Liên Hoa

Khảo dị

số

119

tập

III

Công chúa Mai Châu

Khảo dị

số

177

tập

V

Công chúa Nân (hoặc Nang)

Ma-nô-ra

Khảo dị

số

182

tập

V

Công chúa Sát-sa hay là

Mát-cút-sa

Khảo dị

số

195

tập

V

Công Dã Tràng

Khảo dị

số

15

tập

I

Con và Nắc

Khảo dị

số

60

tập

II

Củ và Kỷ

Khảo dị

số

182

tập

V

Của Thiên trả Địa

số

42

tập

II

Của trời trời lại lấy ñi,

giương ñôi mắt ếch làm chi

ñược trời

số

61

tập

II

Cục thịt

Khảo dị

số

138

tập

IV

Cuộc chiến ñấu giữa hổ và

diều

Khảo dị

số

88

tập

II

Cường Bạo ñại vương

Khảo dị

số

164

tập

IV

Cướp ô

Khảo dị

số

113

tập

III

Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân

nhân trả oán

Khảo dị

số

48

tập

II

Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân

nhân trả oán, truyện Trung-

quốc

Khảo dị

số

48

tập

II

Dê ñực, chồn và gấu

Khảo dị

số

58

tập

II

Dì phải thằng chết trôi, tôi

phải ñôi sấu sành

số

53

tập

II

Doãn Uẩn làm vua nước

Xiêm

Khảo dị

số

103

tập

III

Dũng sĩ mặt trăng

Khảo dị

số

134

tập

III

Duyên nợ tái sinh

số

173

tập

IV

1527

https://thuviensach.vn

Duyên tiên

Khảo dị

số

175

tập

IV

Đại Càn quốc gia Nam-hải

tứ vị ngọc phả lục

Khảo dị

số

161

tập

IV

Đại vương Hai hay là truyện

giết thuồng luồng

số

69

tập

II

Đam Bơ

Khảo dị

số

12

tập

I

Đám cưới của Thao Bút-sa-

ba

Khảo dị

số

182

tập

V

Đánh thần Sét

Khảo dị

số

164

tập

IV

tạp

Đăm Tay

Khảo dị

số

134

tập

III

Đầu nó vỡ rồi

Khảo dị

số

141

tập

IV

Đẻ ñất ñẻ nước

Khảo dị

số

193

tập

V

Điền Phương Sinh ñánh chết

Diêm Vương

Khảo dị

số

164

tập

IV

Đóng giường nằm cho vua

Thủy tề

Khảo dị

số

105

tập

III

Đô Dũng ñại tướng quân

Khảo dị

số

162

tập

IV

Đô Hùng ñại tướng quân

Khảo dị

số

25

tập

I

Đồi Chiềng-on hóa thành ao

sâu

Khảo dị

số

27

tập

I

Đồng Đắc

Khảo dị

số

111

tập

III

Đồng tiền Vạn Lịch

số

41

tập

II

Đươm Be

Khảo dị

số

182

tập

V

Đứa con của thần

Khảo dị

số

176

tập

V

Đứa con người ñánh cá

Khảo dị

số

148

tập

IV

Đứa con người thợ vá giày

Khảo dị

số

139

tập

IV

Đứa con trời ñánh hay là

truyện tiếc gà chôn mẹ

số

49

tập

II

Đực rựa

Khảo dị

số

152

tập

IV

Em bé thông minh

số

80

tập

II

1528

https://thuviensach.vn

Em bé và chim vàng anh

Khảo dị

số

85

tập

II

Em Cốc Chú thích

Khảo dị

số

164

tập

IV

Eng Cuội

Khảo dị

số

60

tập

IV

Ếch lấy con vua

Khảo dị

số

128

tập

III

Gả em thế chị

Khảo dị

số

52

tập

II

Gái ngoan dạy chồng

số

90

tập

II

Gái ngoan dạy chồn

truyện Nam Trung Bộ

Khảo dị

số

90

tập

II

Gầu Nà

Khảo dị

số

154

tập

IV

Gầu Nà Gầu Rềnh

Khảo dị

số

12

tập

I

Gia sản một bức tranh

Khảo dị

số

153

tập

IV

Giáp Hải

Khảo dị

số

149

tập

IV

Giáp Kén xã Nhộng

Khảo dị

số

191

tập

V

Giấc mộng kê vàng

Xem Giấc mộng Nam-kha

Giấc mộng kê vàng thứ hai

Khảo dị

số

117

tập

III

Giấc mộng Nam Kha

Khảo dị

số

117

tập

III

" Giận mày tao ở với ai" hay

là truyện Phượng hoàng ñất

số

199

tập

V

III

Giấu ñình dưới giếng

Khảo dị

số

123

tập

Giết chó khuyên chồng

số

[50]

tập

II

Giết quỷ bốn mồm năm mũi

Khảo dị

số

148

tập

IV

Gốc tích bánh chưng và

bánh dày

số

24

tập

I

Gốc tích bộ da con hổ

Khảo dị

số

86

tập

II

Gốc tích bộ lông quạ và bộ

lông công

số

16

tập

I

Gốc tích cái nốt dưới cổ con

trâu

số

18

tập

I

Gốc tích ruộng thác ñao hay

số

25

tập

I

1529

https://thuviensach.vn

là truyện Lê Phụng Hiểu

Gốc tích tiếng kêu của vạc,

cộc, dủ dỉ, ña ña và chuột

số

17

tập

I

Gơ-liu Gơ-lát

Khảo dị

số

154

tập

IV

Ha-rô-gô-mô hay là chiếc

áo lông

Khảo dị

số

182

tập

V

Hà Ô Lôi

số

116

tập

III

Hà Rầm Hà Rạc

số

152

tập

IV

Hai anh em

Khảo dị

số

195

tập

V

Hai anh em họ Lê ở Thần

ñầu

Khảo dị

số

52

tập

II

Hai anh em Lê Nại, Lê Đỉnh

số

63

tập

II

Hai anh em Pờ-rang và

Dang

Khảo dị

số

134

tập

III

Hai anh em và con chó ñá

số

193

tập

V

Hai bảy mười ba

số

201

tập

V

Hai chàng rể

Khảo dị

số

68

tập

II

Hai chị em

Khảo dị

số

12

tập

I

Hai chị em và chàng trẻ tuổi

Khảo dị

số

128

tập

III

Hai con cò và con rùa

số

143

tập

IV

Hai con ngỗng và con rùa

Khảo dị

số

143

tập

IV

Hai cô gái và cục bướu

số

132

tập

III

Hai cụ già và lũ quỷ

Khảo dị

số

132

tập

III

Hai ñứa mồ côi

Khảo dị

số

193

tập

V

Hai nàng công chúa nhà

Trần

số

102

tập

III

Hai người ñầy tớ trung

thành

Khảo dị

số

92

tập

II

Hai ông tướng ñá rãi

số

62

tập

II

Hai tên ăn trộm

Khảo dị

số

83

tập

II

Hang rồng

Khảo dị

số

131

tập

III

1530

https://thuviensach.vn

Hầu Tạo

số

98

tập

III

Hậu Nghệ

Khảo dị

số

127

tập

III

Hoa hồng ñẹp Chú thích

Khảo dị

số

128

tập

III

Hòa thượng và người thợ

giày

số

192

tập

V

Hoàng Tú tân truyện

Khảo dị

số

197

tập

V

Hoàng tử Cam

Khảo dị

số

80

tập

II

Hoàng tử em rể chó sói

Khảo dị

số

13

tập

I

Hoàng tử Khỏe

Khảo dị

số

127

tập

III

Hoàng tử ở cõi âm

Khảo dị

số

68

tập

II

Hoàng tử rắn

Khảo dị

số

128

tập

III

Hoàng tử và con ngựa

Khảo dị

số

138

tập

IV

Hoắc sinh

Khảo dị

số

109

tập

III

Hoằng Tín Hầu

số

162

tập

IV

Hòn gạch nên vợ nên chồng

Khảo dị

số

41

tập

II

Hố vàng hố bạc

Khảo dị

số

152

tập

IV

Hổ già và khỉ

Khảo dị

số

58

tập

II

Hổ, ngựa và chó sói

Khảo dị

số

58

tập

II

Hổ và cáo

Khảo dị

số

58

tập

II

Hổ, voi sợ cóc

Khảo dị

số

58

tập

II

Hồn Trương Ba da hàng thịt

số

45

tập

II

Hột Nhồi

Khảo dị

số

60

tập

II

Hũ vàng hũ rắn

Khảo dị

số

151

tập

IV

Huyền Quang

số

147

tập

IV

Huyền Quang hành

Khảo dị

số

147

tập

IV

Hữu Ké tân truyện

Khảo dị

số

53

tập

II

I-phi-jê-ni

Khảo dị

số

177

tập

V

Jăng ñuy Gô-ghê ñi Héc-nhi

ăn ngỗng

Khảo dị

số

144

tập

IV

1531

https://thuviensach.vn

Jăng nghèo và Jăng nghèo

Khảo dị

số

200

tập

V

Jăng, thằng ngốc

Khảo dị

số

41

tập

II

Jăng và Pi-e

Khảo dị

số

199

tập

V

Kẻ trộm dạy học trò

số

83

tập

II

Kén rể

Khảo dị

số

199

tập

V

Khiên Ngưu Chức Nữ

truyện khác

Khảo dị

số

182

tập

V

Khiên Ngưu Chức

Nữ,

truyện trong Kinh sở tuế thời

ký

Khảo dị

số

182

tập

V

Khiên Ngưu Chức Nữ truyện

khác

Khảo dị

số

182

tập

V

Không bao giờ biết giận

Khảo dị

số

199

tập

V

Không nên lấy oán trả ân

Khảo dị

số

160

tập

IV

Khổng Lồ ñúc chuông hay là

sự tích trâu vàng Hồ Tây

số

67

tập

II

Khổng Tử và cô gái

Khảo dị

số

80

tập

II

Khước Yêu

Khảo dị

số

197

tập

V

Kiện ngành ña

số

57

tập

II

Kiếp này chẳng lành ñể

dành kiếp sau

Khảo dị

số

173

tập

IV

Kim Quế

Khảo dị

số

126

tập

III

Lai lịch ông Sấm

Khảo dị

số

80

tập

II

Làm cho công chúa nói ñược

số

195

tập

V

Làm giường cho vợ ñẻ

Khảo dị

số

164

tập

IV

Làm ơn hóa hại

số

146

tập

IV

Lạng Chượng ñánh Mường

Muỗi

Khảo dị

số

174

tập

IV

Lân Hổ ñô thống ñại vương

Khảo dị

số

134

tập

III

Lâu ñài và hoa huệ

Khảo dị

số

92

tập

II

Lấy chồng dê

số

128

tập

III

1532

https://thuviensach.vn

Lấy chồng dê

(Thánh Tông di thảo)

Khảo dị

số

128

tập

III

Lấy chồng dê

Khảo dị

số

128

tập

III

Lấy chồng dê

(Nghìn lẻ một ñêm)

Khảo dị

số

128

tập

III

Lấy chồng lang

Khảo dị

số

128

tập

III

Lẩy bẩy như Cao Biền dậy

non

số

39

tập

I

Lê Lợi

số

99

tập

III

Lê Như Hổ

số

63

tập

II

Lê Văn Khôi

số

100

tập

III

Lệnh Trừ

Khảo dị

số

134

tập

III

Linh Lang ñại vương

Khảo dị

số

134

tập

III

Long vương mời tiệc

Khảo dị

số

60

tập

II

Lô Chí trưởng giả

Khảo dị

số

115

tập

III

Lộ Ban với cây bút thần

Khảo dị

số

39

tập

I

Lu Lô nhận ra Ma Chuôn và

sau ñó thấy rõ lòng chàng

Khảo dị

số

181

tập

V

Lúa chàng Nai

Khảo dị

số

182

tập

V

Lục Pịa

Khảo dị

số

182

tập

V

Lửa tình

Khảo dị

số

179

tập

V

Lưỡi búa của thần sét

Khảo dị

số

164

tập

IV

Lưỡi dao thần

Khảo dị

số

182

tập

V

Lương Nhân

Khảo dị

số

11

tập

I

Lưu Bình - Dương Lễ

Khảo dị

số

181

tập

V

Lý Ông Trọng hay là sự tích

Thánh Chèm

số

73

tập

II

Lý triều ñệ tam hoàng hậu

sự tích

Khảo dị

số

154

tập

IV

Ma rai

Khảo dị

số

148

tập

IV

1533

https://thuviensach.vn

Mã Lương với cây bút thần

Khảo dị

số

39

tập

I

Mã Sài Lao Pản

Khảo dị

số

90

tập

II

Mài dao dạy vợ

Khảo dị

số

[50]

tập

II

Mãng xà vương Tân bằng

Khảo dị

số

148

tập

IV

Mẹ chồng ñổ tội cho nàng

dâu

Khảo dị

số

113

tập

III

Mẹ con hoàng hậu bị dài

mũi

Khảo dị

số

165

tập

IV

Mê-a-dơng

Khảo dị

số

41

tập

II

Mế Cụt

Khảo dị

số

167

tập

IV

Miếng trầu kỳ diệu

số

117

tập

III

Một người dại nhất

Khảo dị

số

108

tập

III

Mụ tiên ác

Khảo dị

số

148

tập

IV

Mục Liên thăm mẹ ở ñịa

ngục Chú thích

Khảo dị

số

19

tập

I

Mũi dài

số

165

tập

IV

Muỗi thần

Khảo dị

số

148

tập

IV

Mượn ñình

Khảo dị

số

123

tập

III

Mưu con thỏ

số

88

tập

II

Mưu con thỏ, truyện Chăm-

pa

Khảo dị

số

87

tập

II

Mưu ñàn bà

Khảo dị

số

191

tập

V

Mỵ Châu - Trọng Thủy hay

là truyện nỏ thần

số

174

tập

IV

Nam-hải Quan Thế Âm toàn

truyện

Khảo dị

số

176

tập

V

Nàng Can-tóc và Song Ang-

cát

Khảo dị

số

154

tập

IV

Nàng Câu Dặc

Khảo dị

số

173

tập

IV

Nàng dâu thông minh

Khảo dị

số

80

tập

II

Nàng Diệp Hạn

Khảo dị

số

154

tập

IV

1534

https://thuviensach.vn

Nàng Hơ-lúi

Khảo dị

số

128

tập

III

Nàng Khao, nàng Đăm

Khảo dị

số

12

tập

I

Nàng Long Nữ và chàng

Tam Lan

Khảo dị

số

175

tập

IV

Nàng Nhái

Khảo dị

số

126

tập

III

Nàng tiên cá

Khảo dị

số

175

tập

IV

Nàng tiên khỉ

Khảo dị

số

126

tập

III

Nàng tiên thứ chín

Khảo dị

số

182

tập

V

Nàng tiên trong vỏ ốc

Khảo dị

số

118

tập

III

Nàng tiên trứng

Khảo dị

số

163

tập

IV

Nàng Út

Khảo dị

số

120

tập

III

Nàng Út diễn ca

Khảo dị

số

126

tập

III

Nàng Xáy Chú thích

Khảo dị

số

135

tập

III

Nàng Xuân Hương

số

169

tập

IV

Năm con chuột

Khảo dị

số

140

tập

IV

Năng Nhẫn Bất Năng Nhẫn

hành

Khảo dị

số

7

tập

I

Ngải trăm ngày

Khảo dị

số

187

tập

V

Ngậm ngải tìm trầm hay là

sự tích núi Mẫu tử

số

187

tập

V

Nghêu Sò Ốc Hến

Khảo dị

số

197

tập

V

Nghĩa vợ chồng

Khảo dị

số

173

tập

IV

Ngoại tình bị bại lộ

Khảo dị

số

57

tập

II

Ngọt miệng chua lòng

Khảo dị

số

186

tập

V

Ngô Trân

Khảo dị

số

158

tập

IV

Ngốc buôn mắm tôm

Khảo dị

số

41

tập

II

Ngôn ngữ của những dấu

hiệu

số

192

tập

V

Ngu Công dời núi

Khảo dị

số

94

tập

III

Nguồn gốc bộ da con hổ và

Khảo dị

số

86

tập

II

1535

https://thuviensach.vn

hàm trên con trâu

Nguồn gốc loài người và

người ñàn bà ñầu tiên

Khảo dị

số

39

tập

I

Nguyễn Khắc Hoành

Khảo dị

số

46

tập

II

Nguyễn Khoa Đăng

số

111

tập

III

Nguyễn Thị Bích Châu

số

177

tập

V

Nguyễn Văn Giai

Khảo dị

số

149

tập

IV

Ngư tinh

Khảo dị

số

155

tập

IV

Người ả ñào với giặc Minh

số

75

tập

II

Người anh tham lam

Khảo dị

số

150

tập

IV

Khảo dị

số

47

tập

II

Người ăn trộm và bốn cô gái

Khảo dị

số

107

tập

III

Người bảy ống

Khảo dị

số

66

tập

II

Người câu cá trẻ tuổi

Khảo dị

số

130

tập

III

Người chồng tội phạm

Khảo dị

số

47

tập

II

Người có mười con trâu

Khảo dị

số

108

tập

III

Người con gái cá

Khảo dị

số

42

tập

II

Người cưới ma

số

184

tập

V

Người cưới ma,

truyện khác

Khảo dị

số

184

tập

V

Người dân nghèo và Ngọc

Hoàng

số

136

tập

III

Người dì ghẻ ác nghiệt hay

là sự tích con dế

số

145

tập

IV

Người dụ dỗ

Khảo dị

số

182

tập

V

Người ñàn bà bị vu oan

số

109

tập

III

Người ñàn bà lấy rồng

Khảo dị

số

148

tập

IV

Người ñàn bà mất tích

số

114

tập

III

Người ñánh cá và hung thần

Khảo dị

số

160

tập

IV

Người ñầy tớ và người ăn

số

106

tập

III

1536

https://thuviensach.vn

trộm

Người ñẻ trứng

Khảo dị

số

128

tập

III

Người ñi câu nơi ao Trời

Khảo dị

số

105

tập

III

Người ñi dạo âm phủ

Khảo dị

số

30

tập

I

Người ñiên thứ ba

Khảo dị

số

139

tập

IV

Người ñốt than

Khảo dị

số

41

tập

II

Người em tài giỏi

Khảo dị

số

163

tập

IV

Người em út

Khảo dị

số

12

tập

I

Người hiểu tiếng loài vật,

truyện Việt-nam

Khảo dị

số

15

tập

I

Người hiểu tiếng loài vật,

truyện Goa-ñờ-lúp

Khảo dị

số

15

tập

I

Người họ Liêu và Diêm

Vương

số

93

tập

II

Người hóa dế

số

133

tập

III

Người học trò không sợ Trời

Khảo dị

số

164

tập

IV

Người học trò và con hổ

số

160

tập

IV

Người học trò ba con quỷ

số

131

tập

III

Người kết anh em với quỷ

Khảo dị

số

164

tập

IV

Người lấy cóc

số

126

tập

III

Người lấy cóc,

truyện miền Bắc

Khảo dị

số

126

tập

III

Người lấy ếch

số

129

tập

III

Người lấy ma

Khảo dị

số

184

tập

V

Người lấy tiên

Khảo dị

số

182

tập

V

Người mua khôn Chú thích

Khảo dị

số

57

tập

II

Người tham vỡ bụng

Khảo dị

số

59

tập

II

Người thợ dệt và sứ thần

Khảo dị

số

192

tập

V

Người thợ ñúc và anh học

nghề

số

122

tập

III

1537

https://thuviensach.vn

Người thợ mộc Nam-hoa

số

105

tập

III

Người thợ săn và mụ Chằng

số

138

tập

IV

Người vợ chung thủy

Khảo dị

số

109

tập

III

Người vợ hi sinh cho thần

Biển cứu chồng

Khảo dị

số

177

tập

V

Người vợ thông minh

Khảo dị

số

80

tập

II

Nhà kiến trúc, vợ anh ta và

ba vị ñại thần của Gu-va-chia

Khảo dị

số

197

tập

V

Nhà lang với anh Tới

Khảo dị

số

60

tập

II

Nhà sư già muốn lấy vợ

Khảo dị

số

200

tập

V

Nhà sư hoàn tục và ba cô

gái

Khảo dị

số

107

tập

III

Nhà sư và cá kình

Khảo dị

số

136

tập

III

Nhảy vào lửa cứu chồng

Khảo dị

số

128

tập

III

Nhã, người săn nai

Xem Chiếc sừng nai và mụ Hùm

Nhân tham tài nhi tử, ñiểu

tham thực nhi vong

số

59

tập

II

Nhẹ và Nặng

Khảo dị

số

148

tập

IV

Những con vật biết ơn

Khảo dị

số

92

tập

II

Nói dối như Cuội

số

60

tập

II

Nói dối như Cuội

Khảo dị

số

60

tập

II

Nói khoác mất con gái

Khảo dị

số

195

tập

V

Non thúc Pa-ca-ra-man

Khảo dị

số

39

tập

I

Nông dân với quỷ

Khảo dị

số

23

tập

I

Nông dân với Thành hoàng

Khảo dị

số

23

tập

I

Nợ duyên trong mộng

số

119

tập

III

Nợ như chúa Chổm

số

44

tập

II

Nợ tình chưa trả cho ai, khối

tình mang xuống tuyền ñài

chưa tan

số

43

tập

II

Núi Phù Lê

Khảo dị

số

99

tập

III

1538

https://thuviensach.vn

Nữ hành giành bạc

số

38

tập

I

Nước mắt cá sấu pu-a-nha

Khảo dị

số

160

tập

IV

Ò Pẻn Ò Kín

Khảo dị

số

154

tập

IV

Ông Dài, ông Cộc hay là sự

tích thần sông Kỳ cùng

số

167

tập

IV

Ông già họ Lê

số

153

tập

IV

Ông già trên cung trăng

Khảo dị

số

127

tập

III

Ông hiếu liêm họ Vũ

Khảo dị

số

11

tập

I

Ông Hộ giết thuồng luồng

Khảo dị

số

69

tập

II

Ông lão lái ñò

Khảo dị

số

48

tập

II

Ông Nam Cường

số

95

tập

III

Ông Ồ

số

70

tập

II

Ông Sét

Khảo dị

số

164

tập

IV

Ông Tài Ngào

Khảo dị

số

27

tập

I

Ông thầy pháp

Khảo dị

số

40

tập

I

Ông Thiện ông Ác

Khảo dị

số

150

tập

IV

Ông tiên hươu

Khảo dị

số

182

tập

V

Ông tổ họ Hoàng giúp làng

Thượng Nguyên

Khảo dị

số

25

tập

I

Ông vua hiểu tiếng loài vật

Khảo dị

số

15

tập

I

Ống thuốc thần

Khảo dị

số

127

tập

III

Phạm Nhĩ hay là sự tích ông

Ba mươi

số

156

tập

IV

Phân xử tài tình

số

113

tập

III

Phiêu lưu của anh chàng

ngốc hay là làm theo vợ dặn

số

190

tập

V

Phìn pản phan

Khảo dị

số

136

tập

III

Phor-tuy-na-tuyx

Khảo dị

số

165

tập

IV

Phương Chính Học

Khảo dị

số

158

tập

IV

Phượng hoàng ñậu cây khế

Khảo dị

số

59

tập

II

1539

https://thuviensach.vn

Chú thích

Pi-e, anh chàng ngốc

Khảo dị

số

190

tập

V

Pô Ta-bai

Khảo dị

số

120

tập

III

Pxi-sê

Khảo dị

số

128

tập

III

Quạ và bìm bịp

Khảo dị

số

16

tập

I

Quạ vàng

Khảo dị

số

12

tập

I

Quả chuối tiêu kỳ lạ

Khảo dị

số

165

tập

IV

Quả lúc lắc

Khảo dị

số

165

tập

IV

Quan Âm Nam-hải

Xem Bà chúa Ba

Quan Âm Thị Kính

số

176

tập

V

Quan Âm Thị Kính, ñiệu kể

hạnh

Khảo dị

số

176

tập

V

Quan huyện và người thợ

giày

Khảo dị

số

192

tập

V

Quan Triều,

truyện Bắc-giang

Khảo dị

số

139

tập

IV

Quan Triều,

truyện Tày

Khảo dị

số

139

tập

IV

Quan Triều hay là chiếc áo

tàng hình

số

139

tập

IV

Quân tử

số

163

tập

IV

Quân tử ruồi

Khảo dị

số

163

tập

IV

Quận Gió

số

77

tập

II

Quận He

số

97

tập

III

Quậy

Khảo dị

số

127

tập

III

Quỷ háng trắng

Khảo dị

số

101

tập

III

Quỷ Xương Cuồng

Khảo dị

số

148

tập

IV

Quyền làm chồng

Khảo dị

số

148

tập

IV

Ra-ma-ya-na,

truyện Khơ-me

Khảo dị

số

120

tập

III

1540

https://thuviensach.vn

Rạch ñùi giấu ngọc

số

159

tập

IV

Rắn báo oán

số

158

tập

IV

Rắn, chuột trả ơn

Khảo dị

số

48

tập

II

Rắn cụt ñuôi

Khảo dị

số

167

tập

IV

Rắn hóa vàng

Khảo dị

số

151

tập

IV

Ren-nê với ông chúa

Khảo dị

số

60

tập

II

Ri-sơ-ñô

Khảo dị

số

60

tập

II

Rì cắn ri câu

Khảo dị

số

182

tập

V

Rớt và Quỷ

Khảo dị

số

164

tập

IV

Rủ nhau ñi kiếm mật ong

số

196

tập

V

Rùa giúp Trương Nghi xây

thành

Khảo dị

số

174

tập

IV

Rùa kết bạn với vịt trời

Khảo dị

số

143

tập

IV

Rùa và hổ

Khảo dị

số

88

tập

II

Rùa và le biển

Khảo dị

số

143

tập

IV

Rum Dứ với nàng tiên

Khảo dị

số

182

tập

V

Run và Rai

Khảo dị

số

150

tập

IV

Sáu tài tử

Khảo dị

số

66

tập

II

Sấu mất lưỡi

Khảo dị

số

88

tập

II

Sim-chen

Khảo dị

số

177

tập

V

Sinh con rồi mới sinh cha,

sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh

ông

số

46

tập

II

Sinh Lữ cứu con Ngọc

Hoàng

Khảo dị

số

68

tập

II

Sinh nở dưới mồ

Khảo dị

số

184

tập

V

Sip-pây-ta-rô

Khảo dị

số

148

tập

IV

Sọ Dừa, truyện Chăm-pa

Khảo dị

số

128

tập

III

Sọ Dừa, Kinh hóa

Khảo dị

số

128

tập

III

Sọ Dừa, truyện dân tộc Lê

Khảo dị

số

128

tập

III

1541

https://thuviensach.vn

Sóc lành, Sóc ác hay là Sự

tích cây cỏ may

Khảo dị

số

150

tập

IV

Sóc và Sau

Khảo dị

số

197

tập

V

Sơ kính tân trang

Khảo dị

số

173

tập

IV

Sợi bấc tìm ra thủ phạm

số

112

tập

III

Su-ñi-ja-khát và Chan-ta-

khát

Khảo dị

số

127

tập

III

Sứ giả vua Tạng ñi cầu hôn

Khảo dị

số

80

tập

II

Sự bí mật

Khảo dị

số

[50]

tập

II

Sự gian dối của ñàn bà

Khảo dị

số

11

tập

I

Sự tích bái ông Nam

số

178

tập

V

Sự tích Bồ tát Chân nhân

Khảo dị

số

120

tập

III

Sự tích cá he

số

13

tập

I

Sự tích cái chân sau con chó

số

19

tập

I

Sự tích cái chổi

số

20

tập

I

Sự tích cái ống nhổ

Khảo dị

số

22

tập

I

Sự tích cây chay

Khảo dị

số

176

tập

V

Sự tích cây chuối rừng

Khảo dị

số

121

tập

III

Sự tích cây huyết dụ

số

4

tập

I

Sự tích cây nêu ngày Tết

số

23

tập

I

Sự tích cây phướn nhà chùa

Khảo dị

số

13

tập

I

Sự tích cây tràm

Khảo dị

số

164

tập

IV

Sự tích chị Hằng

Khảo dị

số

182

tập

V

Sự tích chim bắt cô trói cột

Khảo dị

số

8

tập

I

Sự tích chim bìm bịp

Khảo dị

số

13

tập

I

Sự tích chim bóp thì bóp

Khảo dị

số

32

tập

I

Sự tích chim ña ña

số

9

tập

I

Sự tích chim hít cô

số

5

tập

I

Sự tích chim năm trâu sầu

cột

Khảo dị

số

8

tập

I

1542

https://thuviensach.vn

Sự tích năm trâu sáu cột và

chim bắt cô trói cột

số

8

tập

I

Sự tích chim quốc

số

7

tập

I

Sự tích chim quốc,

truyện Trung-quốc

Khảo dị

số

7

tập

I

Sự tích chim quốc,

truyện Mường

Khảo dị

số

7

tập

I

Sự tích chim quốc,

truyện Nghệ-an

Khảo dị

số

7

tập

I

Sự tích chim tu hú

số

6

tập

I

Sự tích chim vua quan trói

cột

Khảo dị

số

8

tập

I

Sự tích chuông, trống và mõ

Khảo dị

số

160

tập

IV

Sự tích con dã tràng

số

15

tập

I

Sự tích con dế

Xem Người dì ghẻ ác nghiệt

Sự tích con ếch

Khảo dị

số

10

tập

I

Sự tích con khỉ

số

12

tập

I

Sự tích con khỉ,

truyện Nghệ-an

Khảo dị

số

12

tập

I

Sự tích con mối

Khảo dị

số

36

tập

I

Sự tích con muỗi

số

11

tập

I

Sự tích con muỗi,

truyện Khơ-me

Khảo dị

số

11

tập

I

Sự tích con nhái

số

10

tập

I

Sự tích con sam

số

14

tập

I

Sự tích con thỏ cung trăng

Khảo dị

số

127

tập

III

Sự tích công chúa Liễu

Hạnh

số

137

tập

IV

Sự tích cửa ô Cầu-dền

Khảo dị

số

118

tập

III

1543

https://thuviensach.vn

Sự tích dưa hấu

số

1

tập

I

Sự tích ñá Bà-rầu

số

33

tập

I

Sự tích ñá Vọng phu

số

32

tập

I

Sự tích ñá Vọng phu,

truyện Trung-quốc

Khảo dị

số

32

tập

I

Sự tích ñầm Mực

số

29

tập

I

Sự tích ñầm Nhất dạ và bãi

Tự nhiên

số

28

tập

I

Sự tích ñền Cờn

số

161

tập

IV

Sự tích ñền Cờn,

truyện ñời Trần

Khảo dị

số

161

tập

IV

Sự tích ñình làng Đa Hòa

số

123

tập

III

Sự tích ñộng Từ Thức

số

130

tập

III

Sự tích hồ Ba Bể

số

27

tập

I

Sự tích hồ Ba Bể,

truyện Tày

Khảo dị

số

27

tập

I

Sự tích hồ Gươm

số

26

tập

I

Sự tích hồ Hai Bể

Khảo dị

số

27

tập

I

Sự tích hồ I-kim-ba

Khảo dị

số

27

tập

I

Sự tích hồ Ki-vu

Khảo dị

số

27

tập

I

Sự tích khăn tang

số

186

tập

V

Sự tích mặt nạ

Khảo dị

số

185

tập

V

Sự tích mười tám ông Phật

La Hán

Khảo dị

số

61

tập

II

Sự tích núi mẫu tử

Xem Ngậm ngải tìm trầm

Sự tích núi Ngũ hành

số

35

tập

I

Sự tích núi thần

Khảo dị

số

27

tập

I

Sự tích Nguyệt lão và dây tơ

hồng

Khảo dị

số

32

tập

I

Sự tích núi Yang-kô

Xem Đầu nó vỡ rồi

1544

https://thuviensach.vn

Sự tích ong mật

Khảo dị

số

131

tập

III

Sự tích ông bạo ngược

Khảo dị

số

164

tập

IV

Sự tích ông bình vôi

số

22

tập

I

Sự tích ông ñầu rau

số

21

tập

I

Sự tích sao hôm, sao mai và

sao rua

Khảo dị

số

32

tập

I

Sự tích sông Nhà Bè hay là

truyện Thủ Huồn

số

30

tập

I

Sự tích sư ông Huyền Chân

Khảo dị

số

30

tập

I

Sự tích thành Lồi

số

34

tập

I

Sự tích Thánh Chèm

Xem Lý Ông Trọng

Sự tích tháp Báo Ân

số

168

tập

IV

Sự tích tháp Nhạn

Khảo dị

số

34

tập

I

Sự tích thần bếp

Khảo dị

số

21

tập

I

Sự tích trái sầu riêng

số

3

tập

I

Sự tích trâu vàng Hồ Tây

Xem Khổng Lồ ñúc chuông

Sự tích trầu, cau và vôi

số

2

tập

I

Sự tích trầu cau và vôi,

truyện Nghệ-an

Khảo dị

số

2

tập

I

Sự tích về chùa Thiên tượng

Khảo dị

số

158

tập

IV

Sự tích vua Kơ-long Ga-rai

xây tháp thi

Khảo dị

số

34

tập

I

Sự tích xã Bộ ñầu

Khảo dị

số

73

tập

II

Ta-ca-rô và Ba-ni-hi Ma-

ma-ta, người ñàn bà ở xứ Mặt

trời

Khảo dị

số

182

tập

V

Ta-kheo Ranh với cây thuốc

bất tử

Khảo dị

số

127

tập

III

Tài xì phoòng

Khảo dị

số

175

tập

IV

Tại sao bụng con ve không

có ruột

Khảo dị

số

170

tập

IV

1545

https://thuviensach.vn

Tại sao gọi chuột là ông

Cống?

Khảo dị

số

115

tập

III

Tại sao phải kính trọng

người già?

Khảo dị

số

80

tập

II

Tại sao sông Tô Lịch và

sông Thiên Phù hẹp lại?

số

31

tập

I

Tại sao ve (mành khẳm)

không có ruột?

Khảo dị

số

170

tập

IV

Tam và Tứ

số

150

tập

IV

Tám cuộc phiêu lưu của tôn

sư Pa-ra-mác-tha

Chú thích

Khảo dị

số

196

tập

V

Tấm Cám

số

154

tập

IV

Tấm Cám, truyện miền Nam

Khảo dị

số

154

tập

IV

Tất suất bi thu

Khảo dị

số

145

tập

IV

Thạch Sanh

số

68

tập

II

Thạch Sanh, truyện Tày

Khảo dị

số

68

tập

II

Thạch Sanh chém chằng

Khảo dị

số

68

tập

II

Thạch Sùng còn thiếu mẻ

kho hay là sự tích con mối

số

36

tập

I

Thạch tướng quân

Khảo dị

số

134

tập

III

Thái thú Diễn Châu

Khảo dị

số

149

tập

IV

Thái thú Nam Kha

Khảo dị

số

119

tập

III

Thánh Đản

Khảo dị

số

105

tập

III

Thánh Gióng

số

134

tập

III

Thánh Tản Viên

Khảo dị

số

105

tập

III

Thánh Jor

Khảo dị

số

148

tập

IV

Tháp Dương Lệ

Khảo dị

số

34

tập

I

Thằng bé gù

Khảo dị

số

136

tập

III

Thằng Còm

số

191

tập

V

Thằng quáng [thong manh]

Khảo dị

số

194

tập

V

1546

https://thuviensach.vn

ñi làm rể

Thần Bếp

Khảo dị

số

21

tập

III

Thần Ếch xanh

Khảo dị

số

129

tập

III

Thần giữ của

số

82

tập

II

Thần tích làng Xuân Cảo

Khảo dị

số

31

tập

I

Thần với Thần ñồng

Khảo dị

số

52

tập

II

Thần yêu

Khảo dị

số

148

tập

IV

Thầy bói với hai ông bà già

Khảo dị

số

88

tập

II

Thầy cứu trò

số

142

tập

IV

Thầy lang bất ñắc dĩ

số

198

tập

V

Thầy mo ngửi

Khảo dị

số

40

tập

I

Thầy Thím

Khảo dị

số

123

tập

III

Thiên lực không phải nhân

lực

Khảo dị

số

41

tập

II

Thịt gà thuốc chồng

số

191

tập

V

Thỏ làm quan tòa lừa ma

Khảo dị

số

115

tập

III

Thỏ rơ-pai

Khảo dị

số

87

tập

II

Khảo dị

số

60

tập

II

Thơ-mênh Chây

Khảo dị

số

192

tập

V

Thủ phạm là con sói hung

Khảo dị

số

170

tập

IV

Thử thần và miêu thần

số

tập

Tiếng loài chim

Khảo dị

số

15

tập

I

Tiếng nói loài vật

Khảo dị

số

15

tập

I

Tiêu diệt mãng xà

số

148

tập

IV

Tiều Ca-lang

Khảo dị

số

182

tập

V

Tinh con chuột

số

115

tập

III

Tinh con chuột,

truyện ở Huế

Khảo dị

số

115

tập

III

Tình nhân biến thành trầu

cau

Khảo dị

số

2

tập

I

1547

https://thuviensach.vn

Tình yêu chân chính

Khảo dị

số

107

tập

III

To ñầu mà dại, nhỏ dái mà

khôn

số

58

tập

II

To ñầu mà dại, nhỏ dái mà

khôn, truyện Quảng-bình

Khảo dị

số

58

tập

II

Tô thị Vọng phu

Khảo dị

số

32

tập

I

Tống Trân - Cúc Hoa

Khảo dị

số

41

tập

II

Tống Trân - Cúc Hoa

Chú thích

Khảo dị

số

115

tập

III

Tờ-rít-xtăng và I-dớt

Khảo dị

số

148

tập

IV

Tra tấn hòn ñá

số

110

tập

III

Trạng, truyện Chăm-pa

Khảo dị

số

47

tập

II

Khảo dị

số

80

tập

II

Khảo dị

số

109

tập

III

Trạng Ếch

Khảo dị

số

63

tập

II

Khảo dị

số

192

tập

V

Trạng Hiền

số

81

tập

II

Tranh nhau pho tượng

Khảo dị

số

39

tập

I

Triều ñương cố sự phú

Xem Con cua

Trinh phụ hai chồng

số

56

tập

II

Tro Bếp nam

Khảo dị

số

154

tập

IV

Trò ñùa và lừa gạt

Chú thích

Khảo dị

số

196

tập

V

Trọng nghĩa khinh tài

số

181

tập

V

Truyền thuyết Hùng Vương

Khảo dị

số

69

tập

II

Truyện ba chàng thiện nghệ

Chú thích

Khảo dị

số

107

tập

III

Truyện bà Hiếu

Khảo dị

số

30

tập

I

Truyện ñức Lý Quốc Sư

Khảo dị

số

67

tập

II

1548

https://thuviensach.vn

Truyện nỏ thần

Xem Mỵ Châu - Trọng Thủy

Truyện rắn thần

Khảo dị

số

148

tập

IV

tập

Trứng ngựa

Khảo dị

số

196

tập

V

Trứng ngựa,

truyện Pháp, Chú thích

Khảo dị

số

196

tập

V

Trứng trời

Khảo dị

số

182

tập

V

Trương Chi

Khảo dị

số

43

tập

II

Tu-cờ-rơm

Khảo dị

số

39

tập

I

Tua gia tua nhi

Khảo dị

số

154

tập

IV

Tù lì tám tiền

Khảo dị

số

190

tập

V

Tú Uyên

số

118

tập

III

Túi tiền, cái còi và cái mũi

Khảo dị

số

165

tập

IV

Tùng bách thuyết thoại

Khảo dị

số

181

tập

V

Từ Đạo Hạnh hay là sự tích

Thánh Láng

số

120

tập

III

Từ Thức

Khảo dị

số

130

tập

III

Từ Thức, truyện khác

Khảo dị

số

130

tập

III

Tứ hải giai huynh ñệ

Khảo dị

số

107

tập

III

Tứ thánh miếu sự tích

Khảo dị

số

161

tập

IV

Ú Thêm

Khảo dị

số

166

tập

IV

Vận khứ hoài sơn năng trí

tử, thời lai bạch thủy khả thôi

sinh

số

55

tập

II

Vè chàng Lía

Khảo dị

số

64

tập

II

Vè người hóa dế

Khảo dị

số

133

tập

III

Vì sao chúc mào ñỏ ñít

Khảo dị

số

16

tập

I

Vì sao có nguyệt thực

Khảo dị

số

127

tập

III

Vì sao có tục treo cua ñầu

nương

Khảo dị

số

152

tập

IV

1549

https://thuviensach.vn

Vì sao hổ và khỉ trở nên thù

ñịch

Khảo dị

số

58

tập

II

Vì sao trâu không có hàm

trên Chú thích

Khảo dị

số

86

tập

II

Việt-nam thần tích

Khảo dị

số

71

tập

II

Vợ ba Cai Vàng

số

103

tập

III

Vợ chàng rắn

Khảo dị

số

128

tập

III

Vợ chàng Trương

số

185

tập

V

Vợ chồng anh mò ốc

Khảo dị

số

135

tập

III

Vợ cóc

Khảo dị

số

126

tập

III

Vợ người nô lệ

Khảo dị

số

41

tập

II

Vụ kiện châu chấu

số

170

tập

IV

Vũ Công Duệ

Khảo dị

số

78

tập

II

Vua A Tứ

Khảo dị

số

135

tập

III

Vua bếp

Khảo dị

số

21

tập

I

Vua dao

Khảo dị

số

57

tập

II

Vua Đa-ri-uyx

Khảo dị

số

192

tập

V

Vua heo

số

104

tập

III

Vua Kơ-long Ga-rai

Khảo dị

số

67

tập

II

Vua

nước

Ba-la-nai

(Benares) nghe tiếng gọi ở bãi

tha ma

Khảo dị

số

151

tập

IV

Vua quạ Chú thích

Khảo dị

số

126

tập

III

Vua Rơ, anh Hơ-rít và con

thỏ

Khảo dị

số

80

tập

II

Vua Xa-lô-mông và kẻ trộm

ngỗng

Khảo dị

số

113

tập

III

Vua Xa-lô-mông và Mác-côn

Khảo dị

số

78

tập

II

Vua Xa-lô-mông xử kiện

Khảo dị

số

113

tập

III

Vừng khoai lang

Khảo dị

số

54

tập

II

Xác công tử, hồn ông sư

Khảo dị

số

45

tập

II

1550

https://thuviensach.vn

Xây thành giấy

Khảo dị

số

34

tập

I

Xóc cà tực

Khảo dị

số

166

tập

IV

Xuân Hương truyện

Khảo dị

số

169

tập

IV

Xử phiến ñá

Khảo dị

số

110

tập

III

Khảo dị

số

120

tập

III

Y Rít

Khảo dị

số

138

tập

IV

Y Rít giết ñại bàng

Khảo dị

số

148

tập

IV

Ý Đớn Ý Đăm

Khảo dị

số

12

tập

I

Ý Ưởi Ý Noọng

Khảo dị

số

154

tập

IV

Ý Ưởi Ý Ót

Khảo dị

số

154

tập

IV

Yết Kiêu

số

72

tập

II

1551

https://thuviensach.vn